૪. સમાસકણ્ડ

અથ નામાનમેવ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધીનં સમાસોતિ નામનિસ્સિતત્તા, સયઞ્ચ નામિકત્તા નામાનન્તરં સમાસો વુચ્ચતે.

૧. સ્યાદિ સ્યાદિને+કત્થન્તિ

ઇદ+મધિકતં વેદિતબ્બં. પુબ્બે વુત્તવિધિગ્ગહણઞાયેન સ્યાદીતિ તદન્તસ્સ ગહણં. સો ચ ભિન્નત્થાનં નામાન+મેકત્થીભાવો સમાસોતિ વુચ્ચતે.

૨. અસઙ્ખ્યં વિભત્તિ+સમ્પત્તિ+સમીપ+સાકલ્યા+ભાવ+યથા+ પચ્છા+યુગપદત્થે

પુબ્બસ્સ+ત્થપરં યસ્સ, અઞ્ઞત્થપરમઞ્ચ યં;

નપુંસકં ભવે યઞ્ચ, ત+દાસંખ્ય+મિહે+સ્સતે.

સત્થન્તરે પસિદ્ધં યં, અબ્યયીભાવનામતો;

ઉપકુમ્ભં તિટ્ઠગુ ચ, પાતમેઘંતિ તં યથા.

અસઙ્ખ્યં સ્યાદ્યન્તં વિભત્યાદીન+મત્થે વત્તમાનં સ્યાદ્યન્તેન સહે+કત્થં ભવતિ. ‘‘અવિગ્ગહો નિચ્ચસમાસો, પદન્તરવિગ્ગહો ચે’’તિ પદન્તરવિગ્ગહો. ઇત્થીસુ તથા પવત્તાતિ વિગ્ગય્હ વિભત્યત્થે સમાસે કતે –

૨,૧૧૯. એકત્થતાયં

એકો અત્થો યસ્સ પકતિપચ્ચયાદિસમુદાયસ્સ સો એકત્થો. તસ્સ ભાવો પવત્તિનિમિત્તં એકત્થતા, ઈયાદિ+ણાદિ+સમાસવિધાનં, તસ્મિં સતિ સ્યાદિલોપો હોતિ.

૯. તં નપુંસકન્તિ

નપુંસકલિઙ્ગે ચ ‘‘પુબ્બસ્મા+માદિતો’’તિ સબ્બવિભત્તીનં લોપે ચ કતે અધિત્થિ તિટ્ઠતિ, ભો અધિત્થિ, અધિત્થિ પસ્સ, અધિત્થિ કતં, અધિત્તિ ચરતિ, અધિત્થિ દેહિ, અધિત્થિ અપેહિ, અધિત્થિ આયત્તં, અધિત્થિ પતિટ્ઠિતં. એવં અધિકુમારિ, અન્તભૂતસ્સ અપ્પધાનસ્સ ઘપસ્સ ‘‘ઘપસ્સ+ન્તસ્સા+પ્પધાનસ્સા’’તિ પસ્સ રસ્સો.

સહ=સમ્પન્નં બ્રહ્મં સબ્રહ્મં. વુત્તનયેન એત્થ ચ ઉપરિ ચ સમાસાદયો હોન્તિ, એત્થ ‘‘અકાલે સતત્થે’’તિ સહસ્સ સાદેસો. સ્યાદિમ્હિ કતે ‘‘પુબ્બસ્મા+માદિતો’’તિ સ્યાદીનં લોપે ચ સમ્પત્તે ‘‘ના+તો+મપઞ્ચમિયા’’તિ અપઞ્ચમિયા પટિસેધો ચ અકારન્તઅસંખ્યસમાસતો પરાસં સબ્બવિભત્તીનં અંઆદેસો ચ હોતિ. એવ+મુપરિપિ.

ભિક્ખાનં સમિદ્ધિ સુભિક્ખં, એત્થ ઘસ્સ રસ્સો. સુભિક્ખં તિટ્ઠતિ ભો સુભિક્ખં, સુભિક્ખં પસ્સ. ના+સ્મિંસુ ‘‘વા તતિયા સત્તમીનં’’તિ વિકપ્પેન અં, સુભિક્ખં સુભિક્ખેન વા કતં, સુભિક્ખં સુભિક્ખેન વા ચરતિ, સુભિક્ખં દેહિ. પઞ્ચમિયં અ+મબ્ભાવા સુભિક્ખા અપગચ્છ, સુભિક્ખ+માયત્તં, સુભિક્ખં સુભિક્ખે વા પતિટ્ઠિતં.

સમીપત્થે-કુમ્ભસ્સ સમીપં ઉપકુમ્ભં, એવં ઉપનગરં, ભો ઉપકુમ્ભં ઇચ્ચાદિ.

સાકલ્યે-તિણમ્પિ અસેસેત્વાતિ સતિણં, તિણમ્પિ અસેસેત્વા અજ્ઝોહરણીય+મજ્ઝોહરતીત્યત્થો. સેસં સબ્રહ્મસમં. અગ્ગિમ્પિ અસેસેત્વાતિ સાગ્ગિ, અગ્ગિગન્થંપિ અસેસેત્વા અધીતેત્યત્થો. વારગ્ગહણં અધિત્થિસમં.

અભાવો સમ્બન્ધીભેદા બહુવિધો, તત્ર ઇદ્ધાભાવેવિગતા ઇદ્ધિ=વિભૂતિ સદ્દિકાનન્તિ દુસ્સદ્દિકં. અત્થાભાવેમક્ખિકાનં અભાવો નિમ્મક્ખિકં, નિદ્દરથં, નિમ્મસકં. અતિક્કમાભાવે-અતિગતાનિ તિણાનિ નિત્તિણં. ઉપભોગસમ્બન્ધીવત્તમાનકાલસ્સ અભાવે-અતિગતં લહુપાવુરણં અતિલહુપાવુરણં, લહુપાવુરણસ્સ ના+યં ઉપભોગતા લોતિ અત્થો.

યથાત્થો+નેકવિધો, તત્ર યોગ્ગતાયં-યોગ્ગં રૂપ+મનુરૂપં. વિચ્છાયં-અદ્ધમાસં અદ્ધમાસં અનુ અન્વદ્ધમાસં, એવં પચ્ચત્તં. અત્થાનતિવત્તિયં-સત્તિં અનતિક્કમ્મ યથાસત્તિ. એવં યથાક્કમં, યથાબલં. બહુલાધિકારા યા યા પરિસા યથાપરિસા. સદિસત્થે-કિખિયા કણ્હવિચ્છિતધેનુયા સદિસો સકિખિ, સહસ્સ સાદેસો. આનુપુબ્બિયં-જેટ્ઠાનુક્કમેન અનુજેટ્ઠં.

પચ્છાઅત્થે-રથસ્સ પચ્છા અનુરથં.

યુગપદત્થે-ચક્કેન સહ=એકકાલં સચક્કં, ચક્કેન એકક્ખણે નિધેતીતિ અત્થો.

