૭. ખાદિકણ્ડ

અથ ધાતૂહિયેવ ભાવ+કમ્મ+કત્તુ+કરણાદિસાધનસહિતં ખાદિવિધાનં આરભીયતે –

‘‘તિજમાનેહિ ખસા ખમાવીમંસાસુ’’ ઇચ્ચાદીહિ પચ્ચયવિધાનઞ્ચ પરરૂપદ્વિત્તાદિકારિયઞ્ચ ત્યાદિકણ્ડે વુત્તનયેનેવ ઞાતબ્બં. તિતિક્ખનં તિતિક્ખા, ‘‘ઇત્થિય+મણક્તિકયકયા ચ’’ ઇતિ સુત્તેન અપચ્ચયો ચ ‘‘ઇત્થિય+મત્વા’’તિ આપચ્ચયો ચ હોતિ. તથા વીમંસનં વીમંસા. ‘‘કિતા તિકિચ્છાસંસયેસુ છો’’તિ છપ્પચ્ચયાદિમ્હિ કતે તિકિચ્છનં તિકિચ્છા, વિચિકિચ્છનં વિચિકિચ્છા. ગુપ=ગોપને, બધ=બન્ધનેતિ ઇમેહિ ધાતૂહિ ‘‘નિન્દાયં ગુપ+બધા બસ્સ ભો ચ’’ ઇતિ છપચ્ચયાદિમ્હિ ચ દ્વિત્તે પરબકારસ્સ ઇમિના ભકારે ચ કતે અપચ્ચયાદિ હોતિ. જિગુચ્છનં જિગુચ્છા, બીભચ્છનં બીભચ્છા. ‘‘તુંસ્મા લોપો ચિ+ચ્છાયં તે’’ ઇતિ ઇચ્છાય+મત્થે ખ+સ+છપ્પચ્ચયા હોન્તિ. ભુજ=પાલનજ્ઝોહારેસુ, બુભુક્ખનં બુભુક્ખા. જિ=જયે, જિગિંસનં, જિગિંસા. ઘસ=અદને, જિઘચ્છનં જિઘચ્છા.

૨૭. ભાવકમ્મેસુ તબ્બાનીયા

તબ્બઅનીયા ક્રિયત્થા પરે ભાવકમ્મેસુ ભવન્તિ, બહુલંવિધાના કત્તુકરણાદીસુપિ. ભૂ=સત્તાયં, ‘‘યુવણ્ણાન+મે ઓપચ્ચયે’’તિ ઓકારે ‘‘ઊબ્યઞ્જનસ્સા’’તિ ઊઆગમો, ઞ્ઞકારો આદ્યાવયવત્થો. ઓસ્સ ‘‘એઓન+ મયવા સરે’’તિ અવાદેસો, ભૂયતેતિ ભવિતબ્બં ભવતા ભવનીયં. ભાવસ્સે+કત્તા એકવચનમેવ, તઞ્ચ નપુંસકલિઙ્ગં.

તબ્બાદ્યભિહિતો ભાવો,

દબ્બમિવ પકાસતીતિ-બહુવચનઞ્ચ હોતિ.

કમ્મે-અભિપુબ્બો, અભિભૂયતે અભિભૂયિત્થ અભિભૂયિસ્સતેતિ અભિભવિતબ્બો કોધો પણ્ડિતેન, અભિભવિતબ્બા તણ્હા, અભિભવિતબ્બં દુક્ખં. એવં અભિભવનીયો અભિભવનીયા અભિભવનીયં, કમ્મે અભિધેય્યસ્સેવ લિઙ્ગવચનાનિ.

વિસેસ્સલિઙ્ગાતબ્બાદી, તત્થા+દો પઞ્ચ ભાવજા;

નપુંસકે સિયું ભાવે, ક્તો ચા+નો અકત્તરિ.

ભાવસ્મિં ઘણ પુમે એવં, ઇયુવણ્ણા ગહાદિજો;

અપચ્ચયોપિ વા+સંખ્યા, તુ+માદિત્વન્તકા સિયું.

ઇતો પરં ઉપસગ્ગપુબ્બતા ચ કાલત્તયસ્સ વાક્યગહણઞ્ચ વુત્તનયેન ઞાતબ્બં, તસ્મા અનુરૂપવાક્યમેવ દસ્સયિસ્સામ –

આસ=ઉપવેસને, આસને આસિતબ્બં તયા આસનીયં. કમ્મે-ઉપાસીયતીતિ ઉપાસિતબ્બો ગુરુ ઉપાસનીયો. સી=સયે, એ+અયાદેસા, સયનં સયિતબ્બં સયનીયં તયા. અતિસીયતીતિ અતિસયિતબ્બો કટો તે અતિસયનીયો. પદ=ગમને, ‘‘પદાદીનં ક્વચી’’તિ યુક, કકારો કાનુબન્ધકારિયત્થો, ઉકારો ઉચ્ચારણત્થો, દસ્સજો પુબ્બરૂપઞ્ચ, ઉપ્પજ્જનં ઉપ્પજ્જિતબ્બં ઉપ્પજ્જનીયં. પટિપજ્જીયતીતિ પટિપજ્જિતબ્બો મગ્ગો પટિપજ્જનીયો. બુધ=ઞાણે, બુજ્ઝતેતિ બુજ્ઝિતબ્બો ધમ્મો બુજ્ઝનીયો. સુ=સવને, સૂયતેતિ સોતબ્બો ધમ્મો, ઞ્ઞિમ્હિ નાગમે ‘‘તથનરાનં ટઠણલા’’તિ ણે ચ કતે ‘‘ન તે કાનુબન્ધ+નાગમેસૂ’’તિ ઓકારાભાવો. સુણિતબ્બો, સવનીયો. કર=કરણે –

૯૫. પરરૂપ+મયકારે બ્યઞ્જને

ક્રિયત્થાન+મન્તબ્યઞ્જનસ્સ પરરૂપં હોતિ યકારતો અઞ્ઞસ્મિં બ્યઞ્જને. કરીયતીતિ કત્તબ્બો ધમ્મો, કત્તબ્બા પૂજા, કત્તબ્બં કુસલં.

૧૧૯. તું+તુન+તબ્બેસુ વા

તુમાદીસુ કરસ્સા હોતિ વા. કાતબ્બં હિતં.

૧૭૧. રા નસ્સ ણો

રન્તતો ક્રિયત્થા પચ્ચયનકારસ્સ ણ હોતિ. કરણીયો.

ભર=ભરણે, ભરીયતીતિ ભરિતબ્બો ભરણીયો. ગહ=ઉપાદાને ‘‘મં વા રુધાદીનં’’તિ અન્તસરા પરોમં વા હોતિ. મકારો+નુબન્ધો. ‘‘ણો નિગ્ગહીતસ્સા’’તિ નિગ્ગહીતસ્સ ણો, સંગય્હતીતિ સંગણ્હિતબ્બો સંગણ્હનીયો, ‘‘તથનરા’’દિના ણકારે ગહણીયો. રમ=કીળાયં, રમીયતીતિ રમણીયો વિહારો. આપ=પાપુણને, ‘‘સકાપાનં કુકકૂ ણે’’તિ એત્થ ‘સકાપાનં કુક+કૂ’તિ યોગવિભાગા કુ, ઊઆગમે નાગમસ્સ ણે ચ કતે પાપીયતીતિ પાપુણિતબ્બો. પરરૂપે પત્તબ્બો, પાપુણનીયો, પાપનીયો.

