૫. ણાદિકણ્ડ

સમાસો પદસંખેપો, પદપચ્ચયસંહિતં;

તદ્ધિતં નામ હોતીતિ, વિઞ્ઞેય્યં તેસ+મન્તરં.

૧. ણો વા+પચ્ચે

છટ્ઠીયન્તા નામસ્મા વા ણપચ્ચયો હોતિ અપચ્ચે+ભિધેય્યે. અપચ્ચસદ્દસમ્બન્ધિત્તેન અપચ્ચવન્તતો કતસરપચ્ચયો સમત્થ્યતો છટ્ઠ્યન્તતો હોતીતિ ‘‘છટ્ઠીયન્તા નામસ્મા’’તિ સુત્તે અવુત્તમ્પિ વુત્તં. ણાદીનં તદ્ધિતન્તિ પુબ્બાચરિયસઞ્ઞા. ણકારો વુદ્ધ્યત્થો. એવ+મઞ્ઞત્રાપિ. ણાદિવુત્તિત્તા ‘‘એકત્થતાયં’’તિ વિભત્તિલોપો.

૧૨૪. સરાન+માદિસ્સા+યુવણ્ણસ્સા+એઓ ણાનુબન્ધે

સરાન+માદિભૂતા યે અકારિ+વણ્ણુ+વણ્ણા, તેસં આ+એ+ઓ વા હોન્તિ યથાક્કમં ણાનુબન્ધેતિ અકારસ્સ આકારો. આ+એ+ઓનં વુદ્ધીતિપિ પુબ્બાચરિયસઞ્ઞા. વસિટ્ઠસ્સા+પચ્ચં વાસિટ્ઠો. વીમ્હિ વાસિટ્ઠી. વેતિ વસિટ્ઠસ્સા+પચ્ચંતિ વાક્યસ્સ ચ વસિટ્ઠાપચ્ચંતિ સમાસસ્સ ચ વિકપ્પત્થં. સો ચ વાસદ્દો યાવ ‘‘સકત્થે’’તિ અધિકરીયતિ.

નપુંસકેન લિઙ્ગેન, સદ્દો+દાહુ પુમેન વા;

નિદ્દિસ્સતીતિ ઞાતબ્બ+મવિસેસે પનિ+ચ્છિતેતિ –

વુત્તત્થા અપચ્ચસદ્દસ્સ નપુંસકત્થેપિ પુત્તપુત્તીનં દ્વિન્નમ્પિ વાચકો હોતિ.

ણાદયો+ભિધેય્યલિઙ્ગા, અપચ્ચે ત્વ+નપુંસકા;

નપુંસકે સકત્થે ણ્યો, ભિય્યો ભાવસમૂહજા;

તા તુ+ત્થિય+મસંખ્યાને, ત્વાદિચીપચ્ચયન્તકા.

ભારદ્વાજસ્સ અપચ્ચં=પુત્તો ભારદ્વાજો, એવં વેસ્સામિત્તો, ગોતમો. એત્થ ચ અ+યુવણ્ણન્તાભાવા આ+એ+ઓનં ન વુદ્ધિ. વાસુદેવસ્સ અપચ્ચં વાસુદેવો, બલદેવો. ચિત્તકોતિઆદીસુ પન સંયોગન્તત્તા ‘‘સંયોગે ક્વચી’’તિ ક્વચિ ન વુદ્ધિ. ઉપગુનો અપચ્ચં ઓપગવો ઓપગવી. એત્થ ‘‘ઉવણ્ણસ્સા+વઙ સરે’’તિ ઉકારસ્સ અવઙ.

વચ્છસ્સા+પચ્ચન્તિ વિગ્ગય્હ પુબ્બસુત્તેન ણપચ્ચયે કતે પુન વચ્છસ્સા+પચ્ચંતિ વિગ્ગહો.

૨. વચ્છાદિતો ણાન+ણાયના

વચ્છાદીહિ અપચ્ચપચ્ચયન્તેહિ ગોત્તાદીહિ ચ સદ્દેહિ ણાન+ણાયનપચ્ચયા વા હોન્તિ અપચ્ચે. વચ્છાનો, વચ્છાયનો, ‘‘સંયોગે ક્વચી’’તિ ન વુદ્ધિ. કતિસ્સા+પચ્ચં કચ્ચો, ‘‘ણ્ય દિચ્ચાદીહી’’તિ ણ્યો, ‘‘લોપો+વણ્ણિ+વણ્ણાનં’’તિ અકારલોપે ચવગ્ગપુબ્બરૂપાનિ. કચ્ચસ્સા+પચ્ચં કચ્ચાનો, કચ્ચાયનો, યાગમે કાતિયાનો. મુગ્ગસ્સા+પચ્ચં=નત્તાદીતિ વાક્યે વુદ્ધિ+ઇકારલોપ+પુબ્બરૂપાનિ. મોગ્ગલ્લસ્સા+પચ્ચંતિ પુનણાન+ણાયના હોન્તિ, મોગ્ગલ્લાનો મોગ્ગલ્લાયનો. ઇમે ચત્તારો અપચ્ચપચ્ચયન્તા. ગોત્તાદિતો યથાસકટસ્સા+પચ્ચં નત્તાદીહિ સકટાનો સકટાયનો. કણ્હસ્સા+પચ્ચં નત્તાદિ કણ્હાનો કણ્હાયનો. એવં અગ્ગિવેસ્સાનો અગ્ગિવેસ્સાયનો, મુઞ્જાનો મુઞ્જાયનો, કુઞ્જાનો કુઞ્જાયનો. સબ્બત્થ સંયોગત્તા ન વુદ્ધિ. આકતિગણો+યં.

