સઙ્ખ્યાકણ્ડ

અથ સઙ્ખ્યાસદ્દા વુચ્ચન્તે. એકાદયો અટ્ઠારસન્તા સઙ્ખ્યેય્યવચના. વીસતિઆદયો ‘‘ભિક્ખૂનં વીસતી’’તિઆદીસુ સઙ્ખ્યાવચના, ‘‘વીસતિ ભિક્ખવો’’તિઆદીસુ સઙ્ખ્યેય્યવચના. એકસદ્દો સબ્બાદીસુ વુત્તોવ. દ્વાદયો અટ્ઠારસન્તા બહુવચનન્થાવ.

૨૧૯. યોમ્હિ દ્વિન્નં દુવે+દ્વે

યોમ્હિ દ્વિસ્સ સવિભત્તિસ્સ દુવે+દ્વે હોન્તિ પચ્ચેકં. દુવે દ્વે, દુવે દ્વે, દ્વીહિ દ્વીભિ.

૨૨૦. દુવિન્નં નંમ્હિ વા

નંમ્હિ દ્વિસ્સ સવિભત્તિસ્સ દુવિન્નં હોતિ વા. દુવિન્નં, અઞ્ઞત્ર –

૪૭. નંમ્હિ નુક દ્વાદીનં સત્તરસન્નં

દ્વાદીનં સત્તરસન્નં સઙ્ખ્યાનં નુક હોતિ નંમ્હિ વિભત્તિમ્હિ. ઉકારો ઉચ્ચારણત્થો, કકારો અન્તાવયવત્થો. એત્થ નાગમો વિભત્તિસ્સ આદ્યાવયવો ચે, ‘‘આગમા તગ્ગુણીભૂતા તગ્ગહણેન ગય્હન્તે’’તિ ઞાયા નાગમોપિ તંગહણેન ગય્હતીતિ ‘‘સુનંહિસૂ’’તિ દીઘપ્પસઙ્ગે પકતિયા અન્તાવયવભૂતે સરન્તતા નત્થીતિ ન દીઘો. દ્વિન્નં, દ્વીસુ.

૨૦૭. પુમે તયો+ચત્તારો

યોમ્હિ સવિભત્તીનં તિ+ચતુન્નં તયો+ચત્તારો હોન્તિ યથાક્કમં પુલ્લિઙ્ગે. તયો, તયો, તીહિ તીભિ.

૪૯. ણ્ણં+ણ્ણન્નં તિતો ઝા

ઝસઞ્ઞિતો તિતો નંવચનસ્સ ણ્ણં+ણ્ણન્નં હોન્તિ. તિણ્ણં તિણ્ણન્નં, તીસુ.

ઇત્થિયં –

૨૦૫. તિસ્સો ચતસ્સો યોમ્હિ સવિભત્તીનં

વિભત્તિસહિતાનં તિચતુન્નં યોમ્હિ તિસ્સો+ચતસ્સો હોન્તિ ઇત્થિયં યથાક્કમં. તિસ્સો, તિસ્સો, તીહિ તીભિ.

૨૦૪. નંમ્હિ તિચતુન્ન+મિત્થિયં તિસ્સ+ચતસ્સા

નંમ્હિ તિચતુન્નં તિસ્સ+ચતસ્સા હોન્તિ+ત્થિયં યથાક્કમં. નંમ્હીતિ ચતુત્થીછટ્ઠીનં સામઞ્ઞવચનં, નો ચે નંસૂતિ વદતિ, યથાક્કમંતિ સદ્દદ્વયાપેક્ખં. એવ+મીદિસ+મઞ્ઞમ્પિ. તિસ્સન્નં તીસુ.

૨૦૬. તીણિ+ચત્તારિ નપુંસકે

યોમ્હિ સવિભત્તીનં તિચતુન્નં યથાક્કમં તીણિ+ચત્તારિ હોન્તિ નપુંસકે. તીણિ, તીણિ, તીહિ ઇચ્ચાદિ પુલ્લિઙ્ગેવ.

ચતુ યો,

૨૦૮. ચતુરો વા ચતુસ્સ

ચતુસ્સ સવિભત્તિસ્સ યોમ્હિ ચતુરો હોતિ વા પુલ્લિઙ્ગે. ચતુરો ચત્તારો. કથં ‘‘ચતુરો નિમિત્તે નાદ્દસાસિ’’ન્તિ, લિઙ્ગવિપલ્લાસેન સિદ્ધં, ચત્તારિ નિમિત્તાનીતિ અત્થો. વિપલ્લાસો તિવિધો લિઙ્ગવિપલ્લાસો વચનવિપલ્લાસો વિભત્તિવિપલ્લાસોતિ. ચતૂહિ ચતૂભિ. ચતુન્નં, ચતૂસુ.

ઇત્થિયં ચતસ્સો. ચતસ્સો. ચતૂહિ ચતૂભિ. ચતસ્સન્નં. ચતસ્સન્નં. ચતૂસુ.