૯૬. મનાનં નિગ્ગહીતં

મકાર+નકારન્તાનં ક્રિયત્થાનં નિગ્ગહીતં હોત્ય+યકારે બ્યઞ્જને. વગ્ગન્તં, ગમિયતીતિ ગન્તબ્બો. ગમિતબ્બં ગમનીયં. ખન=ખણ=અવદારણે, નિગ્ગહીતં વગ્ગન્તત્તઞ્ચ, ખઞ્ઞતેતિ ખન્તબ્બં આવાટં ખનિતબ્બં ખનનીયં. હન=હિંસાયં, હઞ્ઞતેતિ હન્તબ્બં હનિતબ્બં હનનીયં. મન=ઞાણે, મઞ્ઞતેતિ મન્તબ્બો મનિતબ્બો. ‘‘પદાદીનં ક્વચી’’તિ યુક, ચવગ્ગાદિમ્હિ કતે મઞ્ઞિતબ્બં મઞ્ઞનીયં.

પૂજ=પૂજાયં, ‘‘ચુરાદિતો ણી’’તિ ણિમ્હિ ઞુકારસ્સ ગુરુત્તા ઓકારાવુત્તિ ‘‘યુવણ્ણાન+મેઓ પચ્ચયે’’તિ એકારે પૂજેતબ્બો ઊમ્હિ અયાદેસે પૂજયિતબ્બો પૂજનીયો ભગવા.

કત્તરિ-યા=પાપુણને, નીયતીતિ નિય્યાનિયો મગ્ગો, ગચ્છન્તીતિ ગમનીયા ભોગા. કરણે-નહ=સોચેય્યે, નહાયન્ત્ય+નેનાતિ નહાનીયં ચુણ્ણં. સમ્પદાને-દા=દાને, સં+પપુબ્બો, સમ્મા પદીયતે અસ્સાતિ સમ્પદાનિયો બ્રાહ્મણો.

૨૮. ઘ્યણ

ભાવકમ્મેસુ ક્રિયત્થા પરો ઘ્યણ હોતિ બહુલં. ઊમ્હિ કત્તબ્બં કારિયં. હર=હરણે, હરીયતીતિ હારિયં. ભર=ભરણે, ભરિતબ્બં ભારિયં. લભ=લાભે, ‘‘વગ્ગલસેહિ તે’’તિ પુબ્બરૂપભકારે ‘‘ચતુત્થદુતિયા’’ દિના તતિયક્ખરે ચ કતે લભિતબ્બં લબ્ભં.

વચ=બ્યત્તવચને,

૯૮. કગા ચજાનં ઘાનુબન્ધે

ઘાનુબન્ધે ચકાર+જકારન્તાનં ક્રિયત્થાનં ક+ગા હોન્તિ યથાક્કમં.

૮૪. અસ્સા ણાનુબન્ધે

ણકારાનુબન્ધે પચ્ચયે પરે ઉપન્તસ્સ અકારસ્સ આ હોતિ. વચનં વુચ્ચતેતિ વાક્યં. ભજ=સેવાયં, ભજનીયં ભાગ્યં, જસ્સ ગકારો. ચિ=ચયે, ચયનં ચીયતીતિ વા ચેય્યં. યસ્સ દ્વિત્તં.

૫,૧૨૨. નિતો ચિસ્સ છો

નિતો પરસ્સ ચિસ્સ છો હોતીતિઆદિચકારસ્સ છો. વિનિચ્છયતીતિ વિનિચ્છેય્યં, નાગમે વિનિચ્છિનિતબ્બં. એ+અયાદેસેસુ વિનિચ્છેતબ્બં વિનિચ્છનીયં. ની=પાપને, નીયતીતિ નેય્યો નેય્યા નેય્યં, નેતબ્બં.

૨૯. આસ્સે+ચ

આકારન્તતો ક્રિયત્થા ઘ્યણ હોતિ ભાવકમ્મેસુ આસ્સ એ ચ. દા=દાને, દાતબ્બં દેય્યં. પા=પાને, પીયતીતિ પેય્યં. મા=માને, મીયતીતિ મેય્યં. ઞા=અવબોધને, ઞાયતીતિ ઞેય્યં ઞાતબ્બં, ઊમ્હિ નાગમો ‘‘ઞાસ્સ ને+જા’’તિ ઞાસ્સ જાદેસે જાનિતબ્બં, વિજાનિયં. ખા=પકથને, સંખાતબ્બં સંખેય્યં.

૩૦. વદાદીહિ યો

વદાદીહિ ક્રિયત્થેહિ યો હોતિ બહુલં ભાવકમ્મેસુ. વદ=વચને, વદનં વજ્જતીતિ વા વજ્જં. મદ=ઉમ્માદે, મદનં મજ્જતે અનેનાતિ વા મજ્જં. ગમનં ગમ્મતેતિ વા ગમ્મં. ગદ=વચને, ગજ્જતે ગદનીયં વાતિ ગજ્જં. પદ=ગમને, પજ્જનીયં પજ્જં ગાથા. અદ+ખાદ=ભક્ખને, ખજ્જતીતિ ખજ્જં ખાદનીયં. દમ=દમને, દમ્મતેતિ દમ્મો દમનીયો.

ભુજા+ન્નેતિ ગણસુત્તેન અન્ને વત્તબ્બે યપચ્ચયો.

૮૩. લહુસ્સુપન્તસ્સતિ

લહુભૂતસ્સ ઉપન્તસ્સ ઇયુવણ્ણસ્સ એઓ હોન્તિ યથાક્કમં. યસ્સ પુબ્બરૂપે ભુઞ્જિતબ્બોતિ ભોજ્જો ઓદનો, ભોજ્જા યાગુ.

૩૧. કિચ્ચ ઘચ્ચ ભચ્ચ ભબ્બ લેય્યા

એતે સદ્દા યપચ્ચયન્તા નિપચ્ચન્તે. કર=કરણે, ઇમિના નિપાતના યે કિચાદેસે ચ કતે પુબ્બરૂપં, કત્તબ્બં કિચ્ચં. હન=હિંસાયં, ઘચ્ચાદેસાદિમ્હિ કતે હનનં હઞ્ઞતેતિ વા ઘચ્ચં. ભર=ભરણે, ભચ્ચાદેસાદિમ્હિ કતે ભરણીયો ભચ્ચો. ભૂ=સત્તાયં, યમ્હિ ઓકારે ઇમિના અવાદેસે ભવતીતિ ભબ્બો. લિહ=અસ્સાદને, યમ્હિ ઇમિના હસ્સ યકારે લેહિતબ્બં લેય્યં, એકારવુદ્ધિ.

૩૨. ગુહાદીહિ યક

ગુહાદીહિ ક્રિયત્થેહિ ભાવકમ્મેસુ યક હોતિ. ગુહ=સંવરણે, ‘‘લહુસ્સુપન્તસ્સા’’તિ સમ્પત્તસ્સ ઓકારસ્સ ‘‘ન તે કાનુબન્ધનાગમેસૂ’’તિ પટિસેધો. ‘‘હસ્સ વિપલ્લાસો’’તિ વિપલ્લાસે ગુહનં ગુહિતબ્બં ગુય્હં. દુહ=પપૂરણે, દોહનં દુય્હતીતિ વા દુય્હં. સાસ=અનુસિટ્ઠિયં –

૧૧૭. સાસસ્સ સિસ વા

સાસસ્સ સિસ વા હોતિ કાનુબન્ધે. પુબ્બરૂપં, સાસીયતીતિ સિસ્સો.