૩. કત્તિકાવિધવાદીહિ ણેય્યણેરા

કત્તિકાદીહિ વિધવાદીહિ ચ ણેય્યણેરપ્પચ્ચયા હોન્તિ વા યથાક્કમં. કત્તિકાય અપચ્ચં કત્તિકેય્યો, ગરુળો વિનતાય=સુપણ્ણમાતુયા અપચ્ચં વેનતેય્યો. રોહિણિયા અપચ્ચં રોહિણેય્યો, ગઙ્ગાય અપચ્ચં ગઙ્ગેય્યો. એવં ભાગિનેય્યો, નાદેય્યો, અન્તેય્યો, આહેય્યો, કાપેય્યો, સુચિયા અપચ્ચં સોચેય્યો, બાલેય્યો. ણેરે-વિધવાય અપચ્ચં વેધવેરો. બન્ધકિયા=અભિસારિકાય અપચ્ચં બન્ધ-કેરો. સમણસ્સ ઉપજ્ઝાયસ્સા+પચ્ચં સામણેરો, નાળિકેરો ઇચ્ચાદિ.

૪. ણ્ય દિચ્ચાદીહિ

દિતિપ્પભુતીહિ ણ્યો હોતિ અપચ્ચે.

૧૨૫. સંયોગે ક્વચિ

સંયોગવિસયે ક્વચિ આ+એ+ઓવુદ્ધિયો હોન્તિ ણાનુબન્ધે.

૧૩૧. લોપો+વણ્ણિ+વણ્ણાનં

અવણ્ણિ+વણ્ણાનં લોપો હોતિ યકારાદો પચ્ચયે. દિતિયા=અસુરમાતુયા અપચ્ચં દેચ્ચો આદિચ્ચો. કુણ્ડનિયા અપચ્ચં કોણ્ડઞ્ઞો, નસ્સ ઞ્ઞે પુબ્બરૂપં. અદિતીતિ દેવમાતા.

ભાતુનો અપચ્ચં ભાતબ્યો, ‘‘યમ્હિ ગોસ્સ ચા’’તિ યમ્હિ ઉસ્સ અવઙ અકારલોપપુબ્બરૂપાનિ.

૫. આ ણિ

અકારન્તતો ણિ વા હોત+પચ્ચે બહુલં. આ=તિ નામવિસેસનત્તા અ-કારન્તતોતિ વુત્તં. દક્ખસ્સા+પચ્ચં દક્ખિ, દત્તિ, દોણિ, વાસવિ, વારુણિ. જિનદત્તસ્સા+પચ્ચં જેનદત્તિ, સુદ્ધોદનિ, આનુરુદ્ધિ ઇચ્ચાદિ.

૬. રાજતો ઞ્ઞો જાતિયં

રાજતો ઞ્ઞો વા હોત+પચ્ચે ખત્થિયજાતિયં ગમ્યમાનાયં. રઞ્ઞો અપચ્ચં રાજઞ્ઞો. જાતીયન્તિ કિં, રાજાપચ્ચં.

૭. ખત્તા યિ+યા

તિજાતિયં અપચ્ચે ય+ઇયા હોન્તિ. ખત્તસ્સા+પચ્ચં ખત્યો ખત્તિયો. જાતિયં ત્વેવ, ખત્તિ.

૮. મનુતો સ્સ+સણ

મનુતો જાતિસમુદાયે સ્સ+સણ હોન્તુ+પચ્ચે. મનુનો અપચ્ચં મનુસ્સો માનુસો, મનુસ્સી માનુસી. જાતિયં ત્વેવ, માનવો, નસ્સ ણો, માણવો.

૯. જનપદનામસ્મા ખત્તિયા રઞ્ઞે ચ ણો

જનપદસ્સ યં નામં, તં નામસ્મા ખત્તિયા અપચ્ચે રઞ્ઞે ચ ણો હોતિ. પઞ્ચાલાનં અપચ્ચં રાજા વા પઞ્ચાલો, કોસલો, માગધો, ઓક્કાકો. જનપદનામસ્માતિ કિં, દાસરથિ. ખત્તિયાતિ કિં, પઞ્ચાલસ્સ બ્રાહ્મણસ્સા+પચ્ચં પઞ્ચાલિ.

૧૦. ણ્ય કુરુસિવીહિ

કુરુસિવીહિ અપચ્ચે રઞ્ઞે ચ ણ્યો હોતિ. કુરૂનં અપચ્ચં રાજા વા કોરબ્યો. ‘‘યમ્હિ ગોસ્સ ચા’’તિમિના અવઙ, બકારપુબ્બરૂપાનિ. સેબ્બો, ઇલોપો. (અપચ્ચતદ્ધિતં).

૧૧. ણ રાગા તેન રત્તં

રાગવાચીતતિયન્તતો રત્ત+મિચ્ચે+તસ્મિં અત્તે ણો હોતિ. કુસુમ્ભાદીહિ વણ્ણન્તરપત્તં રત્તં નામ. કસાવેન રત્તં કાસાવં. એવં કુસુમ્ભેન રત્તં કોસુમ્ભં, હાલિદ્દં, પત્તઙ્ગં, મઞ્જેટ્ઠં, કુઙ્કુમં. ઇધ ન હોતિ નીલં પીતન્તિ, ગુણવચનત્તા ણેન વિનાપિ દબ્બસ્સા+ભિધાનતો.

૧૨. નક્ખત્તેનિ+ન્દુયુત્તેન કાલે

તતિયન્તતો નક્ખત્તા તેન લક્ખિતે કાલે ણો હોતિ, તં ચે નક્ખત્ત+મિન્દુયુત્તં હોતિ. ફુસ્સેન ઇન્દુયુત્તેન લક્ખિતા પુણ્ણમાસી ફુસ્સી રત્તિ, ફુસ્સો અહો, મઘાય ઇન્દુયુત્તાય લક્ખિતા પુણ્ણમાસી માઘી, માઘો.