નપુંસકે ચત્તારિ. ચત્તારિ. ચતૂહિ ચતૂભિ. ઇચ્ચાદિ પુમેવ.

૧૬૯. ટ પઞ્ચાદીહિ ચુદ્દસહિ

‘‘સુત્તે લિઙ્ગવચનમત્ત’’ન્તિ ઞાયા ટ-ઇતિ વુત્તં. પઞ્ચાદીહિ ચુદ્દસહિ સઙ્ખ્યાહિ યોનં ટ હોતિ. પઞ્ચ. પઞ્ચ. યોનં ટા+ટેનિવત્થનત્થં ટ-વિધાનં.

૯૦. પઞ્ચાદીનં ચુદ્દસન્ન+મ

પઞ્ચાદીનં ચુદ્દસન્નં સુનંહિસ્વ હોતિ. એત્ત+દીઘાપવાદો+યં. અપવાદતિ બાધેતીતિ અપવાદો. તસ્મા ‘‘પકપ્યાપવાદવિસયમુસ્સગ્ગા અભિનિવિસન્તે’’તિ ઞાયા ‘‘સુહિસ્વ+સ્સે’’ ‘‘સુનંહિસુ’’તિ ચ ઉસ્સગ્ગા ‘‘પઞ્ચાદીનં ચુદ્દસન્ન+મ’’ ઇતિ અપવાદવિસયં ન પવિસન્તિ, સામઞ્ઞત્તા. એવ+મુપરિપિ ‘‘પઞ્ચમિયં પરસ્સ’’ ‘‘આદિસ્સા’’તિ. પઞ્ચહિ પઞ્ચભિ પઞ્ચન્નં. પઞ્ચન્નં. પઞ્ચસુ. એવં છાદયો અટ્ઠારસન્તા.

‘‘ચત્થે’’તિ એકો ચ દસ ચાતિ ચત્તસમાસે ‘‘અમાદી’’તિ એકેન અધિકા દસાતિ તતિયાસમાસે વા કતે ‘‘એકત્થતાય’’ન્તિ વિભત્તિલોપો. એવ+મુપરિ ચ.

૩,૧૦૨. એકટ્ઠાન+મા

એકઅટ્ઠાનં આ હોતિ દસે પરે.

૩,૧૦૩. ર સંખ્યાતો વા

સંખ્યાતો પરસ્સ દસસ્સ ર હોતિ વિભાસા. સ ચ ‘‘પઞ્ચમિયં પરસ્સા’’તિ વત્તમાને ‘‘આદિસ્સા’’તિ દકારસ્સેવ હોતિ. એકારસ એકાદસ. એકારસહિ એકાદસહિ. એકારસન્નં એકાદસન્નં. એકારસસુ એકાદસસુ. એવ+મેકાદસઇચ્ચાદિપિ.

૩,૯૪. આ સંખ્યાયા સતાદો નાઞ્ઞત્થે

સંખ્યાય+મુત્તરપદે દ્વિસ્સા હોતિ અસતાદો નાઞ્ઞત્થે.

આવિટ્ઠલિઙ્ગત્તા સંખ્યાયં ઉત્તરપદે સલિઙ્ગેનેવ વિસેસનં ભવતિ.

સુદ્ધં મિસ્સઞ્ચ સંકિણ્ણં, ઉપસજ્જનમેવ ચ;

આવિટ્ઠ+મથ વા+બ્યત્તં, છધા લિઙ્ગં વિવંયતે.

એત્થ યથાક્કમં રુક્ખો લતા પણ્ણંતિ સુદ્ધં. ઘટો ઘટી, વજિરો વજિરં, વેદના વેદનંતિ મિસ્સં. તટો તટી તટંતિ સંકિણ્ણં. સુક્કો પટો, સુક્કા પટિ, સુક્કં વત્થંતિ ઉપસજ્જનં. રાજા સરણં, ગુણો પમાણંતિ આવિટ્ઠં. તુવં અહં કતિ પઞ્ચાતિ અબ્યત્તં. ઇતિ લિઙ્ગં વેદિતબ્બં. દ્વાદસ.

૩,૯૮. બા ચત્તાલીસા દો

દ્વિસ્સ બા વા હોતિ ચત્તાલીસા દો નાઞ્ઞત્થે. રાદે સે બારસ.

૩,૯૫. તિસ્સે

સંખ્યાય+મુત્તરપદે તિસ્સ એ હોત+સતાદો ના+ઞ્ઞત્થે.

૩,૧૦૪. છતીહિ ળો ચ

છતીહિ પરસ્સ દસસ્સ ળો હોતિ રો ચ. તેળસ તેરસ.

૩,૧૦૦. ચતુસ્સ ચુચો દસે

ચતુસ્સ ચુ+ચો હોન્તિ વા દસે પરે. દ્વિત્તે ચુદ્દસ ચોદ્દસ ચતુદ્દસ.

૩,૯૯. વીસતિદસેસુ પઞ્ચસ્સ પણ્ણ+પન્ના

વીસતિ સેસુ પરેસુ પઞ્ચસ્સ પણ્ણ+પન્ના હોન્તિ યથાક્કમં. પન્નરસ પઞ્ચદસ.

