૬. ત્યાદિકણ્ડ

અથ ત્યાદયો ક્રિયાવાચીહિ ધાતૂહિ વુચ્ચન્તે.

ક્રિયં આચિક્ખતીતિ આખ્યાતન્તિ ક્રિયાપદસ્સ પુબ્બાચરિયસઞ્ઞા. કાલ+કારક+પુરિસપરિદીપકં ક્રિયાલક્ખણં ત્યાદ્યન્તં અલિઙ્ગઞ્ચ, વુત્તમ્પિ ચે+તં –

યં તિકાલં તિપુરિસં, ક્રિયાવાચી તિકારકં;

અતિલિઙ્ગં દ્વિવચનં, ત+દાખ્યાતન્તિ વુચ્ચતિ.

૧૪. ક્રિયત્થા બહુલં –તિ

ચ સબ્બત્થ વત્તતે. ક્રિયા અત્થો એતસ્સાતિ ક્રિયત્થો ધાતુ, સો ચ દુવિધો સકમ્મકા+કમ્મકવસેન. તત્થ યસ્મિં ક્રિયત્થે કત્તુવાચિમ્હા કમ્મં ગવેસીયતે, સો સકમ્મકો. ઇતરો અકમ્મકો.

તત્ર સકમ્મકા કમ્માપેક્ખં ક્રિયં વદન્તિ, યથા કટં કરોતિ, ગામં ગચ્છતિ, ઓદનં પચતિ. અકમ્મકા કમ્મનિરપેક્ખં ક્રિયં વદન્તિ, યથા અચ્છતિ સેતિ તિટ્ઠતિ. ક્રિયાતિ ચ ગમનપચનાદિકો અસત્તસમ્મતો કત્તરિ કમ્મે વા પતિટ્ઠિતો કારકસમૂહસાધિયો પદત્થો વુચ્ચતિ. અપિ ચ –

કરણં ભવનં ચાપિ, કર+ભૂહિ કથીયતે;

તતો ક્રિયાદિવાચત્તં, પાકાદીનં કથં ભવે.

કર+ભૂધાતૂહિ કરણઞ્ચ ભવનઞ્ચ વુચ્ચતિ, પાક+ગમનાદીહિ તેસં ક્રિયાભવનાનં વાચ્ચત્તં કથં ભવતીતિ વુત્તં હોતિ. પુનપિ –

પાકાદીનઞ્હિ વાચ્ચત્તં, કરભૂસુ ન યુજ્જતિ;

તં બહુતરવાચ્ચત્તં, પાકાદીસુ ન યુજ્જતિ.

તં નામ –

કારિયરૂપા હિ ધાત્વત્થા, સત્તાયુત્તા ચ તે+ખિલા;

તતો ક્રિયા ચ ભાવો ચ, સામઞ્ઞં તેસુ ગમ્યતે.

૧. વત્તમાનેતિ અન્તિ સિ થ મિ મ તે અન્તે સે વ્હે એ મ્હે.

વત્તમાને આરદ્ધાપરિસમત્તે અત્થે વત્તમાનતો ક્રિયત્થા ત્યાદયો હોન્તિ. ક્રિયાધિકારત્તા ‘‘ક્રિયત્થા’’તિ વુત્તં. તેસ+મનિયમે –

૧૪. પુબ્બપરચ્છક્કાન+મેકાનેકેસુ તુમ્હા+મ્હ+સેસેસુ દ્વે દ્વે મજ્ઝિમુ+ત્તમ+પઠમા

એકાનેકેસુ તુમ્હઅમ્હસદ્દવચનીયેસુ તદઞ્ઞસદ્દવચનીયેસુ ચ કારકેસુ પુબ્બચ્છક્કાનં પરચ્છક્કાનઞ્ચ મજ્ઝિમુ+ત્તમ+પઠમા દ્વે દ્વે હોન્તિ યથાક્કમં. તત્થતિ અન્તીતિ પઠમપુરિસો, આદો નિદ્દિટ્ઠત્તા. સિ થ ઇતિ મજ્ઝિમપુરિસો, મજ્ઝે નિદ્દિટ્ઠત્તા. મિ મ ઇતિ ઉત્તમપુરિસો. ઉત્તમસદ્દો+યં સભાવતો તિપભુતીન+મન્ત+માહ. પરચ્છક્કેપિ તે અન્તેતિઆદિના એવં યોજેતબ્બં. એવં સેસેસુ ભવિસ્સતિઆદીસુ સત્તસુ પચ્ચયવિધાનસુત્તેસુપિ યોજેતબ્બં.

ઇદાનિ ભૂવાદીન+મટ્ઠગણાનં ભૂવાદિગણેસુ ભૂ=સત્તાય+મિતિ પઠમધાતુતો પરા ત્યાદયો યોજીયન્તે. તત્થ ‘‘એકમ્હિ વત્તબ્બે એકવચનં’’તિ ત્યાદીસુ પરભૂતેસુ કત્તુ+કમ્મ+ભાવેસુયેવ ક્યવિકરણલવિકરણા હોન્તીતિ ‘‘ક્યો ભાવકમ્મેસ્વ+પરોક્ખેસુ માન+ન્ત+ત્યાદીસુ’’ ‘‘કત્તરિ લો’’ ઇચ્ચાદિના તેસં વિકરણાનં વિધાના ત્યાદયો કત્તુ+કમ્મ+ભાવેસ્વેવ વિઞ્ઞાયન્તીતિ કત્તરિ તિમ્હિલો. કે તે વિકરણા –

પુબ્બાપરભાગટ્ઠાના, ભિન્નધાતુવિભત્તિયો;

નિસ્સાય પચ્ચયા હોન્તિ, એતે વિકરણા સિયું.