૧૩. સા+સ્સ દેવતા પુણ્ણમાસી

સેતિ પઠમન્તા અસ્સેતિ છટ્ઠિયત્થે ણો હોતિ, યં પઠમન્તં, સા ચે દેવતા પુણ્ણમાસી વા. સુગતો દેવતા અસ્સ સોગતો, માહિન્દો, યામો, વારુણો. બુદ્ધો અસ્સ દેવતાતિ બુદ્ધો. ફુસ્સી પુણ્ણમાસી અસ્સ સમ્બન્ધિનીતિ ફુસ્સો માસો. એવં માઘો, ફગ્ગુનો, ચિત્તો, વેસાખો, જેટ્ઠમૂલો, આસાળ્હો, સાવણો, પોટ્ઠપાદો, અસ્સયુજો, કત્તિકો, માગસિરો. પુણ્ણમાસી ચ ભતકમાસસમ્બન્ધિની ન હોતિ, પુણ્ણો મા અસ્સન્તિ નિબ્બચના, અતો એવ નિપાતના ણો, સાગમો ચ.

૧૪. ત+મધીતે તં જાનાતિ ક+ણિકા ચ

દુતિયન્તતો ત+મધીતે તં જાનાતીતિ એતેસ્વ+ત્થેસુ ણો હોતિ કો ણિકો ચ. એત્થ ચસદ્દો કો ચણિકો ચ હોતીતિ સમુચ્ચિનો, નો ણપચ્ચયં. બ્યાકરણ+મધીતે જાનાતીતિ વા વેય્યાકરણો, વિ+આ+કરણન્તિ વિચ્છિજ્જ કતયાદેસસ્સિ+કારસ્સ ‘‘તદાદેસા તદીવ ભવન્તી’’તિ ઞાયા ‘‘સરાન’’મિચ્ચાદિના એકારે યાગમદ્વિત્તાનિ. એવં મોહુત્તો, નેમિત્તો, અઙ્ગવિજ્જો, વત્થુવિજ્જો, છન્દસો, ‘‘મના, દીનં સક’’ ઇતિ સકાગમો. કમકો, પદકો, વેનયિકો, સુત્તન્તિકો, આભિધમ્મિકો. દ્વિતગ્ગહણં અજ્ઝેનજાનને ચ વિસું વિસું પચ્ચયવિધાનત્થં, અજ્ઝેનવિસયદસ્સનત્થં, પસિદ્ધુપસંહરણત્થઞ્ચ.

૧૫. તસ્સ વિસયે દેસે

છટ્ઠિયન્તા વિસયે દેસસરૂપે ણો હોતિ. વસાતીનં વિસયો દેસો વાસાતો. દેસેતિ કિં, ચક્ખુસ્સ વિસયો રૂપં, દેવદત્તસ્સ વિસયો+નુવાકો.

૧૬. નિવાસે તન્નામે

તિ તન્નામે નિવાસે દેસે ણો હોતિ. સિવીનં નિવાસો દેસો સેબ્બો. એત્થ ‘‘યવા સરે’’તિ યકારે બકારપુબ્બરૂપાનિ. વાસાતો.

૧૭. અદૂરભવેતિ

ણો, વિદિસાય અદૂરભવં વેદિસં.

૧૮. તેન નિબ્બત્તેતિ

તતિયન્તા નિબ્બત્તત્થે ણો હોતિ. કુસમ્બેન નિબ્બત્તા કોસમ્બી નગરં, એવં કાકન્દી, માકન્દી, સહસ્સેન નિબ્બત્તા સાહસ્સી પરિખા, હેતુમ્હિ કત્તરિ કરણે ચ યથાયોગં તતિયા.

૧૯. ત+મિધ+ત્થિ

તન્તિ પઠમન્તા ઇધાતિ સત્તમ્યત્થે દેસે તન્નામે ણો હોતિ, યં તં પઠમન્ત+મત્થિ ચે. ઉદુમ્બરા અસ્મિં દેસે સન્તીતિ ઓદુમ્બરો, બાદરો, પબ્બજો.

૨૦. તત્ર ભવેતિ

સત્તમ્યન્તા ભવત્થે ણો. ઉદકે ભવો ઓદકો, ઓરસો, જાનપદો, માગધો, કાપિલવત્થવો, કોસમ્બો, મનસિ ભવં માનસં સુખં, સકાગમો. સારસો સકુણો, સારસી સકુણી, સારસં પુપ્ફં. મિત્તે ભવા મેત્તા મેત્તી વા. પુરે ભવા પોરી વાચા. પાવુસે ભવો પાવુસો મેઘો. પાવુસા રત્તિ, પાવુસં અબ્ભં. સારદો, સારદા, સારદં પુપ્ફં. માધુરો જનો, માધુરા ગણિકા, માધુરં વત્થં.

૨૧. અજ્જાદીહિ તનોતિ

ભવત્થે તનો. અજ્જ ભવો અજ્જતનો, સ્વાતનો, હિય્યતનો. ‘‘એઓન+મ વણ્ણે’’તિ એઓનં અ હોતિ.

૨૨. પુરાતો ણો ચતિ

ભવત્થે ણો તનો ચ. એત્થ ણકારો અવયવો, નેવા+નુબન્ધો. પુરાણો, પુરાતનો.

૨૩. અમાત્વ+ચ્ચોતિ

ભવત્થે અચ્ચો હોતિ. અમા=સહ ભવો અમચ્ચો.

૨૪. મજ્ઝાદિત્વિ+મોતિ

ભવત્થે ઇમો, મજ્ઝે ભવો મજ્ઝિમો. એવં અન્તિમો, હેટ્ઠિમો, ઉપરિમો, ઓરિમો, પારિમો, પચ્છિમો, અબ્ભન્તરિધો, પચ્ચન્તિમો.