૩,૧૦૧. છસ્સ સો

છસ્સ સો-ઇચ્ચ+ય+માદેસો હોતિ સે પરે. સોળસ સોરસ. સત્તરસ સત્તદસ. ‘‘એકટ્ઠાન+મા’’તિ આ, અટ્ઠારસ અટ્ઠાદસ.

ઊના ચ સા વીસતિ ચાતિ ‘‘વિસેસન+મેકત્થેને’’તિ વિસેસનસમાસે ‘‘ઇત્થિયં ભાસિતપુમિ+ત્થી પુમે+વેકત્થે’’તિ પુમત્તે ચ કતે એકેન ઊના વીસતીતિ તતિયાસમાસે એકૂનવીસતિ.

વીસતિઆદયો આનવુતિયા ઇત્થિલિઙ્ગે+કવચના. ભો એકૂનવીસતિ. એકૂનવીસતિં. એકૂનવીસત્યા એકૂનવીસતિયા. એકૂનવીસત્યં એકૂનવીસતિયં એકૂનવીસત્યા એકૂનવીસતિયા. મતિસમં.

એવં વીસતિ, એકવીસતિ, દ્વાવીસતિ બાવીસતિ, તેવીસતિ ચતુવીસતિપ્પભુતયો. પણ્ણઆદેસે પણ્ણવીસતિ પઞ્ચવીસતિ. એવં છબ્બીસતિ, સત્તવીસતિ, અટ્ઠવીસતિ.

એકેન ઊના તિંસતિ તિંસા વાતિ એકૂનતિંસતિ એકૂનતિંસા વા. કરણે એકૂનતિંસાય. એકૂનતિંસાય, એકૂનતિંસાય, એકૂનતિંસાય, એકૂનતિંસાયં. એવં તિંસતિણિંસાવભુતયો. તિંસાસદ્દસ્સ પન સિલોપે ‘‘દીઘસ્સો’’તિ યોગવિભાગા રસ્સો, તિંસ. નિગ્ગહીતાગમો, તિંસં. ભોતિંસે+ચ્ચાદિ પુમેવ.

ચત્તાલીસાદીસુપિ યથાસમ્ભવં એવમેવ. દ્વિત્તે એકત્તિંસતિ એકત્તિંસા. રસ્સદ્વિત્તે દ્વત્તિંસતિ દ્વત્તિંસ. એવં તેત્તિંસતિ તેત્તિંસાદયો યાવ એકૂનચત્તાલીસતિ એકૂનચત્તાલીસા. ચત્તાલીસાય સિમ્હિ ચત્તારીસા ચત્તાલીસા ચત્તાલીસં, ભો ચત્તાલીસે+ચ્ચાદિ હોતિ. એવં એકચત્તારીસા.

૩,૯૭. દ્વીસ્સા ચ

અસતાદો નાઞ્ઞત્થે ચત્તાલીસાદો દ્વિસ્સ એ વા હોતિ આ ચ. દ્વેચત્તાલીસા દ્વેચત્તાલીસ દ્વેચત્તાલીસં, એવં દ્વાચત્તાલીસ-ઇચ્ચાદિ. દ્વેચત્તારીસા દ્વેચત્તારીસ દ્વેચત્તારીસં, એવં દ્વાચત્તારીસા દ્વાચત્તારીસ ઇચ્ચાદિ. ચત્તાલીસતિ એકચત્તાલીસતિ દ્વેચત્તાલીસતિ દ્વાચત્તાલીસતિ ઇચ્ચાદિ એકૂનવીસતિસમં.

૩,૯૮. ચત્તાલીસાદો વા

અસતાદો નાઞ્ઞત્થે ચત્તાલીસાદો તિસ્સે હોતિ વા. તેચત્તાલીસા તેચત્તાલીસ તેચત્તાલીસં. ભો તેચત્તાલીસે ઇચ્ચાદિ હોતિ. એવં તિચત્તાલીસા તેચત્તારીસા તિચત્તારીસા ઇચ્ચાદિ, તેચત્તાલીસતિ તિચત્તાલીસતિ ઇચ્ચાદિ પુબ્બેવ.

એવં ચતુચત્તાલીસા પઞ્ચચત્તાલીસા ચતુચત્તાલીસતિ પઞ્ચચત્તાલીસતિ ઇચ્ચાદિ યાવ એકૂનપઞ્ઞાસા.

પઞ્ઞાસા પઞ્ઞાસ પઞ્ઞાસં ઇચ્ચાદિ હોતિ. એવં દ્વેપઞ્ઞાસા દ્વાપઞ્ઞાસા દ્વિપઞ્ઞાસા દ્વેપણ્ણાસા દ્વાપણ્ણાસા દ્વિપણ્ણાસા. તેપઞ્ઞાસા તિપઞ્ઞાસા તિપઞ્ઞાસં તેપણ્ણાસા તિપણ્ણાસા. ચતુપણ્ણાસા પઞ્ચપણ્ણાસા ઇચ્ચાદિ યાવ એકૂનસટ્ઠિ.

