૨. દોસપરિહારાવબોધપરિચ્છેદવણ્ણના

૬૮. કદાચિ કવિકોસલ્લા, વિરોધો સકલોપ્ય’યં;

દોસસઙ્ખ્યમતિક્કમ્મ, ગુણવીથિં વિગાહતે.

૬૯. તેન વુત્તવિરોધાન-મવિરોધો યથા સિયા;

તથા દોસપરિહારા-વબોધો દાનિ નીયતે.

૬૮-૬૯. ઇચ્ચેવં દોસવિભાગં પરિચ્છિજ્જ ઇદાનિ યથાવુત્તદોસપરિહારક્કમમુપદિસિતુમાહ ‘‘કદાચી’’ત્યાદિ. સકલોપિ અયં વિરોધો વિરુદ્ધત્થન્તરાદિકતો ન કોચિ એકો એવ દોસેસુ, દોસાનં વા સઙ્ખ્યં ગણનં દોસભાવં અતિક્કમ્મ પરિચ્છિજ્જ ગુણાનં વીથિં પદવિં ગુણસભાવતં વિગાહતે અબ્ભુપગચ્છતિ કદાચિ, ન સબ્બદા. કવિનો પયુજ્જકસ્સ કોસલ્લા તાદિસવિસયપરિગ્ગહલક્ખણનેપુઞ્ઞકારણા, ન તુ યથા તથા ચેતિ. ‘‘તેને’’ચ્ચાદિ. યેનેવં, તેન કારણેન વુત્તાનં વિરુદ્ધત્થન્તરાદીનં વિરોધાનં યથા યેન પકારેન અવિરોધો નિદ્દોસતા સિયા ભવેય્ય, તથા તેન પકારેન દોસાનં પરિહારો દૂરીકરણં અવબુજ્ઝતિ ઞાયતિ એતેનાતિ અવબોધો, તસ્સ અવબોધો, તન્નામિકો પરિચ્છેદો ઇદાનિ નીયતે આનીયતે વુચ્ચતેતિ અત્થો.

૬૮-૬૯. એવં દોસવિભાગં પરિચ્છિન્દિત્વા ઇદાનિ યથાવુત્તદોસાનં પરિહારત્થમારભન્તો ‘‘કદાચી’’ત્યાદિમાહ. સકલોપિ અયં વિરોધો પદદોસાદિકો દોસસઙ્ખ્યં દોસાનં, દોસેસુ વા ગણનં દોસભાવં અતિક્કમ્મ કદાચિ કવિકોસલ્લા કવિનો બ્યાકરણાભિધાનછન્દોઅલઙ્કતિઆદીસુ પરિચયલક્ખણેન પઞ્ઞાપાટવેન યતો ગુણવીથિં ગુણપદવિં કેવલં ગુણસભાવં વિગાહતે અબ્ભુપગચ્છતિ, તેન કારણેન વુત્તવિરોધાનં યથાવુત્તપદદોસાદિવિરોધાનં અવિરોધો અવિરુદ્ધતા યથા સિયા યેન પકારેન ભવેય્ય, તથા તેન પકારેન દોસપરિહારાવબોધો યથાવુત્તપદદોસાદિસમ્બન્ધિનો પરિહરણક્કમસ્સ અવબોધકારણત્તા તન્નામિકપરિચ્છેદો ઇદાનિ લદ્ધાવસરે નીયતે વુચ્ચતે. યથાવુત્તદોસા કવિસામત્થિયેન નિદ્દોસત્તં ભજન્તિ, તસ્સ સામત્થિયસ્સ ઉપદેસં દસ્સામાતિ અધિપ્પાયો.

પદદોસપરિહારવણ્ણના

તત્થ વિરુદ્ધત્થન્તરસ્સ પરિહારો યથા –

૭૦. વિન્દન્તં પાકસાલીનં, સાલીનં દસ્સના સુખં;

તં કથં નામ મેઘો’યં, વિસદો સુખયે જનં.

૭૦. ‘‘વિન્દન્ત’’મિચ્ચાદિ. પાકેન પરિણતભાવેન સાલીનં યુત્તાનં, મનુઞ્ઞાનં વા સાલીનં રત્તસાલિઆદીનં સાલિજાતીનં દસ્સના સુખં ચેતસિકં સોમનસ્સં વિન્દન્તં તં જનં વિસદો અયં મેઘો અમ્બુદો કથં નામ સુખયેતિ. એત્થ તાદિસસ્સ જનસ્સ અસુખપ્પદાનં ગરળસ્સ મેઘસ્સાનુરૂપન્તિ વિરુદ્ધત્થન્તરતા પરિહટા.

૭૦. તત્થ વિરુદ્ધત્થન્તરસ્સ પરિહારો યથા એવં. ‘‘વિન્દન્તિ’’ચ્ચાદિ. પાકસાલીનં પરિણામેન યુત્તાનં, મનુઞ્ઞાનં વા સાલીનં રત્તસાલિઆદીનં દસ્સના દસ્સનહેતુ સુખં ચેતસિકસોમનસ્સં વિન્દન્તં અનુભોન્તં તં જનં તં કસ્સકજનં વિસદો જલદાયકો અયં મેઘો કથં નામ સુખયે, ન સુખયતેવ. તાદિસસ્સ જનસ્સ દુક્ખદાનં ગરળદાયકસ્સ મેઘસ્સાપિ અનુરૂપમિતિ વિરુદ્ધઞ્ઞત્થો અપનીતો હોતિ. પાકેન સાલિનોતિ વિગ્ગહો. સુખં કરોતીતિ સુખયેતિ નામધાતુ.

યથા વા –

૭૧. વિનાયકોપિ નાગોસિ,

ગોતમોપિ મહામતિ;

પણીતોપિ રસાપેતો,

ચિત્તા મે સામિ તે ગતિ.

૭૧. ‘‘વિનાયકોપિ’’ચ્ચાદિ. વીનં પક્ખીનં નાયકો, ગરુળો, સત્તે વિનેતીતિ વિનાયકો, વુદ્ધો, ભગવા ચ. તત્થ યદા વિનાયકો ગરુળો, તદા તુ નાગો પન્નગોસીતિ વિરુદ્ધં, પક્ખન્તરે ત્વવિરુદ્ધં ભગવતો આગુસ્સ રાગાદિનો અભાવતો. ઇમેસં ગુન્નં અતિસયેન ગો ગોતમો હીનપસુ, ગોતમવંસાવતિણ્ણત્તા ગોતમો ભગવા ચ. હીનપસુ ચ ત્વં મહામતિ અસીતિ વિરુદ્ધં અચ્ચન્તહીનપસુનો મહતિયા પઞ્ઞાય અભાવતો. પક્ખન્તરે તુ ન બ્યાઘાતો. પણીતો મધુરો રસો, ઉત્તમો ચ સુગતો. તત્થ મધુરરસતો અપેતો અપગતોસીતિ વિરુજ્ઝતિ, ભગવતો તુ રસેહિ સિઙ્ગારાદીહિ અપેતોતિ યુજ્જતિ. મે મમ. સામીતિ આમન્તનં. તે તવ ગતિ પવત્તિ ચિત્તા અબ્ભુતાતિ. એત્થ વિરુદ્ધત્થન્તરં વિરોધાલઙ્કારં સિલાઘનીયન્તિ તેન તં પરિહટં.