૨૫. કણ+ણેય્ય+ણેય્યક+યિ+યાતિ

ભવત્થે કણઆદયો હોન્તિ. કણ-કુસિનારાયં ભવો કોસિનારકો, માગધકો, આરઞ્ઞકો વિહારો, રાજગહકો, કોસમ્બકો, ઇન્દપત્તકો, કાપિલકો, ભારુકચ્છકો, નાગરકો. અઙ્ગેસુ જાતો અઙ્ગકો, કોસલકો, વેદેહકો, કમ્બોજકો, ગન્ધારકો, સોવીરકો, સિન્ધવકો, અસ્સકો ઇચ્ચાદિ. ણેય્ય-ગઙ્ગેય્યો, પબ્બતેય્યો, વાનેય્યો. ણેય્યક-કોસલેય્યકો, બારાણસેય્યકો, ચમ્પેય્યકો, સિલાય જાતં સેલેય્યકં, મિથિલેય્યકો. બારાણસેય્યકોત્યાદીસુ ‘‘દિસ્સન્ત+ઞ્ઞેપિ પચ્ચયા’’તિ એય્યકો, એવં ઉપરિ સુત્તે દસ્સિતપચ્ચયતો વિસું પચ્ચયે દસ્સિતે ઇમિના સુત્તેનાતિ દટ્ઠબ્બં. ય-ગમ્મો, યમ્હિ અકારલોપે પુબ્બરૂપં રસ્સો ચ. દિબ્બો. ઇય-ઉદરિયો, દિવિયો, પઞ્ચાલિયો, બોધિપક્ખિયો, લોકિયો.

૨૬. ણિકો

સત્તમ્યન્તા ભવત્થે ણિકો હોતિ. સરદે ભવો સારદિકો દિવસો, સારદિકા રત્તિ.

૨૭. ત+મસ્સ સિપ્પં સીલં પણ્યં પહરણં પયોજનં

પઠમન્તા સિપ્પાદિવાચકા અસ્સેતિ છટ્ઠ્યત્થે ણિકો હોતિ. વીણાવાદનં સિપ્પ+મસ્સ વેણિકો, વીણાવાદનં અભેદોપચારેન વીણા નામ. મોદિઙ્ગિકો, વંસિકો. પંસુકૂલધારણં સીલ+મસ્સ પંસુકૂલિકો, તેચીવરિકો. ગન્ધો પણ્ય+મસ્સ ગન્ધિકો, તેલિકો, ગોળિકો, પૂવિકો, પણ્ણિકો, તમ્બુલિકો, લોણિકો. ચાપોપહરણ+મસ્સ ચાપિકો, તોમરિકો, મુગ્ગરિકો, મોસલિકો. ઉપધિ=ક્ખન્ધાદિ પયોજન+મસ્સ ઓપધિકં, સાતિકં, સાહસ્સિકં.

૨૮. તં હન્ત+રહતિ ગચ્છતુ+ઞ્છતિ+ચરતિ

દુતિયન્તા હન્તીતિ એવમાદીસ્વ+ત્થેસુ ણિકો હોતિ. પક્ખિનો હન્તીતિ પક્ખિકો, સાકુણિકો, માયૂરિકો, મચ્છે હન્તીતિ મચ્છિકો, મેનિકો. મિગે હન્તીતિ માગવિકો, વકારાગમો. મિગસ્સ ‘‘તદમિના’’દિના મગવાદેસેપિ માગવિકો. ઓરબ્ભિકો, હારિણિકો. સૂકરિકોતિ ઇકો. સત+મરહતીતિ સાતિકં, સન્દિટ્ઠિકં, એહિ પસ્સ વિધિં અરહતીતિ એહિપસ્સિકો. એત્થ ત્યાદ્યન્તસમુદાયતો અનુકરણત્તા વા તદ્ધિતસ્સ અભિધાનલક્ખણત્તા વા બહુલંવિધાનેન વા પચ્ચયો. સાહસ્સિકો, કુમ્ભિકો, દોણિકો, અદ્ધમાસિકો, કહાપણિકો, આસીતિકા ગાથા, નાવુતિકા. સહસ્સિયોતિ ઇયો. પરદારં ગચ્છતીતિ પારદારિકો, મગ્ગિકો, પઞ્ઞાસયોજનિકો, પથિકો. બદરે ઉઞ્છતીતિ બાદરિકો, સામાકિકો. ધમ્મં ચરતીતિ ધમ્મિકો, અધમ્મિકો.

૨૯. તેન કતં કીતં બદ્ધ+મભિસઙ્ખતં સંસટ્ઠં હતં હન્તિ જિતં જયતિ દિબ્બતિ ખનતિ તરતિ ચરતિ વહતિ જીવતિતિ

કતાદીસ્વ+ત્થેસુ ણિકો. કાયેન કતં કાયિકં, વાચસિકં, માનસિકંતિ સકાગમો. વાતેન કતો આબાધો વાતિતો, સેમ્હિકો, પિત્તિકો. સતેન કીતં સાતિકં, સાહસ્સિકં, વત્થેન કીતં વત્થિકં, કુમ્ભિકં, સોવણ્ણિકં, ઘાતિકં. મૂલતોવ પચ્ચયો, અમૂલવાચિત્તા દેવદત્તેન કીતોતિ ન હોતિ, તદત્થાપ્પતીતિયા. વરત્થાય બદ્ધો વારત્તિકો, આયસિકો, પાસિકો, સુત્તિકો. ઘતેન અભિસઙ્ખતં સંસટ્ઠં વા ઘાતિકં, ગોળિકં, દધિકં, મારીચિકં. જાલેન હતો હન્તીતિ વા જાલિકો, બાલિસિકો. અક્ખેહિ જિતં અક્ખિકં ધનં, સાલાકિકં, તિન્દુકિકો, અમ્બફલિકો. અક્ખેહિ જયતિ દિબ્બતિ વા અક્ખિકો. ખણિત્તિયા ખનતીતિ ખાણિત્તિકો, કુદ્દાલિકો. દેવદત્તેન જિતં, અઙ્ગુલ્યા ખનતીતિ ન હોતિ, તદત્થાનવગમા. ઉળુમ્પેન તરતીતિ ઓળુમ્પિકો, ઉળુમ્પિકોતિ ઇકો. કુલ્લિકો, ગોપુચ્છિકો, નાવિકો. સકટેન ચરતીતિ સાકટિકો, રથિકો. પરપ્પિકોતિ ઇકો. ખન્ધેન વહતીતિ ખન્ધિકો. અંસિકો, સીસિકોતિ ઇકો. વેતનેન જીવતીતિ વેતનિકો, ભતિકો, કયિકો, વિક્કયિકો, કયવિક્કયિકોતિ ઇકો.