એવં સટ્ઠિ, એકસટ્ઠિ, દ્વેસટ્ઠિ દ્વાસટ્ઠિ દ્વિસટ્ઠિ, તેસટ્ઠિ તિસટ્ઠિ, ચતુસટ્ઠિ પઞ્ચસટ્ઠિ ઇચ્ચાદિ યાવ એકૂનસત્તતિ.

સત્તતિ, એકસત્તતિ, દ્વેસત્તતિ દ્વાસત્તતિ દ્વિસત્તતિ, તેસત્તતિ તિસત્તતિ. દ્વેસત્તરિ દ્વાસત્તરિ દ્વિસત્તરિ, ચતુસત્તતિ, પઞ્ચસત્તતિ, ચતુસત્તરિ, પઞ્ચસત્તરીતિ યાવ એકૂનાસીતિ.

અસીતિ, એકાસીતિ, દ્વાસીતિ, યાગમે દ્વિયાસીતિ, તેઅસીતિ તિયાસીતિ, ચતુરાસીતિ, પઞ્ચાસીતિ ઇચ્ચાદિ યાવ એકૂનનવુતિ.

નવુતિ, એકનવુતિ, દ્વેનવુતિ દ્વાનવુતિ દ્વિનવુતિ, તેનવુતિ તિનવુતિ, ચતુનવુતિ, પઞ્ચનવુતિ ઇચ્ચાદિ યાવ એકૂનસતં, એતં નપુંસકલિઙ્ગ+મેકવચનન્તં.

સતં, ભો સત સતા, સતં, સતં. સતેન, કરણે સતેન. સતસ્સ, સતા સતમ્હા સતસ્મા, સતસ્સ, સતે સતમ્હિ સતસ્મિં. એવં એકસતતો પભુતિ યાવ સહસ્સં.

કોટિ પકોટિ કોટિપ્પકોટિ અક્ખોભિણિયો ઇત્થિલિઙ્ગે+કવચનન્તા. વગ્ગભેદે તુ સબ્બાસમ્પિ સંખ્યાનં બહુવચનોપિ હોતેવ ‘‘દ્વેવીસતિયો જિનદન્તા’’ ‘‘તિસ્સો વીસતિયો દિનઘટિકા’’ ઇચ્ચાદિ.

દસદસકં સતં નામ, દસસતં સહસ્સં નામ, દસસહસ્સં નહુતં, દસનહુતં લક્ખં, સતસહસ્સન્તિપિ વુચ્ચતિ.

લક્ખસતં કોટિ, કોટિલક્ખસતં પકોટિ, પકોટિલક્ખસતં કોટિપ્પકોટિ, એવં નહુતં, નિન્નહુતં, અક્ખોભિણી, બિન્દુ, અબ્બુદં, નિરબ્બુદં, અહહં, અબબં, અટટં, સોગણ્ડિકં, ઉપ્પલં, કુમુદં, પુણ્ડરીકં, પદુમં, કથાનં, મહાકથાનં, અસઙ્ખ્યેય્યન્તિ યથાક્કમં સતલક્ખગુણં વેદિતબ્બં.

ઇચ્ચેવં ઠાનતો ઠાનં, સતલક્ખગુણં મતં;

કોટિપ્પભુતીનં વીસ-સઙ્ખ્યાનઞ્ચ યથાક્કમન્તિ.

અથા+સંખ્યા વુચ્ચતે, અબ્યયન્તિ ચ વુચ્ચતે. તં પાદિ ચાદિ, ઉપસગ્ગનિપાતાતિ ચ દુવિધં.

પ પરા અપ સં અનુ અવ ઓ નિ દુ વિ અધિ અપિ અતિ સુ ઉ અભિ પતિ પરિ ઉપ આ ઇમે વીસતિ પાદયો. પાદયો હિ જોતકા, ન વાચકા.

તત્થ પ-સદ્દો પકારા+દિકમ્મ, પધાન+ન્તોભાવ, વિયોગ, તપ્પર, ભુસત્થ, સમ્ભવ, તિત્તિ, અનાવિલ, પત્થનાદીસુ. યથા પકારે-પઞ્ઞા. આદિકમ્મે-વિપ્પકતં, પધાને-પણીતં, અન્તોભાવે-પક્ખિત્તં, ખિત્તન્તિ પેરણં, પક્ખિત્તન્તિ અન્તોકરણં, ધાત્વત્થસ્સ બાધિતત્તા. વુત્થઞ્હિ –

ધાત્વત્થં બાધતે કોચિ, કોચિ તં અનુવત્તતે;

તમેવ+ઞ્ઞો વિસેસેતિ, ઉપસગ્ગગતી તિધાતિ.

