૧૦. અ+માદિ

અ+માદિસ્યાદ્યન્તં સ્યાદ્યન્તેન સહ બહુલ+મેકત્તં હોતિ.

ઉત્તરસ્સ પદસ્સ+ત્થો, પધાનં લિઙ્ગ+મસ્સ ચ;

દુતિયન્તાદિપદેકત્થો, બહુધા તં વિભજ્જતે.

પરેસ+મિસ્સતે તઞ્ચ, ભિય્યો તપ્પુરિસા+ખ્યયા;

તં યથા+ત્ર રાજાપચ્ચં, કત્થચીતિ+મિતીદિસં.

અ+માદ્યન્તાનં કારકાનં અકારકાનઞ્ચ સમાસો કત્થચિમેવ વા હોતિ. તઞ્ચ બહુલંવિધાનેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

તત્થ દુતિયાતપ્પુરિસો અમાદિ ગત+નિસ્સિતા+તીતા+તિક્કન્ત+પત્તા+પન્નાદીહિ ભવતિ. સરણં ગતોતિ સમાસે કતે ‘‘એકત્થતાયં’’તિ વિભત્તિલોપાદિ ઉપરિ સબ્બત્થ પુબ્બસમં. સરણગતો, સરણગતા. સરણગતા, સરણગતાયો. સરણગતં કુલં, સરણગતાનિ કુલાનિ ઇચ્ચાદિ. અરઞ્ઞગતો, ભૂમિગતો. ધમ્મં નિસ્સિતો ધમ્મનિસ્સિતો, અત્થનિસ્સિતો. ભવં અતીતો ભવાતીતો, કાલાતીતો. પમાણં અતિક્કન્તં પમાણાતિક્કન્તં, લોકાતિક્કન્તં. સુખં પત્તો સુખપ્પત્તો, દુક્ખપ્પત્તો. સોતં આપન્નો સોતાપન્નો, નિરોધસમાપન્નો, મગ્ગપ્પટિપન્નો. રથં આરુળ્હો રથારુળ્હો. સબ્બરત્તિં સોભણો સબ્બરત્તિસોભણો, મુહુત્તસુખં. અકારકાનં સમાસો અચ્ચન્તસંયોગે. વુત્તિયેવો+પપદસમાસે, તસ્સ નિચ્ચત્તા. યથા કમ્મં કરોતીતિ કમ્મકારો, કુમ્ભકારો, અત્થં કામેતીતિ અત્થકામો, ધમ્મકામો, ધમ્મં ધારેતીતિ ધમ્મધરો, વિનયધરો. સાનં પચતીતિ સપાકો, તન્તં વાયતીતિ તન્તવાયો, વરં આહરતીતિ વરાહરો. ન્ત+માન+ક્તવન્તેહિ વાક્યમેવ. ધમ્મં સુણન્તો, ધમ્મં સુણમાનો, ઓદનં ભુત્તવા.

તતિયાતપ્પુરિસો કિતક+પુબ્બ+સદિસ+સમો+નત્થ+કલહ+નિપુણ+મિસ્સ+સખિલાદીહિ. બુદ્ધેન ભાસિતો બુદ્ધભાસિતો ધમ્મો, એવં જિનદેસિતો. સત્થારા વણ્ણિતો સત્થુવણ્ણિતો. વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતો વિઞ્ઞુગરહિતો, વિઞ્ઞુપ્પસત્થો, ઇસ્સરકતં, સયં કતં, સુકેહિ આહટં સુકાહટં, રઞ્ઞા હતો રાજહતો, રાજપીળિતો. અગ્ગિના દડ્ઢો અગ્ગિદડ્ઢો, સપ્પેન દટ્ઠો સપ્પદટ્ઠો, સલ્લેહિ વિદ્ધો સલ્લવિદ્ધો, ઇચ્છાય પકતો ઇચ્છાપકતો, સીલસમ્પન્નો. એવં સુખસહગતં, ઞાણસમ્પયુત્તં, મિત્તસંસગ્ગો, પિયવિપ્પયોગો, જાતિથદ્ધો, ગુણહીનો, ગુણવુદ્ધો, ચતુવગ્ગકરણીયં, ચતુવગ્ગાદિકત્તબ્બં. કાકેહિ પેય્યા કાકપેય્યા, નદી. ક્વચિ વુત્તિયેવ, ઉરસા ગચ્છતીતિ ઉરગો, પાદેન પિવતીતિ પાદપો. ક્વચિ વાક્યમેવ, ફરસુના છિન્નવા, કાકેહિ પાતબ્બા, દસ્સનેન પહાતબ્બા. પુબ્બાદિયોગે-માસેન પુબ્બો માસપુબ્બો. એવં માતુસદિસો, માતુસમો. એકૂનવીસતિ, સીલવિકલો, અસિકલહો, વાચાનિપુણો, યાવકાલિકસમ્મિસ્સં, વાચાસખિલો. સત્થારા સદિસો સત્થુસદિસો, સત્થુકપ્પો, પુઞ્ઞેન અત્થિકો પુઞ્ઞત્થિકો, ગુણાધિકો. દધિના ઉપસિત્તં ભોજનં દધિભોજનં, ગુળેન સંસટ્ઠો ઓદનો ગુળોદનો. કારકસમ્બન્ધો ક્રિયાય કતો, ઉપસિત્તાદિક્રિયાનં અપઞ્ઞાયનેપિ વુત્તિયેવો+પસિત્તાદિક્રિયાન+માખ્યાપનતો નત્થા+યુત્તત્થતા. એવં ખીરોદનો. અસ્સેન યુત્તો રથો અસ્સરથો, મગ્ગચિત્તં, જમ્બુયા પઞ્ઞાતો લક્ખિતો દીપો જમ્બુદીપો, એકેન અધિકા દસ એકાદસ, જાતિયા અન્ધો જચ્ચન્ધો, પકતિયા મેધાવી પકતિમેધાવી ઇચ્ચાદિ.