સિદ્ધા એવે+તે તબ્બાદયો પેસા+તિસગ્ગ+પ્પત્તકાલેસુ ગમ્યમાનેસુપિ, સામઞ્ઞેન વિધાનતો. પેસનં – ‘‘કત્તબ્બ+મિદં ભવતા’’તિ આણાપનં અજ્ઝેસનઞ્ચ. અતિસગ્ગો નામ ‘‘કિ+મિદં મયા કત્તબ્બં’’તિ પુટ્ઠસ્સ ‘‘પાણો ન હન્તબ્બો’’તિઆદિના પટિપત્તિદસ્સનમુખેન કત્તબ્બસ્સ અનુઞ્ઞા. પત્તકાલો નામ સમ્પત્તસમયો. યો કિચ્ચકરણસમયં ઉપપરિક્ખિત્વા કરોતિ, તસ્સ સમયારોચનં, ન તત્થ અજ્ઝેસન+મત્થિ. ભોતા ખલુ કટો કત્તબ્બો કરણીયો કારિયો કિચ્ચો’’ એવં ત્વયા કટો કત્તબ્બો, ભોતો હિ પત્તો કાલો કટકરણે.

એવં ઉદ્ધમુહુત્તેપિ વત્તમાનતો પેસાદીસુ સિદ્ધા એવ. તથા અરહે કત્તરિ સત્તિવિસિટ્ઠે ચ પતીયમાને, આવસ્સકા+ધમીણતાવિસિટ્ઠે ચ ભાવાદો સિદ્ધા. ઉદ્ધં મુહુત્તતો-ભોતા કટો કત્તબ્બો. ભોતા રજ્જં કાતબ્બં, ભવં અરહો. ભોતા ભારો વહિતબ્બો, ભવં સક્કો. ભોતા અવસ્સં કટો કત્તબ્બો. ભોતા નિક્ખો દાતબ્બો.

૩૩. કત્તરિ લ્તુ+ણ્કા

કત્તરિ કારકે ક્રિયત્થા લ્તુ+ણ્કા હોન્તિ. કર=કરણે, પરરૂપે ‘‘લ્તુ+પિતાદીન+મા સિમ્હી’’તિ આ સિલોપો ચ. કરોતીતિ કત્તા. એવં ભરતીતિ ભત્તા. હરતીતિ હત્તા. ભિદતીતિ ભેત્તા, એકારો, ઊમ્હિ ભેદિતા. છિન્દતીતિ છેત્તા. ભોજનસ્સ દાતા ભોજનદાતા. સન્ધાતીતિ સન્ધાતા. વચતીતિ વત્તા. ઓકારપરરૂપેસુ ભુઞ્જતીતિ ભોત્તા. ‘‘પદાદીનં ક્વચી’’તિ યુકાગમો, બુજ્ઝતીતિ બુજ્ઝિતા. જાનાતીતિ ઞાતા. છિન્દતીતિ છેતા. સુણાતીતિ સોતા. ‘‘ઊ+લસ્સે’’તિ ઊસ્સ એકારે ગણ્હાતીતિ ગહેતા. ભવતીતિ ભવિતા. સરતીતિ સરિતા. ‘‘મનાનં નિગ્ગહીતં’’તિ મસ્સ નિગ્ગહીતે વગ્ગન્તે ચ ગચ્છતીતિ ગન્તા. નકારન્તાનમ્પિ નિગ્ગહીતં, ખનતીતિ ખન્તા. સનતીતિ સન્તા. મઞ્ઞતીતિ મન્તા. પાલેતીતિ પાલયિતા પાલેતા, એત્થ ચુરાદિત્તા ણિ.

ણિણાપીસુ-ભાવયતીતિ ભાવયિતા ભાવેતા. એવં સારયિતા સારેતા, દાપયિતા દાપેતા, હાપયિતા હાપેતા, નિરોધયિતા નિરોધેતા, બોધયિતા બોધેતા, ઞાપયિતા ઞાપેતા, સાવયિતા સાવેતા, ગાહયિતા ગાહેતા, કારયિતા કારેતા, કારાપયિતા કારાપેતા ઇચ્ચાદિ.

ણ્કપચ્ચયે-ણકારો વુદ્ધ્યત્થો. રથં કરોતીતિ રથકારકો, ‘‘અસ્સા ણાનુબન્ધે’’તિ આ અમાદિસમાસો ચ. અન્નં દદાતીતિ અન્નદાયકો. ‘‘અધાતુસ્સ કા+સ્યાદિતો ઘે+સ્સી’’તિ ઘે પરે અસ્સ ઇઆદેસો, અન્નદાયિકા, અન્નદાયકં કુલં. ‘‘આસ્સા+ણાપિમ્હિ યુક’’ ઇતિણાપિતો+ઞ્ઞત્ર યુક. લોકં નેતીતિ લોકનાયકો, એકારે ‘‘આયા+વા ણાનુબન્ધે’’તિ આયાદેસો. એવં વિનેતીતિ વિનાયકો.

અકમ્મુપપદે-કરોતીતિ કારકો, એવં દાયકો નાયકો, ઓકારે આવાદેસે સુણાતીતિ સાવકો. પુરે વિય ઇકારે સાવિકા. લુનાતીતિ લાવકો. પુ=પવને, પુનાતીતિ પાવકો. ભવતીતિ ભાવકો, ઉપાસતીતિ ઉપાસકો. ગણ્હાતીતિ ગાહકો પાવકો, યાજકો. વધ=હિંસાયં, વધેતીતિ વધકો, ‘‘અઞ્ઞત્રાપી’’તિ વુદ્ધિપટિસેધો. ‘‘હનસ્સ ઘાતો ણાનુબન્ધે’’તિ ઘાતાદેસો, હનતીતિ ઘાતકો. ‘‘મં વા રુધાદીનં’’તિ મં, રુન્ધકો, ગુરુત્તા ન વુદ્ધિ. તથા ભુઞ્જતીતિ ભુઞ્જકો. આયસ્સ રસ્સે કિણાતીતિ કયકો. પાલેતીતિ પાલકો. પૂજેતીતિ પૂજકો.

ખાદીસુ-તિતિક્ખતીતિ તિતિક્ખકો. વીમંસતીતિ વીમંસકો ઇચ્ચાદિ. પનુદતીતિ પનૂદકો, ‘‘બ્યઞ્જને’’ચ્ચાદિના દીઘો. ‘‘ભીત્વા+નકો’’તિ એત્થ ‘આનકો’તિ યોગવિભાગા આનકો, આસ્સ રસ્સે નકારાગમે ચ ‘‘ઞાસ્સ ને જા’’તિ જાદેસો, જાનનકો. ણાપિમ્હિ –

અણ-ઇતિ દણ્ડકધાતુ, આણાપેતીતિ આણાપકો. તથા સઞ્ઞાપકો, પતિટ્ઠાપકો. સં+પ પુબ્બો આપ=પાપુણને, નિબ્બાનં સમ્પાપેતીતિ નિબ્બાનસમ્પાપકો. કારાપકો, કારાપિકા ઇચ્ચાદિ.

બહુલંવિધાના કમ્મેપિ-પાદેહિ હરીયતીતિ પાદહારકો. ચુપ=મન્દગમને, ગલે ચુપ્પતીતિ ગલચોપકો.

સિદ્ધોવ લ્તુ અરહાદીસુ ‘‘ભવં ખલુ કઞ્ઞાય પરિગ્ગહારહો’’તિ (પરિગ્ગહિતા). સીલત્થે-ઉપાદાનસીલોતિ ઉપાદાતા. સાધુ ગચ્છતીતિ ગન્તા. મુણ્ડનધમ્મા મુણ્ડનાચારાતિ મુણ્ડયિતારો, એત્થ ‘‘ધાત્વત્થે નામસ્મી’’તિ ઇમ્હિ ઊઆગમે એ+અયાદેસે મુણ્ડયિતુસદ્દમ્હિ આરઙાદેસે ચ કતે યોસ્સ ટો.