૩. યથા ન તુલ્યે

યથાસદ્દો તુલ્યત્થે વત્તમાનો સ્યાદ્યન્તેન સહે+કત્થો ન ભવતિ. યથા દેવદત્તો, તથા યઞ્ઞદત્તો. એત્થ ઉપમાનભૂતો યથાસદ્દો ‘તથા યઞ્ઞદત્તો’તિ ઉપમેય્ય+મપેક્ખતિ, તસ્મા ‘‘સાપેક્ખ+મસમત્થં ભવતી’’તિ ઞાયા અસમાસે ‘‘ન તુલ્યે’’તિ પટિસેધો કિમત્થ+મિતિ ચે. યસ્મા ‘‘યથા દેવદત્તો’’તિ સમુદાયમેવ ઉપમાનં ભવતિ, ન વિસું યથાસદ્દો, તસ્મા સમુદાયસ્સેવ ઉપમેય્યસાપેક્ખત્તે ન અસામત્થિયતા ન વિસું યથાસદ્દસ્સ, તસ્મા સાદિસ્સે પત્તસમાસસ્સ પટિસેધત્થ+મિદં. તુલ્યત્થેતિ વત્તબ્બે તુલ્યં વિના તુલ્યતા નત્થીતિ તુલ્યત્થેતિ અવત્વા તુલ્યેતિ વુત્તં.

યથાકથઞ્ચિ સાદિસ્સં, ઞાયતે યત્થ સમ્ભવં;

ઉપમા નામ સા તસ્સા, પપઞ્ચો બહુધા ભવે.

૪. યાવા+વધારણે

યાવસદ્દો અવધારણે વત્તમાનો સ્યાદ્યન્તેન સહે+કત્થો ભવતિ. અવધારણં=એત્તકતાપરિચ્છેદો. યાવન્તાનિ અમત્તાનિ=ભાજનાનિ યાવામત્તં, ઇમિના સમાસે કતે સેસં પુબ્બસમં. જીવસ્સ યત્તકો પરિચ્છેદો યાવજીવં. યાવતાયુકં, ‘‘સકત્થે’’તિ કપચ્ચયો. યત્તકેન અત્થો યાવદત્થં.

૫. પય્યપા બહિ તિરો પુરે પચ્છા વા પઞ્ચમ્યા

પરિઆદયો પઞ્ચમ્યન્તેન સહે+કત્થા હોન્તિ વા. પરિ પબ્બતા પરિપબ્બતં. વાસ્સ વાક્યવિકપ્પત્થત્તા પરિ પબ્બતા ઇચ્ચાદયોપિ હોન્તિ. અપ પબ્બતા અપપબ્બતં, આ પાટલિપુત્તા આપાટલિપુત્તં, બહિ ગામા બહિગામં, તિરો પબ્બતા તિરોપબ્બતં, પુરે ભત્તા પુરેભત્તં, પચ્છા ભત્તા પચ્છાભત્તં, સબ્બં ઉપકુમ્ભસમં, ઇમિના સમાસો વિસેસો. એવ+મુપરિસુત્તેપિ.

વાત્ય+ધિકારો –

૬. સમીપા+યામેસ્વ+નુ

‘‘અસંખ્ય’’મિચ્ચાદિના નિચ્ચસમાસસ્સ વિકપ્પત્થં સમીપગ્ગહણં. અનુસદ્દો સામીપ્યે આયામે ચ વત્તમાનો સ્યાદ્યન્તેન સહે+કત્થો વા હોતિ. એત્થ સમીપગ્ગહણસ્સ ભાવપ્પધાનત્તા સામીપ્યમેવ ગમ્યતેતિ સામીપ્યેતિ વુત્તં. વનસ્સ અનુ=સમીપં અનુવનં, ગઙ્ગાય અનુ=આયામો અનુગઙ્ગં, ગઙ્ગાય અનુ વા બારાણસી.

૭. તિટ્ઠગ્વાદીનિ

તિટ્ઠગુઆદીનિ અઞ્ઞત્થેન સિદ્ધાપિ અસ્મિં અસંખ્યસમાસે નિપાતિયન્તિ. તિટ્ઠન્તિ ગાવો યસ્મિં કાલેતિ તિટ્ઠન્તસદ્દ+ગોસદ્દેહિ પઠમાયોમ્હિ કતે ‘‘વા+નેકઞ્ઞત્થે’’તિ સમાસો, ઇમિના નિપાતના લોપે નપુંસકત્થે ચ કતે સિમ્હિ ગોસ્સ ‘‘ગોસ્સુ’’તિ ઉકારે ‘‘પુબ્બસ્મા+માદિતો’’તિ વિભત્તિલોપો. એવં વહન્તી ગાવો યસ્મિં કાલેતિ વહગ્ગુ ઇચ્ચાદિ. વેલાપ્પકાસકપાતોઆદીનમ્પિ એત્થેવ સઙ્ગહો, પાતો નહાનન્તિ સત્તમીઅમાદિસમાસે પાતનહાનં, એવં સાયનહાનં, પાતકાલં, સાયકાલં, પાતમેઘં, સાયમેઘં, પાતમગ્ગં, સાયમગ્ગં, એત્થ ‘‘એઓન+મ વણ્ણે’’તિ અકારો, નિગ્ગહીતસ્સ લોપો ચ હોતિ.

૮. ઓરે+પરિ+પટિ+પારે+મજ્ઝે+હેટ્ઠુ+દ્ધા+ધો+ન્તો વા છટ્ઠિયા.

ઓરાદયો સદ્દા છટ્ઠિયન્તેન સહે+કત્થા વા હોન્તિ. ઓરં ગઙ્ગાય ઓરેગઙ્ગા, ઉપરિ સિખરસ્સ ઉપરિસિખરં, પટિ=મુખં સોતસ્સ પટિસોતં, પારં યમુનાય પારેયમુનં, મજ્ઝં ગઙ્ગાય મજ્ઝેગઙ્ગં, હેટ્ઠા પાસાદસ્સ હેટ્ઠાપાસાદં, ઉદ્ધં ગઙ્ગાય ઉદ્ધગઙ્ગં, અધો ગઙ્ગાય અધોગઙ્ગં, અન્તો પાસાદસ્સ અન્તોપાસાદં. ઇમિના નિપાતનાવ નિગ્ગહીતલોપે ચ એકારે ચ કતે ઓરેચ્ચાદિ હોતિ.

૧૦. અ+માદિ

અ+માદિસ્યાદ્યન્તં સ્યાદ્યન્તેન સહ બહુલ+મેકત્તં હોતિ.

ઉત્તરસ્સ પદસ્સ+ત્થો, પધાનં લિઙ્ગ+મસ્સ ચ;

દુતિયન્તાદિપદેકત્થો, બહુધા તં વિભજ્જતે.

પરેસ+મિસ્સતે તઞ્ચ, ભિય્યો તપ્પુરિસા+ખ્યયા;

તં યથા+ત્ર રાજાપચ્ચં, કત્થચીતિ+મિતીદિસં.