૩૦. તસ્સ સંવત્તતિ

ચતુત્થ્યન્તા સંવત્તતીતિ અસ્મિં અત્થેણિકો હોતિ. પુનબ્ભવાય સંવત્તતીતિ પોનોબ્ભવિકો, ઇત્થિયં પોનોબ્ભવિકા. લોકાય સંવત્તતીતિ લોકિકો. સુટ્ઠુ અગ્ગોતિ સગ્ગો, સગ્ગાય સંવત્તતીતિ સોવગ્ગિકો, સસ્સો+વક તદમિનાદીપાઠા. ધનાય સંવત્તતીતિ ધઞ્ઞં.

૩૧. તતો સમ્ભૂત+માગતં

પઞ્ચમ્યન્તા સમ્ભૂત+માગતન્તિ એતેસ્વ+ત્થેસુ ણિકો હોતિ. માતિતો સમ્ભૂત+માગતંવા+તિ એત્થ ‘‘માતિતો ચ ભગિનિયંચ્છો’’તિ ‘‘માતિતો’’તિ ભાગેન ઉસ્સ ઇમ્હિ વાક્યં, રસ્સદ્વિત્તેસુ મત્તિકં, પેત્તિકં. ણ્ય+રિયણ+ર્યપચ્ચયાપિ દિસ્સન્તિ. સુરભિતો સમ્ભૂતં સોરભ્યં. યમ્હિ થઞ્ઞં. ઉભયત્થ ‘‘લોપો+વણ્ણિ+વણ્ણાનં’’તિ લોપો. રિયણ-પિતુતો સમ્ભૂતો પેત્તિયો, માતિયો, ‘‘રાનુબન્ધે+ન્તસરાદિસ્સા’’તિ ઉલોપો, મત્તિયો. ર્યમ્હિ-ઉલોપો, ચવગ્ગપુબ્બરૂપાનિ, મચ્ચો વા.

૩૨. તત્થ વસતિ વિદિતો ભત્તો નિયુત્તો

સત્તમ્યન્તા વસતીત્વેવમાદીસ્વ+ત્થેસુ ણિકો હોતિ. રુક્ખમૂલે વસતીતિ રુક્ખમૂલિકો, આરઞ્ઞિકો, રાજગહિકો, માગધિકો, સોસાનિકો. લોકે વિદિતો લોકિકો. ચતુમહારાજેસુ ભત્તા ચાતુમ્મહારાજિકા. દ્વારે નિયુત્તો દોવારિકો, દસ્સોક તદમિનાદિપાઠા. ભણ્ડાગારિકો. ઇકે-નવકમ્મિકો, આદિકમ્મિકો. કિયે-જાતિકિયો, અન્ધકિયો.

૩૩. તસ્સિ+દં

છટ્ઠિયન્તા ઇદ+મિચ્ચ+સ્મિં અત્થે ણિકો હોતિ. સઙ્ઘસ્સ ઇદં સઙ્ઘિકં, પુગ્ગલિકં, સક્યપુત્તિકો, નાટપુત્તિકો, જેનદત્તિકો. કિયે-સસ્સ ઇદં સકિયો, પરકિયો. નિયેઅત્તનિયં. કે-સકો, રઞ્ઞો ઇદં રાજકં ભણ્ડં.

૩૪. ણો

છટ્ઠિયન્તા ઇદ+મિચ્ચ+સ્મિં અત્થે ણો હોતિ. કચ્ચાયનસ્સ ઇદં કચ્ચાયનં, બ્યાકરણં, સોગતં સાસનં, માહિસં મંસાદિ.

૩૫. ગવાદીહિ યો

ગવાદીહિ છટ્ઠિયન્તેહિ ઇદ+મિચ્ચ+સ્મિં અત્થે યો હોતિ. ગુન્નં ઇદં ગબ્યં, અવઙ, મંસાદિ. ઇલોપે કબ્બં. દુનો ઇદં દબ્બં.

૩૬. પિતિતો ભાતરિ રેય્યણ

‘‘પિતિતો માતિતો’’તિ તેન તેન સુત્તનિપાતેનેવ ઉસ્સ ઇ. પિતુસદ્દા તસ્સ ભાતરિ રેય્યણ. પિતુ ભાતા પેત્તેય્યો.

૩૭. માતિતો ચ ભગિનિયં ચ્છો

માતુતો ચ પિતુતો ચ તેસં ભગિનિયં ચ્છો હોતિ. માતુ ભગિનિ માતુચ્છા, પિતુ ભગિનિ પિતુચ્છા. કથં ‘‘માતુ ભાતા માતુલો’’તિ, ‘‘માતુલાદિત્વાની’’તિ નિપાતના લપચ્ચયો.

૩૮. માતાપિતૂસ્વા+મહો

માતાપિતૂહિ તેસં માતાપિતૂસ્વા+મહો હોતિ. માતુ માતા માતામહી, માતુ પિતા માતામહો. પિતુ માતા પિતામહી, પિતુ પિતા પિતામહો. ન યથાસઙ્ખ્યં પચ્ચેકાભિસમ્બન્ધતો વિસું વિસું માતાપિતુસદ્દેહિ તેસં માતાપિતુન્નં અત્થે પચ્ચયો હોતિ.

૩૯. હિતે રેય્યણ

માતાપિતૂહિ હિતે રેય્યણ હોતિ. માતુ હિતો મત્તેય્યો, પેત્તેય્યો.

