૩. કારકકણ્ડ
અથ વિભત્તીન+મત્થભેદા વુચ્ચન્તે.
તત્થ એકમ્પિ અત્થં કમ્માદિવસેન એકત્તાદિવસેન ચ વિભજન્તીતિ વિભત્તિયો, સ્યાદયો. તા પન પઠમાદિભેદેન સત્તવિધા. તા યથા ‘‘પઠમા+ત્થમત્તે’’તિ પઠમાવિભત્તિ હોતિ. સિસ્સ ઓકાર+લોપ+અ-માદેસેસુ નરો ઇત્થી નપુંસકં.
સકત્થ+દબ્બ+લિઙ્ગાનિ, સંખ્યા+કમ્માદિપઞ્ચકં;
નામત્થો તસ્સ સામઞ્ઞ-મત્થમત્થં પવુચ્ચતે.
સો નામત્થો ચ –
જાતિ ક્રિયા ગુણો દબ્બં, તથા નામન્તિ પઞ્ચધા;
સદ્દસ્સ+ત્થો સ સદ્દોપિ, પઞ્ચધાવ+ત્ર ભિજ્જતે.
કથં જાતિસદ્દો ગુણસદ્દોત્યાદિના.
ભિન્નેસ્વ+ભિન્નધી+સદ્દા, સબલાદીસુ યબ્બલા;
વત્તન્તે જાતિ એસા+સ્સ, માલા સુત્ત+મિવા+ન્વિતા.
અદબ્બભૂતં કત્તાદિ-કારકગ્ગામસાધિયં;
પદત્થં કત્તુકમ્મટ્ઠં, ક્રિય+મિચ્છન્તિ તબ્બિદૂ.
દબ્બસ્સિતો તતો ભિન્નો, નિમિત્તો તપ્પતીતિયા;
વિનસ્સનસભાવો ચ, નિગ્ગુણોવ ગુણો+ચ્ચતે.
એત્થ પટો સુક્કોતિ વિનસ્સનસભાવો ચ ચસદ્દેન વિપુલો આકાસોતિ અવિનસ્સનસભાવો ચ અત્તનિ વિસું ગુણરહિતો ગુણો+ચ્ચતે ત્યત્થો.
યં યં વિસેસ્સતે કિઞ્ચિ, તં તં દબ્બ+મિહો+ચ્ચતે;
જાત્યાદિનોપ્ય+તો તાદિ, દબ્બત્તં પરિકપ્પતે.
એત્થ ગોજાતિ અસ્સજાતીતિ વુત્તે જાતિ દબ્બં. નીલો ગુણોતિ ચ ગુણો દબ્બં. પચનક્રિયાતિ ચ ગમનાદિક્રિયાતો વિસેસિયતીતિ ક્રિયાવ દબ્બં.
નામરૂપેન સદબ્બે, ક્વચિ સઞ્ઞી કથીયતે;
નામન્તિ તં યથા ચિત્તો, સઞ્ઞા સદ્દો તુ તદ્ધની.
નામસ્સ દબ્બત્તેપિ ચિત્તોત્યાદિ નામેનેવ પસિજ્ઝતિ, નો ઘટ+પટાદયોવ દબ્બત્તેન, તસ્મા નામ+મિતિ સઞ્ઞી કથીયતે, તંવાચકત્તા તબ્બતી ચિત્તાદિ સઞ્ઞાસદ્દોતિ નિચ્છિયતેય્ય+ધિપ્પાયો.
અયં પઞ્ચવિધોપિ અત્થો સદ્દત્થો ચેવ સામત્થિયા ગમ્યમાનત્થો ચાતિ દુબ્બિધો. તથા હિ ‘‘પીનો દિવા ન ભુઞ્જેય્ય’’મિતિ ભુત્તિનિરાકતિ સદ્દત્થો. રત્તિભુત્તિ તુ સામત્થિયા+વગમ્યતે. તેને+તં વુચ્ચતિ –
અત્થપ્પતીતિયં સદ્દ-બ્યાપારો તિવિધો ભવે;
મુખ્યો લક્ખણ+બ્યઞ્જન-સભાવો ચાતિ એત્થ તુ.
મુખ્યો તુ નિરન્તરત્થે, લક્ખણો તુ તિરોહિતે;
અત્થે+તરો તુ વાક્યસ્સ, અત્થેયેવ પવત્તતિ.
‘‘મઞ્ચે’’તિ નિરન્તરત્થે વત્તમાનો મુખ્યો, ‘‘મઞ્ચા ઉગ્ઘોસન્તી’’તિ તિરોહિતત્થે વત્તમાનો લક્ખણો, ગાથાદિસકલવાક્યસ્સ+ત્થે વત્તમાનો બ્યઞ્જનસભાવો.
બ્યાપારસ્સ પભેદેન, તિધા સદ્દોપિ વાચકો;
લક્ખણિકો બ્યઞ્જકોતિ, તદત્થોપિ તિધા મતો.
વચ્ચો લક્ખણિકો બ્યઙ્ગ્યો, ચેવં સદ્દો સુવાચકો;
વુત્તકમેન જાત્યાદિ-ભેદેન પઞ્ચધા ભવેતિ.
૩૮. આમન્તણે –
તિ આમન્તણાધિકે અત્થમત્તે પઠમાવિભત્તિ હોતિ. ભો નર, ભો ઇત્થિ, ભો નપુંસક.
સદ્દેના+ભિમુખીકારો, વિજ્જમાનસ્સ વત્થુનો;
આમન્તણં વિધાતબ્બે, નત્થિ ‘‘રાજા ભવે’’તિ+દં.
ક્રિયા નિમિત્તં કારકન્તુ કમ્મ, કત્તુ, કરણ, સમ્પદાન, અવધિ, આધારભેદેન છબ્બિધં, તં યથા –
૨,૨. કમ્મે દુતિયા
કરીયતિ કત્તુકિરિયાય સમ્બન્ધીયતીતિ કમ્મં, તસ્મિં કમ્મકારકે દુતિયાવિભત્તિ હોતિ. તં તિવિધં નિબ્બત્તિ, વિકતિ, પત્તિ ભેદેન, તત્થ નિબ્બત્તિકમ્મે માતા પુત્તં વિજાયતિ, આહારો સુખં જનયતિ, કટં કરોતિ દત્તો. વિકતિયં કટ્ઠ+મઙ્ગારં કરોતિ, સુવણ્ણં કટકં કરોતિ, વીહયો લુનાતિ. પત્તિયં દત્તો ઘરં પવિસતિ, આદિચ્ચં પસ્સતિ, ધમ્મં સુણાતિ, પણ્ડિતે પયિરુપાસતિ.