એત્થ ચ ‘‘અનુરુદ્ધકા મે સઙ્ગામયુદ્ધે’’તિ ચ ઇમે ઉપસગ્ગા ધાત્વત્થં વિસેસેન્તિ નામ. વિયોગે-પવાસી, તપ્પરે-પાચરિયો, ભુસત્થે-પવુદ્ધકાયો, સમ્ભવે-હિમવન્તા ગઙ્ગા પભવતિ, તિત્તિયં-પહૂત+મન્નં, અનાવિલે-પસન્ન+મુદકં, પત્થને-પણિહિતં.

પરાઇતિ પરિહાનિ, પરાજય, ગતિ, વિક્કમા+મસનાદીસુ. યથા પરિહાનિયં-પરાભવો. પરાજયે-પરાજિતો, ગતિયં-પરાયનં, વિક્કમે-પરક્કમતિ, આમસને-અઙ્ગસ્સ પરામસનં.

અપઇતિ અપગત, ગરહ, વજ્જન, પૂજા, પદુસ્સનાદીસુ. યથા અપગતે-અપમાનો અપેતો, ગરહે-અપગબ્ભો, વજ્જને-અપસાલાય આયન્તિ વાણિજા, પૂજાયં-વુદ્ધાપચાયી, પદુસ્સને-અપરજ્ઝન્તિ.

સંઇતિ સમોધાન, સમ્માસમ, સમન્તભાવ, સંગત, સંખેપ, ભુસત્થ, સહ+પ્પત્થ, પભવા+ભિમુખભાવ, વિધાન, પુનપ્પુન, કરણ, સમિદ્ધાદીસુ. યથા સમોધાને-સન્ધિ, સમ્માસમે-સમાધિ, સમ્પયુત્તો, સમન્તભાવે-સંકિણ્ણં, સમુલ્લપના, સંગતે-સઙ્ગમો, સંખેપે-સમાસો, ભુસત્થે-સારત્થો, સહત્થે-સંવાસો, અપ્પત્થે-સમગ્ઘો, પભવે-સમ્ભવો, અભિમુખભાવે-સમ્મુખં. સંગતે-સંગણ્હાતિ, વિધાને-સંવુતં, પુનપ્પુનકરણે-સન્ધાવતિ, સમિદ્ધિયં-સમ્પન્નો.

અનુઇતિ અનુગતા+નુપચ્છિન્ન, પચ્છાત્થ, ભુસત્થ, સાદિસ્સ, હીન, તતિયત્થ, લક્ખણિ+ત્થમ્ભૂતક્ખાન, ભાગ, વિચ્છાદીસુ. અનુગતે-અન્વેતિ, અનુપચ્છિન્ને-અનુસયો, પચ્છાત્થે-અનુરથં, ભુસત્થે-અનુરત્તો, સાદિસ્સે-અનુરૂપં, હીને-અનુસારિપુત્તં પઞ્ઞવન્તો, તતિયત્થે-નદિ+મન્વવસિતા સેના, લક્ખણેરુક્ખ+મનુવિજ્જોતતે વિજ્જુ, ઇત્થમ્ભૂતખ્યાને-સાધુ દેવદત્તો માતર+મનુ, ભાગે-ય+દેત્થ મં અનુ સિયા, તં દીયતુ, વિચ્છાયં-રુક્ખં રુક્ખં અનુ વિજ્જોતતે ચન્દો.

અવઇતિ અધોભાગ, વિયોગ, પરિભવ, જાનન, [સુદ્ધિ] નિચ્છય, દેસ, થેય્યાદીસુ. અધોભાગે-અવક્ખિત્તચક્ખુ, વિયોગે-અવકોકિલં વનં, પરિભવે-અવજાનનં, અવમઞ્ઞતિ, જાનને-અવગચ્છતિ. [સુદ્ધિયં–વોદાનં (રૂપસિદ્ધિ)], નિચ્છયે-અવધારણં, દેસે-અવકાસો, થેય્યે-અવહારો.

ઓઇતિ ઓરોહરણ, નીહરણ, સુદ્ધિઆદીસુ દિસ્સતિ. ઓરોહણે-પાસાદા ઓરોહતિ, નીહરણે-ઓમુક્કુપાહનો, સુદ્ધિયં-ઓદાતં.

નિઇતિ, નિસ્સેસ, નિગ્ગત, નીહરણ,+ન્તોપવેસના+ભાવ, નિસેધન, નિક્ખન્ત, પાતુભાવા+વધારણ, વિભજન, ઉપમુ+પધારણા+વસાન, છેક, નીહરણા+વરણાદીસુ. નિસ્સેસે-નિરુત્તિ, નિગ્ગતે-નિક્કિલેસો, નિય્યાતિ, નીહરણે-નિદ્ધારણં, અન્તોપવેસને-નિખાતો, અભાવે-નિમ્મક્ખિકં, નિસેધે-નિવારેતિ, નિક્ખન્તે-નિબ્બાનં, પાતુભાવે-નિમ્મિતં, અવધારણે-નિચ્છયો, વિભજને-નિદ્દેસો. ઉપમાયં-નિદસ્સનં, ઉપધારણે-નિસામનં, અવસાને-નિટ્ઠિતં, છેકે-નિપુણો, નીહરણે-નીહરતિ, ઇસ્સ દીઘો. આવરણે-નીવરણં.