૪૦. નિન્દા+ઞ્ઞાત+પ્પ પટિભાગ રસ્સ દયા સઞ્ઞાસુ કો

નિન્દાદીસ્વ+ત્થેસુ નામસ્મા કો હોતિ. નિન્દાયં-નિન્દિતો મુણ્ડો મુણ્ડકો, એવં સમણકો, પણ્ડિતકો, બ્રાહ્મણકો, વેય્યાકરણકો. અઞ્ઞાતે-કસ્સા+યં અસ્સો અસ્સકો, પયોગસામત્થિયા સમ્બન્ધિવિસેસાનાવગમો+વગમ્યતે. અપ્પત્થે-અપ્પકં તેલં તેલકં, ઘતકં. પટિભાગત્થે-હત્થી વિય હત્થિકો, અસ્સકો, બલીબદ્ધકો. ‘‘ઇમે નો હત્થિકા અસ્સા, બલીબદ્ધા ચ નો ઇમે’’ત્યાદિપાઠે ‘‘લોપો’’તિ કપચ્ચયલોપેન વા અભેદોપચારેન વા દટ્ઠબ્બં, ઇમે ચ દારુઆદીહિ કતરૂપાનિ. રસ્સેરસ્સો માનુસો માનુસકો, રુક્ખકો, પિલક્ખકો. દયાયં-દયિતો=નુકમ્પિતો પુત્તો પુત્તકો, વચ્છકો. સઞ્ઞાયં-મોરો વિય મોરકો, કતકો, ભતકો.

૪૧. ત+મસ્સ પરિમાણં ણિકો ચ

પઠમન્તા અસ્સેતિ અસ્મિં અત્થે ણિકો હોતિ કો ચ, તઞ્ચે પઠમન્તં પરિમાણં ભવતિ. દોણાદીનં પરિમિતવીહાદીનં કરણત્તા ‘‘પરિમીયન્ત્ય+નેનાતિ પરિમાણ’’ન્તિ હોતિ. દોણો પરિમાણ+મસ્સાતિ દોણિકો વીહિ, ખારસતિકો, ખારસહસ્સિકો, આસીતિકો વયો, ઉપડ્ઢકાયો પરિમાણ+મસ્સ ઉપડ્ઢકાયિકં બિમ્બોહનં. પઞ્ચકં, છક્કં.

૪૨. ય+તે+તેહિ+ત્તકો

યાદીહિ પઠમન્તેહિ અસ્સેતિ છટ્ઠ્યત્થે ત્તકો હોતિ, તઞ્ચે પઠમન્તં પરિમાણં ભવતિ. યં પરિમાણ+મસ્સ યત્તકં, તત્તકં, ‘‘એતસ્સેટ ત્તકે’’તિ એતસ્સ એટ, એત્તકં. આવતકે-યં પરિમાણ+મસ્સ યાવતકો, તાવતકો.

૪૩. સબ્બા ચા+વન્તુ

સબ્બતો પઠમન્તા યાદીહિ ચ અસ્સેતિ છટ્ઠ્યત્થે આવન્તુ હોતિ, તઞ્ચે પઠમન્તં પરિમાણં ભવતિ. સબ્બં પરિમાણ+મસ્સ સબ્બાવન્તં, ‘‘અંઙં નપુંસકે’’તિ અં. યાવન્તં, તાવન્તં.

૪૪. કિમ્હા રતિ+રીવ+રીવતક+રિત્તકા

કિમ્હા પઠમન્તા અસ્સેતિ છટ્ઠ્યત્થે રતિ+રીવ+રીવતક+રિત્તકા હોન્તિ. કિંસઙ્ખ્યાનં પરિમાણ+મેસં કતિ, રાનુબન્ધત્તા ઇંભાગલોપો. કીવ, કીવતકં, કિત્તકં. રીવન્તો સભાવતો અસંખ્યો.

૪૫. સઞ્જાતં તારકાદિત્વિ+તોતિ

સઞ્જાતત્થે ઇતો. તારકા સઞ્જાતા અસ્સ તારકિતં ગગનં, પુપ્ફાનિ સઞ્જાતાનિ અસ્સ પુપ્ફિતો રુક્ખો, પલ્લવિતા લતા.

૪૬. માને મત્તો

પઠમન્તા માનવુત્તિતો અસ્સેતિ અસ્મિં અત્થે મત્તો હોતિ. પલં ઉમ્માન+મસ્સ પલમત્તં. હત્થો પણામ+મસ્સ હત્થમત્તં. સતં માન+મસ્સ સતમત્તં. દોણો પરિમાણ+મસ્સ દોણમત્તં. અભેદોપચારા દોણોતિપિ હોતિ. મીયતે+નેનાતિ માનં, માનસ્સ સમ્બન્ધિત્તા છટ્ઠ્યન્તભૂતાનમેવ વિધિ હોતિ. એત્થ ચ –

ઉદ્ધમાનન્તુ ઉમ્માનં, પરિમાણન્તુ સબ્બતો;

પમાણં હોતિ આયામો, સંખ્યાસેસો તુ સબ્બતો.

૪૭. તગ્ઘો ચુ+દ્ધં

ઉદ્ધમાનવુત્તિતો તગ્ઘો હોતિ મત્તો ચ. જણ્ણુ પરિમાણ+મસ્સ જણ્ણુતગ્ઘં, જણ્ણુમત્તં.

૪૮. ણો ચ પુરિસાતિ

પુરિસા ણો હોતિ મત્તાદયો ચ. પુરિસો પરિમાણ+મસ્સ પોરિસં, પુરિસમત્તં+પુરિસતગ્ઘં.

૪૯. અયુ+ભદ્વિતીહં+સે

ઉભદ્વિતીહિ અવયવવુત્તીહિ અયો હોતિ. ઉભો અંસા અસ્સ ઉભયં, દ્વયં, તયં. અંસસમ્બન્ધેન સમુદાયે વિધિ હોતીતિ ન ઉભયાદિતો બહુવચનન્તિ ચે, ‘‘રાહુનો સિરો’’ ત્યાદો અભેદેપિ ભેદવિવક્ખાય લબ્ભમાનતો બહુવચનં હોતેવ.