વુત્તઞ્ચ –
નિબ્બત્તિ+વિકતિ+પત્તિ-ભેદા કમ્મં તિધા મતં;
કત્તુક્રિયાભિગમ્મન્તં, સુખ+મઙ્ગારં+ઘરં યથાતિ.
કટં કરોતિ વિપુલં દસ્સનીયન્તિ અત્થેવ ગુણયુત્તસ્સ કમ્મતા, વિપુલં કરોતિ, દસ્સનીયં કરોતીતિ ક્રિયાય સમ્બન્ધિયમાનત્તા. ઓદનો પચ્ચતેતિ ઓદનસદ્દતો કમ્મતા નપ્પતીયતે, કિઞ્ચરહિ આખ્યાતતો.
ઇચ્છિતકમ્મં યથા-ગાવું પયો દોહતિ, ગોમન્તં ગાવં યાચતિ, ગાવ+મવ રુન્ધતિ વજં, માણવકં મગ્ગં પુચ્છતિ, ગોમન્તં ગાવં ભિક્ખતે, રુક્ખ+મવચિનાતિ ફલાનિ, રુક્ખાત્યત્થો. સિસ્સં ધમ્મં બ્રૂતે. એત્થ પયો, ગાવં ઇચ્ચાદિ ઇચ્છિતં, ગાવું, ગોમન્ત+મિચ્ચાદિ અનિચ્છિતં. એવ+મનિચ્છિતેપિ કણ્ટકં મદ્દતિ, વિસં ગિલતિ. યં નેવિ+ચ્છિતં, નાપિ અનિચ્છિતં, તત્રાપિ ગામં ગચ્છન્તો રુક્ખમૂલ+મુપસપ્પતિ.
આધારે અધિસિ+ઠા+સાનં પયોગે ચ, પથવિં અધિસેસ્સતિ, ગામ+મધિતિટ્ઠતિ, રુક્ખ+મજ્ઝાસતેતિ. એત્થ પથવિન્તિ પથવિયન્તિ અત્થો. એવ+મભિ, નિપુબ્બવિસસ્સાપિ, ધમ્મ+મભિનિવિસતે, ધમ્મે વા. તથા ઉપ, ન્વ+જ્ઝા+પુબ્બવસતિસ્સ, ગામ+મુપવસતિ, ગામ+મનુવસતિ, વિહાર+મધિવસતિ, ગામ+માવસતિ, અગારં અજ્ઝવસતિ, એત્થ ગામન્તિ ગામેત્યત્થો. તથા તપ્પાના+ચારેપિ, નદિં પિબતિ, ગામં ચરતિ, નદિયંત્યત્થો. સચે મં નાલપિસ્સતીતિ મયા સદ્ધિંત્યત્થો. વિહિતાવ પટિ-યોગેપિ દુતિયા, પટિભન્તુ તં ચુન્દ બોજ્ઝઙ્ગા, તમ્પટિ બોજ્ઝઙ્ગા ભાસન્તૂતિ અત્થો. ઉપમા મં પતિભાતિ, ઉપમા મં ઉપટ્ઠાતિત્યત્થો. ધાતુનાયુત્તે ‘‘તસ્સ નપ્પટિભાતી’’તિ છટ્ઠી.
૩. કાલદ્ધાન+મચ્ચન્તસંયોગે
કાલદ્ધાનં દબ્બ+ગુણ+ક્રિયાહિ અચ્ચન્તસંયોગે તેહિ કાલદ્ધાનવાચીહિ દુતિયા હોતિ. કાલે-સત્તાહં ગવપાનં, માસં મંસોદનં, સરદં રમણીયા નદી, સબ્બકાલં રમણીયં નન્દનં, તયો માસે અભિધમ્મં દેસેતિ. અદ્ધનિ-યોજનં વનરાજિ, યોજનં દીઘો પબ્બતો, કોસં સજ્ઝાયતિ.
પુબ્બન્હસમયં નિવાસેત્વા, એકં સમયં ભગવા, ઇમં રત્તિં ચત્તારો મહારાજાનોતિ એવમાદીસુ કાલવાચીહિ અચ્ચન્તસંયોગે દુતિયા, બહુલંવિધાના વિભત્તિવિપલ્લાસો વા. માસેના+નુવાકો+ધીતો, કોસેના+નુવાકો+ધીતોતિ કરણત્થે તતિયા.
૪. ગતિબોધાહારસદ્દત્થાકમ્મકભજ્જાદીનં પયોજ્જે
ગત્યત્થાનં બોધત્થાનં આહારત્થાનં સદ્દત્થાન+મકમ્મકાનં ભજ્જાદીનઞ્ચ પયોજ્જે કત્તરિ દુતિયા હોતિ. દત્તો ગમયતિ માણવકં ગામં, યાપયતિ વા. ગુરુ બોધયતિ માણવકં ધમ્મં, વેદયતિ વા. માતા ભોજયતિ પુત્ત+મોદનં, આસયતિ વા. ગુરુ અજ્ઝાપયતિ સિસ્સં વેદં, પાઠયતિ વા. પયોજ્જતો+ઞ્ઞત્ર કમ્મે દુતિયા. પોસો આસયતિ દત્તં, સાયયતિ વા. પોસો અઞ્ઞં ભજ્જાપેતિ, અઞ્ઞં કોટ્ટાપેતિ, અઞ્ઞં સન્થરાપેતિ.
૫. હરાદીનં વા
હરાદીનં પયોજ્જે કત્તરિ દુતિયા હોતિ વા. પોસો હારેતિ ભારં દત્તં, દત્તેનેતિ વા. દસ્સયતે જનં રાજા, જનેનેતિ વા. અભિવાદયતે ગુરું દત્તં, દત્તેનેતિ વા. અજ્ઝોહારેતિ સત્તું દત્તં, દત્તેનેતિ વા. કારેતિ દત્તો દત્તં, દત્તેનેતિ વા. પક્ખે સબ્બત્ર કત્તરિ તતિયા.