૫,૮૨. યુવણ્ણાન+મે, ઓ પચ્ચયે

ઇવણ્ણુ+વણ્ણન્તાનં ક્રિયત્તાનં એ+ઓ હોન્તિ યથાક્કમં પચ્ચયેતિ ઊસ્સો+કારો.

૫,૮૯. એઓન+મય+વા સરે

સરે પરે એઓન+મયવા હોન્તિ યથાક્કમંતિ ઓસ્સ અવાદેસો. સો પુરિસો સાધુ ભવતિ, સા ઇત્થી સાધુ ભવતિ, ચિત્તં સાધુ ભવતિ.

ઉત્તત્તા કત્તુ આખ્યાતે, તતિયા ન ચ કત્તરિ;

પઠમાવિભત્તિ હોતેવ, અત્થમત્તં અપેક્ખિય.

સતિપિ ક્રિયાયેકત્તે કત્તૂનં બહુત્તા ‘‘બહુમ્હિ વત્તબ્બે બહુવચનં’’તિ અન્તિ.

૧૬૧. ક્વચિ વિકરણાનન્તિ

વિકરણાનં ક્વચિ લોપો હોતીતિ લવિકરણસ્સ લોપો, સેસં પુરિમસદિસં. તે પુરિસા ભવન્તિ. મજ્ઝિમપુરિ- સેકવચનં સિ, ત્વં ભવસિ. બહુવચનં થપચ્ચયો, તુમ્હે ભવથ. ઉત્તમપુરિસેકવચનં મિપચ્ચયો.

૫૭. હિમિમેસ્વ+સ્સ

અકારસ્સ દીઘો હોતિ હિમિમેસુ. અહં ભવામિ. બહુવચનં મપચ્ચયો, મયં ભવામ. એવં પરચ્છેક્કેપિ-ભવતે, ભવન્તે. ભવસે, ભવવ્હે. ભવે, ભવમ્હે. કેચિ દીઘં કત્વા પઠન્તિ, ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ દીઘો, ભવામ્હે.

એત્થ ચ –

લજ્જા સત્તા ઠિતિ જાગરણં,

વુદ્ધિ ક્ખય જીવિત મરણં;

કીળા રુચિ રોચતે ઇત્યેવં,

વુત્તા અકમ્મકધાતુ સબ્બે.

–તિ વુત્તત્તા કમ્મં દુતિયા ન.

પચ=પાકે, અકારો ઉચ્ચારણત્થો, એવ+મુપરિપિ. પચ ઇતિ ઠિતે લવિકરણં, વિકરણલોપાદિ પુરિમસમં. સો ઓદનં પચતિ, તે પચન્તિ. ત્વં પચસિ, તુમ્હે પચથ. અહં પચામિ, મયં પચામ. પરચ્છક્કે-પચતે, પચન્તે. પચસે, પચવ્હે. પચે, પચામ્હે.

૧,૨૨. વિપ્પટિસેધે

વિપ્પટિસેધનં=અઞ્ઞમઞ્ઞપટિસેધનં વિપ્પટિસેધો. પઠમમજ્ઝિમપુરિસાનં દ્વિન્નં એકત્થ પસઙ્ગે મજ્ઝિમપુરિસબહુવચનં થપચ્ચયો. સો ચ પચતિ, ત્વઞ્ચ પચસિ, તુમ્હે પચથ. તુલ્યબલવિરોધિનો હિ વિપ્પટિસેધા પઠમમજ્ઝિમઉત્તમપુરિસાનં તિણ્ણં એકત્થ પસઙ્ગે ઉત્તમપુરિસબહુવચનં હોતિ, સો ચ પચતિ, ત્વઞ્ચ પચસિ, અહઞ્ચ પચામિ મયં પચામાતિ ભવતિ.

અમ+ગમ=ગમને –

૫,૧૭૩. ગમ યમિ+સા+સ દિસાનં વા ચ્છઙ

એતેસં ધાતૂનં ચ્છઙ વા હોતિ ન્ત+માન+ત્યાદીસુ. સો ગામં ગચ્છતિ. અન્તિ –

૭૪. ગરુપુબ્બા રસ્સા રે+ન્તેન્તીનં

ગરુપુબ્બસ્મા રસ્સા ન્તે+ન્તીનં રે વા હોતિ.

અક્ખરનિયમો છન્દં,

ગરુલહુનિયમો ભવે વુત્તિ;

દીઘો સંયોગાદિપુબ્બો,

રસ્સો ગરુ લહુ તુ રસ્સો.