૭૧. યથા વા ઉત્તદોસસ્સ પરિહારો ઈદિસો વા. ‘‘વિનાયકો’’ચ્ચાદિ. હે સામિ ત્વં વિનાયકોપિ ગરુળોપિ નાગોસિ પન્નગો અસિ. નો ચે, વિનાયકોપિ સત્તે વિનેન્તો એવ નાગોસિ નિક્કિલેસો અસિ. ગોતમોપિ પસુતમોપિ મહામતિ મહાપઞ્ઞવાસિ. નો ચે, ગોતમોપિ ગોત્તતો ગોતમોયેવ મહામતિ મહાપઞ્ઞવાસિ. પણીતોપિ મધુરોપિ રસાપેતો મધુરરસતો અપગતોસિ. નો ચે, પણીતોપિ ઉત્તમો એવ રસાપેતો સિઙ્ગારાદિરસતો અપગતોસિ. તે તુય્હં ગતિ પવત્તિ મે મય્હં ચિત્તા અચ્છરિયા. એત્થ ગરુળસ્સ નાગત્તઞ્ચ પસુતમસ્સ પઞ્ઞવન્તત્તઞ્ચ પણીતસ્સ નિરસત્તઞ્ચ વિરુદ્ધં, તથાપિ અઞ્ઞપક્ખસ્સ અવિરુદ્ધત્તા વિરુદ્ધત્થન્તરદોસો પસત્થેન વિરુદ્ધાલઙ્કારેન નિરાકતો. વીનં પક્ખીનં નાયકો, ગરુળો. સત્તે વિનેતીતિ વિનાયકો, બુદ્ધો. નત્થિ આગુ [અગો (ક.)] એતસ્સાતિ નાગો, બુદ્ધો. ગુન્નમતિસયેન ગોતમો, પસુ. મહતી મતિ અસ્સાતિ મહામતિ, બુદ્ધો. પધાનત્તં નીતો પણીતો, મધુરો રસો. રસતો અપેતોતિ રસાપેતો, બુદ્ધોતિ વિગ્ગહો.

અઝત્થસ્સ યથા –

૭૨. કથં તાદિગુણાભાવે,

લોકં તોસેતિ દુજ્જનો;

ઓભાસિતાસેસદિસો,

ખજ્જોતો નામ કિં ભવે.

૭૨. ‘‘કથ’’મિચ્ચાદિ. દુજ્જનો તાદિનો ગુણા લોકં તોસેન્તિ, તાદીનં ગુણાનં અત્તનિ અભાવે સતિ લોકં સત્તલોકં કથં તોસેતિ, ન તોસેતીતિ અત્થો. વુત્તમેવત્થન્તરેન સાધેતિ ‘‘ખજ્જોતો નામ ઓભાસિતા દીપિતા અસેસદિસા યેન તથાવિધો કિં ભવે, ન ભવેય્ય તાદિનો ગુણસ્સ અભાવતો’’તિ. એત્થ ખજ્જોતસ્સ અધિકત્થભાવેન સિતો ઓભાસિતાસેસદિસત્તદોસો ‘‘કથં તાદિગુણાભાવે’’તિઆદિવચોભઙ્ગિયા પરિહટો.

૭૨. અઝત્થસ્સ યથાતિ એત્થ પરિહારો અજ્ઝાહારો, એવમુપરિપિ. ‘‘કથિ’’ચ્ચાદિ. દુજ્જનો ગુણહીનજનો તાદિગુણાભાવે સન્તોસજનનકારણાનં તાદિસાનં સીલાદિગુણાનં અત્તનિ અવિજ્જમાનત્તે સતિ લોકં સત્તલોકં કથં તોસેતિ, ન તોસેતિયેવ, તથા હિ ખજ્જોતો નામ ઓભાસિતાસેસદિસો કિં ભવે, ન ભવત્યેવ. એત્થ ખજ્જોતસ્સ સકલદિસોભાસનસઙ્ખાતમધિકત્થદોસો ‘‘કથં તાદિગુણાભાવે’’ચ્ચાદિવાક્યલીલાય નિરાકતો. તાદી ચ તે ગુણા ચેતિ વિગ્ગહો.

૭૩. પહેળિકાયમારુળ્હા, ન હિ દુટ્ઠા કિલિટ્ઠતા;

પિયા સુખા’લિઙ્ગિતં ક-માલિઙ્ગતિ નુ નો ઇતિ.

૭૩. ‘‘પહેળિકાયં’’ઇચ્ચાદિ. કિલિટ્ઠતા કિલિટ્ઠપદદોસો પહેળિકાય વિસયે આરુળ્હા સહી ન હિ નો દુટ્ઠો સિયા. કીદિસીતિ આહ ‘‘પિયે’’ચ્ચાદિ. ઇતીતિ નિદસ્સને. પિયા વલ્લભાય આલિઙ્ગિતં કં જનં સુખં કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ નો આલિઙ્ગતિ ન સંયુજ્જતિ નુ. નુઇતિ પરિવિતક્કે નિપાતો. એત્થ પિયાતિ કિલિટ્ઠં પહેળિકાય સમારોપેન પરિહટં.

૭૩. ‘‘પહેળિકે’’ચ્ચાદિ. કિલિટ્ઠતા કિલિટ્ઠપદદોસસઙ્ખાતા પહેળિકાયં વિસયે આરુળ્હા ચે, ન હિ દુટ્ઠા દુટ્ઠા ન હોતિ. કિમુદાહરણં? પિયા સુખાલિઙ્ગિતં કમાલિઙ્ગતિ નુ નો ઇતિ, ઇતિસદ્દસ્સ નિદસ્સનત્થત્તા સેસઉદાહરણાનમેતમુપલક્ખણન્તિ ઞાતબ્બં. નો ચે, એવંપકારાનમુદાહરણાનમપરિગ્ગહેતબ્બત્તા ઇતિસદ્દો પકારત્થોતિ. પિયા વલ્લભાય આલિઙ્ગિતં ઉપગુહિતં કં નામ જનં સુખં કાયિકમાનસિકં નો આલિઙ્ગતિ નુ, આલિઙ્ગતેવાતિ. એત્થ પિયાતિ કિલિટ્ઠપદં પહેળિકાયમારોપનેન નિરાકતં હોતિ.

૭૪. યમકે નો પયોજેય્ય, કિલિટ્ઠપદ’મિચ્છિતે;

તતો યમક’મઞ્ઞં તુ, સબ્બમેતંમયં વિય.

૭૪. ‘‘યમકે’’ચ્ચાદિ. તતો અઞ્ઞન્તિ ઇચ્છિતયમકતો અઞ્ઞં. તુઇતિ વિસેસજોતકો. એતંમયં વિયાતિ એતેન કિલિટ્ઠપદેન નિબ્બત્તં વિય.

૭૪. ‘‘યમકે’’ચ્ચાદિ. કિલિટ્ઠપદં ઇચ્છિતે યમકે ઇટ્ઠયમકે નો પયોજેય્ય નપ્પયુજ્જેય્ય, તતો ઇટ્ઠયમકતો અઞ્ઞં સબ્બં યમકં પન એતંમયં વિય ઇમિના કિલિટ્ઠપદદોસેન કતં વિય હોતિ. એત્થ ઇટ્ઠયમકં વુત્તનયેન ઞાતબ્બં, એતેન નિબ્બત્તં એતંમયન્તિ વિગ્ગહો.

દેસવિરોધિનો યથા –

૭૫. બોધિસત્તપ્પભાવેન, થલેપિ જલજાન્ય’હું;

નુદન્તાનિ’વ સુચિરા-વાસક્લેસં તહિં જલે.

૭૫. ‘‘બોધિસત્તે’’ચ્ચાદિ. બોધિસત્તસ્સ માયાદેવિયા સુતસ્સ વક્ખમાનસ્સ વિસેસસ્સ તદુપ્પન્નદિને સમ્ભવા પભાવેન પુઞ્ઞપ્પભાવતો જલજાનિ અમ્બુજાનિ થલેપિ અહું અહેસું અચિન્તનીયત્તા પુઞ્ઞપ્પભાવસ્સ. કિં પન વાપ્યાદીસુ કિં કરોન્તાવ તહિં તસ્મિઞ્ચ જલે સુચિરં સબ્બદાવ આવસનમાવાસો તેન જાતો ક્લેસો તં નુદન્તાનિવ દૂરતો જહન્તાનિવેતિ. અચિન્તનીયત્તા પુઞ્ઞપ્પભાવસ્સ ઈદિસમ્પિ અચ્છરિયમહોસીતિ ન દેસવિરોધો.