અ+માદ્યન્તાનં કારકાનં અકારકાનઞ્ચ સમાસો કત્થચિમેવ વા હોતિ. તઞ્ચ બહુલંવિધાનેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

તત્થ દુતિયાતપ્પુરિસો અમાદિ ગત+નિસ્સિતા+તીતા+તિક્કન્ત+પત્તા+પન્નાદીહિ ભવતિ. સરણં ગતોતિ સમાસે કતે ‘‘એકત્થતાયં’’તિ વિભત્તિલોપાદિ ઉપરિ સબ્બત્થ પુબ્બસમં. સરણગતો, સરણગતા. સરણગતા, સરણગતાયો. સરણગતં કુલં, સરણગતાનિ કુલાનિ ઇચ્ચાદિ. અરઞ્ઞગતો, ભૂમિગતો. ધમ્મં નિસ્સિતો ધમ્મનિસ્સિતો, અત્થનિસ્સિતો. ભવં અતીતો ભવાતીતો, કાલાતીતો. પમાણં અતિક્કન્તં પમાણાતિક્કન્તં, લોકાતિક્કન્તં. સુખં પત્તો સુખપ્પત્તો, દુક્ખપ્પત્તો. સોતં આપન્નો સોતાપન્નો, નિરોધસમાપન્નો, મગ્ગપ્પટિપન્નો. રથં આરુળ્હો રથારુળ્હો. સબ્બરત્તિં સોભણો સબ્બરત્તિસોભણો, મુહુત્તસુખં. અકારકાનં સમાસો અચ્ચન્તસંયોગે. વુત્તિયેવો+પપદસમાસે, તસ્સ નિચ્ચત્તા. યથા કમ્મં કરોતીતિ કમ્મકારો, કુમ્ભકારો, અત્થં કામેતીતિ અત્થકામો, ધમ્મકામો, ધમ્મં ધારેતીતિ ધમ્મધરો, વિનયધરો. સાનં પચતીતિ સપાકો, તન્તં વાયતીતિ તન્તવાયો, વરં આહરતીતિ વરાહરો. ન્ત+માન+ક્તવન્તેહિ વાક્યમેવ. ધમ્મં સુણન્તો, ધમ્મં સુણમાનો, ઓદનં ભુત્તવા.

તતિયાતપ્પુરિસો કિતક+પુબ્બ+સદિસ+સમો+નત્થ+કલહ+નિપુણ+મિસ્સ+સખિલાદીહિ. બુદ્ધેન ભાસિતો બુદ્ધભાસિતો ધમ્મો, એવં જિનદેસિતો. સત્થારા વણ્ણિતો સત્થુવણ્ણિતો. વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતો વિઞ્ઞુગરહિતો, વિઞ્ઞુપ્પસત્થો, ઇસ્સરકતં, સયં કતં, સુકેહિ આહટં સુકાહટં, રઞ્ઞા હતો રાજહતો, રાજપીળિતો. અગ્ગિના દડ્ઢો અગ્ગિદડ્ઢો, સપ્પેન દટ્ઠો સપ્પદટ્ઠો, સલ્લેહિ વિદ્ધો સલ્લવિદ્ધો, ઇચ્છાય પકતો ઇચ્છાપકતો, સીલસમ્પન્નો. એવં સુખસહગતં, ઞાણસમ્પયુત્તં, મિત્તસંસગ્ગો, પિયવિપ્પયોગો, જાતિથદ્ધો, ગુણહીનો, ગુણવુદ્ધો, ચતુવગ્ગકરણીયં, ચતુવગ્ગાદિકત્તબ્બં. કાકેહિ પેય્યા કાકપેય્યા, નદી. ક્વચિ વુત્તિયેવ, ઉરસા ગચ્છતીતિ ઉરગો, પાદેન પિવતીતિ પાદપો. ક્વચિ વાક્યમેવ, ફરસુના છિન્નવા, કાકેહિ પાતબ્બા, દસ્સનેન પહાતબ્બા. પુબ્બાદિયોગે-માસેન પુબ્બો માસપુબ્બો. એવં માતુસદિસો, માતુસમો. એકૂનવીસતિ, સીલવિકલો, અસિકલહો, વાચાનિપુણો, યાવકાલિકસમ્મિસ્સં, વાચાસખિલો. સત્થારા સદિસો સત્થુસદિસો, સત્થુકપ્પો, પુઞ્ઞેન અત્થિકો પુઞ્ઞત્થિકો, ગુણાધિકો. દધિના ઉપસિત્તં ભોજનં દધિભોજનં, ગુળેન સંસટ્ઠો ઓદનો ગુળોદનો. કારકસમ્બન્ધો ક્રિયાય કતો, ઉપસિત્તાદિક્રિયાનં અપઞ્ઞાયનેપિ વુત્તિયેવો+પસિત્તાદિક્રિયાન+માખ્યાપનતો નત્થા+યુત્તત્થતા. એવં ખીરોદનો. અસ્સેન યુત્તો રથો અસ્સરથો, મગ્ગચિત્તં, જમ્બુયા પઞ્ઞાતો લક્ખિતો દીપો જમ્બુદીપો, એકેન અધિકા દસ એકાદસ, જાતિયા અન્ધો જચ્ચન્ધો, પકતિયા મેધાવી પકતિમેધાવી ઇચ્ચાદિ.

ચતુત્થીતપ્પુરિસો તદત્થ+અત્થ+હિત+દેય્યાદીહિ. તદત્થે-કથિનસ્સ દુસ્સં કથિનદુસ્સં, કથિનચીવરસ્સાતિ અત્થો. એવં ચીવરદુસ્સં, ચીવરમૂલં, યાગુયા અત્થાય તણ્ડુલા યાગુતણ્ડુલા, ભત્તતણ્ડુલા, સઙ્ઘસ્સ અત્થાય ભત્તં સઙ્ઘભત્તં, આગન્તુકભત્તં, એવં ગમિકભત્તં, પાસાદાય દબ્બં પાસાદદબ્બં. એત્થ ચા+યં નિચ્ચસમાસો, તસ્સ તિલિઙ્ગતા ચ-ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અત્થો વિહારો ભિક્ખુસઙ્ઘત્થો વિહારો, ભિક્ખુસઙ્ઘત્થા યાગુ, ભિક્ખુસઙ્ઘત્થં ચીવરં. યસ્સ અત્થો યદત્થો, યદત્થા, યદત્થં. એવં તદત્થો, તદત્થા, તદત્થં. તથા લોકહિતો. બુદ્ધસ્સ દેય્યં બુદ્ધદેય્યં પુપ્ફં. સઙ્ઘદેય્યં ચીવરં. ઇધ ન હોતિ ‘‘સઙ્ઘસ્સ દાતબ્બં’’.