ગચ્છરે ગચ્છન્તિ. ત્વં ગચ્છસિ, તુમ્હે ગચ્છથ. અહં ગચ્છામિ, મયં ગચ્છામ. ચ્છાદેસાભાવપક્ખે ‘‘ઊ લસ્સે’’તિ એકારે ગમેતિ. પરલોપે ગમેન્તિ. ગમેસિ, ગમેથ. ગમેમિ, ગમેમ. પરચ્છક્કેપિ સો ગચ્છતે, ગચ્છરે ગચ્છન્તે. ગચ્છસે, ગચ્છવ્હે. ગચ્છે, ગચ્છામ્હે.

પુરે અધમ્મો દિબ્બતિ, પુરા મરામીતિ ચ તંસમીપે તબ્બોહારૂપચારેન વત્તમાનવચનં. વુત્તઞ્હિ –

આરદ્ધા+નિટ્ઠિતં કિચ્ચં, વત્તમાનન્તિ વુચ્ચતિ;

વત્તમાનસમીપઞ્ચ, વત્તમાનન્તિ વુચ્ચતિ.

કિમિવ તે –

ગઙ્ગાચ તંસમીપઞ્ચ, યતો ગઙ્ગાતિ ઞાયતે;

ગઙ્ગાયં પાતુ+માગચ્છ, ઘોસો ગઙ્ગાય+મિત્યપિ.

મુખ્યા+મુખ્યત્થભેદેન, વત્તમાનં તતો દ્વિધા;

મુખ્યઞ્હિ રુળ્હિ+માપન્નં, ત+દારોપા અમુખ્યતાતિ.

પુરે+પુરાસદ્દેહિ વા અનાગતતા ગમ્યતે, તદા તસ્સ વત્તમાનત્તા. કાલબ્યત્તયો વા એસો, ભવન્ત્યેવ હિ કાલન્તરેપિ ત્યાદયો બાહુલકા ‘‘સન્તેસુ પરિગૂહામિ’’ ‘‘કાયસ્સ ભેદા અભિસમ્પરાયં, સહબ્યતં ગચ્છતિ વાસવસ્સ’’ ‘‘અતિવેલં નમસ્સિસ્સં’’તિ. ‘‘કુતો નુ ત્વં આગચ્છસિ, રાજગહતો આગચ્છામી’’તિઆદીસુ પન પચ્ચુપ્પન્નસમીપે વત્તમાનવચનં.

૫,૧૭૫. ગમ વદ દાનં ઘમ્મ વજ્જ દજ્જા

ગમાદીનં ઘમ્માદયો વા હોન્તિ ન્ત+માન+ત્યાદીસુ. ઘમ્મતિ, ઘમ્મન્તિ ઇચ્ચાદિ.

કમ્મે –

ઉપસગ્ગવસા કોચિ, અકમ્મોપિ સકમ્મકો;

યથા+ભિભૂયતે રાગો, તાપસેન મહિદ્ધિનાતિ –

વુત્તત્તા અકમ્મકતો કમ્મનિ અનુપુબ્બા ભૂધાતુતો ત્યાદયો હોન્તિ.

૫,૧૭. ક્યો ભાવકમ્મેસ્વ+પરોક્ખેસુ માન+ન્ત+ત્યાદીસુ

ભાવકમ્મવિહિતેસુ પરોક્ખાવજ્જિતેસુ માન+ન્ત+ત્યાદીસુ પરેસુ ક્યો હોતિ ક્રિયત્થા. કકારો+નુબન્ધકારિયત્થો. ‘‘ન તે કાનુબન્ધ+નાગમેસૂ’’તિ પટિસેધા ઓકારાભાવો. અનુભૂયતિ સુખં દેવદત્તેન.

એત્થ ચ –

આખ્યાતેન અવુત્તત્તા, કત્તુતો તતિયા ન તુ;

દુતિયા હોતિ કમ્મસ્સ, વુત્તત્તા પઠમાપિ+ધ.

અનુભૂયન્તિ સમ્પત્તિયો તયા. અનુભૂયસિ ત્વં દેવદત્તેન. અનુભૂયથ તુમ્હે. અહં અનુભૂયામિ, તયા મયં અનુભૂયામ. દ્વિત્તે અનુભુય્યતિ+ચ્ચાદિ. એવં પરચ્છક્કે.

ભાવે અદબ્બવુત્તિનો ભાવસ્સ એકત્તા એકવચનમેવ. તઞ્ચ પઠમપુરિસેકવચનેયેવ સમ્ભવતિ, નેવ+ઞ્ઞં, બહુલંવિધાના. ભૂયતિ ભૂયતે દેવદત્તેન, સમ્પતિ ભવનન્ત્યત્થો.

પચધાતુતો કમ્મે ક્યો.

૩૭. ક્યસ્સતિ

ક્રિયત્થા ક્યસ્સ ઈઞ વા હોતિ. ઞો આદ્યાવયવત્થો. દેવદત્તેન ઓદનો પચીયતિ પચ્ચતિ, રેઆદેસે ઓદના પચીયરે પચીયન્તિ, પચ્ચરે પચ્ચન્તિ. ચવગ્ગપુબ્બરૂપાનિ. ત્વં પચીયસિ પચ્ચસિ, તુમ્હે પચીયથ પચ્ચથ. અહં પચીયામિ પચ્ચામિ, મયં પચીયામ પચ્ચામ. પરચ્છક્કે દેવદત્તેન ઓદનો પચીયતે ઇચ્ચાદિ.