૬. ન ખાદાદીનં
ખાદાદીનં પયોજ્જે કત્તરિ દુતિયા ન હોતિ. ગત્યત્થાદીસુ ક્વચિ પટિસેધત્થ+મિદં. ખાદયતિ દત્તો દત્તેન, આદયતિ દત્તેન, અવ્હાપયતિ દત્થેન, સદ્દાયયતિ દત્તેન, નાયયતિ દત્તેન, કન્દયતિ દત્તેન.
૭. ઝાદીહિ યુત્તા
ધિઆદીહિ યુત્તતો દુતિયા હોતિ. ધિ+રત્થુ+મં પુતિકાયં, અન્તરા ચ રાજગહં અન્તરા ચ નાલન્દં, રાજગહસ્સ ચ નાલન્દસ્સ ચ વિવરભૂતે મજ્ઝેતિ અત્થો. સમાધાન+મન્તરેન, મુચલિન્દ+મભિતો સરં. છટ્ઠ્યત્થે+યં દુતિયા.
૮. લક્ખણિત્થમ્ભૂતવિચ્છાસ્વ+ભિના
લક્ખણાદીસ્વ+ત્થેસુ અભિના યુત્તમ્હા દુતિયા હોતિ. રુક્ખ+મભિવિજ્જોતતે ચન્દો, એત્થ રુક્ખો લક્ખણં, ચન્દો લક્ખિતબ્બો, તત્ર અભિના રુક્ખસ્સ લક્ખણવુત્તિતા પકાસીયતીતિ રુક્ખો અભિના યુત્તો નામ. સાધુ દેવદત્તો માતર+મભિ, માતરિ સાધુત્તં પત્તોત્યત્થો. રુક્ખં રુક્ખંઅભિ વિજ્જોતતે ચન્દો, રુક્ખે રુક્ખેત્યત્થો.
૯. પતિપરીહિ ભાગે ચ
પતિપરીહિ યુત્તતો લક્ખણાદીસુ ભાગે ચ+ત્થે દુતિયા હોતિ. રુક્ખંપતિ વિજ્જોતતે, સાધુ દેવદત્તો માતરંપતિ, રુક્ખં રુક્ખંપતિ તિટ્ઠતિ, ય+દેત્થ મં પતિ સિયા, યો મમ ભાગો, સો દીયતુત્યત્થો. એવં રુક્ખંપરિત્યાદિપિ.
૧૦. અનુનાતિ
લક્ખણાદીસુ દુતિયા. રુક્ખમનુ વિજ્જોતતે, સચ્ચકિરિય+મનુ વસ્સિ, હેતુ ચ લક્ખણં ભવતિ, સાધુ દેવદત્તો માતર+મનુ, રુક્ખં રુક્ખ+મનુ વિજ્જોતતે, યદેત્થ મંઅનુ સિયા.
૧૧. સહત્થે
સહત્થે અનુના યુત્તમ્હા દુતિયા. પબ્બત+મનુ તિટ્ઠતિ, પબ્બતેન સહ ત્યત્થો.
૧૨. હીને
હીનત્થે અનુના યુત્તમ્હા દુતિયા. અનુસારિપુત્તં પઞ્ઞવન્તો ભિક્ખૂ, સારિપુત્તતો પઞ્ઞાય હીનાત્યત્થો.
૧૩. ઉપેન
હીનત્થે ઉપેન યુત્તમ્હા દુતિયા. ઉપસારિપુત્તં પઞ્ઞવન્તો.
૧૬. કત્તુકરણેસુ તતિયા
કત્તરિ કરણે ચ કારકે તતિયા હોતિ. જિનેન દેસિતો ધમ્મો, બુદ્ધેન જિતો મારો, અહિના દટ્ઠો નરો. યત્થ કારણકારણમ્પિ કારણવસેન વુચ્ચતિ, તત્થાપિ તતિયા, ચોરેહિ ગામો દડ્ઢો, તિણેહિ ભત્તં સિદ્ધં, સદ્ધેહિ કારિતા વિહારા.
અત્તપધાનો કિરિયં, યો નિબ્બત્તેતિ કારકો;
અપયુત્તો પયુત્તો વા, સ કત્તાતિ પવુચ્ચતિ.
કરણે-તં પન દુવિધં અજ્ઝત્તિકબાહિરવસેન, યથા હત્થેન કમ્મં કરોતિ, ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ, મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાયતિ. દત્તેન વિહયો લુનાતિ, અગ્ગિના કુટિં ઝાપેતિ.
બાહિરઞ્ચ તથા+જ્ઝત્તં, કરણં દુવિધં યથા;
વીહિં લુનાતિ દત્તેન, નેત્તેન ચન્દ+મિક્ખતે.
પકતિયા અભિરૂપો, ગોત્તેન ગોતમો ઇચ્ચાદિ ભૂધાતુસ્સ સમ્ભવા કરણે તતિયા. તથા સારિપુત્તોતિ નામેન વિસ્સુતો, જાતિયા ખત્તિયો બુદ્ધો, જાતિયા સત્તવસ્સિકો, સિપ્પેન નળકારો સો, એકૂનતિંસો વયસા, એવં સમેન ધાવતિ, વિસમેન ધાવતિ, દ્વિદોણેન ધઞ્ઞં કિણાતિ.
૧૭. સહત્થેન
સહત્થેન યોગે તતિયા સિયા. તતિયાપિ છટ્ઠીવ અપ્પધાને એવ ભવતિ. પુત્તેન સહા+ગતો, પુત્તેન સદ્ધિં આગતો, વિતક્કેન સહ વત્તતિ, પુત્તેન સહ થૂલો, નિસીદિ ભગવા સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન, સહસ્સેન સમં મિતા, સબ્બેહિ મે પિયેહિ મનાપેહિ નાનાભાવો.