પઞ્ચમીતપ્પુરિસો અપગમન+ભય+વિરતિ+મોચનત્થાદીહિ. મેથુનસ્મા અપેતો મેથુનાપેતો, એવં પલાપગતો, નગરનિગ્ગતો, પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો, કામતો નિક્ખન્તં કામનિક્ખન્તં, રુક્ખગ્ગા પતિતો રુક્ખગ્ગપતિતો, સાસનચ્ચુતો, આપત્તિ- વુટ્ઠાનં, ધરણીતલગ્ગતો, સબ્બભવેહિ નિસ્સટો સબ્બભવનિસ્સટો. ભયતાદિયોગે-રાજતો ભયં રાજભયં, ચોરભયં, અમનુસ્સભયં, અગ્ગિભયં, પાપભીતો, પાપભીરુકો. અકત્તબ્બતો વિરતિ અકત્તબ્બવિરતિ, એવં કાયદુચ્ચરિતવિરતિ, વચીદુચ્ચરિતવિરતિ. બન્ધના મુત્તો બન્ધનમુત્તો, વનમુત્તો, બન્ધનમોક્ખો. કમ્મસમુટ્ઠિતં, ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠં, ઓમકોમકં. ક્વચિ વુત્તિયેવ, કમ્મતો જાતં કમ્મજં, એવં ચિત્તજં, ઉતુજં, આહારજં. ઇધ ન હોતિ ‘પાસાદા પતિતો’.

છટ્ઠીતપ્પુરિસો રઞ્ઞો પુત્તો રાજપુત્તો, એવં રાજપુરિસો, આચરિયપૂજકો, બુદ્ધસાવકો, બુદ્ધરૂપં, જિનવચનં, સમુદ્દઘોસો, ધઞ્ઞાનં રાસિ ધઞ્ઞરાસિ, પુપ્ફગન્ધો, ફલરસો, કાયસ્સ લહુતા કાયલહુતા. મરણસ્સતિ, રુક્ખમૂલં, અયસ્સ પત્તો અયોપત્તો, એત્થ ‘‘મનાદ્યાપાદીન+મો મયે ચે’’તિ ઓ. એવં સુવણ્ણકટાહં, પાનીયથાલકં, સપ્પિકુમ્ભો, દેવાનં રાજા દેવરાજા. પુમસ્સ લિઙ્ગં પુલ્લિઙ્ગં, ‘‘પું પુમસ્સવા’’તિ પુમસ્સ પું, નિગ્ગહીતલોપો, લસ્સ દ્વિભાવો ચ. હત્થિપદં, ઇત્થિરૂપં, ભિક્ખુનિસઙ્ઘો, જમ્બુસાખા, એત્થ ઈકારૂકારાનં રસ્સો. બહુલાધિકારા ન્ત+માન+નિદ્ધારિય+પૂરણ+ભાવ+તિત્તત્થેહિ ન હોતિ. મમા+નુકુબ્બં, મમા+નુકુરુમાનો, ગુન્નં કણ્હા સમ્પન્નખીરતમા, સિસ્સાનં પઞ્ચમો, પટસ્સ સુત્તતા. ક્વચિ હોતેવ ‘વત્તમાનસામીપ્યં’. બ્રાહ્મણસ્સ સુક્કા દન્તાતિ સાપેક્ખતાય ન હોતિ. ફલાનં તિત્તો, ફલાન+માસિતો, ફલાનં સુહિતો. ‘‘બ્રાહ્મણસ્સ ઉચ્ચં ગેહં’’તિ સાપેક્ખતાય ન હોતિ. ‘‘રઞ્ઞો પાટલિપુત્તકસ્સ ધનં’’તિ ધનસમ્બન્ધે છટ્ઠીતિ પાટલિપુત્તકેન સમ્બન્ધાભાવા ન હોતિ. ‘‘રઞ્ઞો ગો ચ અસ્સો ચ પુરિસો ચા’’તિ ભિન્નત્થતાય વાક્યમેવ. રઞ્ઞો ગવસ્સપુરિસા રાજગવસ્સપુરિસાતિ વુત્તિ હોતેવ, એકત્થીભાવા. સમ્બન્ધીસદ્દાનં પન નિચ્ચસાપેક્ખત્તેપિ ગમકત્તા સમાસો, ગમકત્તમ્પિ હિ સમાસસ્સ નિબન્ધનં, યથા દેવદત્તસ્સ ગુરુકુલં, ભગવતો સાવકસઙ્ઘોતિઆદિ.

સત્તમીતપ્પુરિસો રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા, એવં રૂપસઞ્ચેતના, સંસારદુક્ખં. ચક્ખુમ્હિ સન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. ધમ્મે રતો ધમ્મરતો, ધમ્માભિરતિ, ધમ્મરુચિ, ધમ્મગારવો, ધમ્મેસુ નિરુત્તિ ધમ્મનિરુત્તિ, દાનાધિમુત્તિ, ભવન્તરકતં. દસ્સને અસ્સાદો દસ્સનસ્સાદો. અરઞ્ઞે વાસો અરઞ્ઞવાસો, વિકાલભોજનં, કાલવસ્સં, વનપુપ્ફં, વનમહિસો, ગામસૂકરો, સમુદ્દમચ્છા, આવાટકચ્છપો, આવાટમણ્ડૂકો, કૂપમણ્ડૂકો, તિત્થનાવા. ઇત્થીસુ ધુત્તો ઇત્થિધુત્તો, અક્ખધુત્તો. છાયાયં સુક્ખો છાયાસુક્ખો, અઙ્ગારપક્કં, ચારકવનો. ક્વચિ વુત્તિયેવ, વને ચરતીતિ વનચરકો, કુચ્છિમ્હિ સયન્તીતિ કુચ્છિસયા, થલે તિટ્ઠતીતિ થલટ્ઠો, જલટ્ઠો, પબ્બતટ્ઠો, મગ્ગટ્ઠો. પઙ્કે જાતં પઙ્કજં, સરોરુહ+મિચ્ચાદિ. ઇધ ન હોતિ, ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા, આસને નિસિન્નો, આસને નિસીદિતબ્બં.

૧૧. વિસેસન+મેકત્થેન

વિસેસનં સ્યાદ્યન્તં વિસેસ્સેન સ્યાદ્યન્તેન સમાનાધિકરણેનસહે+કત્થં હોતિ.

સમાનત્થે પદે યત્થ, ભેદ્યભેદકવાચકે;

વિસેસનસમાસો+યં, વિસેસ્સત્થપધાનતો.

વિસેસ્સગત+મેવ+ત્ર, લિઙ્ગ+મેતં પરં તતો;

કમ્મધારય+મિચ્ચે+સ, સમાસો+ઞ્ઞેહિ સઞ્ઞિતો.

સુત્તે વિસેસ્સેનાતિ અવુત્તેપિ વિસેસનસ્સ સમ્બન્ધીસદ્દત્તા સામત્થિયતો લબ્ભમાનઆકડ્ઢિતસદ્દં પતિ ‘‘વિસેસ્સેના’’તિ વુત્તં. વુત્તઞ્ચ –

સામઞ્ઞવત્થુ યા વત્થ+ન્તરતો તુ વિસેસિય;

એકપ્પકારે ઠપના, વિસેસન+મિતી+રિતં.

એકપ્પકારગં વત્થુ, વિસેસ્સન્તિ પવુચ્ચતિ;

પદાનિ યાનિ યાનેવ, સમ્બન્ધ+મુપયન્તિ+હ;

ગમ્યતે કામચારેન, વિસેસન+વિસેસ્સતાતિ.