૩૪. આવી

ક્રિયત્થા આવી હોતિ બહુલં કત્તરિ. ‘‘દિસસ્સ પસ્સ+દસ્સ=દસ+દ+દક્ખા’’તિ દસ્સાદેસો, ભયં પસ્સતીતિ ભયદસ્સાવી. નીમ્હિ ભયદસ્સાવિની. ભયદસ્સાવિ ચિત્તં. અપ્પવિસયતાઞાપનત્થં ભિન્નયોગકરણં. સામઞ્ઞવિહિતત્તા સીલાદીસુ ચ હોતેવ.

૩૫. આસિંસાય+મકો

આસિંસાયં ગમ્મમાનાયં ક્રિયત્થા અકો હોતિ કત્તરિ. જીવ=પાણધારણે, જીવતૂતિ જીવકો. નન્દ=સમિદ્ધિયં, નન્દતૂતિ નન્દકો. ભવતૂતિ ભવકો.

૩૬. કરા ણનો

કરતો કત્તરિ ણ નો હોતિ. કરોતીતિ કારણં. કત્તરીતિ કિં, કરોતિ અનેનાતિ કરણં.

૩૭. હાતો વીહિ+કાલેસુ

હાતો વીહિસ્મિં કાલે ચ ણનો હોતિ. ‘‘આસ્સા’’ત્યાદિના યુક, જહન્તિ ઉદકંતિ હાયના વીહયો. જહાતિ ભાવે પદત્થેતિ હાયનો સંવચ્છરો. વીહિકાલેસૂતિ કિં, જહાતીતિ હાતા.

૩૮. વિદા કૂ

વિદસ્મા કૂ હોતિ કત્તરિ. કકારો ‘‘કૂતો’’તિ વિસેસનત્થો. વિદતીતિ વિદૂ, લોકવિદૂ.

૩૯. વિતો ઞાતો

વિપુબ્બા ઞાઇચ્ચ+સ્મા કૂ હોતિ કત્તરિ. વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞૂ.

૪૦. કમ્મા

કમ્મતો પરા ઞાઇચ્ચ+સ્મા કૂ હોતિ કત્તરિ. સબ્બં જાનાતીતિ સબ્બઞ્ઞૂ. એવં મત્તઞ્ઞૂ, ધમ્મઞ્ઞૂ, અત્થઞ્ઞૂ કાલઞ્ઞૂ, કતઞ્ઞૂ ઇચ્ચાદિ. (ભિક્ખૂતિ પન ‘‘ભરાદિ’’ ણ્વાદિસુત્તેન સિદ્ધં).

૪૧. ક્વચણ

કમ્મતો પરા ક્રિયત્થા ક્વચિ અણ હોતિ કત્તરિ. કુમ્ભં કરોતીતિ કુમ્ભકારો, અમાદિસમાસો. ઇત્થિયં કુમ્ભકારી. એવં કમ્મકારો, માસાકારો, કટ્ઠકારો, રથકારો સુવણ્ણકારો, સુત્તકારો, વુત્તિકારો, ટીકાકારો. સરં લુનાતીતિ સરલાવોતિ ઓ+અવાદેસા. મન્તે અજ્ઝાયતીતિ મન્થજ્ઝાયો, ઇ=અજ્ઝેનગતીસુ, અધિપુબ્બો, એ+અયાદેસા, અધિનો ઇસ્સ યકાર+ચવગ્ગાદયો ચ.

બહુલાધિકારા ઇહ ન હોતિ ‘‘આદિચ્ચં પસ્સતિ, હિમવન્તં સુણોતિ, ગામં ગચ્છતિ’’. ક્વચીતિ કિં, કમ્મકરો, એત્થ અપચ્ચયો.

૪૨. ગમા રૂ

કમ્મતો પરા ગમા રૂ હોતિ કત્તરિ. રાનુબન્ધત્તા અમભાગલોપો. વેદં ગચ્છતીતિ વેદગૂ, એવં પારગૂ.

સામઞ્ઞવિધાનતો સીલાદીસુપિ હોતિ. ભવપારં ગચ્છતિ સીલેનાતિ ભવપારગૂ. અન્તગમનસીલો અન્તગૂ, એવં અદ્ધગૂ.

૪૩. સમાન+ઞ્ઞ+ભવન્ત+યાદિતૂ+પમાના દિસા કમ્મે રી+રિક્ખ+કા

સમાનાદીહિ યાદીહિ ચો+પમાનેહિ પરા દિસા કમ્મકારકે રી+રિક્ખ+કા હોન્તિ. ‘‘સ્યાદિ સ્યાદિને+કત્થં’’તિ સમાસે ‘‘રાનુબન્ધે+ન્તસરાદિસ્સા’’તિ દિસસ્સ ઇસભાગલોપે ‘‘રીરિક્ખકેસૂ’’તિ સમાનસ્સ સાદેસે ચ સમાનો વિય દિસ્સતીતિ સદી, સદિક્ખો. કે – ‘‘ન તે કાનુબન્ધનાગમેસૂ’’તિ એત્તાભાવો, સદિસો.

૧૨૫. સમાના રો રી+રિક્ખ+કેસુ

સમાનસદ્દતો પરસ્સ દિસસ્સ ર હોતિ વા રી+રિક્ખ+કેસૂતિ પક્ખે દસ્સ રાદેસે સરી, સરિક્ખો, સરિસો.

૩,૮૬. સબ્બાદીન+મા

રી+રિક્ખ+કેસુ સબ્બાદીન+મા હોતિ. અઞ્ઞો વિય દિસ્સતીતિ અઞ્ઞાદી, અઞ્ઞાદિક્ખો, અઞ્ઞાદિસો.

૩,૮૭. ન્ત+કિ+મિ+માનં ટા+કી+ટી

રી+રિક્ખ+કેસુ ન્ત+કિં+ઇમસદ્દાનં ટા+કી+ટી હોન્તિ યથાક્કમં. ટકારા સબ્બાદેસત્થા. ભવાદી ભવાદિક્ખો ભવાદિસો, કીદી કીદિક્ખો કીદિસો, અયમિવ દિસ્સતીતિ ઈદી ઈદિક્ખો ઈદિસો. આકારે યાદી યાદિક્ખો યાદિસો, ત્યાદી ત્યાદિક્ખો ત્યાદિસો ઇચ્ચાદિ.

૩,૮૮. તુમ્હામ્હાનં તામે+કસ્મિં

રી+રિક્ખ+કેસુ તુમ્હામ્હાનં તામા હોન્તે+કસ્મિં યથાક્કમં. ત્વં વિય દિસ્સતિ, અયં વિય દિસ્સતીતિ તાદી માદી ઇચ્ચાદિ. એકસ્મિન્તિ કિં, તુમ્હાદિસો અમ્હાદિસો.

૩,૮૯. તં+મ+મઞ્ઞત્ર

રીરિક્ખકન્તતો+ઞ્ઞસ્મિં ઉત્તરપદે તુમ્હામ્હાન+મેકસ્મિં તં+મં હોન્તિ યથાક્કમં. ત્વં દીપો એસં, અહં દીપો એસંતિ અઞ્ઞપદત્થે તંદીપા મંદીપા. ત્વં સરણ+મેસં, અહં સરણ+ મેસન્તિ તંસરણા મંસરણા. તયા યોગો તય્યોગો, મયા યોગો મય્યોગોતિ અમાદિસમાસે નિગ્ગહીતલોપો.