ગમિતો કમ્મે ચ્છઙ ચ ઈઞઆગમે ચ કતે તેન ગામો ગચ્છીયતિ, ગામા ગચ્છીયન્તિ. ગચ્છીયસિ, ગચ્છીયથ. ગચ્છીયામિ, ગચ્છીયામ. એવં પરચ્છક્કે. ગમીયતિ ગમ્મતિ, ગમીયન્તિ ગમ્મન્તિ. ગમીયસિ ગમ્મસિ, ગમીયથ ગમ્મથ, ગમીયામિ ગમ્મામિ, ગમીયામ ગમ્મામ પરચ્છક્કેપિ એવં. તથા ઘમ્મીયતિ, ઘમ્મીયન્તિ ઇચ્ચાદિ.

ક્રિયત્થા કત્તરિ ત્યાદિ, કમ્મસ્મિઞ્ચ સકમ્મકા;

ભાવે વા+કમ્મકા કમ્મા+વચનિચ્છાય મઞ્ઞતે.

તથા હિ વિજ્જમાનસ્સાપિ કમ્માસ્સ અવચનિચ્છાયં ઇદં વુચ્ચતિ –

સતોપિ ન વિવક્ખા+સ્સ, અસતોપિ ચ સા ભવે;

તં યથા+નુદરા કઞ્ઞા, વઞ્ઝાવદ્ધિતકો યથા.

વિવક્ખા લોકિકા એસા, અસક્ય+મતિવત્તિતું;

કથ+મેસ વિપરિયાસો, લોકો એવા+નયુજ્જતે.

(વત્તમાનપચ્ચયનયો).

૨. ભવિસ્સતિ સ્સતિ સ્સન્તિ સ્સતિ સ્સથ સ્સામિ સ્સામ સ્સતે સ્સન્તે સ્સસે સ્સવ્હે સ્સં સ્સામ્હે

ભવિસ્સતિ=અનારદ્ધે અત્થે વત્તમાનતો ક્રિયત્થા સ્સત્યાદયો હોન્તિ.

૩૫. અ+ઈ+સ્સાદીનં બ્યઞ્જનસ્સિઞ

ક્રિયત્થા પરેસં અઆદીનં ઈઆદીનં સ્સાદીનઞ્ચ બ્યઞ્જનસ્સિ+ઞ હોતિ વિભાસા. વવત્થિતવિભાસા+યં. સ્સેતિ સ્સાદીનં સ્સતિઆદીનઞ્ચાવયવો ગહિતો, ‘‘ઊબ્યઞ્જનસ્સા’’તિ સિદ્ધેપિ ત્યાદીસુ એતેસમેવાતિ નિયમત્થો+ય+મારમ્ભો. લસ્સાકારલોપે ઓ+અવાદેસે ભવિસ્સતિ, ભવિસ્સન્તિ. ભવિસ્સસિ, ભવિસ્સથ. ભવિસ્સામિ, ભવિસ્સામ. ભવિસ્સતે, ભવિસ્સન્તે. ભવિસ્સસે, ભવિસ્સવ્હે. ભવિસ્સં, ભવિસ્સામ્હે.

કમ્મે –

૪૯. ક્યસ્સ સ્સે

ક્યસ્સ વા લોપો હોતિ સ્સે. સુખં તયા અનુભવિસ્સતિ, અનુભવિસ્સન્તિ. અનુભવિસ્સસિ, અનુભવિસ્સથ. અનુભવિસ્સામિ, અનુભવિસ્સામ. અઞ્ઞત્ર અનુભૂયિસ્સતિ, અનુભૂયિસ્સન્તિ ઇચ્ચાદિ. એવં પરચ્છક્કે. ભાવે-ભૂયિસ્સતિ ભૂયિસ્સતે.

કત્તરિ-પચિસ્સતિ, પચિસ્સન્તિ ઇચ્ચાદિ. કમ્મે-પચિસ્સતિ ઓદનો દેવદત્તેન, પચીયિસ્સતિ, પચ્ચિસ્સતિ. પચ્ચિસ્સન્તિ ઓદના પચીયિસ્સન્તિ, પચીયિસ્સરે, પચ્ચિસ્સરે, પચ્ચિસ્સન્તિ.

ગમિતો કત્તરિ-સો ગચ્છિસ્સતિ, તે ગચ્છિસ્સન્તિ. ત્વં ગચ્છિસ્સસિ, તુમ્હે ગચ્છિસ્સથ. અહં ગચ્છિસ્સામિ, મયં ગચ્છિસ્સામ. ગચ્છિસ્સતે, ગચ્છિસ્સન્તે. ગચ્છિસ્સસે, ગચ્છિસ્સવ્હે. ગચ્છિસ્સં, ગચ્છિસ્સામ્હે. સગ્ગં ગમિસ્સતિ, ગમિસ્સન્તિ. ગમિસ્સસિ, ગમિસ્સથ. ગમિસ્સામિ, ગમિસ્સામ ઇચ્ચાદિ. કમ્મે-ગચ્છિયિસ્સતિ, ગચ્છિયિસ્સન્તિ ઇચ્ચાદિ. ક્યલોપે ગમિસ્સતિ, ગમિસ્સન્તિ ઇચ્ચાદિ. તથા ઘમ્મિસ્સતિ ઘમ્મીયિસ્સતિ, ઘમ્મિસ્સન્તિ, ઘમ્મીયિસ્સન્તિ ઇચ્ચાદિ.