૭૫. બોધિસત્તપ્પભાવેન બોધિસત્તસ્સ અચિન્તેય્યાનુભાવેન જલજાનિ જલજસદિસત્તા તન્નામકાનિ પદુમકેરવાદીનિ તહિં જલે વિસયત્તેન પસિદ્ધે તસ્મિં ઉદકે સુચિરાવાસક્લેસં અતિચિરં નિવાસતો જાતઆયાસં નુદન્તાનિ ઇવ ચજન્તાનિ ઇવ થલેપિ અહું અહેસું, વાપિઆદીસુ કા કથા. એત્થ જલજાનં થલુપ્પત્તિકથનસઙ્ખાતં દેસવિરોધં અચિન્તેય્યપુઞ્ઞપ્પભાવેન ઈદિસાનં અચ્છરિયાનં પાતુભાવતો ‘‘બોધિસત્તપ્પભાવેના’’તિ ઇમિના નિરાકરોતિ. બોધિયં ચતુમગ્ગપઞ્ઞાયં સત્તોતિ ચ, તસ્સ પભાવોતિ ચ, સુચિરં આવાસોતિ ચ, તેન ભૂતો ક્લેસોતિ ચ વાક્યં.

કાલવિરોધિનો યથા –

૭૬. મહાનુભાવપિસુનો, મુનિનો મન્દમારુતો;

સબ્બોતુકમયં વાયિ, ધુનન્તો કુસુમં સમં.

૭૬. ‘‘મહા’’ઇચ્ચાદિ. મન્દો મુદુભૂતો મારુતો અયં સબ્બોતુકં સબ્બેસુ ઉતૂસુ પુપ્ફનકં કુસુમં પુપ્ફં સમં એકતો કત્વા ધુનન્તો વિકિરન્તો મુનિનો મુનિસદિસત્તા ભવિસ્સન્તમુનિભાવેન ચ બોધિસત્તસ્સ, મુનિનોયેવ વા સમ્માસમ્બોધિસમધિગમસમયે મહાનુભાવસ્સ પિસુનો સૂચકો વાયિ પવાયતીતિ. એત્થ યદ્યપેકદા સબ્બોતુકાસમ્ભવો નાનાઉતૂસુ નાનાકુસુમસ્સ સમ્ભવા, તથાપિ ભગવતો મહાનુભાવપિસુનમીદિસમેકપદિકં સમ્ભવતીતિ કાલવિરોધો ઇમિના પરિહટો.

૭૬. ‘‘મહાનુભાવે’’ચ્ચાદિ. અયં મન્દમારુતો અચણ્ડસમીરણો સબ્બોતુકં વસન્તાદીસુ સબ્બઉતૂસુ વિકસન્તં કુસુમં પુપ્ફજાતં સમં એકતો કત્વા ધુનન્તો કમ્પેન્તો મુનિનો એકન્તભાવિત્તા મુનિસઙ્ખાતસ્સ બોધિસત્તસ્સ, સમ્માસમ્બોધિસમધિગમસમયે ભૂતત્તા મુનિનો સબ્બઞ્ઞુનો વા મહાનુભાવપિસુનો મહન્તં પુઞ્ઞપ્પભાવં પકાસેન્તો વાયિ સમ્પવાયીતિ. એત્થ નાનાકાલે સમ્ભવન્તાનમ્પિ કુસુમાનં એકકાલે સમ્ભવસ્સ કાલવિરોધત્તેપિ ભગવતો પુઞ્ઞાનુભાવો તાદિસમચ્છરિયમેકક્ખણે જનેતું સમત્થોતિ કાલવિરોધં ‘‘મહાનુભાવપિસુનો’’તિ ઇમિના નિરાકરોતિ. મહાનુભાવસ્સ, મહાનુભાવં વા પિસુનોતિ વાક્યં.

કલાવિરોધિનો યથા –

૭૭. નિમુગ્ગમનસો બુદ્ધ-ગુણે પઞ્ચસિખસ્સપિ;

તન્તિસ્સરવિરોધો સો, ન સમ્પીણેતિ કં જનં.

૭૭. ‘‘નિમુગ્ગિ’’ચ્ચાદિ. બુદ્ધસ્સ ગુણે સીલાદિકે અપરિમાણે નિમુગ્ગં ઓગાળ્હં મનં ચિત્તં યસ્સ તસ્સ પઞ્ચસિખસ્સ ગન્ધબ્બદેવપુત્તસ્સપિ વીણાય તન્તિયા સરો કિરિયાકાલમાનલક્ખણવિલમ્બિતદુતમજ્ઝભેદભિન્નો છજ્જાદિકો તસ્સ વિરોધો કલાસત્થપરિનિદ્દિટ્ઠકમવેસમં કં જનં ન સમ્પીણેતિ, પીણેતિયેવ. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ લોકિયગુણાનુબન્ધબુદ્ધીનં વિક્ખેપપ્પવત્તિપિ તથાવિધં પીણેતીતિ. ‘‘બુદ્ધગુણે નિમુગ્ગમનસો’’તિ ઇમિના કલાવિરોધો પરિહટો.

૭૭. ‘‘નિમુગ્ગિ’’ચ્ચાદિ. બુદ્ધગુણે સબ્બઞ્ઞુનો વિમ્હયજનકસીલાદિગુણસમ્ભારે નિમુગ્ગમનસો ઓતિણ્ણચિત્તસ્સ પઞ્ચસિખસ્સપિ ગન્ધબ્બદેવપુત્તસ્સાપિ સો તન્તિસ્સરવિરોધો વીણાય તન્તિયા ઘટ્ટનકિરિયા, અદ્ધમત્તિકાદિકાલો, હત્થાદીનં સન્નિવેસલક્ખણો માનોતિ ઇમેહિ તીહિ લક્ખણેહિ યુત્તસ્સ મન્દસીઘમજ્ઝિમપ્પમાણેહિ ભિન્નસ્સ છજ્જાદિસત્તસરસ્સ કલાસત્થાગતક્કમસ્સ વિનાસસઙ્ખાતો વિરોધો કં જનં ન સમ્પીણેતિ, સમ્પીણેતિ એવ. એત્થ અકન્તિયા કારણભૂતો કલાસત્થાગતક્કમભઙ્ગો લોકુત્તરબુદ્ધગુણાનુગતબુદ્ધિયા જાતોતિ સો ભઙ્ગો ‘‘નિમુગ્ગમનસો બુદ્ધગુણે’’તિ વુત્તત્તા પીતિયા કારણમેવેતિ ન વિરોધો. નિમુગ્ગો મનો અસ્સાતિ ચ, તન્તિયા સરોતિ ચ, તેસં વિરોધોતિ ચ વાક્યં.

લોકવિરોધિનો યથા –

૭૮. ગણયે ચક્કવાળં સો, ચન્દનાયપિ સીતલં;

સમ્બોધિસત્તહદયો, પદિત્તઙ્ગારપૂરિતં.

૭૮. ‘‘ગણયે’’ચ્ચાદિ. ચન્દનાય અપિ સીતલં ગણયે ચિન્તેસિ. કિન્તં? પદિત્તઙ્ગારપૂરિતં ચક્કવાળં. કો સો? સમ્બોધિયં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે સત્તં પરિબદ્ધં હદયં ચિત્તં યસ્સ સો. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનુબન્ધબુદ્ધિનો હિ તાદિસો મનોબન્ધોતિ ન લોકવિરોધો.