૫૦. સઙ્ખ્યાય સચ્ચુ+તી+સા+સ+દસન્તાયા+ધિકા+સ્મિં સતસહસ્સે ડો

સત્યન્તાય ઉત્યન્તાય ઈસન્તાય આસન્તાય દસન્તાય સઙ્ખ્યાય પઠમન્તાય અસ્મિન્તિ સત્તમ્યત્થે ડો હોતિ, સા ચે સઙ્ખ્યા અધિકા હોતિ, ય+દસ્મિન્તિ, તં ચે સતં સહસ્સં સતસહસ્સં વા હોતિ. વીસતિ અધિકા અસ્મિં સતેતિ વીસંસતં.

૧૩૯. ડે સતિસ્સ તિસ્સતિ

ડે પરે સત્યન્તસ્સ તિકારસ્સ લોપો હોતિ. એકવીસંસતં સહસ્સં સતસહસ્સં વા. તિંસતિ અધિકા અસ્મિં સતાદિકેતિ તિંસસતં એકતિંસસતં ઇચ્ચાદિ. ઉત્યન્તાયનવુતિ અધિકા અસ્મિં સતાદિકેતિ નવુતંસતં સહસ્સં સતસહસ્સં વા. ઈસન્તાય-ચત્તાલીસં અધિકા અસ્મિં સતે સહસ્સે સતસહસ્સેતિ ચત્તાલીસસત+મિચ્ચાદિ. આસન્તાય એવં, પઞ્ઞાસંસત+મિચ્ચાદિ. દસન્તાય-એકાદસંસત+મિચ્ચાદિ.

૫૧. તસ્સ પૂરણે+કાદસાદિતો વા

છટ્ઠિયન્તાયે+કાદસાદિકાય સંખ્યાય ડો હોતિ પૂરણત્થે વિભાસા. સા સંખ્યા પૂરિયતે યેન તં પૂરણં. એકાદસન્નં પૂરણો એકાદસો. અઞ્ઞત્ર ‘‘મ પઞ્ચાદિકતીહી’’તિ મો, એકાદસમો. વીસતિયા પૂરણો વીસો વીસતિમો, તિંસો, તિંસતિમો. વાસદ્દસ્સ વવત્થિતવિભાસત્તા નિચ્ચં ચત્તાલીસો પઞ્ઞાસો.

૫૨. મ પઞ્ચાદિકતીહિતિ

મપચ્ચયે પઞ્ચમો, પઞ્ચમી. સત્તમો, સત્તમી. અટ્ઠમો, અટ્ઠમી. કતિમો, કતિમી ઇચ્ચાદિ.

૫૩. સથાદીન+મિ ચતિ

સતાદીનં મો ચ અન્તાદેસો ઇ ચ. સતસ્સ પૂરણો સતિમો, સહસ્સિમો.

૫૪. છા ટ્ઠ+ટ્ઠમાતિ

છસદ્દા પૂરણત્થે ટ્ઠ+ટ્ઠમા. છન્નં પૂરણો છટ્ઠો, છટ્ઠમો. ઇત્થિયં છટ્ઠી, છટ્ઠમી. ‘‘ચતુત્થદુતિયેસ્વે+સં તતિયપઠમા’’તિ નિપાતના પૂરણત્થે દ્વિતો તિયો દ્વિસ્સ દુ ચ, તિચતૂહિ તિસ્સ અ, તિય+ત્થા ચ યથાક્કમં, દુતિયો તતિયો, ચતુત્થો.

૫૫. એકા કા+ક્ય+સહાયે

‘‘સતિ બ્યભિચારે વિસેસનં સાત્થકં’’તિ ઞાયા સંખ્યાતો વિસેસેતું ‘‘અસહાયે’’તિ વુત્તં. એકસ્મા અસહાયત્થે ક+આકી હોન્તિ વા. એકોવ એકકો, એકાકી, એકો વા.

૫૬. વચ્છાદીહિ તનુત્તે તરો

વચ્છાદીનં સભાવસ્સ તનુત્તે=કિઞ્ચિમત્તાવસેસે તરો હોતિ. સો=સકો ભાવો સભાવો અત્તનિયપવત્તિનિમિત્તં. સુસુત્તસ્સ તનુત્તે વચ્છતરો, ઇત્થિયં વચ્છતરી. યોબ્બનસ્સ તનુત્તે ઓક્ખતરો. ઓક્ખા=દુતિયવયટ્ઠગોણો. અસ્સભાવસ્સ તનુત્તે અસ્સતરો. ગાવોતિ જાતિસામત્થિયસ્સ તનુત્તે ઉસભતરો. એત્થ તનુત્તં અપ્પબલતા.

૫૭. કિમ્હા નિદ્ધારણે રતર+રતમા

કિંસદ્દા નિદ્ધારણે રતર+રતમા હોન્તિ. કો એવાતિ કતરો ભવતં દેવદત્તો, કતરો ભવતં કટ્ઠો. કતમો ભવતં દેવદત્તો, કતમો ભવતં કટ્ઠો. ભારદ્વાજાનં કતમો+સિ બ્રહ્મે.

૫૮. તેન દત્તે લિ+યાતિ

દત્તે+ભિધેય્યે લ+ઇયા હોન્તિ બહુલાધિકારા મનુસ્સસઞ્ઞાયં. દેવેન દત્તો દેવલો દેવિયો, બ્રહ્મલો બ્રહ્મિયો. સીવલો સીવિયો સિસ્સ દીઘો. દેવ+બ્રહ્મ+સિવાતિ તન્નામકા મનુસ્સા. (રત્તમિચ્ચાદિઅનેકત્થતદ્ધિતં).