એત્થ ચ ઉપ્પલદબ્બં રત્તુપ્પલાદિતો વિસેસયતીતિ નીલસદ્દો વિસેસનં. તેન વિસેસિયતીતિ ઉપ્પલસદ્દો વિસેસ્સં. અપિ ચ ભમર+ઙ્ગારાદિસામઞ્ઞ નીલત્થતો વિસેસિયતીતિ નીલં વિસેસ્સં. ન વત્થાદીનં, ઉપ્પલસ્સેવાતિ વિસેસનતો ઉપ્પલં વિસેસનંતિ કામચારેનેતિ વુત્તં. અપિ ચ –

પરિતો અયન્ત્ય+નેન+ત્થા, પરિયાયોતિ વુચ્ચતિ;

ગોવાચાતિ પવુત્તે તુ, વાચત્થો તુ વિસેસનં.

વિસેસ્સે દિસ્સમાના યા, લિઙ્ગ+સંખ્યા+વિભત્તિયો;

તુલ્યાધિકરણે ભિય્યો, કત્તબ્બા તા વિસેસનેતિ –

વુત્તત્તા મહન્તો+ચ્ચાદીસુ સમાનલિઙ્ગાદયો દટ્ઠબ્બા. ભિય્યોતિ કિં, દેવા પમાણં ઇચ્ચાદિ.

સો ચ છબ્બિધો વિસેસનપુબ્બપદો, વિસેસનુત્તરપદો, વિસેસનોભયપદો, ઉપમાનુત્તરપદો, સમ્ભાવનાપુબ્બપદો, અવધારણપુબ્બપદોતિ.

તત્થ વિસેસનપુબ્બપદે તાવ-મહન્તો ચ સો પુરિસો ચાતિ વાક્યે ઇમિના સુત્તેન સમાસો. ‘‘ટ ન્ત+ન્તૂનં’’તિ ન્તસ્સ ટાદેસે દીઘો હોતિ, મહાપુરિસો, મહાપુરિસા ઇચ્ચાદિ.

વાક્યે તુલ્યાધિકરણભાવ પકાસનત્થં ચ+ત-સદ્દપયોગો. વુત્તિયન્તુ સમાસેનેવ તપ્પકાસનતો ન તપ્પયોગો. એવ+મઞ્ઞત્રાપિ વુત્તત્થાન+મપ્પયોગો. એવં મહાવીરો, મહામુનિ. મહન્તઞ્ચ તં બલઞ્ચાતિ મહાબલં, મહબ્ભયં. સન્તો ચ સો પુરિસો ચાતિ સપ્પુરિસો. તથા પુબ્બપુરિસો, અપરપુરિસો, પઠમપુરિસો, મજ્ઝિમપુરિસો, ઉત્તમપુરિસો, પરપુરિસો, સેતહત્થી, કણ્હસપ્પો, નીલુપ્પલં, રત્તુપ્પલં, લોહિતચન્દનં. ક્વચિ ન હોતિ, પુણ્ણો મન્તાનીપુત્તો, ચિત્તો ગહપતિ. પુમા ચ સો કોકિલો ચાતિ પુઙ્કોકિલો, ઉત્તરપદે પુમસ્સ પું હોતિ. એવં પુન્નાગો.

ખત્તિયા ચ સા કઞ્ઞા ચાતિ ખત્તિયકઞ્ઞા.

૬૭. ઇત્થિયં ભાસિતપુમિ+ત્થી પુમેવે+કત્થેતિ

ભાસિતપુમા ઇત્થી પુમેવ હોતીતિ પુમ્ભાવા ઇત્થિપચ્ચયાનં નિવત્તિ હોતિ. એવં રત્તલતા, દુતિયભિક્ખા. બ્રાહ્મણી ચ સા દારિકા ચાતિ બ્રાહ્મણદારિકા, નાગમાણવિકા. ઇત્થિયન્તિ કિં, કુમારિરતનં, સમણિપદુમં. ભાસિતપુમાતિ કિં, ગઙ્ગાનદી, તણ્હાનદી, પથવીધાતુ. પુરત્થિમો ચ સો કાયો ચાતિ પુરત્થિમકાયો. એત્થ ચ કાયેકદેસે કાયસદ્દો. એવં પચ્છિમકાયો, ઉપરિમકાયો, હેટ્ઠિમકાયો, સબ્બકાયો, નવાવાસો, કતરનિકાયો, હેતુપચ્ચયો. જીવિતપ્પધાનં નવકં જીવિતનવક+મિચ્ચાદિ.

વિસેસનુત્તરપદે થેરા+ચરિય+પણ્ડિતા વિસેસનં પરઞ્ચ ભવતિ. યથા સારિપુત્તો ચ સો થેરો ચાતિ સારિપુત્તત્થેરો, એવં મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો, મહાકસ્સપત્થેરો, બુદ્ધઘોસાચરિયો, ધમ્મપાલાચરિયો, આચરિયગુત્તિલો વા. મહોસધો ચ સો પણ્ડિતો ચાતિ મહોસધપણ્ડિતો, એવં વિધુરપણ્ડિતો.

વિસેસનોભયપદે યથા-સીતઞ્ચ તં ઉણ્હઞ્ચાતિ સીતુણ્હં, સિનિદ્ધો ચ સો ઉણ્હો ચાતિ સિનિદ્ધુણ્હો માસો. ખઞ્જો ચ સો ખુજ્જો ચાતિ ખઞ્જખુજ્જો, એવં અન્ધબધિરો, કતાકતં, છિદ્દાવછિદ્દં, ઉચ્ચાવચં, છિન્નભિન્નં, ગતપચ્ચાગતં. ક્વચિ પુબ્બકાલસ્સાપિ પરનિપાતો, વાસિતો ચ સો લિત્તો ચાતિ લિત્તવાસિતો, એવં નગ્ગમૂસિતો, સિત્તસમ્મટ્ઠો, ભટ્ઠલુઞ્જિતો.

ઉપમનુત્તરપદે ઉપમાનભૂતં વિસેસનં પરં ભવતિ, યથા સીહોતિ વુત્તે ઉપચરિતા+નુપચરિતસીહાનં સામઞ્ઞપ્પતીતિયં મુનિસદ્દો વિસેસેતિ. એત્થ ચ –

ઉપમાનો+પમેય્યાનં, સધમ્મત્તં સિયો+પમા.

સા ચ વત્થુ+વણ્ણ+આકારાનં સામ્યેન હોતિ. સીહોવ સીહો, મુનિ ચ સો સીહો ચાતિ મુનિસીહો, મુનિવસભો, મુનિપુઙ્ગવો, બુદ્ધનાગો, બુદ્ધાદિચ્ચો. રંસી વિય રંસી, સદ્ધમ્મો ચ સો રંસી ચાતિ સદ્ધમ્મરંસી, એવં વિનયસાગરો. પુણ્ડરિકમિવ પુણ્ડરિકો, સમણો ચ સો પુણ્ડરિકો ચાતિ સમણપુણ્ડરિકો, સમણપદુમો. ચન્દો વિય ચન્દો, મુખઞ્ચ તં ચન્દો ચાતિ મુખચન્દો, મુખપદુમં ઇચ્ચાદિ.