૧૮. લક્ખણે
લક્ખણે વત્તમાનતો તતિયા. ભિન્નેન સીસેન પગ્ઘરન્તેન લોહિતેન પટીવિસ્સકે ઉજ્ઝાપેસિ, ઊનપઞ્ચબન્ધનેન પત્તેન અઞ્ઞં નવં પત્તં ચેતાપેય્ય, તિદણ્ડકેન પરિબ્બાજક+મદ્દક્ખિ, અક્ખિના કાણો, હત્થેન કુણી, પાદેન ખઞ્જો, પિટ્ઠિયા ખુજ્જો. તેન હિ વિકલઙ્ગેન વિકલઙ્ગિનો વિકારો લક્ખિયતે.
૧૯. હેતુમ્હિ
વાસાદિલક્ખણક્રિયાય હેતુતો તતિયા. અન્નેન વસતિ, વિજ્જાય વસતિ, ન જચ્ચા વસલો હોતિ, કમ્મુના વસલો હોતિ, દાનેન ભોગવા, આચારેન કુલં, તેન પાણિ કામદદો.
૨૦. પઞ્ચમી+ણે વા
ઇણે હેતુમ્હિ પઞ્ચમી વા. સતસ્મા બદ્ધો, સતેન વા.
૨૧. ગુણે
પરઙ્ગભૂતે હેતુમ્હિ પઞ્ચમી હોતિ વા. જળત્તા બદ્ધો, જળત્તેનવા, પઞ્ઞાય મુત્તો, હુત્વા અભાવતો અનિચ્ચા, સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો. બહુલંવિધાના સત્તમ્યત્થેહિપિ, તેન સમયેન, કાલેન ધમ્મસાકચ્છા, પુરત્થિમેન ધતરટ્ઠો, દક્ખિણેન વિરૂળ્હકો, ઉત્તરેન કપિલવત્થુ, યેન ભગવા, તેનુપસઙ્કમિ, સો વો મમ+ચ્ચયેન સત્થાતિ. માસેન ભુઞ્જતિ, એકાહેનેવ બારાણસિં પાવિસિ, નવહિ માસેહિ વિહારં કારાપેસિ, કહાપણેન ઊનો, ધનેન વિકલો, અસિના કલહો, આચારેન નિપુણો, ગુળેન મિસ્સકં, વાચાય સખિલો, મણિના અત્થો, ધનેન અત્થો, યોજનેન ગચ્છતિ ઇચ્ચાદિ હેતુમ્હિ કરણે વા તતિયા. અત્તનાવ અત્તાનં સમ્મન્નતીતિ પચ્ચત્તે બહુલંવિધાના કત્તરિ તતિયા. એવં તિલેહિ ખેત્તે વપતીતિ કમ્મત્થે, સુમુત્તા મયં તેન મહાસમણેનાતિ પઞ્ચમ્યત્થે ચ.
૨૪. ચતુત્થી સમ્પદાને
અચેતનં સચેતનં વા પટિગ્ગાહકભાવેના+પેક્ખિતં, તં સમ્પદાનં, તઞ્ચ દા-દાનેતિ ધાતુતો બ્યપ્પેન યુત્તમેવ, તત્થ ચતુત્થી હોતિ. તઞ્ચ દીયમાનસ્સ વત્થુનો અનિવારણ+જ્ઝેસના+નુમતિતો તિવિધો, યથા બુદ્ધસ્સ પુપ્ફં દેતિ, બોધિરુક્ખસ્સ જલં દેતિ, યાચકસ્સ ધનં દેતિ, ભિક્ખૂનં દાનં દેતિ.
અનિરાકરણા+રાધ-ન+બ્ભનુઞ્ઞવસેન હિ;
સમ્પદાનં તિધા વુત્તં, રુક્ખ+યાચક+ભિક્ખવો.
આધારવિવક્ખાયં સત્તમીપિ, સઙ્ઘે ગોતમિ દેહિ, સઙ્ઘે દિન્ને અહઞ્ચેવ પૂજિતો ભવિસ્સામિ, યા પલાલમયં માલં, નારી દત્વાન ચેતિયેતિ.
૨૫. તાદત્થ્યે
તાદત્થ્યે ચતુત્થી સિયા. તદત્થસ્સ ભાવે, તાદત્થ્યં, તસ્મિં તદત્થભાવે જોતનીયેવ ચતુત્થી સિયા. તદત્થસ્સ ભાવોતિ નિમિત્તનિમિત્તીસમ્બન્ધે છટ્ઠી, તસ્મા છટ્ઠાપવાદો+યં. સમેપિ નિમિત્તનિમિત્તીનં સમ્બન્ધે નિમિત્તભૂતયૂપતોવ ચતુત્થી, નો નિમિત્તીભૂતદારુતો. યૂપાય દારુ, પાકાય વજતિ, બુદ્ધસ્સત્થાય જીવિતં પરિચ્ચજામિ, નેવ દવાય, ન મદાય, ઊનસ્સ પારિપૂરિયા, અત્થાય હિતાય સુખાય સંવત્તતિ, લોકાનુકમ્પાય, ફાસુ વિહારાય.
ઇચ્ચાયં કચ્ચાયને ઉપરિ વક્ખમાનસ્સ ચતુત્થીતિ સાધિતત્તા ઇધ છટ્ઠીતિ દીપનત્થં વુચ્ચતે –
કસ્સ સાદુ નરુચ્ચતિ, મા અયસ્મન્તાનમ્પિ સઙ્ઘભેદો રુચ્ચિત્થ, ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, ભત્ત+મસ્સ નચ્છાદેતીતિ છટ્ઠી સમ્બન્ધવચનિચ્છાયં, ન ચે+વં વિરોધો સિયા, સદિસરૂપત્તા, એવંવિધેસુ ચ સમ્બન્ધસ્સ સદ્દિકાનુમતત્તા. તથા હિ ભાગવુત્તિયા ‘‘ઉપપદવિભત્તિ છટ્ઠિયા+પવાદા’’તિ વુત્તં, સદ્દન્તરે વિહિતા વિભત્તિ ઉપપદવિભત્તિ.
કસ્સ વા ત્વં ધમ્મં રોચેસીતિ અત્થમત્તે પઠમા, કસ્સ વા તુય્હન્તિ અવત્વા કસ્સ વા ત્વં ધમ્મં રોચેસીતિ અત્થમત્તે પઠમાવસેન બ્યભિચારદસ્સના. એવ+મઞ્ઞાપિ વિઞ્ઞેય્યા, પરતોપિ યથાગમં.