૩. નામે ગરહાવિમ્હયેસુ

નામસદ્દે નિપાતે સતિ ગરહાયં વિમ્હયે ચ ગમ્યમાને સ્સત્યાદયો હોન્તિ. ઇમે હિ નામ કલ્યાણધમ્મા પટિજાનિસ્સન્તિ. એત્થ ‘‘જ્યાદીહિ ક્ના’’તિ ક્નાવિકરણે ‘‘ઞાસ્સને જા’’તિ જાદેસો. ન હિ નામ ભિક્ખવે તસ્સ મોઘપુરિસસ્સ પાણેસુ અનુદ્દયા ભવિસ્સતિ. કથઞ્હિ નામ સો ભિક્ખવે મોઘપુરિસો સબ્બમત્તિકામયં કુટિકં કરિસ્સતિ. વિમ્હયે-અચ્છરિયં વત ભો, અબ્ભુતં વત ભો, સન્તેન વત ભો પબ્બજિતા વિહારેન વિહરન્તિ, યત્ર હિ નામ સઞ્ઞી સમાનો જાગરો પઞ્ચમત્તાનિ સકટસતાનિ નિસ્સાય નિસ્સાય અતિક્કન્તાનિ નેવ દક્ખિતિ, ન પન સદ્દં સોસ્સતિ. અચ્છરિયં અન્ધો નામ પબ્બત+મારોહિસ્સતિ, બધિરો નામ સદ્દં સોસ્સતિ. (ભવિસ્સન્તિપચ્ચયનયો).

૪. ભૂતે ઈ ઉં ઓ ત્થ ઇં મ્હા આ ઊ સે વ્હં અ મ્હે

ભૂતે પરિસમત્તે અત્થે વત્તમાનતો ક્રિયત્થા ઈઆદયો હોન્તિ. ભૂતાનજ્જતને ઉપરિ વક્ખમાનત્તા ઇમે ઈઆદયો ભૂતજ્જતને. ‘‘સુવો અહોસિ આનન્દો’’તિઆદીસુ ભૂતસામઞ્ઞેવ ભવન્તિ.

અહસ્સુ+ભયતો અડ્ઢ-રત્તં વા તદુપડ્ઢતં;

અન્તોકત્વાન વિઞ્ઞેય્યો, અહો અજ્જતનો ઇતિ;

તદઞ્ઞો પન યો કાલો, સો+નજ્જતનસઞ્ઞિતો.

ઇતિ પઠમપુરિસેકવચનં ઈ,

૧૫. આ+ઈ+સ્સાદીસ્વ+ઞ વા

આઆદો ઈઆદો સ્સાદો ચ ક્રિયત્થસ્સ વા અઞ હોતીતિ ધાતુતો પુબ્બં અઞ. ‘‘કત્તરિ લો’’તિ લો, એકાર+અવાદેસા ચ.

૩૮. એય્યાથ+સ્સે+અ+આ+ઈ+થાનં ઓ+અ+અં+ત્થ+ત્થો+વ્હોક

એય્યાથાદીનં ઓઆદયો વા હોન્તિ યથાક્કમંતિ ઈસ્સત્થો, અભવિત્થો, ભવિત્થો, અભવત્થો, ભવત્થો. ‘‘આ ઈ ઊ મ્હા સ્સા સ્સમ્હાનં વા’’તિ ઈસ્સ રસ્સત્તં. સો અભવિ ભવિ, અભવી ભવી.

૩૯. ઉંસ્સિં+સ્વં+સુ

તિઉંસ્સ ઇંસુ+અંસુ વા હોન્તિ. અભવિંસુ ભવિંસુ, અભવંસુ ભવંસુ, અભવું ભવું.

૪૨. ઓસ્સ અ+ઇ+ત્થ+ત્થો

ઓસ્સ અઆદયો વા હોન્તિ. અભવ ભવ, અભવિ ભવિ, ઇઞાગમે અભવિત્થ ભવિત્થ, અભવત્થ ભવત્થ, અભવિત્થો ભવિત્થો, અભવત્થો ભવત્થો.

૪૩. સિ

ઓસ્સ સિ વા હોતિ. અભવિસિ ભવિસિ, અભવસિ ભવસિ. અભવો ભવો.

૪૫. મ્હાત્થાન+મુઞ

એસં ઉઞ વા હોતિ. ઈઆદિસમ્બન્ધીનમેવ ગહણં. અભવુત્થ ભવુત્થ.