૩,૯૦. વે+તસ્સે+ટ

રી+રિક્ખ+કેસુ એતસ્સ એટ વા હોતિ. એદી એતાદી, એદિક્ખો એતાદિક્ખો, એદિસો એતાદિસો.

૪૪. ભાવકારકે સ્વ+ઘણ ઘ કા

ભાવે કારકે ચ ક્રિયત્થા અ ઘણ ઘ કા હોન્તિ બહુલં.

અપચ્ચયો-પગ્ગણ્હનં પગ્ગહો, એવં નિગ્ગહો, ધમ્મં ધારેતીતિ ધમ્મધરો, એવં વિનયધરો. તથા તં કરોતીતિ તક્કરો, દ્વિત્તં. એવં હિતકરો, દિવસકરો, દિનકરો, દિવાકરો, નિસાકરો, ધનું ગણ્હીતિ ધનુગ્ગહો. એવં કવચગ્ગહો. દદ=દાને, સબ્બકામં દદાતીતિ સબ્બકામદદો, સબ્બદદો. આતો ‘‘પરોક્ખાયઞ્ચા’’તિ ચગ્ગહણેન દ્વિત્તે ‘‘રસ્સો પુબ્બસ્સા’’તિ રસ્સે ચ અન્નં દદાતીતિ અન્નદદો, એવં ધનદો. સંપુબ્બો ધા=ધારણે, સબ્બં સન્ધહતીતિ સબ્બસન્ધો. ની=પાપને, વિપુબ્બો, વિનેસિ વિનેતિ વિનેસ્સતિ એતેન એત્થાતિ વા વિનયો, એ+અયાદેસા. નયનં નયો. સિ=સેવાયં, નિપુબ્બો, નિસ્સીયતીતિ નિસ્સયો. સિ=સયે, અનુસયિ અનુસેતિ અનુસેસ્સતીતિ અનુસયો. ઇ=ગતિમ્હિ, પતિપુબ્બો, પટિચ્ચ એતસ્મા ફલ+મેતીતિ પચ્ચયો. સં+ઉપુબ્બો, દાગમે સમુદયો. ચિ=ચયે, વિનિચ્છયતે+નેન વિનિચ્છયનં વા વિનિચ્છયો, ‘‘નિતો ચિસ્સ છો’’તિ ચિસ્સ છો. ઉચ્ચયનં ઉચ્ચયો, સંચયો. ખિ=ખયે, ખયનં ખયો. જિ=જયે, વિજયનં વિજયો, જયો. કી=દબ્બવિનીમયે, વિક્કયનં વિક્કયો, કયો. લી=સિલેસને, અલ્લીયન્તિ એત્થાતિ આલયો, લયો. (ઇવણ્ણન્તા).

આસુણન્તીતિ અસ્સવા, આસ્સ રસ્સો. પટિસ્સવનં પટિસ્સવો. સુ=પસ્સવને, આભવગ્ગા સવન્તીતિ આસવા. રુ=સદ્દો રવતીતિ રવો. ભવતીતિ ભવો. પભવતિ એતસ્માતિ પભવો. લૂ=છેદને, લવનં લવો. (ઉવણ્ણન્તા).

ચર=ચરણે, સંચરણં સંચરો. દર=વિદારણે, આદરનં આદરો. આગચ્છતિ આગમનંતિ વા આગમો. સપ્પ=ગમને, સપ્પતીતિ સપ્પો. દિબ્બતીતિ દેવો. પક્કમનં પક્કમતીતિ વા પક્કમો, એવં વિક્કમો. ચર=ચરણે, વનં ચરતીતિ વનચરો. કામો અવચરતિ એત્થાતિ કામાવચરો લોકો, કામાવચરા પઞ્ઞા, કામાવચરં ચિત્તં. ગાવો ચરન્તિ એત્થાતિ ગોચરો. પાદેન પિવતીતિ પાદપો. એવં કચ્છપો. સિરસ્મિં રુહતીતિ સિરોરુહો, મનાદિત્તા ઓ. ગુહાયં સયતીતિ ગુહાસયં ચિત્તં, એવં કુચ્છિસયા વાતા. પબ્બતે તિટ્ઠતીતિ પબ્બતટ્ઠો પુરિસો, પબ્બતટ્ઠા નદી, પબ્બતટ્ઠં ભસ્મં. એવં થલટ્ઠં જલટ્ઠં.

કિચ્છત્થે દુમ્હિ અકિચ્છત્થે સુ+ઈસં+સુખ ઉપપદેસુ-દુક્ખેન કરીયતિ કરણં વા દુક્કરં. એવં દુસ્સયો, દુક્ખેન ભરીયતીતિ દુબ્ભરો મહિચ્છો. એવં દુરક્ખં ચિત્તં, દુદ્દસો ધમ્મો, દુરનુબોધો ધમ્મો. ઈસં સયતીતિ ઈસંસયો, એવં સુખસયો. ઈસં કરીયતીતિ ઈસક્કરં કમ્મં. સુખેન કરીયતીતિ સુકરં પાપં બાલેન. એવં સુભરો અપ્પિચ્છો, સુદસ્સં પરવજ્જં, સુબોધ+મિચ્ચાદિ. સબ્બત્થ પાદિઅમાદિસમાસા.

ઘણ-ભવતીતિ ભાવો, ઓ+આવાદેસા. અય=ઇતિ દણ્ડકધાતુ, અયતિ ઇતોતિ આયો, આહરતીતિ આહારો. ઉપહનતીતિ ઉપઘાતો, ‘‘હનસ્સ ઘાતો ણાનુબન્ધે’’તિ ઘાતાદેસો. રઞ્જતીતિ રાગો, ‘‘કગા ચજાનં ઘાનુબન્ધે’’તિ જસ્સ ગો. રઞ્જન્તિ અનેનાતિ રાગો. ‘‘અસ્સા ણાનુબન્ધે’’તિ આ, પજ્જતે+નેનાતિ પાદો. તુદ=બ્યથને, પતુજ્જતે+નેનાતિ પતોદો. જરીયતિ અનેનાતિ જારો, એવં દારો. ભજીયતીતિ ભાગો. એવં ભારો. લબ્ભતીતિ લાભો. વિ+ઓપુબ્બો, વોહરીયતીતિ વોહારો. દિય્યતીતિ દાયો, યુક. વિહઞ્ઞતિ એતસ્માતિ વિઘાતો. વિહરન્તિ એત્થાતિ વિહારો. આરમન્તિ એતસ્મિન્તિ આરામો. પચનં વા પાકો, ચસ્સ કો. ચજનં ચાગો. યજનં યાગો. રજનં રાગો.

૧૨૭. અન+ઘણસ્વા+પરીહિ ળો

આ+પરીહિ પરસ્સ દહસ્સ ળો હોત+ન+ઘણસુ. પરિદહનં પરિળાહો. એવં દાહો. ભઞ્જનં સઙ્ગો. એવં સઙ્ગો. સંખરનં સંખારો, ‘‘કરોતિસ્સ ખો’’તિ કસ્સ ખો. એવં પરિક્ખારો. ‘‘પુરસ્મા’’તિ કરસ્સ ખો, પુરેક્ખારો, એત્તં તદમિનાદિપાઠા. એવં ઉપકારો, ગાહો.

ઘ-વચતીતિ વકો. સિચ=પગ્ઘરણે, સેચનં સેકો. એવં સોકો, એઓવુદ્ધિયો. યુઞ્જનં યોગો.