રઞ્ઞો સતં ધારેતિ રઞ્ઞો છત્તં ધારેતીતિ સમ્બન્ધે છટ્ઠીવ. સિલાઘ=કથને, એવં રઞ્ઞો સિલાઘતે ઇચ્ચાદિ, થુતિં કરોતીત્યત્થો. હનુ=અપનયને, રઞ્ઞો હનુતે, વઞ્ચેતીત્યત્થો. ઉપતિટ્ઠેય્ય સક્યપુત્તાનં વડ્ઢકી, ઉપગચ્છેય્યાત્યત્થો. સપ=અક્કોસે, મય્હં સપતે, સચ્ચં કુરુતેત્યત્થો. ધર=ધારણે, સુવણ્ણં તે ધારયતે, ઇણં તે ધારયતિ, અસ્સ રઞ્ઞો નાગં ધારયામ. પિહ=ઇચ્છાયં, દેવાપિ તસ્સ પિહયન્તિ તાદિનો, તેસં પિહયન્તિ સમ્બુદ્ધાનં સતીમતં, પિહયન્તિ=પત્થેન્તિ. તસ્સ કુજ્ઝ મહાવીર, યદિ+હં તસ્સ પકુપ્પેય્યં, દુભયતિ દિસાનં મેઘો, યો મિત્તાનં ન દૂભતિ, યો અપ્પદુટ્ઠસ્સ નરસ્સ દુસ્સતિ. ઇસ્સ=ઇસ્સાયં, તિત્થિયા ઇસ્સયન્તિ સમણાનં. ઉસૂય=દોસાવિકરણે, દુજ્જના ગુણવન્તાનં ઉસ્સૂયન્તિ, કા ઉસુયા વિજાનતં. ઇધ+સિધ+રાધ+સાધ=સંસિદ્ધિયં, આરાધો મે રઞ્ઞો, રઞ્ઞો ભાગ્ય+મારજ્ઝતિ, ક્યા+હં અય્યાનં અપરજ્ઝામિ, આયસ્મતો ઉપાલિત્થેરસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો ઉપતિસ્સો. ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું, આસુણન્તિ બુદ્ધસ્સ ભિક્ખૂ, તસ્સ ભિક્ખુનો જનોઅનુગિણાતિ, પતિગિણાતિ, સાધુકારદાનાદિના તં ઉસ્સહતીત્યત્થો. આરોચયામિ વો ભિક્ખવે, પટિવેદયામિ વો, આમન્તયામિ તે મહારાજ, ધમ્મં તે દેસિસ્સામિ, દેસેતુ ભન્તે ભગવા ધમ્મં ભિક્ખૂનં, યથા નો ભગવા બ્યાકરેય્ય, નિરુત્તિં તે પવક્ખામિ, અલં મે રજ્જં, અલં ભિક્ખુ પત્તસ્સ, અલં મલ્લો મલ્લસ્સ, અરહતિ મલ્લો મલ્લસ્સ, અલં તે ઇધ વાસેન, કિં મે એકેન તિણ્ણેનાતિ સબ્બત્થ સમ્બન્ધે છટ્ઠી.
એવં આયુ ભોતો હોતુ, ચિરં જીવિતં, ભદ્દં, કલ્યાણં, અત્થં, પયોજનં, કુસલં, અનામયં, હિતં, પત્થં, સુખં, સાતં, ભોતો હોતુ, સાધુ સમ્મુતિ મે તસ્સ, પુત્તસ્સા+વિકરેય્ય ગુય્હ+મત્થં, તસ્સ મે સક્કો પાતુરહોસિ, તસ્સ પહિણેય્ય, ભિક્ખૂનં દૂતં પાહેસિ, કપ્પતિ સમણાનં આયોગો, એકસ્સ દ્વિન્નં તિણ્ણં વા પહોતિ, ઉપમં તે કરિસ્સામિ, અઞ્જલિંતે પગ્ગણ્હામિ, તસ્સ ફાસુ, લોકસ્સ+ત્થો, નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, સોત્થિ તસ્સ, સમત્થો મલ્લો મલ્લસ્સ, તસ્સ હિતં, તસ્સ સુખં, સ્વાગતં તે મહારાજાતિ સબ્બત્થ સમ્બન્ધે છટ્ઠી.
૨૬. પઞ્ચમ્ય+વધિસ્મા
પદત્થાવધિસ્મા પઞ્ચમીવિભત્તિ હોતિ.
સમેપ્ય+પગમે દ્વિન્નં, પુબ્બરૂપા ય+દચ્ચુતં;
વુચ્ચતે ત+દપાદાનં, તં ચલાચલતો દ્વિધા;
યથા+સ્સા ધાવતા પોસો, પતો, રુક્ખાફલન્તિ ચ.
તત્થ ચલાવધિ ધાવતા અસ્સા પુરિસો પતતિ, અચલાવધિ પબ્બતા ઓતરન્તિ વનચારકાતિ.
તઞ્ચ અવધિ વિસયક્રિયાવિસેસસ્સ નિદ્દિટ્ઠત્તા નિદ્દિટ્ઠવિસયં, યત્થ અપ અપગમનક્રિયં ઉપાત્તં=અજ્ઝાહટં વિસયં કત્વા પવત્તતિ, તં ઉપાત્તં. યં કેનચિ ગુણેન ઉક્કંસિયતિ, તં અનુમેય્યં. યથા ગામા અપેન્તિ મુનયો, નગરા નિગ્ગતો રાજા, પાપા ચિત્તં નિવારેન્તિ. વલાહકા વિજ્જોતતે, કુસુલતો પચતીતિ. એત્થ ચ વળાહકા નિક્ખમ્મ, કુસુલતો અપનેત્વાતિ ચ પુબ્બક્રિયા અજ્ઝાહરીયતિ. મથુરા પાટલિપુત્તકેહિ અભિરૂપાતિ અનુમીયતિ. વુત્તઞ્હિ –
નિદ્દિટ્ઠવિસયં કિઞ્ચિ, ઉપાત્તવિસયં તથા;
અનુમેય્યવિસયઞ્ચેતિ, તિધા+હુ અવધિં બુધાતિ.