૭૮. ‘‘ગણયે’’ચ્ચાદિ. સમ્બોધિસત્તહદયો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે આસત્તચિત્તો સો બોધિસત્તો પદિત્તઙ્ગારપૂરિતં આદિત્તઙ્ગારેહિ પરિપુણ્ણં ચક્કવાળં ચક્કવાળગબ્ભં ચન્દનાયપિ ચન્દનતો અપિ સીતલં અતિસીતલં કત્વા ગણયે ચિન્તેય્યાતિ. ઇટ્ઠત્થલુદ્ધસ્સ ચિત્તપ્પવત્તિયા ઈદિસત્તા અગ્ગિનો ચન્દનતોપિ અધિકસીતત્તકપ્પના ‘‘ચન્દનં સીતલં, અગ્ગિ ઉણ્હો’’તિ પવત્તલોકસીમાય વિરુદ્ધા ન હોતિ. સમ્બોધિયં સત્તહદયં યસ્સેતિ ચ, પદિત્તાનિ અઙ્ગારાનીતિ ચ, તેહિ પૂરિતન્તિ ચ વિગ્ગહો.

ઞાયવિરોધિનો યથા –

૭૯. પરિચ્ચત્તભવોપિ ત્વ-મુપનીતભવો અસિ;

અચિન્ત્યગુણસારાય, નમો તે મુનિપુઙ્ગવ.

૭૯. ‘‘પરિચ્ચત્તે’’ચ્ચાદિ. મુનિપુઙ્ગવ મુનીનં ઉત્તમ પરિચ્ચત્તો વિસટ્ઠો ભવો સુગતિદુગ્ગતિસઙ્ખાતો યેનાતિ પરિચ્ચત્તભવોપિ ત્વં ઉપનીતો આનીતો પવત્તિતો ભવો વુડ્ઢિ યેનાતિ ઉપનીતભવો અસિ. તસ્મા કારણા અચિન્ત્યગુણસારાય તે નમો અત્થૂતિ સેસો. ઈદિસં ન ઞાયવિરુદ્ધમેવંવિધત્તા મુનિપુઙ્ગવસ્સ.

૭૯. ‘‘પરિચ્ચત્તે’’ચ્ચાદિ. મુનિપુઙ્ગવ મુનિસેટ્ઠ ત્વં પરિચ્ચત્તભવોપિ અપનીતસુગતિદુગ્ગતિભવોપિ ઉપનીતભવો લોકસ્સાનીતઅભિવુદ્ધિકો અસિ ભવસિ, અચિન્ત્યગુણસારાય તતો એવ ચિન્તાવિસયાતિક્કન્તસારગુણસ્સ તે તુય્હં નમો અત્થૂતિ સબ્બાકારતો ભવસ્સ પરિચ્ચત્તત્તા અત્તનિ અવિજ્જમાનં સુગતિભવં લોકસ્સ દેતીતિ એતં ઞાયાગતં ન હોતીતિ પટિભાતિ, તથાપિ ચ સબ્બઞ્ઞૂનં પવત્તિ ઈદિસાયેવાતિ ઞાયવિરોધો નિરાકતો. અચિન્ત્યા ગુણસારા યસ્મિન્તિ વિગ્ગહો.

આગમવિરોધિનો યથા –

૮૦. નેવાલપતિ કેનાપિ, વચીવિઞ્ઞત્તિતો યતિ;

સમ્પજાનમુસાવાદા, ફુસેય્યાપત્તિદુક્કટં.

૮૦. ‘‘નેવે’’તિઆદિ. યતીતિ ભિક્ખુ કેનાપિ સહ નેવાલપતિ ન વદત્યેવ, તથાપિ વચીવિઞ્ઞત્તિતો ચોપનવાચાસઙ્ખાતેન વચીવિઞ્ઞત્તિહેતુના પવત્તિતો સમ્પજાનન્તસ્સ મુસાવાદતો કારણા આપત્તિદુક્કટં ‘‘સમ્પજાનમુસાવાદસ્સ હોતી’’તિ વુત્તદુક્કટાપત્તિ ફુસેય્ય આપજ્જતીતિ. એત્થ અનાલપતો વચીવિઞ્ઞત્તિયા કથં મુસાવાદોતિ અભિધમ્માપન્નવિરોધો નત્થિ, અપરવચનત્થે ત્વીદિસો વિરુજ્ઝતીતિ.

૮૦. ‘‘નેવિ’’ચ્ચાદિ. યતિ સમણો કેનાપિ કેનચિ સદ્ધિં નેવાલપતિ નો ભાસતિ, તથાપિ વચીવિઞ્ઞત્તિતો ચોપનવાચાસઙ્ખાતવિઞ્ઞત્તિકારણા પવત્તનતો સમ્પજાનમુસાવાદા સમ્પજાનન્તસ્સ મુસાભણનતો આપત્તિદુક્કટં દુક્કટાપત્તિં ફુસેય્ય આપજ્જેય્યાતિ. એત્થ અનાલપન્તસ્સ વચીવિઞ્ઞત્તિતો મુસાવાદો કથં સમ્ભવતીતિ અભિધમ્માપન્નવિરોધો, ‘‘સન્તિં આપત્તિં નાવિકરેય્ય, સમ્પજાનમુસાવાદ’સ્સ હોતી’’તિ નિદાનુદ્દેસે નિદ્દિટ્ઠવચીદ્વારે અકિરિયસમુટ્ઠાના દુક્કટાપત્તિ હોતીતિ આગમવિરોધો નિરાકતો. મુસાભણનં વિના આપત્તિ કથં ભવતીતિ? યથા કાલે અવસ્સમાનમેઘતો સઞ્જાતદુબ્ભિક્ખં ‘‘મેઘકતં દુબ્ભિક્ખ’’ન્તિ વત્તબ્બં હોતિ, એવં કથેતબ્બકાલે અકથનતો સઞ્જાતા વચીદ્વારે અકિરિયસમુટ્ઠાના દુક્કટાપત્તિપિ તતો સઞ્જાતાતિ વત્તબ્બા હોતિ. સમ્પજાનન્તસ્સ મુસાવાદોતિ ચ, આપત્તિયેવ દુક્કટન્તિ ચ વાક્યં.

નેય્યસ્સ યથા –

૮૧. મરીચિચન્દનાલેપ-લાભા સીતમરીચિનો [સિતમરીચિનો (સી.)];

ઇમા સબ્બાપિ ધવલા, દિસા રોચન્તિ નિબ્ભરં.

૮૧. ‘‘મરીચી’’ત્યાદિ. સીતમરીચિનો ચન્દસ્સ મરીચિયો દીધિતિયો એવ ચન્દનં, તસ્સ આલેપો ઉપદેહો, તસ્સ લાભેન ઇમા સબ્બાપિ દિસા નિબ્ભરમતિસયં ધવલા સેતા રોચન્તીતિ નત્થેત્થ નેય્યતા મરીચિયા સદ્દોપાત્તત્થાય તુ.

૮૧. ‘‘મરીચિ’’ચ્ચાદિ. સીતમરીચિનો ચન્દસ્સ મરીચિચન્દનાલેપલાભા મરીચિસઙ્ખાતચન્દનાલેપસ્સ પટિલાભતો ઇમા સબ્બાપિ દિસા નિબ્ભરમતિસયં ધવલા સેતા રોચન્તિ દિબ્બન્તીતિ. દિસાનં ધવલકારણસ્સ ‘‘મરીચિચન્દનાલેપલાભા સીતમરીચિનો’’તિ વુત્તત્તા નેય્યદોસો ન પતિટ્ઠાતિ, ચન્દનમિવ ચન્દનં, મરીચિયોયેવ ચન્દનમિતિ ચ, તસ્સ આલેપોતિ ચ, તસ્સ લાભોતિ ચ વિગ્ગહો.

યથા વા –

૮૧. મનોનુરઞ્જનો માર-ઙ્ગનાસિઙ્ગારવિબ્ભમો;

જિનેના’સમનુઞ્ઞાતો, મારસ્સ હદયાનલો.