૫૯. તસ્સ ભાવકમ્મેસુત્ત+તા+ત્તન+ણ્ય+ણેય્ય+ણિ+ય+ણિયા

છટ્ઠિયન્તા ભાવે કમ્મે ચ ત્તાદયો હોન્તિ બહુલં. ન સબ્બે પચ્ચયા સબ્બતો હોન્તિ અઞ્ઞત્રત્ત+તાહિ. ભવન્તિ એતસ્મા બુદ્ધિસદ્દાતિ ભાવો સદ્દપવત્તિનિમિત્તં. વુત્તઞ્ચ –

હોન્ત્ય+સ્મા સદ્દબુદ્ધીતિ, ભાવો તં સદ્દવુત્તિયા;

નિમિત્તભૂતં નામઞ્ચ, જાતિ દબ્બં ક્રિયા ગુણોતિ.

નીલસ્સ પટસ્સ ભાવો નીલત્તં નીલતાતિ ગુણો ભાવો. એત્થ નીલગુણવસેન પટે નીલસદ્દસ્સ વુત્તિયા પટબુદ્ધિયા નિમિત્તં ભાવો નામ. નીલસ્સ ગુણસ્સ ભાવો નીલત્તં નીલતાતિ નીલગુણજાતિ, એત્થ નીલગુણજાતિ નિમિત્તં હુત્વા નીલસદ્દસ્સ ગુણવુત્તિયા નીલગુણજાતિ નિમિત્તં. ગોત્તં ગોતાતિ ગોજાતિ, એત્થ જાતિસદ્દાનં દબ્બવુત્તિયા સતિ જાતિ નિમિત્તં. પાચકસ્સ ભાવો પાચકત્તંતિ ક્રિયાસમ્બન્ધિત્તં ભાવો, એત્થ પચનક્રિયાસમ્બન્ધિત્તં ભાવો. દણ્ડિત્તં વિસાણિત્તં રાજપુરિસત્તંતિ દણ્ડ+વિસાણ+રાજદબ્બાનં સમ્બન્ધિત્તં ભાવો, દણ્ડીત્યાદિસદ્દપવત્તિયા નિમિત્તત્તા.

દેવદત્તસ્સ ભાવો દેવદત્તત્તં, ચન્દત્તં, સૂરિયત્તંતિ તદવત્થા વિસેસસામઞ્ઞં, દેવદત્તસ્સ બાલતાદિઅવત્થાભેદો, ચન્દસ્સ કલાદિઅવત્થભેદો ચ, સૂરિયસ્સ મન્દપટુતાદિઅવત્થાભેદો ચ સામઞ્ઞં, તદેત્થ નિમિત્તં. એત્થ વિજ્જમાનપદત્થાનં વિસયભૂતસઞ્ઞાસદ્દાનં પવત્તિનિમિત્તં વુત્તં. આકાસત્તં અભાવત્તંતિ, તત્થ ઘટાકાસ+પીઠરાકાસ, પટાભાવ+ઘટાભાવાદિના ઉપચરિતભેદસામઞ્ઞં ભાવો.

ત્તન-પુથુજ્જનત્તનં. વેદનાય ભાવો વેદનત્તનં, રસ્સો. એવં જાયત્તનં, જારત્તનં.

ણ્ય-અલસસ્સ ભાવો કમ્મં વા આલસ્યં, એત્થ ‘‘લોપો+વણ્ણિ+વણ્ણાનં’’તિ અ-લોપે ‘‘સરાન+માદિસ્સા’’દિના આકારો, એવ+મુપરિ ચ. બ્રાહ્મણસ્સ ભાવો બ્રહ્મઞ્ઞં, ઞ્ઞકારપુબ્બરૂપાનિ. ચાપલ્યં, નેપુઞ્ઞં, પેસુઞ્ઞં, રઞ્ઞો ભાવો રજ્જં, આધિપચ્ચં, દાયજ્જં, વેસમ્મં, વેસમં, ણપચ્ચયો. સખિનો ભાવો સખ્યં, વાણિજ્જં, આરોગ્યં, ઓદગ્યં, આનણ્યં, દુબ્બલ્યં, બલ્યં, પણ્ડિચ્ચં, બાહુસ્સચ્ચં, પોરોહિચ્ચં. મુટ્ઠસ્સતિસ્સ ભાવો મુટ્ઠસ્સચ્ચં, ઇલોપો. કોસલ્લં, વેપુલ્લં. સમાનસ્સ ભાવો સામઞ્ઞં, પેરિસ્સં, સોમનસ્સં, દોમનસ્સં, સોવચસ્સં, દોવચસ્સં, નિપકસ્સ ભાવો નેપક્કં, આધિક્કં, દુભગસ્સ ભાવો દોભગ્ગં, સરૂપસ્સ ભાવો સારુપ્પં, ઓપમ્મં, સોખુમ્મં, તથસ્સ ભાવો તચ્છં. દુમ્મેધસ્સ ભાવો દુમ્મેજ્ઝં. ભેસજસ્સ ભાવો ભેસજ્જં, બ્યાવટસ્સ કમ્મં વેય્યાવચ્ચં યથા વેય્યાકરણં.

ણેય્ય-સુચિનો ભાવો સોચેય્યં, આધિપતેય્યં, કપિસ્સ ભાવો કાપેય્યં. સઠસ્સ ભાવો કમ્મં વા સાઠેય્યં.

ણ-ગરૂનં ભાવો ગારવં, ઉ અવઙ. પાટવં, અજ્જવં, મદ્દવં, ‘‘કોસજ્જા’’દિના ઉસ્સ અત્તં દ્વિત્તઞ્ચ. પરમાનં ભાવો પારમી, વીપચ્ચયો. સમગ્ગાનં ભાવો સામગ્ગી.

ઇય-અધિપતિનો ભાવો અધિપતિયં, પણ્ડિતિયં, બહુસ્સુતિયં, નગ્ગિયં, સૂરિયં.

ણિય-અલસસ્સ ભાવો કમ્મં વા આલસિયં, તાલુસિયં, મન્દિયં, દક્ખિયં, પોરોહિતિયં, વેય્યત્તિયં.