ચતુત્થીતપ્પુરિસો તદત્થ+અત્થ+હિત+દેય્યાદીહિ. તદત્થે-કથિનસ્સ દુસ્સં કથિનદુસ્સં, કથિનચીવરસ્સાતિ અત્થો. એવં ચીવરદુસ્સં, ચીવરમૂલં, યાગુયા અત્થાય તણ્ડુલા યાગુતણ્ડુલા, ભત્તતણ્ડુલા, સઙ્ઘસ્સ અત્થાય ભત્તં સઙ્ઘભત્તં, આગન્તુકભત્તં, એવં ગમિકભત્તં, પાસાદાય દબ્બં પાસાદદબ્બં. એત્થ ચા+યં નિચ્ચસમાસો, તસ્સ તિલિઙ્ગતા ચ-ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અત્થો વિહારો ભિક્ખુસઙ્ઘત્થો વિહારો, ભિક્ખુસઙ્ઘત્થા યાગુ, ભિક્ખુસઙ્ઘત્થં ચીવરં. યસ્સ અત્થો યદત્થો, યદત્થા, યદત્થં. એવં તદત્થો, તદત્થા, તદત્થં. તથા લોકહિતો. બુદ્ધસ્સ દેય્યં બુદ્ધદેય્યં પુપ્ફં. સઙ્ઘદેય્યં ચીવરં. ઇધ ન હોતિ ‘‘સઙ્ઘસ્સ દાતબ્બં’’.

પઞ્ચમીતપ્પુરિસો અપગમન+ભય+વિરતિ+મોચનત્થાદીહિ. મેથુનસ્મા અપેતો મેથુનાપેતો, એવં પલાપગતો, નગરનિગ્ગતો, પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો, કામતો નિક્ખન્તં કામનિક્ખન્તં, રુક્ખગ્ગા પતિતો રુક્ખગ્ગપતિતો, સાસનચ્ચુતો, આપત્તિ- વુટ્ઠાનં, ધરણીતલગ્ગતો, સબ્બભવેહિ નિસ્સટો સબ્બભવનિસ્સટો. ભયતાદિયોગે-રાજતો ભયં રાજભયં, ચોરભયં, અમનુસ્સભયં, અગ્ગિભયં, પાપભીતો, પાપભીરુકો. અકત્તબ્બતો વિરતિ અકત્તબ્બવિરતિ, એવં કાયદુચ્ચરિતવિરતિ, વચીદુચ્ચરિતવિરતિ. બન્ધના મુત્તો બન્ધનમુત્તો, વનમુત્તો, બન્ધનમોક્ખો. કમ્મસમુટ્ઠિતં, ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠં, ઓમકોમકં. ક્વચિ વુત્તિયેવ, કમ્મતો જાતં કમ્મજં, એવં ચિત્તજં, ઉતુજં, આહારજં. ઇધ ન હોતિ ‘પાસાદા પતિતો’.