દુઇતિ અસોભણા+ભાવ, કુચ્છિતા+સમિદ્ધિ, કિચ્છ, વિરૂપતાદીસુ. અસોભણે-દુગ્ગન્ધો, અભાવે-દુબ્ભિક્ખં, કુચ્છિતે – દુક્કટં. અસમિદ્ધિયં-દુસ્સસ્સં, કિચ્છે-દુક્કરં, વિરૂપતાયં-દુબ્બણ્ણો દુમ્મુખો.

વિઇતિ વિસેસ, વિવિધ, વિરુદ્ધ, વિગત, વિયોગ, વિરૂપતાદીસુ. વિસેસે-વિમુત્તિ, વિસિટ્ઠો, વિવિધે-વિમતિ, વિરુદ્ધે-વિવાદો, વિગતે-વિમલં, વિયોગે-વિપ્પયુત્તો, વિરૂપતાયં-વિરૂપો.

અધિઇતિ અધિકિ+સ્સરૂ+પરિભાવા+ધિભવન+જ્ઝાયા+ધિટ્ઠાન, નિચ્છય, પાપુણનાદીસુ. અધિકે-અધિસીલં, ઇસ્સરે-અધિપતિ, અધિ બ્રહ્મદત્તે પઞ્ચાલા, ઉપરિભાવે-અધિરોહતિ, પથવિં અધિસેસ્સતિ, અધિભવને-અધિભવતિ, અજ્ઝાયને-બ્યાકરણ+મધીતે, અધિટ્ઠાને-ભૂમિકમ્પાદિં અધિટ્ઠાતિ, નિચ્છયે-અધિમોક્ખો, પાપુણને-ભોગક્ખન્ધં અધિગચ્છતિ.

અપિઇતિ સમ્ભાવના+પેક્ખા, સમુચ્ચય, ગરહ, પઞ્હાદીસુ. સમ્ભાવનાયં-અપિ દિબ્બેસુ કામેસુ, મેરુમ્પિ વિનિવિજ્ઝિત્વા ગચ્છેય્ય, અપેક્ખાયં-અયમ્પિ ધમ્મો અનિયતો, સમુચ્ચયે-ઇતિપિ અરહં, અન્તમ્પિ અન્તગુણમ્પિ આદાય, ગરહે-અપિ અમ્હાકં પણ્ડિતક, પઞ્હે-અપિ ભન્તે ભિક્ખં લભિત્થ.

અતિઇતિ અતિક્કમના+તિક્કન્તા+તિસય, ભુસત્થાદીસુ. અતિક્કમે-અતિરોચતિ અમ્હેહિ, અતીતો, અતિક્કન્તે-અચ્ચન્તં, અતિસયે-અતિકુસલો, ભુસત્થે-અતિકોધો, અતિવુદ્ધિ.

સુઇતિ સોભણ, સુટ્ઠુ, સમ્મા, સમિદ્ધિ, સુખત્થાદીસુ. સોભણે-સુગન્ધો, સુટ્ઠુ+સમ્માદત્થેસુ-સુટ્ઠુ ગતો સુગતો, સમ્મા ગતોતિપિ સુગતો, સમિદ્ધિયં-સુભિક્ખં, સુખત્થે-સુકરો.

ઉઇતિ ઉગ્ગતુ+દ્ધકમ્મ, પધાન, વિયોગ, સમ્ભવ, અત્તલાભ, સત્તિ, સરૂપકથનાદીસુ. ઉગ્ગતે-ઉગ્ગચ્છતિ, ઉદ્ધકમ્મે-આસના ઉટ્ઠિતો, ઉક્ખેપો, પધાને-ઉત્તમો, લોકુત્તરો, વિયોગે-ઉબ્ભાસિતો, સમ્ભવે-ઉબ્ભુતો, અત્તલાભે-ઉપ્પન્નં ઞાણં, સત્તિયં-ઉસ્સહતિ ગન્તું, સરૂપકથને-ઉદ્દિસતિ સુત્તં.

અભિઇતિ અભિમુખભાવ, વિસિટ્ઠા+ધિકુ+દ્ધકમ્મ, કુલ, સારુપ્પ, વન્દન, લક્ખણિ+ત્થમ્ભૂતક્ખાન, વિચ્છાદીસુ. અભિમુખભાવે-અભિમુખો, અભિક્કમતિ, વિસિટ્ઠે-અભિધમ્મો, અધિકે-અભિવસતિ, ઉદ્ધકમ્મે-અભિરુહતિ. કુલે-અભિજાતો, સારુપ્પે-અભિરૂપો, વન્દને-અભિવાદેતિ, લક્ખણાદીસુ પુરિમસમં.