૮૨. ‘‘મનો’’ચ્ચાદિ. મનં પસ્સન્તાનમનુસ્સરન્તાનઞ્ચ ચિત્તં અનુરઞ્જેતીતિ મનોનુરઞ્જનો, મારઙ્ગનાનં સિઙ્ગારકતો વિબ્ભમો વિલાસો જિનેન અસમનુઞ્ઞાતો અબ્ભુપગતો મારસ્સ વસવત્તિનો હદયાનલો હદયગ્ગિ જાતો. સોકો ચેત્થ અનલત્થે નિરુપ્પિતો તસ્સ તાદિસત્થાનતિવત્તનતો, કારણન્તુપચારેનાતિ. એત્થ યજ્જપિ મારઙ્ગનાપરાજયો ન સદ્દોપાત્તત્થો, તથાપિ ‘‘સિઙ્ગારવિબ્ભમો મારસ્સ હદયગ્ગી’’તિ વુત્તે સામત્થિયા મારઙ્ગનાપરાજયો ગમ્યતે, તથાવિધસ્સ મારસોકસ્સ મારઙ્ગનાપરાજયાબ્યભિચારતો. નેવેદિસસ્સ નેય્યતા, વઙ્કવુત્તીદિસી ગુણોયેવ બન્ધસ્સ.

૮૨. વત્તબ્બસ્સ ઞાયોપાત્તત્તા નેય્યદોસપરિહારત્થમુદાહરતિ ‘‘મનો’’ચ્ચાદિ. મનોનુરઞ્જનો દસ્સનસવનાનુસ્સરણં કરોન્તાનં જનાનં ચિત્તમત્તનિ અનુરઞ્જન્તો મારઙ્ગનાસિઙ્ગારવિબ્ભમો મારવધૂનં રતિકીળાહેતુભૂતકામપત્થનાસઙ્ખાતસિઙ્ગારેન કતલીલા જિનેન જિતપઞ્ચમારેન સત્થુના અસમનુઞ્ઞાતો અનબ્ભુપગતો અસમ્પટિચ્છિતો મારસ્સ વસવત્તિનો હદયાનલો હદયગ્ગિ અહોસીતિ. અનલત્તેન કપ્પિતકારિયભૂતો સોકો મારઙ્ગનાસિઙ્ગારવિબ્ભમસઙ્ખાતકારણેન સદ્ધિં અભેદકપ્પનાય [અનલત્તકપ્પનાય (ક.)] ‘‘ગુળો સેમ્હં, તિપુસં જરો’’તિઆદીસુ વિય તુલ્યાધિકરણભાવેન વુત્તો હોતિ. એત્થ કિઞ્ચાપિ મારઙ્ગનાનં પરાજયવાચકો સદ્દો નત્થિ, તથાપિ ‘‘સિઙ્ગારવિબ્ભમો મારસ્સ હદયાનલો’’તિ વુત્તે મારઙ્ગનાપરાજયં વિના તાદિસસોકુપ્પત્તિકારણસ્સ અનધિગતત્તા અઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણસામત્થિયેન તાસં પરાજયો પકાસિતો હોતીતિ ઈદિસવઙ્કવુત્તિયા બન્ધગુણત્તા નેય્યદોસો નિરાકતો હોતીતિ. મનો અનુરઞ્જેતીતિ ચ, મારઙ્ગનાનં સિઙ્ગારોતિ ચ, તેન કતો વિબ્ભમોતિ ચ વાક્યં.

વિસેસનાપેક્ખસ્સ યથા –

૮૩. અપયાતાપરાધમ્પિ, અયં વેરી જનં જનો;

કોધપાટલભૂતેન, ભિય્યો પસ્સતિ ચક્ખુના.

૮૩. ‘‘અપયાતે’’ચ્ચાદિ. અયં વેરી જનો અપયાતાપરાધમ્પિ જનન્તિ સમ્બન્ધો. અપયાતો અપગતો અપરાધો યસ્સ તં, કોધેન પાટલભૂતેન સેતરત્તેન. ઇમિના વિસેસનાપેક્ખદોસો પરિહટો.

૮૩. ‘‘અપયાતિ’’ચ્ચાદિ. અયં વેરી જનો અપયાતાપરાધમ્પિ અપગતાપરાધમ્પિ જનં કોધપાટલભૂતેન કોધેન ભૂતસેતલોહિતવણ્ણયુત્તેન ચક્ખુના ભિય્યો યેભુય્યેન પસ્સતીતિ. ‘‘પસ્સતી’’તિ વચનસ્સ વિજ્જમાનત્તેપિ ‘‘ચક્ખુના’’તિ વિસેસ્યવચનં ‘‘કોધપાટલભૂતેના’’તિ વિસેસનસ્સ લબ્ભમાનત્તા સાત્થકં હોતીતિ વિસેસનાપેક્ખદોસો નિરાકતોતિ. અપયાતો અપગતો અપરાધો અસ્માતિ ચ, કોધેન પાટલભૂતન્તિ ચ વિગ્ગહો.

હીનત્થસ્સ યથા –

૮૪. અપ્પકાનમ્પિ પાપાનં,

પભાવં નાસયે બુધો;

અપિ નિપ્પભતાનીત-

ખજ્જોતો હોતિ ભાણુમા.

૮૪. ‘‘અપ્પકાન’’મિચ્ચાદિ. બુધો પણ્ડિતપોસો અપ્પકાનં પાપાનમ્પિ કિમુતમધિકાનં પભાવં આનુભાવં નાસયે અપ્પવત્તિં પાપેય્ય. તં અત્થન્તરન્યાસેન સાધેતિ. ભાણુમા સૂરિયો નિપ્પભતં આનીતો ખજ્જોતો યેન તથાવિધો અપિ હોતિ. ‘‘મન્દપ્પભો અય’’ન્તિ જોતિરિઙ્ગણમ્પિ નોપેક્ખતિ ચક્કવાળકુહરાનુચરિતમહાનુભાવોપીતિ. એત્થ અપીત્યાદિના વચોભઙ્ગિયા હીનત્થદોસો પરિહટો.

૮૪. ‘‘અપ્પકાનિ’’ચ્ચાદિ. બુધો પઞ્ઞવા અપ્પકાનમ્પિ અતિમન્દાનમ્પિ પાપાનં અકુસલાનં પભાવં વિપાકદાનસામત્થિયસઙ્ખાતાનુભાવં નાસયે અહોસિકમ્મતાપાદનેન નાસેય્ય, બહૂનં પાપાનં વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તમત્થમત્થન્તરન્યાસાલઙ્કારેન સમત્થેતિ અપિચ્ચાદિ. ભાણુમા સૂરિયો નિપ્પભતાનીતખજ્જોતો અપિ નિપ્પભતમાપાદિતજોતિરિઙ્ગણેહિ સમન્નાગતોપિ હોતીતિ. હીનપભાવો હોતિ ખજ્જોપનકે પહાય અત્તનો આલોકં કરોન્તો ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. એત્થ અપિ નિપ્પભતિચ્ચાદિવચનવિલાસવસેન હીનપક્ખં ગહેત્વાપિ સૂરિયઉદારત્તસ્સેવ પોસિતત્તા ‘‘નિપ્પભતાનીતખજ્જોતો’’તિ વિસેસનપદં હીનત્થદોસં ન નિસ્સયતિ. નત્થિ પભા યેસન્તિ ચ, તેસં ભાવોતિ ચ, તં આનીતા ખજ્જોતા યેનેતિ ચ વિગ્ગહો.

અનત્થસ્સ યથા –

૮૫. ન પાદપૂરણત્થાય, પદં યોજેય્ય કત્થચિ;

યથા વન્દે મુનિન્દસ્સ, પાદપઙ્કેરુહં વરં.

૮૫. ‘‘ન પાદે’’ચ્ચાદિ. એત્થ વન્દેઇચ્ચાદો હેટ્ઠા વિય પાદપૂરણસ્સ કસ્સચિ અભાવેન અનત્થાભાવો.