ક-પી=તપ્પને, પીનેતીતિ પીયો, કાનુબન્ધત્તા ન વુદ્ધિ, ‘‘યુવણ્ણાન+મિયઙુવઙ સરે’’તિ ઇયઙ. ખિપ=પેરણે, ખિપતીતિ ખિપો. ભુઞ્જન્ત્ય+નેનાતિ ભુજો. યુધ=સમ્પહારે આયુજ્ઝન્તિ અનેનાતિ આયુધં.

૪૫. દાધાત્વિ

દાધાતો બહુલ+મિ હોતિ ભાવકારકેસુ. દા=દાને, આદિયતીતિઆદિ. એવં ઉપાદિ. ધા=ધારણે, ઉદકં દધાતીતિ ઉદધિ, ‘‘સઞ્ઞાય+મુદો+દકસ્સા’’તિ ઉદકસ્સ ઉદાદેસો. જલં ધિયતે અસ્મિન્તિ જલધિ. વાલાનિ ધીયન્તિ અસ્મિન્તિ વાલધિ. સન્ધીયતિ સન્ધાતીતિ વા સન્ધિ. ધીયતીતિ ધિ. વિધીયતિ વિધાતિ વિધાનં વા વિધિ. સમ્મા સમં વા ચિત્તં આદધાતીતિ સમાધિ.

૪૬. વમાદીહ્ય+થુ

વમાદીહિ ભાવકારકેસ્વ+થુ હોતિ. વમ=ઉગ્ગિરણે, વમનં વમીયતીતિ વા વમથુ. વેપ+કમ્પ=ચલને, વેપનં વેપથુ.

૪૭. ક્વિ

ક્રિયત્થા ક્વિ હોતિ બહુલં ભાવકારકેસુ. કકારો કાનુબન્ધકારિયત્થો.

૧૫૯. ક્વિસ્સ

ક્રિયત્થા પરસ્સ ક્વિસ્સ લોપો હોતિ. સમ્ભવતીતિ સમ્ભૂ. એવં વિભવતીતિ વિભૂ, અભિભૂ, સયમ્ભૂ. તથા ધુ=કમ્પને, સન્ધુનાતીતિ સન્ધુ. વિભાતીતિ વિભા. પભાતીતિ પભા. સંગમ્મ ભાસન્તિ એત્થાતિ સભા, ‘‘ક્વિમ્હિ લોપો+ન્તબ્યઞ્જનસ્સા’’તિ અન્તબ્યઞ્જનસ્સ લોપો. ભુજેન ગચ્છતીતિ ભુજગો. એવં ઉરગો. તુરં=સીઘં ગચ્છતીતિ તુરઙ્ગો. ખેન ગચ્છતીતિ ખગો. વિહાયસે ગચ્છતીતિ વિહગો, તદમિનાદિપાઠા વિહાદેસો. ન ગચ્છતીતિ નગો. એવં અગો, ‘‘નગો વા+પ્પાણિની’’તિ વિકપ્પેન નઞસમાસે ટાદેસનિસેધો. જન=જનને, કમ્મતો જાતોતિ કમ્મજો, અમાદિસમાસો, કમ્મજો વિપાકો, કમ્મજા પટિસન્ધિ, કમ્મજં રૂપં. એવં ચિત્તજં, ઉતુજં, આહારજં. અત્તજો પુત્તો, વારિમ્હિ જાતો વારિજો. એવં થલજો. પઙ્કજં. જલજં. અણ્ડજં. સરસિજં, ઉપપદસમાસે બહુલંવિધાના વિભત્યલોપે ‘‘મનાદીહી’’તિઆદિના સિઆદેસો. દ્વિક્ખત્તું જાતો દ્વિજો, ‘‘તદમિના’’ દિના ક્ખત્તુંલોપો. પચ્છા જાતો અનુજો. સઞ્જાનાતીતિ સઞ્ઞા. પજાનાતીતિ પઞ્ઞા. એવં પતિટ્ઠાતીતિ પતિટ્ઠા. ઝા=ચિન્તાયં, પરસમ્પત્તિં અભિજ્ઝાયતીતિ અભિજ્ઝા. હિતેસિતં ઉપટ્ઠાપેત્વા ઝાયતીતિ ઉપજ્ઝા. સો એવ ઉપજ્ઝાયો, ‘‘સકત્થે’’તિ યો. સમ્મા ઝાયન્તિ એત્થાતિ સંઝા. ક્વિદન્તા ધાત્વત્થં ન જહન્તિ, લિઙ્ગત્થં પટિપાદયન્તિ.

૪૮. અનો

ક્રિયત્થા ભાવકારકેસુ અનો હોતિ. નન્દ=સમિદ્ધિયં, ભાવે-નન્દિયતે નન્દનં. કમ્મે-અનન્દીયિત્થ નન્દીયતિ નન્દીયિસ્સતિ નન્દિતબ્બન્તિ વા નન્દનં વનં. ગહનં ગહનીયં વા ગહણં, ‘‘તથનરા’’ દિના નસ્સ ણો. ગણ્હનં, નિગ્ગહીતસ્સ નો. ચરિતબ્બં ચરણં. ભુયતે ભવનં. હુયતે હવનં. રુન્ધિતબ્બં રુન્ધનં રોધનં વા. ભુઞ્જિતબ્બં ભુઞ્જનં ભોજનં વા. બુજ્ઝિતબ્બં બુજ્ઝનં, ‘‘પદાદીનં ક્વચી’’તિ યુક. બોધનં વા. સુતિ સુય્યતિ વા સવનં. પાપીયતીતિ પાપુણનં, ‘‘સકાપાનં કુક+કૂ’’તિ યોગવિભાગા કુઆગમે નાગમે ચ તસ્સ ણો ચ. પાલીયતીતિ પાલનં ઇચ્ચાદિ.

કત્તરિ-રજં હરતીતિ રજોહરણં તોયં. વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં. ઘા=ગન્ધોપાદાને, ઘાયતીતિ ઘાનં. ઝા=ચિન્તાયં, ઝાયતીતિ ઝાનં. કરોતિ અનેનાતિ કારણં, દીઘો. વિઆકરીયન્તિ એતેનાતિ બ્યાકરણં. પૂરતિ+નેનાતિ પૂરણં. દીયતે+નેનાતિ દાનં. પમીયતે+નેનાતિ પમાણં. વુચ્ચતે+નેનાતિ વચનં. પનુદતિ પનુજ્જતે+નેનાતિ વા પનુદનં. સૂદ=પગરણે, સૂદતિ સુજ્જતે+નેનાતિ વા સૂદનો. સુણાતિ સુયતે+નેનેતિ વા સવનં. લુયતિ લુયતે+નેનેતિ વા લવનં. એવં નયનં. પુનાતિ પુયતે+નેનેતિ વા પવનો. સમેતીતિ સમણો સમનં વા. તથા ભાવેતિ ભાવીયતિ એતાયાતિ વા ભાવનં. એવં પાચનં પાચાપનં ઇચ્ચાદિ. ‘‘અન+સણસ્વા પરીહિ ળો’’તિ ળો, આળાહનં.

અધિકરણે-તિટ્ઠતિ અસિન્તિ ઠાનં. એવં સયનં, સેનં વા આસનં. અધિકરીયતિ એત્થાતિ અધિકરણં.