૪૬. ઇંસ્સ ચ સિઞ

ઇંસ્સ ચ સિઞ વા હોતિ મ્હાત્થાનઞ્ચ બહુલં. ઇકારઞ્ઞકારા ઉચ્ચારણઆદ્યાવયવત્થા. અભવસિત્થ ભવસિત્થ, અભવિત્થ ભવિત્થ, અભવત્થ ભવત્થ, અભવિસિં ભવિસિં, અભવસિં ભવસિં, અભવિં ભવિં. ઉઞાગમે આસ્સ રસ્સો. અભવુમ્હ ભવુમ્હ અભવુમ્હા ભવુમ્હા. સિઞાગમે અભવસિમ્હ ભવસિમ્હ અભવસિમ્હા ભવસિમ્હા અભવિમ્હ ભવિમ્હ અભવિમ્હા ભવિમ્હા અભવમ્હ ભવમ્હ અભવમ્હા ભવમ્હા. પરચ્છક્કે – ‘‘એય્યાથા’’દિના ત્થે અભવિત્થ ભવિત્થ અભવત્થ ભવત્થ. રસ્સે અભવથ ભવથ, અભવા ભવા, અભવુ ભવુ. અભવિસે ભવિસે, અભવસે ભવસે, અભવિવ્હં ભવિવ્હં અભવવ્હં ભવવ્હં, અસ્સ અ+માદેસે અભવં ભવં અભવ ભવ, અભવિમ્હે ભવિમ્હે અભવમ્હે ભવમ્હે. કમ્મે સુખં તયા અનુભૂયિત્થો અન્વભૂયત્થો અનુભૂયત્થો અન્વભૂસિ અનુભૂસી અન્વભૂયી અનુભૂયી, અન્વભૂયિંસુ અનુભૂયિંસુ અન્વભૂયંસુ અનુભૂયંસુ અન્વભૂયું અનુભૂયું ઇચ્ચાદિ. ભાવે-તેન અભૂયિત્થો ભૂયિત્થો અભૂયત્થો ભૂયત્થો અભૂયિ ભૂયિ અભૂયી ભૂયી. તેન અભૂયત્થ ભૂયત્થ અભૂય ભૂય અભૂયા ભૂયા.

સો અપચિત્થો પચિત્થો ઇચ્ચાદિ કત્તુસમં. કમ્મે-અપચીયિત્થો પચીયિત્થો અપચીયત્થો પચીયત્થો. ચવગ્ગપુબ્બ- રૂપે અપચ્ચિત્થો પચ્ચિત્થો અપચ્ચત્થો પચ્ચત્થો અપચીયિ પચીયિ અપચીયી પચીયી અપચ્ચિ પચ્ચિ અપચ્ચી પચ્ચી, અપચીયિંસુ પચીયિંસુ અપચિંસુ પચિંસુ અપચીયંસુ પચીયંસુ અપચ્ચંસુ પચ્ચંસુ અપચીયું પચીયું અપચ્ચું પચ્ચું ઇચ્ચાદિ કત્તુસમં, પુબ્બરૂપોવ વિસેસો.

સો ગામં અગચ્છિત્થો ગચ્છિત્થો ઇચ્ચાદિ પુરિમસમં.

૩૦. ડંસસ્સ ચ ઞ્છઙ

ડંસસ્સ ચ ગમિસ્સ ચ ઞ્છઙ વા હોતિ આ+ઈઆદીસુ. અગઞ્છિત્થો ગઞ્છિત્થો અગઞ્છત્થો ગઞ્છત્થો અગઞ્છિ ગઞ્છિ અગઞ્છી ગઞ્છી ઇચ્ચાદિ.

૨૯. ગમિસ્સા

આઆદો ઈઆદો ચ ગમિસ્સ આ હોતિ વા. સો અગા અગમિ ગમિ અગમિત્થો ગમિત્થો અગમત્થો ગમત્થો. ઈપચ્ચયે લસ્સાકારસ્સ ‘‘હિમિમેસ્વ+સ્સા’’તિ એત્થ ‘‘અસ્સા’’તિ યોગવિભાગા દીઘે ‘‘દીઘા ઈસ્સા’’તિ ઈસ્સ સિઆદેસો, અગમાસિ અગમિ ગમિ અગમી ગમી, અગમિંસુ ગમિંસુ અગમંસુ ગમંસુ અગમું ગમું. ઓસ્સ અઆદેસે અજ્ઝગું. ત્વં અજ્ઝગા પરસ્સ લોપો. તુમ્હે અજ્ઝગુત્થ. અહં અજ્ઝગં, મયં અજ્ઝગમ્હ. પરચ્છક્કે – ‘‘એય્યાથા’’દિના ત્થે સો અગચ્છિત્થ ગચ્છિત્થ અગઞ્છિત્થ ગઞ્છિત્થ અગમિત્થ ગમિત્થ અગમ ગમ અગમા ગમા. તે અગમૂ ગમૂ, ઓસ્સ આઆદેસે અજ્ઝગું. ત્વં અગમિસે ગમિસે. તુમ્હે અગમિવ્હં. ‘‘એય્યાથા’’ દિના અ+માદેસે અહં અગમં ગમં અજ્ઝગં. મયં અગમિમ્હે ગમિમ્હે. કમ્મેઅગચ્છીયિ અગમીયિ, અગચ્છિયું અગમિયું ઇચ્ચાદિ. તથા અઘમ્મી ઘમ્મી ઇચ્ચાદિ.

૧૩. માયોગે ઈ+આઆદી

માયોગે સતિ ઈઆદયો આઆદયો ચ વા હોન્તિ. સકકાલતો કાલન્તરેપિ પચ્ચયવિધાનત્થો+યં. મા ભવં અભવિત્થો ઇચ્ચાદિ. વાવિધાનાસ્સત્યાદિ+એય્યાદિ+ત્વાદયોપિ હોન્તિ, મા ભવં ભવિસ્સતિ, મા ભવં ભવેય્ય, મા ભવં ભવતુ ઇચ્ચાદિ. (ઈઆદિપચ્ચયનયો).