ભયહેતુમ્હિ-ચોરા ભયં જાયતિ, તણ્હાય જાયતિ ભયં, પાપતો ઉત્તસતિ, નત્થિ સોકો કુતો ભયં. અક્ખાતરિ-ઉપજ્ઝાયા સિક્ખં ગણ્હાતિ, આચરિયમ્હા અધીતો સુણાતિ વા. બુદ્ધસ્મા પરાજેન્તિ અઞ્ઞતિત્થિયા, પરાજિતા ભવન્તીત્યત્થો. હિમવતા પભવતિ ગઙ્ગા, અચિરવતિયા પભવન્તિ કુન્નદિયો. ઉરસ્મા જાતો પુત્તો, કમ્મતો જાતં ઇન્દ્રિયં, ઉપજ્ઝાયા અન્તરધાયતિ સિસ્સો, માતાપિતૂહિ અન્તરધારયતિ પુત્તો, નિલીયતીત્યત્થો. દૂરત્થયોગેકીવદૂરો ઇતો નળકારગામો, તતો હવે દૂરતરં વદન્તિ, ગામતો નાતિદૂરે, આરકા તે મોઘપુરિસા ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા, આરકા તેહિ ભગવા દૂરતોવ નમસ્સન્તિ, અદ્દસ દૂરતોવ આગચ્છન્તં. અન્તિકત્થયોગે-અન્તિકં ગામા, આસન્નં ગામા, સમીપં ગામા. પરિમાણે-ઇતો મથુરાય ચતૂસુ યોજનેસુ સંકસ્સં, રાજગહતો પઞ્ચચત્તાલીસયોજનમત્થકે સાવત્થિ. કાલપરિમાણે-ઇતો એકનવુતિકપ્પમત્થકે, ઇતો વસ્સસતસહસ્સસ્સ અચ્ચયેન બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. પાસાદા સંકમેય્ય, પાસાદં અભિરુહિત્વા સંકમેય્યાતિ અત્થો, તથા હત્થિક્ખન્ધા સંકમેય્ય, અભિધમ્મા પુચ્છન્તિ, અભિધમ્મં સુત્વાતિ અત્થો, આસના વુટ્ઠહેય્ય. દિસત્થવાચીહિ યોગે-ઇતો સા પુરિમા દિસા, ઇતો સા દક્ખિણા દિસા, અવીચિતો યાવ ભવગ્ગં, ઉદ્ધં પાદતલા, અધો કેસમત્થકા. વિભજને-યતો પણીતતરો વા વિસિટ્ઠતરો વા નત્થિ, અત્તદન્તો તતો વરં, કિઞ્ચાપિ દાનતો સીલં વરં, તતો મયા બહુતરં સુતં, સીલમેવ સુતા સેય્યો. આરતિપ્પયોગે-આરતિ વિરતિ પાપા, પાણાતિપાતા વેરમણિ, અદિન્નાદાના પટિવિરતો, અપ્પટિવિરતા મુસાવાદા. સુદ્ધત્થયોગે-લોભનીયેહિ ધમ્મેહિ સુદ્ધો, માતુતો ચ પિતુતો ચ સુદ્ધો અનુપક્કુટ્ઠો. પમોચનત્થયોગે-પરિમુત્તો દુક્ખસ્માતિ વદામિ, મુત્તો+સ્મિ મારબન્ધના, ન તે મુચ્ચન્તિ મચ્ચુના, મુત્તો+હં+સબ્બપાસેહિ. વિવેચને-વિવિચ્ચેવ કામેહિ, વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ. પમાણત્થે-આયામતો ચ વિત્થારતો ચ યોજનં, ગમ્ભીરતો ચ પુથુલતો ચ યોજનં ચન્દભાગાય પરિમાણં, પરિક્ખેપતો નવયોજનસતપરિમાણો મજ્ઝિમદેસો. પુબ્બાદિયોગે-પુબ્બેવ મે ભિક્ખવે સમ્બોધા, ઇતો પુબ્બે નાહોસિ, તતો પરં પચ્ચન્તિમા જનપદા, તતો અપરેન સમયેન. પઞ્હે-કુતો+સિ ત્વં, કુતો ભવં, પાટલિપુત્તતો. કિચ્છા લદ્ધન્તિ ગુણે પઞ્ચમી, કિચ્છેન મે અધિગતન્તિ હેતુમ્હિ કરણે વા તતિયા, એવં થોકા મુત્તો, થોકેન મુત્તોતિ.
કથં ‘‘થોકં ચલતી’’તિ, ક્રિયાવિસેસને કમ્મનિ દુતિયા, થોકં ચલનં કરોતીત્યત્થો, થોકન્તિ ચલનક્રિયાય વિસેસનત્તા ક્રિયાવિસેસનં.
ક્રિયાવિસેસનં નામ, કમ્મત્તે+કત્તસણ્ઠિતા;
ન્યાયસિદ્ધં યતો તસ્મા, તદત્થં ન વિસું વિધિ.
ન્યાયસિદ્ધંવ=ચલનન્તિ યસ્મા ભાવે અનો, તસ્મા ભાવસ્સે+કત્તા એકવચનન્તિ ઞાયા એકત્તઞ્ચ, ભાવે અનત્તા નપુંસકત્તઞ્ચ, કરોતિક્રિયાય સમ્બન્ધેન કમ્મત્તઞ્ચ સિજ્ઝતીતિ. કર+ભૂધાતવો ચ –
કારિયરૂપાભિધાત્વત્થા, સબ્બે સત્તાય યુજ્જરે;
તતો ક્રિયા ચ ભાવો ચ, સામઞ્ઞં તેસુ ગમ્યતે –
તિ વુત્તત્તા યુજ્જન્તિ.
થોકત્થે-થોકા મુચ્ચતિ. સબ્બત્થ સવિસયે પઞ્ચમી. એત્થ ‘‘વિવક્ખા લોકિકા સા ચ, ન સક્કા અનિવત્તિતું’’તિ વુત્તત્તા અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો ન સિયા. મરિયાદાયં-આપબ્બતા ખેત્તં. અભિવિધિમ્હિ-આબ્રહ્મલોકા સદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, પબ્બતં વજ્જેત્વા, બ્રહ્મલોકમ્હિ બ્યાપેત્વાતિ ચ અત્થો. એત્થ વજ્જમાનસીમા મરિયાદા, ગય્હમાનસીમા અભિવિધિ.