સમ્પદાનાપાદાનેસુ-સમ્મા પદીયતે યસ્સ તં સમ્પદાનં. અપેચ્ચ એતસ્મા આદદાતીતિ અપાદાનં. બહુલાધિકારા ચલનાદીહિપિ સીલસાધુધમ્મેસુપિ અનો, ચલતિ સીલેનાતિ ચલનો એવં જલનો, કોધનો, કોપનો. મણ્ડ=ભુસને, મણ્ડેતિ સીલેનાતિ મણ્ડનો. એવં ભૂસનો. ‘‘અઞ્ઞાત્રપી’’તિ ઓકારનિસેધો.

૪૯. ઇત્થિય+મ+ણ+ક્તિ+ક+યક+યા ચ

ઇત્થિલિઙ્ગે ભાવે કારકે ચ ક્રિયત્થા અઆદયો હોન્તિ અનો ચ બહુલં.

અ-જર=વયોહાનિયં, જિરતિ જિરણં વા જરા. ‘‘ઇત્થિય+મ+ત્વા’’તિ આપચ્ચયો. પટિસમ્ભિજ્જતીતિ પટિસમ્ભિદા. પટિપજ્જતિ એતાયાતિ પટિપદા. એવં સમ્પદા, આપદા. ઉપાદીયતીતિ ઉપાદા. ઇક્ખ+ચક્ખ=દસ્સને, ઉપઇક્ખતીતિ ઉપેક્ખા. ‘‘યુવણ્ણાન+મેઓ લુત્તા’’તિ એકારો. ચિન્તનં ચિન્તા. સિક્ખ=વિજ્જોપાદાને, સિક્ખનં સિક્ખીયન્તીતિ વા સિક્ખા. એવં ભિક્ખા. ઇચ્છનં ઇચ્છા. ‘‘ગમયમિ’’ચ્ચાદિના ચ્છઙાદેસો. પુચ્છ=પુચ્છને, પુચ્છનં પુચ્છા. મિધ+મેધ=સઙ્ગમે, અપઠિતધાતુ, મેધનં મેધા. એવં ગુધ=પરિવેઠને, ગોધનં ગોધા. તિતિક્ખનં તિતિક્ખા. એવં વીમંસા, જિગુચ્છા, પિપાસા, પુત્તિયા. ઈહનં ઈહા.

ણ-કરણં કારા, ‘‘અસ્સા ણાનુબન્ધે’’તિ આ હોતિ, એવ+મુપરિપિ. હરણં હારા મુત્તાવલિ. તરણં તારા, ધરણં ધારા. અરણં આરા.

યથાકથઞ્ચિ સદ્દમ્હિ, રુળ્હિયા અત્થનિચ્છયો.

ક્તિ-સમ્ભુવનં સમ્ભુતિ. ‘‘ન તે’’ચ્ચાદિના ન વુદ્ધિ. સવનં સુતિ. નયનં નયતિ એતાયાતિ વા નીતિ. મઞ્ઞતીતિ મતિ, ‘‘ગમાદિરાનં લોપોન્તબ્યઞ્જનસ્સા’’તિ ગમાદિત્તા નલોપો. ગમનં ગન્તબ્બાતિ વા ગતિ. ઉપહનનં ઉપહતિ. રમન્તિ એતાય રમનં વા રતિ. તનનં તતિ. નિયમનં નિયતિ. ભુઞ્જનં ભુત્તિ. યુઞ્જનં યુત્તિ, પરરૂપં. એવં સમાપજ્જનં સમાપજ્જતેતિ સમાપત્તિ. સમ્પત્તિ. યજ=દેવપૂજાસઙ્ગતિકરણદાનેસુ, યજનં ઇટ્ઠિ, ‘‘યજસ્સ યસ્સ ટિયી’’તિ ટિઆદેસો, ‘‘પુચ્છાદિતો’’તિ તસ્સ ઠો, પરરૂપપઠમક્ખરા ચ. સાસનં સિટ્ઠિ, ‘‘સાસસ્સ સિસ વા’’તિ સિસ, સાનન્તરસ્સ તસ્સ ઠો’’તિ ઠાદેસો. ભેદનં ભિજ્જતેતિ વા ભિત્તિ. ભજ=સેવાયં, ભજનં ભત્તિ. તન=વિત્થારે, તનોતીતિ તન્તિ, નસ્સ નિગ્ગહીતાદિ.

ક-ગુહન્તી એત્થાતિ ગુહા, ઓકારનિવુત્તિ. રુજતીતિ રુજા. મોદન્તિ એતાયાતિ મુદા નામ મુદિતા.

યક-વિદ=ઞાણે, વિદનં વિદન્તિ એતાયાતિ વા વિજ્જા, દસ્સ જે પુબ્બરૂપં. યજનં ઇજ્જા, ટિઆદેસો.

ય-સયન્તિ એત્થાતિ સેય્યા, દ્વિત્તં. અજ=વજ=ગમને, સમજનં સમજન્તિ એત્થાતિ વા સમજ્જા. પપુબ્બો, પબ્બજનં પબ્બજ્જા. તવગ્ગવરણા’’દિમ્હિ ‘‘ચવગ્ગબયઞા’’તિ યોગવિભાગેન વસ્સ બે દ્વિત્તં. ઊમ્હિ પરિચરણં પરિચરિયા. જાગરણં જાગરિયા.

અન-પયોજકે કારિયધાતુતો કત્તું પયોજનં કારણં, એકારનિસેધો નસ્સ ણો ચ. એવં હરિતું પયોજનં હારણં. વિદ=અનુભવે, વિત્તિ વેદયતીતિ વા વેદના. વન્દ=અભિવાદનથુતીસુ, વન્દનં વન્દના. ઉપાસનં ઉપાસના. ચિત=સંચેતનાયં, ચેતયતીતિ ચેતના. દેસિયતીતિ દેસના. ભાવિયતીતિ ભાવના.

૫૦. જાહાહિ નિ

જા=વયોહાનિમ્હિ, હા=ચાગે, ઇમેહિ ઇત્થિયં નિ હોતિ. જાનં=વયપરિપાકો જાનિ. હાનં હાનિ.

૫૧. કરા રિરિયો

કરતો રિરિયો હોતિ+ત્થિયં. રાનુબન્ધત્તા અરલોપે કરણં કિરિયા. ‘‘ક્રિયા’’તિ ‘‘તુંતાયે’’ચ્ચાદિમ્હિ ‘‘ક્રિયાયં’’તિ યોગવિભાગા રિયરમ્હિ અરલોપો, રિકારો કકારે+નુબન્ધો હોતિ.

૫૨. ઇ+કિ+તી સરૂપે

ધાતુસ્સ સરૂપે+ભિધેય્યે એતે હોન્તિ. વચઇચ્ચ+યં ધાતુ એવ વચિ. એવં યુધિ. ‘‘કરોતિસ્સ ખો’’તિ વિકરણસ્સ ઞાપિતત્તા ‘‘કત્તરિ લો’’તિ લો, પચતિ. અકારો કકારોતિ ઘણન્તેન કારસદ્દેન છટ્ઠીસમાસો.

૫૩. સીલા+ભિક્ખઞ્ઞા+વસ્સકેસુ ણી

ક્રિયત્થા ણી હોતિ સીલાદીસુ. સંસ=પસંસને, પિયપુબ્બો, પિયં પસંસતિ સીલેનાતિ પિયપસંસી રાજા. અથ વા પિયં પસંસતિ સીલેન વા ધમ્મેન વા તસ્મિં સાધુ વાતિ પિયપસંસી, પિયપસંસની, પિયપસંસિ કુલં, આવુદ્ધિમ્હિ તથા સચ્ચવાદી, ધમ્મવાદી. સીઘયાયીતિ ‘‘અસ્સા+ણાપિમ્હી યુક’’ ઇતિ યુક. પાપકારી, માલકારી ઇચ્ચાદિ. ઉણ્હં ભુઞ્જતિ સીલેનાતિ ઉણ્હભોજી, ‘‘લહુસ્સુપન્તસ્સા’’તિ ઓકારો.