૫. અનજ્જતને આ ઊઓ ત્થ અ મ્હા ત્થ ત્થું સે વ્હં ઇં મ્હસે

અવિજ્જમાનજ્જતને ભૂતત્થે વત્તમાનતો ક્રિયત્થા આઆદયો હોન્તિ વા. ‘‘એય્યાથા’’દિના ત્થે ‘‘આ ઈ ઊ મ્હા’’ ઇચ્ચાદિના રસ્સે ચ સો અભવત્થ ભવત્થ અભવ ભવ અભવા ભવા, તે અભવુ ભવુ અભવૂ ભવૂ. ઓ, ‘‘ઓસ્સા’’તિઆદિના અઆદયો, અભવ ભવ અભવિ ભવિ અભવત્થ ભવત્થ અભવત્થો ભવત્થો, સિઆદેસે અભવસિ ભવસિ અભવો ભવો. તુમ્હે અભવત્થ ભવત્થ. અહં અભવં ભવં અભવ ભવ, મયં અભવમ્હ ભવમ્હ અભવમ્હા ભવમ્હા. સો અભવત્થ ભવત્થ. તે અભવત્થું ભવત્થું. ત્વં અભવસે ભવસે. તુમ્હે અભવવ્હં ભવવ્હં. ‘‘ઇસ્સ ચ સિઞ’’તિ સિં, અહં અભવસિં ભવસિં અભવિં ભવિં. મયં અભવમ્હસે ભવમ્હસે. કમ્મે-ત્થે સુખં તયા અનુભૂયિત્થ, ઇઞાગમાભાવે અનુભૂયત્થ ઇચ્ચાદિ. ભાવે-અભૂયત્થ ભૂયત્થ ઇચ્ચાદિ.

સો ઓદનં અપચત્થ પચત્થ ઇચ્ચાદિ કત્તુસમં. કમ્મે-અપચીયત્થ પચીયત્થ અપચ્ચત્થ પચ્ચત્થ અપચીય પચીય અપચીયા પચીયા અપચ્ચ પચ્ચ અપચ્ચા પચ્ચા. અપચીયુ પચીયુ અપચીયૂ પચીયૂ અપચ્ચુ પચ્ચુ અપચ્ચૂ પચ્ચૂ ઇચ્ચાદિ. ‘‘માયોગે ઈ+આઆદી’’તિ માયોગેપિ આઆદયો, મા ભવં અપચ્ચત્થ ઇચ્ચાદિ.

તથા અગચ્છત્થ ગચ્છત્થ ઇચ્ચાદિ પુરિમસમં. તથા અગમત્થ ગમત્થ ઇચ્ચાદિપિ અઘમ્મત્થ ઘમ્મત્થ ઇચ્ચાદિપિ. (અનજ્જતનપચ્ચયનયો).

૬. પરોક્ખે અ ઉ એ ત્થ અ મ્હ ત્થ રે ત્થો વ્હો ઇ મ્હે

અપચ્ચક્ખે ભૂતાનજ્જતને વત્તમાનતો ક્રિયત્થા અઆદયો હોન્તિ. અક્ખાનં=ઇન્દ્રિયાનં પરં પરોક્ખં. તસ્મિં. ‘‘અપરોક્ખેસૂ’’તિ વચના ક્ય+લાદિવિકરણા ન હોન્તિ.

૫,૭૧. પરોક્ખાયઞ્ચ

પરોક્ખાયં પઠમ+મેકસ્સરં સદ્દરૂપં દ્વે ભવતિ. ‘‘ભૂસ્સ વુક’’ ઇતિઆદીસુ વુક, ભૂવ ભૂવ ઇતિ દ્વિત્તે –

૫,૭૫. લોપો+નાદિબ્યઞ્જનસ્સ

દ્વિત્તે પુબ્બસ્સ આદિતો+ઞ્ઞસ્સ બ્યઞ્જનસ્સ લોપો હોતિ.

૧૮. પુબ્બસ્સ અ

અઆદીસુ દ્વિત્તે પુબ્બસ્સ ભૂસ્સ અ હોતિ.

૫,૭૮. ચતુત્થદુતિયાનં તતિયપઠમા

દ્વિત્તે પુબ્બેસં ચતુત્થદુતિયાનં તતિયપઠમા હોન્તિ યથાક્કમંતિ બકારે સો બભૂવ કિર, તે બભુવુ કિર. ત્વં બભુવે કિર, ઇઞ તુમ્હે બભુવિત્થ કિર. અહં બભુવ કિર, મયં બભુવિમ્હ કિર. સો બભુવિત્થ કિર, તે બભુવિરે કિર. ત્વં બભુવિત્થો કિર, તુમ્હે બભુવિવ્હો કિર. અહં બભુવિ કિર, મયં બભુવિમ્હે કિર. કમ્મે-અનુપભુવ કિર ઇચ્ચાદિ. ભાવેબભુવ બભુવિત્થ કિર.

