૧૫. સામિત્થે+ધિના

સામિભાવત્થે અધિના યુત્તમ્હા સત્તમી હોતિ. અધિબ્રહ્મદત્તે પઞ્ચાલા, અધિપઞ્ચાલેસુ બ્રહ્મદત્તો, બ્રહ્મદત્તિસ્સરા પઞ્ચાલાતિ અત્થો. અધિદેવેસુ બુદ્ધો, સમ્મુતિદેવાદીહિ બુદ્ધો અધિકોત્યત્થો.

એત્થ ચ યથાવુત્તેસુ અત્થેસુ અયં ભેદો –

કારકં સાધકં નિબ્બત્તકં ક્રિયાનિમિત્તન્તિ અત્થતો એકમેવ, તઞ્ચ દણ્ડો, ધવલો, પચનં, ચિત્તો, ગોતિ દબ્બ+ગુણ+ક્રિયા+નામ+જાતિભેદેન પઞ્ચવિધમ્પિ કમ્મ+કત્તાદિવસેન છબ્બિધં, તં સત્તિકારકં, તદાધારભૂતદબ્બાદયો તત્રટ્ઠકારકં, ન મુખ્યતો. મુખ્યતો ચે હોન્તિ, તેસં સત્તિદબ્બાનં અઞ્ઞમઞ્ઞબ્યાવટરૂપત્તા યો આધારો, સો આધારોયેવ, કિસ્મિઞ્ચિકાલે કરણં વા કત્તુરૂપભૂતો વા ન હોતિ, તસ્મા થાલિ પચતિ, થાલિયા પચતિ, થાલિયં પચતીત્યાદિના એકસ્સ વત્થુનો કત્તુ+કરણા+ધારભેદો ન સિયા. સત્તિપક્ખે પન દબ્બાદીનં અનેકસત્તિયા આધારત્તા સત્તિયા દબ્બાદયો વિવક્ખિતા તં તં કારકં હોતીતિ દબ્બાદીનં અભેદેપિ કારકભેદો યુજ્જતે. વુત્તઞ્હિ –

વિચિત્તકત્તુઆદીહિ, સંયોગા એકવત્થુનો;

નાનાત્તં યુજ્જતે નાટ્ય-ભેદેન નટકસ્સિ+વાતિ.

થાલિ વત્થુતો એકા ચેદપિ સત્તિકારકભૂતકત્તુ+કરણા+ધારાદીનં ભેદેન ભેદ+મુપયાતિ, કિમિવ રામ+રાવણાદિવેસધારીનટકો તેસં નામવસેન રામો, રાવણોતિ ભેદ+મુપયાતિ, ત+મિવાતિ અધિપ્પાયો.

પુન+રપિ –

યથે+કોપિ પટો સુત્ત, પીતાદિગુણસંયુતો;

સુક્કો પટોતિ પીતોતિ, ભેદં યાત્યે+વમેવ+યં.

એત્થ ચ સત્તિભૂતકત્તાદયો મુખ્યકારકં, તંયોગેન દબ્બભૂતથાલી ગુણકારકં, તે ચ કથં ક્રિયાય કારકા હોન્તિ. કત્તા અત્તના પતિટ્ઠિતાય હસતિ+નચ્ચતિચ્ચાદિક્રિયાય નિમિત્તં હોતિ. કમ્મઞ્ચ અત્તના પતિટ્ઠિતક્રિયાય તદત્થભૂતઇન્ધનાદીનિ પવત્તેન્તં ‘‘ઓદનં પચતી’’ત્યાદો નિમિત્તં. ‘કટ્ઠેહિ પચ્ચતી’ત્યાદો કટ્ઠાનિ જલનક્રિયાય સાધેતબ્બપાકસ્સ અઙ્ગભાવેન નિમિત્તં. ‘ફરસુના છિન્દતી’ત્યાદો ફરસુ ચ કટ્ઠાનં દ્વિધાપવત્તિયા નિમિત્તં. કમ્મઞ્ચ ક્રિયાય સમ્બન્ધીયમાનબ્યાપ્યે સતિ નિમિત્તભાવેન ક્રિયાય નિમિત્તં. તથા સમ્પદાના+વધિ+આધારાનં ‘ગાવો દદાતિ’ ‘ગામસ્મા અપનયતિ’ ‘થાલિયં પચતી’ત્યાદીસુ ગોદાના+પનયન+પચનક્રિયાનં નિમિત્તત્તા ક્રિયાય નિમિત્તાનિ હોન્તિ. તેસં યથાસકં ક્રિયાય પવત્તકો કત્તા, તસ્મા સ એવ પધાનો કત્તાતિ વોહારં લભતિ, અઞ્ઞેસં કરણાદીનં કત્તુભાવે સતિપિ અપ્પધાનત્તા તં ન લભતિ.

ચોદકેન વુત્તઞ્હિ –

નનુ સામગ્યમીનાયં, ક્રિયાસિદ્ધિ કથં વદ;

એકસ્સ કત્તુનો એવ, સબ્બેસં કત્તુતં વિના.

સબ્બેસં કરણાદીનં, કત્તુતાય વિયોગતો;

કરણાદીનં અભાવત્તા, કારકં ન હિ છબ્બિધન્તિ.

વુચ્ચતે –

યદ્યપ્ય+ત્થિ હિ કત્તુત્તં, સભાવા કરણાદિસુ;

ક્રિયાસિદ્ધ્યા તથાપ્યે+ત+મપ્પધાનં પરઙ્ગતો.

એતં સભાવતો ઉપલબ્ભમાનં કરણાદીસુ કત્તુત્તં પરેસં કરણાદીનં જલન+ધારણાદિક્રિયાય અઙ્ગં ઉપાયતિ અપ્પધાનન્તિ અધિપ્પાયો.

કારકં છબ્બિધં સઞ્ઞા-વસા છબ્બીસતિવિધં;

પભેદા સત્તધા કમ્મં, કત્તા પઞ્ચવિધો ભવે.

કરણં દુવિધં હોતિ, સમ્પદાનં તિધા મતં;

અપાદાનં પઞ્ચવિધં, આધારો તુ ચતુબ્બિધો.

વિભત્તિયો પન –

પચ્ચત્ત+મુપયોગઞ્ચ, કરણં સમ્પદાનિયં;

નિસ્સક્કં સામિવચનં, ભુમ્મ+માલપન+ટ્ઠમંતિ.

ઇતિ પયોગસિદ્ધિયં કારકકણ્ડો તતિયો.