૮૫. ‘‘ન પાદિ’’ચ્ચાદિ. પાદપૂરણત્થાય ગાથાપાદાનં પૂરણસઙ્ખાતપયોજનત્થાય પદં નામાદિકં કત્થચિ ન યોજેય્ય વિઞ્ઞૂતિ, યથા નિરત્થકપદાયોજને ઉદાહરણમેવં ‘‘મુનિન્દસ્સ વરં પાદપઙ્કેરુહં વન્દે’’તિ. હેટ્ઠા દુટ્ઠોદાહરણે વિય પાદપૂરણત્થં કસ્સચિ પદસ્સ અયોજિતત્તા સાત્થકપદેહિ નિરત્થકદોસો નિરાકતોતિ. મુદુનિમ્મલસોભાદિસાધારણગુણયોગતો પઙ્કેરુહસદિસં ઉપચારતો પઙ્કેરુહં નામ. પાદમેવ પઙ્કેરુહન્તિ વિગ્ગહો. વિસેસનવિસેસ્યપદદોસપરિહારો.

૮૬. ભયકોધપસંસાદિ-

વિસેસો તાદિસો યદિ;

વત્તું કામીયતે દોસો,

ન તત્થે’કત્થતાકતો.

૮૬. ‘‘ભયે’’ચ્ચાદિ. ભયઞ્ચ ચિત્તુત્રાસો કોધો ચ દોસો પસંસા ચ થુતિ, તા આદિ યસ્સ તુરિતાદિનો સો તાદિસો વિસેસો યદિ વત્તું કામીયતે ઇચ્છીયતે, તત્થ તસ્મિં ભયાદિવિસેસે વિસયે એકત્થતાય એકત્થભાવેન કતો દોસો નત્થિ.

૮૬. ઇદાનિ વાક્યદોસપરિહારત્થમારભતિ ‘‘ભયકોધે’’ચ્ચાદિ. ભયકોધપસંસાદિ ચિત્તુત્રાસપટિઘથુતિઆદીહિ સમન્નાગતો તાદિસો વિસેસો વત્તું યદિ કામીયતે ચે વિઞ્ઞૂહિ ઇચ્છીયતે, તત્થ ભયકોધાદિકે વિસેસે એકત્થતાકતો એકત્થભાવેન કતો દોસો વાક્યદોસો ન ભવતિ. ભયાદિવિસેસે વત્તુમિચ્છિતે પુબ્બુચ્ચારિતપદસ્સ પુનુચ્ચારણે એકત્થદોસો ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. ભયઞ્ચ કોધો ચ પસંસા ચાતિ ચ, તા આદિ યસ્સ તુરિતકોતૂહલઅચ્છરાહાસસોકપસાદસઙ્ખાતસ્સ અત્થવિસેસસ્સેતિ ચ વિગ્ગહો. તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણઅઞ્ઞપદત્થસમાસત્તા ભયાદીસુ કથિતમપિ ગહેત્વા પુનપ્પુનં કથનમવિરોધં. એકો અત્થો યેસં પદાદીનં તે એકત્થા, તેસં ભાવો એકત્થતા, તાય કતોતિ વિગ્ગહો.

યથા –

૮૭. સપ્પો સપ્પો અયં હન્દ, નિવત્તતુ ભવં તતો;

યદિ જીવિતુકામો’સિ, કથં તમુપસપ્પસિ.

૮૭. ‘‘યથે’’ત્યુદાહરતિ ‘‘સપ્પો’’ઇચ્ચાદિ. ‘‘અયં સપ્પો સપ્પો’’તિ ભયેનામેડિતં હન્દાતિ ખેદે તતો તમ્હા ઠાના, સપ્પતો વા ભવં ભવન્તો નિવત્તતુ ગતમગ્ગાભિમુખો આવત્તતુ. તં ઠાનં, સપ્પં વા. નત્થેત્થ એકત્થતાદોસો ભયેનામેડિતપ્પયોગતો.

૮૭. ‘‘સપ્પો’’ચ્ચાદિ. હન્દ નટ્ઠો વત, અયં સપ્પો સપ્પો ભવં તતો ઠાનતો, સપ્પતો વા નિવત્તતુ આવત્તતુ યદિ જીવિતુકામો અસિ, તં ઠાનં, સપ્પં વા કથમુપસપ્પસિ કથમુપગચ્છસીતિ. ભયે આમેડિતવચનત્તા એકત્થતાદોસો નત્થિ, જીવિતુકામોસીતિ એત્થ બિન્દુલોપો.

પદદોસપરિહારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વાક્યદોસપરિહારવણ્ણના

ભગ્ગરીતિનો યથા –

૮૮. યો કોચિ રૂપાતિસયો,

કન્તિ કાપિ મનોહરા;

વિલાસાતિસયો કોપિ,

અહો બુદ્ધમહોદયો.

૮૮. ‘‘યો’’ઇચ્ચાદિ. રૂપસ્સ અનુબ્યઞ્જનેહિ અનુબ્યઞ્જિતબાત્તિંસવરપુરિસલક્ખણોપસોભિતસ્સ બ્યામપ્પભાકેતુમાલાવિરાજિતસ્સ અતિસયો આધિક્કં વાચાગોચરભાવાતિક્કમેન અવચનીયત્તા યો કોચિયેવ. મનો અનેકલોકસ્સ ચિત્તં હરતીતિ મનોહરા ચિત્તમવહરન્તી કન્તિ સોભા કાપિ અવચનપથા કાપિયેવ. વિલાસસ્સ ગત્યાદિનો અતિસયો વચનપથાતિક્કન્તો કોપિયેવ, તસ્મા બુદ્ધસ્સ મહન્તો ઉદયો અભિવુડ્ઢિ અહો અબ્ભુતોતિ. એત્થ કિંસદ્દેનારદ્ધા રીતિ ન કત્થચિ ભગ્ગા.

૮૮. ‘‘યો કોચિ’’ચ્ચાદિ. રૂપાતિસયો સુપ્પહિટ્ઠિતપાદતાદિદ્વત્તિંસપુરિસલક્ખણેહિ સોભિતસ્સ ચિત્તઙ્ગુલિતાદિઅસીતિઅનુબ્યઞ્જનેહિ અલઙ્કતસ્સ બ્યામપ્પભાકેતુમાલાહિ ઉજ્જલસ્સ રૂપકાયસ્સ આધિક્યં યો કોચિયેવ મનોગોચરભાવં વિના વચનવિસયાતિક્કન્તત્તા યો કોચિયેવ. મનોહરા લોકસ્સ ચિત્તં હરન્તી કન્તિ સોભા કાપિયેવ વચીવિસયાતિક્કન્તત્તા કાપિયેવ. વિલાસાતિસયો વિસયભૂતપિયભાવસઙ્ખાતસ્સ ગમનાદિવિલાસસ્સ આધિક્યમ્પિ કોપિયેવ વુત્તકારણેનેવકોપિયેવ. તતો બુદ્ધમહોદયો બુદ્ધસ્સ મહાભિવુદ્ધિસઙ્ખાતો ઉદયો અહો અચ્છરિયોતિ. એત્થ સબ્બનામિકેન કિં સદ્દેન વત્તુમારદ્ધક્કમો ન કત્થચિ ભિન્નોતિ ભગ્ગરીતિદોસો નત્થીતિ.

૮૯. અબ્યામોહકરં બન્ધં, અબ્યાકિણ્ણં મનોહરં;

અદૂરપદવિન્યાસં, પસંસન્તિ કવિસ્સરા.