પતિઇતિ પટિગત, પટિલોમ, પટિનિધિ, પટિદાન, નિસેધ, નિવત્તન, સાદિસ્સ, પટિકરણા+દાન, પટિબોધ, પટિચ્ચ, લક્ખણિત્થમ્ભૂતક્ખાન, ભાગ, વિચ્છાદીસુ. પટિગતે-પચ્ચક્ખં, પટિલોમે-પટિસોતં, પટિનિધિમ્હિ-આચરિયતો પતિ સિસ્સો, પટિદાને-તેલત્થિકસ્સ ઘતં પટિદદાતિ, નિસેધે-પટિસેધેતિ, નિવત્તને-પટિક્કમતિ, સાદિસ્સે-પટિરૂપકં, પટિકરણે-પટિકારો, આદાને-પટિગ્ગણ્હાતિ, પટિબોધે-પટિવેધો, પટિચ્ચે-પચ્ચયો, લક્ખણાદીસુ પુરિમસમં.

પરિઇતિ સમન્તતોભાવ, પરિચ્છેદ, વજ્જના+લિઙ્ગન, નિવસન, પૂજા, ભોજના+વજાનન, દોસક્ખાન, લક્ખણાદીસુ. સમન્થ- તોભાવે-પરિવુતો, પરિચ્છેદે-પરિઞ્ઞેય્યં, વજ્જને-પરિહરતિ, આલિઙ્ગને-પરિસ્સજતિ, નિવસને-યો વત્થં પરિદહેસ્સતિ, પૂજાયં-પરિચરિયા, ભોજને-ભિક્ખું પરિવિસતિ, અવજાનને-પરિભવતિ. દોસક્ખાને-પરિભાસતિ, લક્ખણાદીસુ-રુક્ખં પરિ વિજ્જોતતે વિજ્જુ ઇચ્ચાદિ.

ઉપઇતિ ઉપગમન, સમીપૂ+પપત્તિ, સાદિસ્સા+ધિકુ+પરિભાવા+નસન, દોસક્ખાન, સઞ્ઞા, પુબ્બકમ્મ, પૂજા, ગય્હાકાર, ભુસત્થાદીસુ. ઉપગમને-નિસિન્નં વા ઉપનિસીદેય્ય, સમીપે-ઉપનગરં, ઉપપત્તિયં-સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ, અથ વા ઉપપત્તિ=યુત્તિ, યથા ઉપપત્તિતો ઇક્ખતીતિ ઉપેક્ખા, સાદિસ્સે-ઉપમાનં, ઉપમા, અધિકે-ઉપખારિયં દોણો, ઉપરિભાવે-ઉપસમ્પન્નો, અનસને-ઉપવાસો, દોસક્ખાને-પરં ઉપવદતિ, સઞ્ઞાયં-ઉપધા, ઉપસગ્ગો, પુબ્બકમ્મે-ઉપક્કમો, ઉપકારો, પૂજાયં-બુદ્ધુપટ્ઠાકો, માતુપટ્ઠાનં, ગય્હાકારે-સોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાનં, ભુસત્થે-ઉપાદાનં, ઉપાયાસો, ઉપનિસ્સયોતિ.

આઇતિ અભિમુખભાવુ+દ્ધકમ્મ+મરિયાદા+ભિવિધિ, પત્તિ+ચ્છા, પરિસ્સજન, આદિકમ્મ, ગહણ, નિવાસન, સમીપ, આવ્હાનાદીસુ. અભિમુખભાવે-આગચ્છન્તિ, ઉદ્ધકમ્મે-આરોહતિ, મરિયાદાયં-આપબ્બતા ખેત્તં, અભિવિધિમ્હિ-આકુમારં યસો કચ્ચાયનસ્સ, પત્તિયં-આપત્તિં આપન્નો, ઇચ્છાયં-આકઙ્ખા, પરિસ્સજને-આલિઙ્ગનં, આદિકમ્મે-આરમ્ભો, ગહણે-આદીયતિ, આલિઙ્ગતિ, (આલિમ્પતિ, રૂ), નિવાસે-આવસથો, આવાસો, સમીપે-આસન્નં, આવ્હાને-આમન્તેતિ.

પ પરા+પ સ+મન્વ+વ, ઓ નિ દુ રભિ બ્યા+ધિસુ;

અતિ નિ પ્પતિ પરિ અપયો, ઉપ આ ઇતિ વીસતિ;

એસ હિ ભો ઉપસગ્ગ-વિધિ+ક્કમતો કથિતો.

એત્થ ચ –

ઉપસગ્ગ+નિપાતા ચ, પચ્ચયા ચ ઇમે તયો;

નેકે+નેકત્થવાચકા, ઇતિ નેરુત્તિકા+બ્રવું.