આભિક્ખઞ્ઞે-પુનપ્પુન ખીરં પિવતીતિ ખીરપાયી, યુક. અવસ્સં કરોતીતિ અવસ્સકારી. ‘‘સ્યાદિ સ્યાદિને+કત્થં’’તિ સમાસે વિભત્તિલોપે ચ કતે ‘‘લોપો’’તિ નિગ્ગહીતલોપો. સતન્દાયીતિ એત્થ બહુલંવિધાના વિભત્તિઅલોપે અમાદિસમાસપટિસેધે ચ કતે વગ્ગન્તં.

અઞ્ઞસ્મિં અત્થેપિ ‘‘ણી’’તિ યોગવિભાગેન સિદ્ધં. સાધુકારી, બ્રહ્મચારી, અસ્સદ્ધભોજી. પણ્ડિતં અત્તાનં મઞ્ઞતીતિ પણ્ડિતમાની, બહુસ્સુતધારી ઇચ્ચાદિ.

સાધુકરણં સાધુકારો, સો અસ્સ અત્થીતિ સાધુકારીતિ ઘણન્તા ઈ.

૫૪. થાવરિ+ત્તર ભઙ્ગુર ભિદુર ભાસુર ભસ્સરા

એતે સદ્દા નિપચ્ચન્તે સીલે ગમ્યમાને. ઇમિના નિપાતના વરપચ્ચયો ચ થાસ્સ થો ચ, તિટ્ઠતિ સીલેનાતિ થાવરો. ઇ=અજ્ઝેનગતીસુ, ત્તરપચ્ચયો, ગચ્છતિ સીલેનાતિ ઇત્તરો. ભઞ્જ=ઓમદ્દને, ભજ્જતે સયમેવ ભજ્જતિ વા અત્તના અત્તાનન્તિ ભઙ્ગુરો, કમ્મે કત્તરિ વા ગુરપચ્ચયો. ભિજ્જતે સયમેવ ભિન્દતિ વા અત્તાનન્તિ ભિદૂરો, એત્થ કૂરપચ્ચયો, કકારો+નુબન્ધો. પરભઞ્જનવિસયેસુપિ ઉદાહરણેસુ ન હોતિ. તત્થાપિ કેચિ ‘‘દોસન્ધકારભિદૂરો’’તિ ઇદં સન્ધાય ઇચ્છન્તિ. ભાસતિ દિપ્પતીતિ ભાસુરો, ઉરપચ્ચયો. સરપચ્ચયે ભસ્સરો, ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ રસ્સો. (તેકાલિકપ્પચ્ચયા).

૫૫. કત્તરિ ભૂતે ક્તવન્તુ+ક્તાવી

ભૂતે અત્થે વત્તમાનતો ક્રિયત્થા ક્તવન્તુ+ક્તાવી હોન્તિ કત્તરિ. વિજિનીતિ વિજિતવા વિજિતાવી, કાનુબન્ધત્તા ન વુદ્ધિ. ગુણવન્તુ દણ્ડિસમં. હુ=હવને, અગ્ગિં અહવીતિ હુતવા હુતાવી, હુતાવિની હુતવાની. ‘‘ભૂતે’’તિ યાવ ‘‘આહારત્થા’’તિ અધિકારો.

૫૬. ક્તો ભાવકમ્મેસુતિ

ભાવે કમ્મે ચ ભૂતે ક્તો હોતિ. અસનં આસિતં ભવતા, ઞિ. કરીયિત્થાતિ કતો કટો ભવતા, ‘‘ગમાદિરાનં’’ ત્યાદિના રલોપો. એવ+મુપરિપિ.

૫૭. કત્તરિ ચા+રમ્ભે

ક્રિયારમ્ભે કત્તરિક્તો હોતિ યથાપત્તઞ્ચ, પકરીતિ પકતો ભવં કટં. પકરીયિત્થાતિ પકતો કટો ભવતા. પસુપીતિ પસુત્તો ભવં. પસુપીયિત્થાતિ પસુત્તં ભવતા, પરરૂપં.

૫૮. ઠા+સ વસ સિલિસ સી રુહ જર જનીહિ

ઠાદીહિ કત્તરિ ક્તો હોતિ યથાપત્તઞ્ચ. ઉપટ્ઠાસીતિ ઉપટ્ઠીતો ભવં ગુરું. ઉપટ્ઠીયિત્થાતિ ઉપટ્ઠિતો ગુરુ ભોતા, ‘‘ઠાસ્સી’’તિ ઠાસ્સ ઇ. એવં ઉપાસીતિ ઉપાસિતો. ઉપાસીયિત્થાતિ ઉપાસિતો. ‘‘ઞિ બ્યઞ્જનસ્સા’’તિ ઞિ. અનુવુસિ અનુવુસીયિત્થાતિ વા અનુવુસીતો. ‘‘અસ્સૂ’’તિ અસ્સ ઉકારો. આપુબ્બો સિલિસ=આલિઙ્ગને, આસિલેસિ આસિલેસીયિત્થાતિ વા આસિલિટ્ઠો. ‘‘સાનન્તરસ્સ તસ્સ ઠો’’તિ ઠે પરરૂપં પઠમક્ખરઞ્ચ. અધિસયિ અધિસીયિત્થાતિ વા અધિસયિતો ખટોપિકં ભવં, અધિસયિતા ખટોપિકા ભોતા. એવં આરુહિ આરુહીયિત્થાતિ વા આરુળ્હો રુક્ખં ભવં, આરુળ્હો રુક્ખો ભોતા, ‘‘રુહાદીહિ હો ળ ચા’’તિ તસ્સ હકારો પુબ્બહકારસ્સ ચ ળો. અનુજીરિ અનુજીરીયિત્થાતિ વા અનુજિણ્ણો વસલિં ભવં, અનુજિણ્ણા વસલી ભોતા, ‘‘તરાદીહિ રિણ્ણો’’તિ ક્તસ્સ રિણ્ણાદેસો ‘‘રાનુબન્ધે’’ત્યાદિના અરભાગસ્સ લોપો ચ. અન્વજાયિ અન્વજાયિત્થાતિ વા અનુજાતો માણવકો માણવિકં, અનુજાતા માણવિકા માણવકેન, ‘‘જનિસ્સા’’તિ નસ્સ આ.

૫૯. ગમનત્થા+કમ્મકા+ધારે ચ

ગમનત્થતો અકમ્મકતો ચ ક્રિયત્થા આધારે ક્તો હોતિ કત્તરિ ચ યથાપત્તઞ્ચ. યા=પાપુણને, યાતવન્તો અસ્મિન્તિ યાતં ઠાનં. યાતવન્તો યાતા, યાનં યાતં. એત્થ સન્તમ્પિ કમ્મં અનિચ્છિતં. યાયિતાતિ યાતો પથો. ‘‘યે ગત્યત્થા, તે બુદ્ધ્યત્થા. યે બુદ્ધ્યત્થા, તે ગત્યત્થા’’તિ વુત્તત્તા તથલક્ખણં યાથાવતો આગતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો ઇતિપિ હોતિ. આસિતવન્તો અસ્મિન્તિ આસિતં. આસિતવન્તો આસિતા. આસન+માસિતં.

૬૦. આહારત્થા