છટ્ઠીતપ્પુરિસો રઞ્ઞો પુત્તો રાજપુત્તો, એવં રાજપુરિસો, આચરિયપૂજકો, બુદ્ધસાવકો, બુદ્ધરૂપં, જિનવચનં, સમુદ્દઘોસો, ધઞ્ઞાનં રાસિ ધઞ્ઞરાસિ, પુપ્ફગન્ધો, ફલરસો, કાયસ્સ લહુતા કાયલહુતા. મરણસ્સતિ, રુક્ખમૂલં, અયસ્સ પત્તો અયોપત્તો, એત્થ ‘‘મનાદ્યાપાદીન+મો મયે ચે’’તિ ઓ. એવં સુવણ્ણકટાહં, પાનીયથાલકં, સપ્પિકુમ્ભો, દેવાનં રાજા દેવરાજા. પુમસ્સ લિઙ્ગં પુલ્લિઙ્ગં, ‘‘પું પુમસ્સવા’’તિ પુમસ્સ પું, નિગ્ગહીતલોપો, લસ્સ દ્વિભાવો ચ. હત્થિપદં, ઇત્થિરૂપં, ભિક્ખુનિસઙ્ઘો, જમ્બુસાખા, એત્થ ઈકારૂકારાનં રસ્સો. બહુલાધિકારા ન્ત+માન+નિદ્ધારિય+પૂરણ+ભાવ+તિત્તત્થેહિ ન હોતિ. મમા+નુકુબ્બં, મમા+નુકુરુમાનો, ગુન્નં કણ્હા સમ્પન્નખીરતમા, સિસ્સાનં પઞ્ચમો, પટસ્સ સુત્તતા. ક્વચિ હોતેવ ‘વત્તમાનસામીપ્યં’. બ્રાહ્મણસ્સ સુક્કા દન્તાતિ સાપેક્ખતાય ન હોતિ. ફલાનં તિત્તો, ફલાન+માસિતો, ફલાનં સુહિતો. ‘‘બ્રાહ્મણસ્સ ઉચ્ચં ગેહં’’તિ સાપેક્ખતાય ન હોતિ. ‘‘રઞ્ઞો પાટલિપુત્તકસ્સ ધનં’’તિ ધનસમ્બન્ધે છટ્ઠીતિ પાટલિપુત્તકેન સમ્બન્ધાભાવા ન હોતિ. ‘‘રઞ્ઞો ગો ચ અસ્સો ચ પુરિસો ચા’’તિ ભિન્નત્થતાય વાક્યમેવ. રઞ્ઞો ગવસ્સપુરિસા રાજગવસ્સપુરિસાતિ વુત્તિ હોતેવ, એકત્થીભાવા. સમ્બન્ધીસદ્દાનં પન નિચ્ચસાપેક્ખત્તેપિ ગમકત્તા સમાસો, ગમકત્તમ્પિ હિ સમાસસ્સ નિબન્ધનં, યથા દેવદત્તસ્સ ગુરુકુલં, ભગવતો સાવકસઙ્ઘોતિઆદિ.

સત્તમીતપ્પુરિસો રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા, એવં રૂપસઞ્ચેતના, સંસારદુક્ખં. ચક્ખુમ્હિ સન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. ધમ્મે રતો ધમ્મરતો, ધમ્માભિરતિ, ધમ્મરુચિ, ધમ્મગારવો, ધમ્મેસુ નિરુત્તિ ધમ્મનિરુત્તિ, દાનાધિમુત્તિ, ભવન્તરકતં. દસ્સને અસ્સાદો દસ્સનસ્સાદો. અરઞ્ઞે વાસો અરઞ્ઞવાસો, વિકાલભોજનં, કાલવસ્સં, વનપુપ્ફં, વનમહિસો, ગામસૂકરો, સમુદ્દમચ્છા, આવાટકચ્છપો, આવાટમણ્ડૂકો, કૂપમણ્ડૂકો, તિત્થનાવા. ઇત્થીસુ ધુત્તો ઇત્થિધુત્તો, અક્ખધુત્તો. છાયાયં સુક્ખો છાયાસુક્ખો, અઙ્ગારપક્કં, ચારકવનો. ક્વચિ વુત્તિયેવ, વને ચરતીતિ વનચરકો, કુચ્છિમ્હિ સયન્તીતિ કુચ્છિસયા, થલે તિટ્ઠતીતિ થલટ્ઠો, જલટ્ઠો, પબ્બતટ્ઠો, મગ્ગટ્ઠો. પઙ્કે જાતં પઙ્કજં, સરોરુહ+મિચ્ચાદિ. ઇધ ન હોતિ, ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા, આસને નિસિન્નો, આસને નિસીદિતબ્બં.