૮૯. ‘‘અબ્યામોહ’’ઇચ્ચાદિ. નત્થિ દૂરમેસન્તિ અદૂરાનિ, તાનિયેવ પદાનિ, તેસં વિન્યાસો યાથાવતો ઠપનં યસ્સ તં. તતોયેવ અબ્યાકિણ્ણો અસમ્મિસ્સો ચ. સો અબ્યાકિણ્ણતાય એવ મનોહરો ચાતિ અબ્યાકિણ્ણં મનોહરં. તેનેવ ‘‘અયમેત્થ અત્થો અયં વા’’તિ એવં બ્યામોહં ન કરોતીતિ અબ્યામોહકરો, તં. પસાદાલઙ્કારાલઙ્કિતં બન્ધં. કવીનં ઇસ્સરા પધાના. યે કનિટ્ઠઙ્ગુલિગણનાનિટ્ઠા, તે પસંસન્તિ થુવન્તિ તાદિસબન્ધગુણસ્સાતિસયપસંસારહભાવેન.

૮૯. ‘‘અબ્યામોહે’’ચ્ચાદિ. અદૂરપદવિન્યાસં નામાદિપદાનં વોહારકાલે અદૂરસમ્બન્ધો યથા સિયા, તથા પટિપાટિયા પદટ્ઠપનેન સમન્નાગતં અબ્યાકિણ્ણં, તતોયેવ અઞ્ઞસમ્બન્ધીપદેહિ અસમ્મિસ્સં મનોહરં, તતોયેવ વિઞ્ઞૂનં ચિત્તમારાધેન્તં અબ્યામોહકરં ‘‘ઇમસ્સત્થો ઇમસ્સત્થો એસો એસો વા’’તિ સંસયમનુપ્પાદેન્તં બન્ધં પસાદાલઙ્કારસંયુત્તં બન્ધનં કવિસ્સરા કવીનં પધાના પણ્ડિભજના, કનિટ્ઠઙ્ગુલિયા ગણિતબ્બા અગ્ગકવિનોતિ અધિપ્પાયો. પસંસન્તિ થોમેન્તિ. બ્યામોહં ન કરોતીતિ અબ્યામોહકરો. વિ આકિણ્ણો બ્યાકિણ્ણો, ન બ્યાકિણ્ણો અબ્યાકિણ્ણો. નત્થિ દૂરં યેસં, તાનિયેવ પદાનિ, તેસં વિન્યાસો ઠપનં યસ્સ બન્ધસ્સાતિ વિગ્ગહો.

યથા –

૯૦. નીલુપ્પલાભં નયનં,

બન્ધુકરુચિરો’ધરો;

નાસા હેમઙ્કુસો તેન,

જિનોયં પિયદસ્સનો.

૯૦. ‘‘યથે’’ત્યુદાહરતિ ‘‘નીલુપ્પલાભ’’મિચ્ચાદિ. યસ્સ જિનસ્સ નયનં નેત્તં નીલુપ્પલાભં ઇન્દીવરદ્વયનિભં, અધરો અધરોટ્ઠો બન્ધુકમિવ બન્ધુકકુસુમમિવ રુચિરો કન્તો, નાસા નાસિકા સયં હેમઙ્કુસો સુવણ્ણઙ્કુસોયેવ, તેન કારણેન અયં જિનો પિયં મધુરં દસ્સનમસ્સાતિ પિયદસ્સનો. ઈદિસો ન બ્યાકિણ્ણદોસો, અબ્યાકિણ્ણો પસાદોયેવાતિ.

૯૦. ઇદાનિ બ્યાકિણ્ણદોસપરિહારં પરિહરતિ ‘‘નીલુપ્પલિ’’ચ્ચાદિના. નયનં યસ્સ નેત્તયુગળં નીલુપ્પલાભં નીલુપ્પલદલસદિસં, અધરો અધરોટ્ઠો બન્ધુકરુચિરો બન્ધુકપુપ્ફમિવ મનુઞ્ઞો, નાસા નાસિકા હેમઙ્કુસો સુવણ્ણઙ્કુસોયેવ, તેન કારણેન અયં જિનો પિયદસ્સનો મનુઞ્ઞદસ્સનો હોતીતિ. એત્થ પસાદાલઙ્કારેન યુત્તત્તા ન બ્યાકિણ્ણદોસો. આભાસદ્દો નિભાસદ્દો વિય ઇવત્થો. નો ચે, પભાપરિયાયો વા હોતિ. બન્ધુકમિવ રુચિરોતિ ચ, પિયં દસ્સનં યસ્સેતિ ચ વિગ્ગહો. ઇહ દસ્સનસ્સ કત્તુભૂતસાધુજનસમ્બન્ધત્તેપિ વિસયત્તેનેવ જિનસમ્બન્ધો હોતીતિ અઞ્ઞપદત્થેન તથાગતો ગહિતોતિ.

૯૧. સમતિક્કન્તગામ્મત્ત-કન્તવાચાભિસઙ્ખતં;

બન્ધનં રસહેતુત્તા, ગામ્મત્તં અતિવત્તતિ.

૯૧. ‘‘સમતિક્કન્તિ’’ચ્ચાદિ. સમ્મા અતિક્કન્તં નિગ્ગતં. ગામ્મસ્સ ભાવો ગામ્મત્તં. યાસં કન્તાનં મધુરાનં વાચાનં તાહિ અભિસઙ્ખતં રચિતં બન્ધનં રસસ્સ માધુરિયસ્સ હેતુત્તા કારણભાવેન ગામ્મત્તં યથાવુત્તં અતિવત્તતિ અતિક્કમતિ.

૯૧. ‘‘સમતિ’’ચ્ચાદિ. સમતિક્કન્તગામ્મત્તકન્તવાચાભિસઙ્ખતં વિસેસતો અતિક્કન્તગામ્મભાવાહિ કન્તવાચાહિ રચિતં બન્ધનં મુત્તકાદિબન્ધનં રસહેતુત્તા પણ્ડિતાનં પીતિરસસ્સ કારણત્તા યથાવુત્તગામ્મદોસં અતિવત્તતિ અતિક્કમ્મ પવત્તતીતિ. સમ્મા અતિક્કન્તં ગામ્મત્તં યાસં, તાહિયેવ કન્તવાચાહિ અભિસઙ્ખતન્તિ ચ, રસસ્સ હેતુ, તસ્સ ભાવોતિ ચ વિગ્ગહો.

યથા –

૯૨. દુનોતિ કામચણ્ડાલો,

સો મં સદય નિદ્દયો;

ઈદિસં બ્યસનાપન્નં,

સુખીપિ કિમુપેક્ખસે.

૯૨. ‘‘યથે’’ત્યુદાહરતિ. કામાતુરા કાચિ વનિતા અત્તનો પિયં પતિં વિરવતિ ‘‘દુનોતિ’’ચ્ચાદિના. દયાય સહ પવત્તીતિ સદયઇતિ અનુનયવસેન પિયસ્સ આમન્તનં, સાનુનયામન્તનઞ્હિ તતોનુગ્ગહાભિકઙ્ખાયમચ્ચન્તમુચિતં, સો કામો કન્દપ્પો એવ ચણ્ડાલો અકણ્ડો વા અસય્હોપતાપાવહત્તા. કામે ચણ્ડાલત્તારોપનઞ્ચ ઉચિતમેવ યતોનેન કયિરમાનમસહનમુપતાપમસહમાના તં પરિભવન્તં વિપ્પલપતિ, નિદ્દયો નિક્કરુણો, ઇદમપિ ઉચિતમુપતાપે નિક્કરુણાનં તાદિસી ગતીતિ. મં દુનોતિ અધિકમુપતાપેતિ નિદ્દયત્તા, ન ભવન્તં, તેનેવ ભવં સુખી. ઇમિના અઞ્ઞાસત્તતં તસ્સ દીપેતિ. યદિ નાઞ્ઞાસત્તોસિ, નાહમેકાકિની ભવામિ. અસહાયાનઞ્હિ પટિસત્તવો હોન્તિ. એકાકિત્તાયેવાહમપ્પટિસરણત્તાનેન દુસામીતિ [દુઞ્ઞામીતિ (?)] તવ કામં ત્વં સુખી હોસિ. સનાથાનં તાદિસી વુત્તીતિ એવં સુખીપિ ત્વં ઈદિસં બ્યસનમાપન્નં કિં કસ્મા ઉપેક્ખસેતિ. એવમયં વઙ્કવુત્તિયા અત્તનો, તં વિસયમનુભવન્તસ્સ ચ વિમુખત્તં નિદસ્સેતીતીદિસં ન ગામ્મં.