પપચ, પપચુ. પપચે, ઇઞાગમે પપચિત્થ. અઞ્ઞત્ર ‘‘સંયોગાદિલોપો’’તિ લોપો, પપચિત્થ. પપચ, પપચિમ્હ. પપચિત્થ, પપચિરે. પપચિત્થો પપચિથો, પપચિવ્હો. પપચિ, પપચિમ્હે. એવં કમ્મે.

અઆદિપચ્ચયે દ્વિભાવે અનાદિબ્યઞ્જનલોપે પુબ્બસ્સ ‘‘કવગ્ગહાનં ચવગ્ગજા’’તિ ચવગ્ગજકારે ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ દીઘે ચ કતે સો ગામં જગામ કિર, જગમુ. જગમે, જગમિત્થ. જગમ, જગમિમ્હ. જગમિત્થ, જગમિરે. જગમિત્થો, જગમિવ્હો. જગમિ, જગમિમ્હે. એવં કમ્મે.

મૂળ્હવિક્ખિત્તબ્યાસત્તચિત્તેન અત્તનાપિ ક્રિયા કતા અભિનિબ્બત્તિકાલે+નુપલદ્ધાસમાના ફલેના+નુમીયમાના પરોક્ખાવ વત્થુતો. તેન ઉત્તમવિસયેપિ પયોગસમ્ભવો. (પરોક્ખાપચ્ચયનયો).

૭. ય્યોદો વા+તિપત્તિયં સ્સા સ્સંસુ સ્સે સ્સથ સ્સં સ્સમ્હા સ્સથ સ્સિંસુસ્સસેસ્સવ્હેસ્સિં સ્સામ્હસે.

એય્યાદો વિસયે ક્રિયાતિપત્તિયં સ્સાદયો હોન્તિ. વિધુરપચ્ચયોપનિપાતતો કારણવેકલ્લતો વા ક્રિયાતિપતન+મનિપ્ફત્તિ ક્રિયાતિપત્તિ. એતે ચ સ્સાદયો સામત્થિયા અતીતાનાગતેસ્વેવ હોન્તિ, ન વત્તમાને, તત્ર ક્રિયાતિપત્યસમ્ભવા. ઇઞાગમે સ્સાસ્સ વા રસ્સે ચ સચે સો પઠમવયે પબ્બજ્જં અલભિસ્સ, અરહા અભવિસ્સ ભવિસ્સ અભવિસ્સા ભવિસ્સા વા, તે ચ તં અલભિસ્સંસુ, અરહન્તો અભવિસ્સંસુ ભવિસ્સંસુ. ‘‘એય્યાથા’’દિના સ્સેસ્સ વા અકારે ત્વં અભવિસ્સ ભવિસ્સે. તુમ્હે અભવિસ્સથ. અહં અભવિસ્સં. રસ્સે મયં અભવિસ્સમ્હ ભવિસ્સમ્હ અભવિસ્સમ્હા ભવિસ્સમ્હા. પરચ્છક્કે-સો અભવિસ્સથ, અભવિસ્સિંસુ. અભવિસ્સસે, અભવિસ્સવ્હે. અભવિસ્સિં, અભવિસ્સામ્હસે.

કમ્મે-તેન સુખં અન્વભવિસ્સ, અન્વભવિસ્સંસુ ક્યલોપો. અન્વભૂયિસ્સ અન્વભૂયિસ્સા ઇચ્ચાદિ. ભાવે-તેન અભૂયિસ્સ ભૂયિસ્સ અભૂયિસ્સા ભૂયિસ્સા. અભૂયિસ્સથ ભૂયિસ્સથ.

એવં તણ્ડુલાદિસાધનં અલભિસ્સ, ઓદનં અપચિસ્સ પચિસ્સ ઇચ્ચાદિ. કમ્મે-તેન ઓદનો અપચિસ્સ પચિસ્સ અપચિસ્સા પચિસ્સા અપચીયિસ્સ પચીયિસ્સ અપચીયિસ્સા પચીયિસ્સા અપચ્ચિસ્સ પચ્ચિસ્સ અપચ્ચિસ્સા પચ્ચિસ્સા ઇચ્ચાદિ.

સો અગચ્છિસ્સ ગચ્છિસ્સ અગચ્છિસ્સા ગચ્છિસ્સા ઇચ્ચાદિ. ચ્છાદેસા+ભાવે અગમિસ્સ ગમિસ્સ અગમિસ્સા ગમિસ્સા ઇચ્ચાદિ. કમ્મે-અગચ્છિસ્સ ગચ્છિસ્સ અગચ્છીયિસ્સ ઇચ્ચાદિ. અગમિસ્સ ગમિસ્સ અગમીયિસ્સ ઇચ્ચાદિ. તથા અઘમ્મિસ્સ ઇચ્ચાદિ. (ક્રિયાતિપત્તિપચ્ચયનયો).

૮. હેતુફલેસ્વે+ય્ય એય્યું એય્યાસિ એય્યાથ એય્યામિ એય્યામ એથ એરં એથો એય્યાવ્હો એય્યં એય્યામ્હે.

હેતુભૂતાયં ફલભૂતાયઞ્ચ ક્રિયાયં વત્તમાનતો ક્રિયત્થા એય્યાદયો હોન્તિ વા. લવિકરણવુદ્ધિઆદિ પુબ્બસમં. પરિકપ્પે –