સમ્ભાવનાપુબ્બપદે યથા-ધમ્મોતિ બુદ્ધિ ધમ્મબુદ્ધિ, એવં ધમ્મસઞ્ઞા, ધમ્મસઙ્ખાતો, ધમ્મસમ્મતો, પાણસઞ્ઞિતા, અસુભસઞ્ઞા, અનિચ્ચસઞ્ઞા, ધાતુસઞ્ઞા, અત્તસઞ્ઞા, અત્તદિટ્ઠિ ઇચ્ચાદિ.

અવધારણપુબ્બપદે યથા-ગુણો એવ ધનં ગુણધનં, એવં સદ્ધાધનં, સીલધનં, પઞ્ઞારતનં, ચક્ખુ એવ ઇન્દ્રિયં ચક્ખુન્દ્રિયં, એવં ચક્ખાયતનં, ચક્ખુધાતુ, ચક્ખુદ્વારં, રૂપારમ્મણ+મિચ્ચાદિ.

વિસેસન+વિસેસ્સેહિ, ક્રિયાય ચ સહે+રિતો;

તેસં ભાવં વિવેચેતા, નિપાતો બ્યવચ્છિન્દતિ.

અયોગ+મઞ્ઞયોગઞ્ચ, અચ્ચન્તાયોગ+મેવિ+તિ;

વિવક્ખાતો પયુત્તોપિ, એવત્થો ઞાયતે યતો.

બ્યવચ્છેદફલં વાક્યં, તતો ચિત્તો ધનુદ્ધરો;

પાત્થો ધનુદ્ધરો નીલુ+પ્પલ+મત્થીતિ તં યથા.

એત્થ નિપાતોતિ એવ-ઇતિનિપાતો, અપ્પયુત્તોપિ એવસદ્દો એવં યોજેતબ્બો – ‘‘ચિત્તો ધનુદ્ધરો એવા’’તિ વિસેસનેન યુત્તો અયોગવિવચ્છેદકો, ધનુના યોગે પતિટ્ઠાપનતો ‘‘પાત્થો એવ ધનુદ્ધરો’’તિ વિસેસ્સેન યુત્તો અઞ્ઞયોગવિવચ્છેદકો, ધનુદ્ધરત્તસ્સ પાત્થસંખાતઅજ્જુને એવ પતિટ્ઠાપનતો. ‘‘નીલુપ્પલ+મત્થેવા’’તિ ક્રિયાય યુત્તો અચ્ચન્તાયોગવિવચ્છેદકો, નીલુપ્પલસ્સ સબ્ભાવેયેવ પતિટ્ઠાપનતો.

૨૧. સંખ્યાદિ

એકત્થે સમાહારે સંખ્યાદિ નપુંસકલિઙ્ગં ભવતિ. તયો લોકા સમાહટા=ચિત્તેન સમ્પિણ્ડિતા, તિણ્ણં લોકાનં સમાહારોતિ વા વાક્યે વિસેસનસમાસે કતે ઇમિના નપુંસકત્તં ભવતિ. સમાહારસ્સે+કત્તા એકવચનમેવ, તિલોકં, ભો તિલોક, તિલોકં, તિલોકેન ઇચ્ચાદિ. એવં તયો દણ્ડા તિદણ્ડં, તીણિ મલાનિ સમાહટાનિ, તિણ્ણં મલાનં સમાહારોતિ વા તિમલં, તિલક્ખણં, ચતુસચ્ચં, પઞ્ચસિક્ખાપદં, છટ્ઠાયતનં, સત્તાહં, અટ્ઠસીલં, નવલોકુત્તરં, દસસીલં, સતયોજનં. દ્વે રત્તિયો સમાહટા દ્વિરત્તં.

૧૨. નઞ

નઊચ્ચેતં સ્યાદ્યન્તં સ્યાદ્યન્તેન સહે+કત્થં હોતિ. ઞ્ઞકારો ‘‘ટ નઞસ્સા’’તિ વિસેસનત્થો ‘પામનપુત્તાદીસુ નસ્સ ટો મા હોતૂ’તિ. ન બ્રાહ્મણો અબ્રાહ્મણો, ‘‘ટ નઞસ્સા’’તિ નસ્સ ટાદેસો. ઞ્ઞ-કારો એત્થેવ વિસેસનત્થો.

ન-નિસેધો સતો યુત્તો, દેસાદિનિયમં વિના;

અસતો વા+ફલો તસ્મા, કથ+મબ્રાહ્મણોતિચે.

નિસેધત્થાનુવાદેન, પટિસેધવિધિ ક્વચિ;

પરસ્સ મિચ્છાઞાણત્તા+ખ્યાપનાયો+પપજ્જતે.

દુવિધો ચ+સ્સ નસ્સ અત્થો પસજ્જપટિસેધ+પરિયુદાસવસેન. તત્થ યો ‘‘અસૂરિકપસ્સારાજદારા’’તિઆદીસુ વિય ઉત્તરપદત્થસ્સ સબ્બદા અભાવં દીપેતિ, સો પસજ્જપટિસેધવાચી નામ. યો પન ‘‘અબ્રાહ્મણ+માનયા’’તિઆદીસુ વિય ઉત્તરપદત્થં પરિયુદાસિત્વા પટિક્ખિપિત્વા તંસદિસે વત્થુમ્હિ કારિયં પટિપાદયતિ, સો પરિયુદાસવાચી નામ. વુત્તઞ્ચ –

પસજ્જપટિસેધસ્સ, લક્ખણં વત્થુનત્થિતા;

વત્થુતો+ઞ્ઞત્ર યા વુત્તિ, પરિયુદાસલક્ખણં.

યત્ર અબ્રાહ્મણાદીસુ, વત્થું પરિયુદસ્સતિ;

તક્રિયાયુત્તરાજાદિં, વદે સો પરિયુદાસકો.

પસજ્જપટિસેધો તુ, વત્થન્તર+મનાદિય;

કિઞ્ચિવત્થુનિસેધસ્સ, પસઙ્ગો ન ભવેય્ય સો.

તદઞ્ઞો ચ તંવિરુદ્ધો,

તદભાવો ચ નઞ્ઞત્થો.

તદઞ્ઞત્થે – અબ્રાહ્મણો, બ્રાહ્મણતો અઞ્ઞો તંસદિસોતિ વુત્તં હોતિ. એવં અમનુસ્સો, અસ્સમણો, ન બ્યાકતા અબ્યાકતા ધમ્મા. તબ્બિરુદ્ધત્થે-ન કુસલા અકુસલા, કુસલપટિપક્ખાતિ અત્થો. એવં અલોભો, અમિત્તો, અયં પરિયુદાસનયો. તદભાવે-ન કત્વા અકત્વા, અકાતુન પુઞ્ઞં, અકરોન્તો, અભાવો ભવતિ. અયં પસજ્જપટિસેધનયો.