૯૨. ગામ્મદોસપરિહારે લક્ખિયં દસ્સેતિ ‘‘દુનોતિ’’ચ્ચાદિ. કામતણ્હાભિભૂતા અઙ્ગના અત્તનો વલ્લભં નિસ્સાય એવં વિલપતિ ‘‘સદય હે કારુણિક સો કામચણ્ડાલો સો અનઙ્ગનીચો નિદ્દયો નિક્કારુણિકો મં દુનોતિ પીળેતિ, સુખીપિ મમ વિય અનાથભાવાભાવતો સુખિતોપિ ત્વં ઈદિસં બ્યસનાપન્નં એવં કામચણ્ડાલેન અકારુણેન કતઅસય્હસન્તાપસઙ્ખાતબ્યસનમનુપ્પત્તં મં કિમુપેક્ખસે કસ્મા ઉદાસીનોસી’’તિ. અત્તનો દુક્ખાતુરત્તા દુક્ખદૂરીકરણં કારુણિકાનંયેવ વિસયન્તિ ‘‘સદયે’’તિ અનુનયવસેન આમન્તનુચિતં અત્તનો દુક્ખાતુરતં પોસેતું પીળાકારકે કામે ચણ્ડાલત્તારોપનઞ્ચ નિદ્દયત્તકથનઞ્ચ ઉચિતમેવ અત્તનિ ઉપેક્ખકત્તા. સુખીપીતિ ઇમિના તસ્સ પરવિસયાસત્તતાય અતિચારં અબ્ભુપગમેતિ. એવં વઙ્કવુત્તિયા અત્તનો વલ્લભે સાનુરાગત્તઞ્ચ અત્તનિ તસ્સ તદભાવત્તઞ્ચ દસ્સેતીતિ. ‘‘કઞ્ઞે કામયમાનં મં, ન કામયસિ કિંન્વિદ’’ન્તિ એત્થ વિય ઇહ ગામ્મદોસો નત્થીતિ ગામ્મદોસપરિહારમિદં. કામોયેવ ચણ્ડાલો કામચણ્ડાલો, સહ દયાય યો વત્તતીતિ ચ, નત્થિ દયા અસ્સેતિ ચ, સુખમસ્સ અત્થીતિ ચ વિગ્ગહો. અપિસદ્દો અક્ખમે.

૯૩. યતિહીનપરિહારો, ન પુને’દાનિ નીયતે;

યતો ન સવનુબ્બેગં, હેટ્ઠા યેતં વિચારિતં.

૯૩. ‘‘યતિ’’ચ્ચાદિ. વિચારિતન્તિ ‘‘તં નમે સિરસા ચામી-કરવણ્ણં તથાગત’’ન્તિઆદિના હેટ્ઠા પકાસિતન્તિ અત્થો.

૯૩. ‘‘યતિહીનિ’’ચ્ચાદિ. યતો યસ્મા સવનુબ્બેગં ‘‘દોસાનમુદ્દેસક્કમેન દોસપરિહારક્કમો ન વુત્તો’’તિ એવં વિઞ્ઞૂનમુપ્પજ્જમાનં ઇમસ્સ ગન્થસ્સ સવનાસહનં નત્થિ, તતો યતિહીનપરિહારો યતિહીનદોસસ્સ પરિહરણવસેન પવત્તમુદાહરણં ઇદાનિ પુન ન નીયતે નાહરીયતેતિ. ઇમિનાધિગતમાદો વુત્તત્થમેવ સમત્થેતિ. હેટ્ઠા યેતં વિચારિતન્તિ એવં યતિહીનદોસપરિહરણં હેટ્ઠા અનન્તરપરિચ્છેદે વિચારિતં ‘‘તં નમે સિરસા ચામી-કરવણ્ણં તથાગત’’ન્તિઆદિના પકાસિતન્તિ. આદો યતિહીનદોસપાતુભાવેયેવ પરિહારક્કમસ્સાપિ દસ્સિતત્તા ઇહાદસ્સનેપિ ગન્થસ્સ ઊનતા નત્થીતિ અધિપ્પાયો. યતિ હીના એત્થેતિ ચ, તસ્સ પરિહારોતિ ચ, સવને ઉબ્બેગન્તિ ચ વિગ્ગહો.

કમચ્ચુતસ્સ યથા –

૯૪. ઉદારચરિતો’સિ ત્વં, તેનેવા’રાધના ત્વયિ;

દેસં વા દેહિ ગામં વા, ખેત્તં વા મમ સોભનં.

૯૪. ‘‘ઉદાર’’ઇચ્ચાદિ. ઉદારં ઉદારત્તં ચાગાતિસયસમ્બન્ધતો ચરિતં અતિગુણપવત્તિ યસ્સાતિ વિગ્ગહો. એત્થ ઉચિતત્તા દેસાદીનં યાચનક્કમસ્સ કમચ્ચુતસ્સ પરિહારોયં.

૯૪. ‘‘ઉદારિ’’ચ્ચાદિ. ત્વં પુઞ્ઞવન્ત ઉદારચરિતોસિ ચાગાતિસયયોગતો વિસારદપવત્તિયુત્તોસિ, તેનેવ તેન કારણેનેવ આરાધના મમ યાચના ત્વયિ હોતિ. દેસં વાજનપદં વા, નો ચે, ગામં વા સંવસથં વા, નો ચે, સોભનં ખેત્તં વા કેદારં વા મમ દેહીતિ અનુપુબ્બં હીનપદત્થયાચના દાયકસ્સ દાનસ્સાપિ યાચકસ્સ ઇચ્છિતત્થપટિલાભસ્સાપિ અનુરૂપત્તા કમચ્ચુતદોસમપનેતિ. ઉદારં ચરિતં અસ્સાતિ વિગ્ગહો.

અતિવુત્તસ્સ યથા –

૯૫. મુનિન્દચન્દસમ્ભૂત-

યસોરાસિમરીચિનં;

સકલોપ્ય’યમાકાસો,

ના’વકાસો વિજમ્ભને.

૯૫. ‘‘મુનિન્દ’’ઇચ્ચાદિ. મુનિન્દોયેવ ચન્દો, તતો સમ્ભૂતા પાતુભૂતા, યસોરાસી એવ મરીચિયો, તાસં. અયં સકલો આકાસોપિ ગગનમેવ, ન તસ્સેકો પદેસો. વિજમ્ભને બ્યાપને નાવકાસો તાદિસત્તા તાસં મરીચિનન્તિ નાતિવુત્તં.

૯૫. ‘‘મુનિન્દિ’’ચ્ચાદિ. મુનિન્દચન્દસમ્ભૂતયસોરાસિમરીચિનં મુનિન્દસઙ્ખાતચન્દતો પાતુભૂતાનં કિત્તિસમૂહસઙ્ખાતકિરણાનં વિજમ્ભને બ્યાપને અયં સકલોપિ આકાસો નાવકાસો ન ઓકાસો હોતીતિ. હેતુફલાદિએકેકકારણેનાપિ અપ્પમેય્યાનં સબ્બઞ્ઞુગુણાનં પવત્તિયા અપ્પમેય્યસામઞ્ઞભૂતાકાસસ્સ નિરવકાસસ્સ ઇવ કથનમુચિતન્તિ અતિવુત્તદોસો ઇહ ન ભવતિ. ચન્દો ઇવ ચન્દો, મુનિન્દો એવ ચન્દો, તતો સમ્ભૂતાનંયેવ યસાનં રાસી ચ તા મરીચિયો ચાતિ વિગ્ગહો.