૨૭. અપપરીહિ વજ્જને
વજ્જને વત્તમાનેહી અપપરીહિ યોગે પઞ્ચમી હોતિ. અપસાલાય આયન્તિ વાણિજા, પરિસાલાય આયન્તિ વાણિજા, સાલં વજ્જેત્વાતિ અત્થો.
૨૮. પટિનિધિપતિદાનેસુ પતિના
પટિનિધિમ્હિ પતિદાને ચ વત્તમાનેન પતિના યોગે નામસ્મા પઞ્ચમી હોતિ. બુદ્ધસ્મા પતિ સારિપુત્તો, ઘત+મસ્સ તેલસ્મા પતિ દદાતિ.
૨૯. રિતે દુતિયા ચ
રિતેસદ્દયોગે નામસ્મા દુતિયા હોતિ પઞ્ચમી ચ. રિતે સદ્ધમ્મા, રિતે સદ્ધમ્મં.
૩૦. વિના+ઞ્ઞત્ર તતિયા ચ
વિના+ઞ્ઞત્રયોગે નામસ્મા તતિયા દુતિયા પઞ્ચમી ચ. વિના વાતેન, વિના વાતં, વિના વાતસ્મા. અઞ્ઞત્ર એકેન પિણ્ડપાતનીહારકેન, અઞ્ઞત્ર ધમ્મં, અઞ્ઞત્ર ધમ્મા.
૩૧. પુથનાનાહિ
એતેહિ યોગે તતિયા હોતિ પઞ્ચમી ચ. ભિન્નયોગકરણં દુતિયાનિવત્તનત્થં. પુથગેવ જનેન, પુથગેવ જનસ્મા, જનેન નાના, જનસ્મા નાના.
૩૯. છટ્ઠી સમ્બન્ધે
સમ્બન્ધે છટ્ઠી હોતિ. રઞ્ઞો પુરિસોતિ વુત્તે યસ્મા રાજા દદાતિ, પુરિસો ગણ્હાતિ, તસ્મા રાજપુરિસોતિ વિઞ્ઞાયતિ. એવમેવ યો યસ્સ આયત્તો સેવકાદિભાવેન ભણ્ડભાવેન વા સમીપ+સમૂહા+વયવ+વિકાર+કારિય+અવત્થા+જાતિ+ગુણ+ક્રિયાદિવસેન વા, ઠાનીવસેન વા, આગમીવસેન વા, સો તિવિધોપિ અત્થો સમ્બન્ધો નામ. વુત્તઞ્હિ –
ક્રિયાકારકસઞ્જાતો, અસ્સે+દંભાવહેતુકો;
સમ્બન્ધો નામ સો અત્થો, તત્થ છટ્ઠી વિધીયતે.
પારતન્ત્યઞ્હિ સમ્બન્ધો, તત્થ છટ્ઠી ભવે તિતો;
ઉપાધિ+ઠાન્યા+ગમિતો, ન વિસેસ્સાદિતો તિતોતિ.
ઉપાધિસઙ્ખાતવિસેસનતો તાવ-રઞ્ઞો પુરિસો. એત્થ ચ બ્રાહ્મણાદિસામિતો નિવત્તેતીતિ રાજા વિસેસનં, પુરિસો તેન વિસેસિયતીતિ વિસેસ્સો. ભણ્ડસમ્બન્ધતો-પહુતં મે ધનં સક્ક, એકસ્સ પટિવીસો, ભિક્ખુસ્સ પત્તચીવરં. સમીપતો-અમ્બવનસ્સ અવિદૂરે, નિબ્બાનસ્સેવ સન્તિકે. સમૂહે-સુવણ્ણસ્સ રાસિ, ભિક્ખૂનં સમૂહો. અવયવે-મનુસ્સસ્સેવ તે સીસં, રુક્ખસ્સ સાખા. વિકારે-સુવણ્ણસ્સ વિકતિ, ભટ્ઠધઞ્ઞાનં સત્તુ. કારિયે-યવસ્સ અઙ્કુરો, મેઘસ્સ સદ્દો, પુત્તાપિ તસ્સ બહવો, કમ્માનં ફલં વિપાકો. અવત્થાયં-ખન્ધાનં પાતુભાવો, જરા, ભેદો વા. જાતિયં-મનુસ્સસ્સ ભાવો, મનુસ્સાનં જાતિ. ગુણે-સુવણ્ણસ્સ વણ્ણો, વણ્ણો ન ખીયેથ તથાગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ગુણઘોસો, પુપ્ફાનં ગન્ધો, ફલાનં રસો, ચિત્તસ્સ ફુસના, સિપ્પિકાનં સતં નત્થિ, તિલાનં મુટ્ઠિ, તેસં સમાયોગો, સન્ધિનો વિમોક્ખો, તથાગતસ્સ પઞ્ઞાપારમિં આરબ્ભ, સુખં તે, દુક્ખં તે, ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ, પઞ્ઞાય પટુભાવો, રૂપસ્સ લહુતા, મુદુતા વા, ઉપચયો વા. ક્રિયાસમ્બન્ધે-પાદસ્સ ઉક્ખેપનં, અવક્ખેપનં વા, હત્થસ્સ સમિઞ્જનં, દાનં, પસારણં, ધાતૂનં ગમનં, ઠાનં, નિસજ્જા, સયનં વા, તથાગતસ્સ નામગોત્તાદિ, તસ્સ કારણં, તસ્સ માતાપિતરો, તસ્સ પુરતો પાતુરહોસિ, નગરસ્સ દક્ખિણતો, વસ્સાનં તતિયે માસે, ન તસ્સ ઉપમા, કુવેરસ્સ બલિ ઇચ્ચાદિ. અપિ ચ –
ગાવસ્સ જાતિ, ધવલો, ગતિ, સિઙ્ગં, નામન્તિ+ધ;
દબ્બસ્સાપિ ચ જાત્યાદિ, વિસેસ્સા હોન્તિ કામતો.