એત્થ ચ ઉભોસુ પરિયુદાસે બ્રાહ્મણા અઞ્ઞો બ્રાહ્મણધમ્મે અપ્પતિટ્ઠિતો ખત્તિયાદિ બ્રાહ્મણસદિસોવ અબ્રાહ્મણોતિ વુત્તે પતીયતે. ઇતરસ્મિં પન પક્ખે કેનચિ સંસયનિમિત્તેન ખત્તિયાદો બ્રાહ્મણોતિ વુત્તસ્સ મિચ્છાઞાણનિવુત્તિ કરીયતિ ‘‘બ્રાહ્મણો+યં ન ભવતિ અબ્રાહ્મણો’’તિ, બ્રાહ્મણત્તજ્ઝાસિતો ન ભવતીત્યત્થો. તત્થ સદિસત્તં વિના મિચ્છાઞાણાસમ્ભવા પયોગસામત્થિયા ચ સદિસપટિપત્તિ, તગ્ગતા ચ લિઙ્ગ+સઙ્ખ્યા ભવન્તિ. અતોયેવ ઉચ્ચતે ‘‘નઞ્ઞિવયુત્ત+મઞ્ઞસદિસાધિકરણે, કથા હિ અત્થસમ્પચ્ચયો’’તિ.

૭૫. અન સરેતિ

નઞસદ્દસ્સ સરે અન, ન અસ્સો અનસ્સો, ન અરિયો અનરિયો. એવં અનિસ્સરો, અનિટ્ઠો, અનાસવો. ન આદાય અનાદાય, અનોલોકેત્વા ઇચ્છાદિ. બહુલાધિકારા અયુત્તત્થેહિ કેહિચિ હોતિ. પુન ન ગીયન્તીતિ અપુનગેય્યા ગાથા, અનોકાસં કારેત્વા, અમૂલામૂલં ગન્ત્વા, અચન્દમુલ્લોકિકાનિ મુખાનિ, અસદ્ધભોજી, અલવણભોજી.

૧૩. કુપાદયો નિચ્ચ+મસ્યાદિવિધિમ્હિ

કુસદ્દો પાદયો ચ સ્યાદ્યન્તેન સહે+કત્થા હોન્તિ નિચ્ચં સ્યાદિવિધિવિસયતો+ઞ્ઞત્થ. એત્થ અબ્યભિચારિપાદિસહચરણત્થેન કુઇતિ નિપાતોવ, ન પથવીવાચકો કુસદ્દો. સ્યાદિવિધિવિસયો નામ ‘‘લક્ખણિત્થમ્ભૂતા’’ દિના પતિઆદીનં વિસયે કતદુતિયા, તઞ્ચ અન્વદ્ધમાસન્તિ અસંખ્યસમાસ+મિવ મા હોતૂતિ ‘‘અસ્યાદિવિધિમ્હી’’તિ નિસેધો. કુચ્છિતો બ્રાહ્મણો કુબ્રાહ્મણો, નિચ્ચસમાસત્તા અસપદેન વિગ્ગહો.

૧૦૭. સરે કદ કુસ્સુ+ત્તરત્થે

કુસ્સુ+ત્તરત્થે વત્તમાનસ્સ સરાદો ઉત્તરપદે કદાદેસો હોતિ. ઈસકં ઉણ્હં કદુણ્હં, કુચ્છિતં અન્નં કદન્નં, કદસનં. સરેતિ કિં, કુપુત્તા, કુદારા, કુદાસા, કુદિટ્ઠિ.

૧૦૮. કા+પ્પત્થે

અપ્પત્થે વત્તમાનસ્સ કુસ્સ કા હોતુ+ત્તરપદે. અપ્પકં લવણં કાલવણં. એવં કાપુપ્ફં.

૧૦૯. પુરિસે વાતિ

કુસ્સ કા વા. કુચ્છિતો પુરિસો કાપુરિસો, કુપુરિસો વા. પકટ્ઠો નાયકો પનાયકો, પધાનં વચનં પાવચનં ભુસં વદ્ધં પવદ્ધં સરીરં, સમં સમ્મા વા આધાનં સમાધાનં, વિવિધા મતિ વિમતિ, વિવિધો વિસિટ્ઠો વા કપ્પો વિકપ્પો, અધિકો દેવો અતિદેવો, એવં અધિદેવો, અધિસીલં. સુન્દરો ગન્ધો સુગન્ધો, કચ્છિતો ગન્ધો દુગ્ગન્ધો, સુટ્ઠુ કતં સુકતં, દુટ્ઠુ કતં દુક્કતં અભિ સિઞ્ચનં અભિસેકોતિ સનન્તો, અતિસયેન કત્વા, કતં પકરિત્વા, પકતં, અતિસયેન થુતં અતિત્થુતં, અતિક્કમ્મ થુતં અતિત્થુતં, ઈસં કળારો આકળારો, સુટ્ઠુ બદ્ધો આબદ્ધો.

પાદયો ગતાદ્યત્થે પઠમાય

પગતો આચરિયો પાચરિયો, એવં પન્તેવાસી.

અચ્ચાદયો કન્તાદ્યત્થે દુતિયાય

અતિક્કન્તો મઞ્ચં અતિમઞ્ચો. અતિમાલો, ‘‘ઘપસ્સ+ન્તસ્સા+પ્પધાનસ્સા’’તિ માલાસદ્દે ઘસ્સ રસ્સો. એવ+મુપરિપિ ઘપાનં રસ્સો.

અવાદયો કુટ્ઠાદ્યત્થે તતિયાય

અવકુટ્ઠં કોકિલાય વનં અવકોકિલં, અવમયૂરં. અવકુટ્ઠન્તિ પરિચ્ચત્તં.

પરિયાદયો ગિલાનાદ્યત્થે ચતુત્થિયા

પરિગિલાનો+જ્ઝેનાય પરિયજ્ઝેનો.

ન્યાદયો કન્તાદ્યત્થે પઞ્ચમિયા

નિક્ખન્તો કોસમ્બિયા નિક્કોસમ્બિ. અસ્યાદિવિધિમ્હીતિ કિં, રુક્ખં પતિ વિજ્જોતતે.

૧૪. ચી ક્રિયત્થેહિ

ચીપચ્ચયન્તો ક્રિયત્થેહિ સ્યાદ્યન્તેહિ સહે+કત્થો હોતિ. અમલીનં મલીનં કરિત્વાતિ વિગ્ગય્હ ‘‘અભૂતતબ્ભાવે કરા+સ+ભૂયોગે વિકારાચી’’તિ ચીપચ્ચયેકતે ઇમિના સમાસો. એત્થ ચ-કારો ‘‘ચી ક્રિયત્થેહી’’તિ વિસેસનત્થો. ‘‘પ્યો વા ત્વાસ્સ સમાસે’’તિ પ્ય હોતિ, પ-કારો ‘‘પ્યે સિસ્સા’’તિ વિસેસનત્થો. મલિનીકરિય.

૧૫. ભૂસના+દરા+નાદરેસ્વ+લં+સા+સાતિ

ભૂસનાદીસ્વ+ત્થેસ્વ+લ+માદયો સદ્દા એકત્થા હોન્તિ. અલં કરિત્વા સક્કરિત્વા અસક્કરિત્વાતિ વિગ્ગય્હ સમાસે કતે પ્યે ચ ‘‘સા સાધિકરા ચ ચરિચ્ચા’’તિ ચાદેસો પરરૂપઞ્ચ. અલંકરિય, સક્કચ્ચ, અસક્કચ્ચ.