ગોત્તઞ્ચ સબલોદિસ્સ, પાક+મન્નસ્સ સુક્કતા;
પટસ્સ, સિઙ્ગંમેણ્ડસ્સ, ના+ઞ્ઞેસંતિ વિસેસ્સતે.
ઠાનિતો-યુવણ્ણાન+મેઓ લુત્તા. આગમિતો-સુઞ સસ્સ. સામિયોગે-દેવાન+મિન્દો, મિગાનં રાજા. રુજાદિયોગે-દેવદત્તસ્સ રુજતિ, તસ્સ રોગો ઉપ્પજ્જિ, મહાસેનાપતીનં ઉજ્ઝાપેતબ્બં, રજકસ્સ વત્થં દદાતિ, મુસાવાદસ્સ ઓત્તપ્પં ઇચ્ચાદિ. યજસ્સ યોગે-પુપ્ફસ્સ બુદ્ધસ્સ યજતિ, પુપ્ફેનાત્યત્થો. એવં ઘતસ્સ અગ્ગિં જુહતિ. સુહિતત્થે-પત્તં ઓદનસ્સ પૂરેત્વા, પૂરં નાનાપકારસ્સ અસુચિનો, પૂરં હિરઞ્ઞસુવણ્ણસ્સ, પૂરતિ બાલો પાપસ્સ. કિતકપ્પયોગે-બહુલંવિધાના છટ્ઠી, રઞ્ઞો સમ્મતો, પૂજિતો, સક્કતો, અપચિતો, માનિતો વા, અમતં તેસં ભિક્ખવે અપરિભુત્તં, યેસં કાયગતા સતિ અપરિભુત્તા, સાધુસમ્મતો બહુજનસ્સ, સુપ્પટિવિદ્ધા બુદ્ધાનં ધમ્મધાતુ, ધમ્મસ્સ ગુત્તો મેધાવી. કમ્મત્થે-તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો, સહસા કમ્મસ્સ કત્તારો, અમતસ્સ દાતા, ભિન્નાનં સન્ધાતા, સહિતાનં અનુપ્પદાતા, બોધેતા પજાય, કમ્મસ્સ કારકો નત્થિ, વિપાકસ્સ ચ વેદકો, અવિસંવાદકો લોકસ્સ, ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો. સરતિ+ચ્છાયોગે-માતુ સરતિ, ન તેસં કોચિ સરતિ, સત્તાનં કમ્મપચ્ચયા, પુત્તસ્સ ઇચ્છતિ. કરોતિસ્સ (યોગે) – ઉદકસ્સ પતિકુરુતે, કણ્ડસ્સ પતિકુરુતે, અભિસઙ્ખરોતીત્યત્થો. પઞ્ચમિયત્થે પરિહાનિભયત્થયોગેપિ છટ્ઠી, અસ્સવનતાય ધમ્મસ્સ પરિયાયન્તિ, કિન્નુ ખો અહં તસ્સ સુખસ્સ ભાયામિ, સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સ, સબ્બે ભાયન્તિ મચ્ચુનો, ભીતો ચતુન્નં આસીવિસાનં ઘોરવિસાનં ઇચ્ચાદિ.
૪૦. તુલ્યત્થેન વા તતિયા
તુલ્યત્થેન યોગે વા છટ્ઠી હોતિ તતિયા ચ. પિતુ તુલ્યો, પિતરા વા, માતુ તુલ્યો, માતરા વા.
૩૨. સત્તમ્યા+ધારે
કત્તુકમ્મટ્ઠાનં નિસજ્જ+પચનાદિક્રિયાનં યો આધારો, તં આધારકારકં નામ. કથં કટે નિસીદતિ દેવદત્તો, થાલિયં ઓદનં પચતિ, દેવદત્ત+તણ્ડુલાનં કત્તુ+કમ્માનં ધારણતો તદટ્ઠઆસન+પચનક્રિયં કટ+થાલિયો ધારેન્તિ નામ, તસ્મિં સત્તમીવિભત્તિ હોતિ.
સો બ્યાપિકો, ઓપસિલેસિકો, વેસયિકો, સામીપિકોતિ ચતુબ્બિધો. તત્થ યો આધેય્યસ્સ નિસ્સેસાધારભૂતો, સો બ્યાપિકો, યથા તિલેસુ તેલં અત્થિ, ખીરેસુ જલં, દધિમ્હિ સપ્પિ. પચ્ચેકસિદ્ધાનં ભાવાનં યં આધેય્યભાવેન ઉપસિલેસનં અલ્લીયનં અત્થિ, સો ઓપસિલેસિકો. યથા આસને નિસિન્નો સઙ્ઘો, થાલિયં ઓદનં પચતિ, ઘટે ઉદક+મત્થિ, દૂરે ઠિતો, સમીપે ઠિતો. યત્થ સમીપે સમીપીવોહારં કત્વા તદાયત્તતાદીપનત્થં આધારભાવો ઉપચરીયતિ, તં સામીપિકં, યથા ગઙ્ગાયં ઘોસો, ગઙ્ગાય સમીપે વજોત્યત્થો. સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને. યત્થ અઞ્ઞથાભાવવસેન દેસન્તરાવચ્છેદવસેન વા આધારપરિકપ્પો, સો વેસયિતો. યથા આકાસે સકુણા ચરન્તિ, ભૂમિયં મનુસ્સા, જલે મચ્છા, પાસાદેસુ પતિતો, પાપસ્મિં રમતી મનો, પસન્નો બુદ્ધસાસને, પઞ્ઞાય સાધુ, વિનયે નિપુણો, માતરિ સાધુ, પિતરિ નિપુણો.
કિરિયા કત્તુ+કમ્મટ્ઠા, આધારીયતિ યેન સો;
આધારો ચતુધા વુત્તો, બ્યાપકાદિપ્પભેદતો.
બ્યાપકો તિલખીરાદિ, કટો ઓપસિલેસિકો;
સામીપિકો તુ ગઙ્ગાદિ, આકાસો વિસયો મતો.
૩૩. નિમિત્તે
નિમિત્તત્થે સત્તમી હોતિ. અજિનમ્હિ હઞ્ઞતે દીપિ, કુઞ્જરો દન્તેસુ હઞ્ઞતે, અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિયં. સબ્બત્થ નિમિત્યત્થો.