૧૬. અઞ્ઞેચા+તિ સુત્તેન સમાસે કતે… એત્થ યથા દ્વારં વિવરાતિ વુત્તે પકરણતો અગ્ગલ+મિતિ વિઞ્ઞાયતિ, એવ+મિધાપિ નિપાતપભાવે અઞ્ઞે ચાતિ સામઞ્ઞં ચે+તિ આગમાનુસારેન લબ્ભમાનવિભત્યન્તપટિરૂપનિપાતાવ વિઞ્ઞાયન્તિ. અગ્ગતો ભવિત્વા પુરોભુય્ય, અન્તરહિતો હુત્વા તિરોભૂય, અન્તરધાનં કત્વા તિરોકરિય, ઉરસિ કત્વા ઉરસિકરિય, મનસિ કત્વા મનસિકરિય, મજ્ઝે કત્વા મજ્ઝેકરિય, તુણ્હી ભવિત્વા તુણ્હી ભૂય.

૧૭. વા+નેક+ઞ્ઞત્થે

અનેકં સ્યાદ્યન્તં અઞ્ઞસ્સ પદસ્સ અત્થે એકત્થં વા હોતિ.

પદન્તરસ્સ યસ્સ+ત્થો, પધાનં લિઙ્ગ+મસ્સ ચ;

સમાસો સો+ય+મઞ્ઞત્થો, બહુબ્બીહિપરવ્હયો.

સો ચ નવવિધો દ્વિપદો, ભિન્નાધિકરણો, તિપદો, ન-નિપાતપુબ્બપદો, સહપુબ્બપદો, ઉપમાનપુબ્બપદો, સઙ્ખ્યોભયપદો, દિસન્તરાલત્થો, બ્યતિહારલક્ખણો ચાતિ.

૧. તત્થ દ્વિપદો તુલ્યાધિકરણો કમ્માદીસુ છસુ વિભત્યત્થેસુ ભવતિ.

(ક) તત્થ દુતિયત્થે તાવ-આગતા સમણા ઇમં સઙ્ઘારામન્તિ આગતસમણો સઙ્ઘારામો. સો ચ દુવિધો તગ્ગુણા+તગ્ગુણવસેન. વુત્તઞ્હિ –

તગ્ગુણો+તગ્ગુણો ચે+તિ,

સો સમાસો દ્વિધા મતો.

તં યથા ‘નીયતં લમ્બ-

કણ્ણો+’ ‘યં દિટ્ઠસાગરો’.

તેસુ યત્થ વિસેસનભૂતો અત્થો અઞ્ઞપદત્થગ્ગહણેન ગય્હતિ, સો તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણો, યથા ‘લમ્બકણ્ણ+માનયા’તિ. યત્થ પન ન ગય્હતિ, સો અતગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણો, યથા ‘બહુધન+માનયા’તિ.

ઇધ વિસેસનસ્સ પુબ્બનિપાતો. એત્થ ચ આગતસદ્દો ચ સમણસદ્દો ચ અત્તનો અત્થે અટ્ઠત્વા દુતિયાવિભત્યત્થભૂતે સઙ્ઘારામસઙ્ખાતે અઞ્ઞપદત્થે વત્તન્તિ, તતો સમાસેનેવ કમ્મત્થસ્સ અભિહિતત્તા પુન દુતિયા ન હોતિ. તથા આગતસમણા સાવત્થિ, આગતસમણં જેતવનં. પટિપન્ના અદ્ધિકા યં પટિપન્નદ્ધિકો પથો, અભિરૂળ્હાવ, ણિજાયં નાવં સા અભિરૂળ્હવાણિજા નાવા.

(ખ) તતિયત્થે-જિતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ યેન સો જિતિન્દ્રિયો સમણો, એવં દિટ્ઠધમ્મો, પત્તધમ્મો, કતકિચ્ચો. વિજિતા મારા અનેનાતિ વિજિતમારો ભગવા, પટિવિદ્ધસબ્બધમ્મો. કરણત્થે-છિન્નો રુક્ખો યેન સો છિન્નરુક્ખો ફરસુ.

(ગ) ચતુત્થિયત્થે-દિન્નો સુઙ્કો યસ્સ સો દિન્નસુઙ્કો રાજા, દિન્નં ભોજનં અસ્સાતિ દિન્નભોજનો.

(ઘ) પઞ્ચમિયત્થે-નિગ્ગતા જના યસ્મા સો નિગ્ગતજનો ગામો, નિગ્ગતો અયો=સુખં યસ્માતિ નિરયો, નિક્કિલે- સો. અપેતં વિઞ્ઞાણં અસ્માતિ અપેતવિઞ્ઞાણો મતકાયો, અપગતભયભેરવો અરહા.

(ઙ) છટ્ઠિયત્થે-છિન્ના હત્થા યસ્સ સો છિન્નહત્થો. એવં પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો ખીણાસવો, વીતો રાગો અસ્સાતિ વીતરાગો. દ્વે પદાનિ અસ્સાતિ દ્વિપદો, દ્વિહત્થો પટો. તેવિજ્જોતિ એત્થ તિવિજ્જો એવાતિ સકત્થે ણો વુદ્ધિ ચ. ચતુપ્પદો, પઞ્ચ ચક્ખૂનિ અસ્સાતિ પઞ્ચચક્ખુ ભગવા, છળભિઞ્ઞો, ‘‘ઘપસ્સા’’દિના રસ્સત્તં. નવઙ્ગં સત્થુસાસનં. દસબલો, અનન્તઞાણો. તીણિ દસ પરિમાણ+મેસંતિ તિદસા દેવા, ઇધ પરિમાણસદ્દસન્નિમાનતો દસસદ્દો સઙ્ખ્યાને વત્તતે. અયં પચ્ચયો એતેસન્તિ ઇદપ્પચ્ચયા, ઉત્તરપદે ‘‘ઇમસ્સિ+દં વા’’તિ ઇમસ્સ ઇદં. કો પભવો અસ્સાતિ કિં પભવો કાયો. વિગતં મલં અસ્સાતિ વિમલો, સુન્દરો ગન્ધો અસ્સાતિ સુગન્ધં ચન્દનં, એવં સુસીલો, સુમુખો, કુચ્છિતો ગન્ધો અસ્સાતિ દુગ્ગન્ધં કુણપં, દુમ્મુખો, દુટ્ઠુ મનો અસ્સાતિ દુમ્મનો, એવં દુસ્સીલો. તપો એવ ધનં અસ્સાતિ તપોધનો. ખન્તિસઙ્ખાતં બલં અસ્સાતિ ખન્તિબલો. ઇન્દોતિ નામં એતસ્સાતિ ઇન્દનામો.

છન્દજાતાદીસુ વિસેસનવિસેસિતબ્બાનં યથિચ્છિતત્તા ઉભયં પુબ્બં નિપતતિ, કમાતિક્કમે પયોજનાભાવા. જાતો છન્દો અસ્સાતિ જાતછન્દો, એવં છન્દજાતો. સઞ્જાતપીતિસોમનસ્સો, પીતિસોમનસ્સસઞ્જાતો. માસજાતો, જાતમાસો. છિન્નહત્થો, હત્થછિન્નો.