૧૧૮. અસંખ્યેહિ સબ્બાસં

અવિજ્જમાનસંખ્યેહિ પરાસં સબ્બાસં વિભત્તીનં લોપો હોતિ. ન સન્તિ એકવચનાદિસંખ્યા એતેસન્તિ અસંખ્યા, તેસં અસંખ્યાનં વિભત્તીનં ભેદે અસતિપિ સ્યાદિવિધાનં ‘‘મા નો અજ્જ વિકન્તિંસૂ’’તિઆદો વિભત્યન્તત્તા પદત્તસિદ્ધીતિ વો+નોઆદીનં સિદ્ધિયા ચ તેસં પઠમાદિઅત્થે દસ્સનતો ચ હોતિ. પહારો પરાભવો અપહારો સંહારો અવહારો ઓહારો ઇચ્ચાદિ હોતિ.

ઉપેચ્ચ+ત્થં સજન્તીતિ, ઉપસગ્ગા હિ પાદયો;

ચાદી પદાદિમજ્ઝન્તે, નિપાતા નિપતન્તીતિ.

ઓપસગ્ગિકપદં.

સમુચ્ચય+વિકપ્પન+પટિસેધ+પૂરણાદિઅત્થં અસત્તવાચિકં નેપાતિકં.

ચ-ઇતિ સમુચ્ચયા+ન્વાચય+ઇતરેતરયોગ+સમાહારા+વધારણાદીસુ. વા-ઇતિ વિકપ્પનુ+પમાન+સમુચ્ચય+વવત્થિતવિભાસાદીસુ. ન, નો, મા, અ, અલં, હલં ઇચ્ચેતે પટિસેધે. ‘‘દ્વે પટિસેધા પકતિઅત્થં ગમયન્તી’’તિ ઞાયા ‘‘ન તેસં પન રૂપાનં પચ્ચયા ન ચ હોન્તી’’તિ એત્થ ન ચ ન હોન્તિ-હોન્તેવાતિ પકતિઅત્થં ગમયતિ. અલં પરિયત્તિ+ભૂસનેસુ ચ.

પૂરણત્થં દુવિધં અત્તપૂરણં પદપૂરણઞ્ચ, તત્થ અથ, ખલુ, વત, અથો, અસ્સુ, યગ્ઘે, હિ, ચરહિ, નં, તં, ચ, તુ, વા, વો, પન, હવે, કીવ, હ, તતો, યથા, સુદં, ખો, વે, હં, એનં, (એવં, રૂ) સેય્યથિદં ઇચ્ચેવમાદિ પદપૂરણે. તત્થ અથ-ઇતિ પઞ્હા+નન્તરિયા+ધિકારાદીસુ ચ. ખલુ-ઇતિ પટિસેધા+વધારણ, પસિદ્ધીસુ ચ. વત+ઇતિ એકંસ, ખેદા+નુકમ્પ, સંકપ્પેસુ ચ. અથો-ઇતિ અન્વાદેસે ચ. હિ-ઇતિ હેતુ, અવધારણેસુ ચ. તુ-ઇતિ વિસેસ, હેતુ, નિવત્તનાદીસુ ચ. પન-ઇતિ વિસેસેપિ. હવે+વે ઇચ્ચેતે એકંસત્થેપિ. હં-વિસાદ, વિમ્હેસુપિ. (વિસાદ, સમ્ભવેસુ, રૂ). સેય્યથિદંતિ તં કતમંતિ અત્થેપિ.

અત્થપૂરણં દુવિધં વિભત્તિયુત્તં અવિભત્તિયુત્તઞ્ચ. અત્થિ, સક્કા, લબ્ભા ઇચ્ચેતે પઠમાયં. આવુસો અમ્ભો હમ્ભો અરે હરે રે જે ઇચ્ચેતે આમન્તણે. દિવા ભિય્યો (નમો, રૂ) ઇચ્ચેતે પઠમાદુતિયાસુ. સયં સામં સં સમ્મા કિન્તિ ઇચ્ચેતે તતિયત્થે. સો+તો+ધાપચ્ચયન્તા ચ સુત્તસો પદસો અનિચ્ચતો દુક્ખતો એકધા દ્વિધા ઇચ્ચાદિ. તવે+તું પચ્ચયન્તા ચતુત્થિયાવ, કાતવે દાતવે, કાતું કારેતું, (દાતું, રૂ) દાપેતું ઇચ્ચાદિ. સો+તોપચ્ચયન્તા પઞ્ચમિયત્થે, દીઘસો ઓરસો રાજતો વા ચોરતો વા ઇચ્ચાદિ. તો સત્ત- મ્યત્થેપિ ત્ર+ત્થાદિપચ્ચયન્તા ચ, એકતો પુરતો પચ્છતો પસ્સતો પિટ્ઠિતો પાદતો સીસતો અગ્ગતો મૂલતો, યત્ર યત્થ યહિં તત્ર તત્થ તહિં ઇચ્ચાદિ. સમન્તા સામન્તા પરિતો અભિતો સમન્તતો એકજ્ઝં એકમન્તં હેટ્ઠા ઉપરિ ઉદ્ધં અધો તિરિયં સમ્મુખા પરમુખા આવિ રહો તિરો ઉચ્ચં નીચં અન્તો અન્તરા અન્તરં અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા બાહિરા બાહિરં બહિ ઓરં પારં આરા આરકા પચ્છા પુરે હુરં પેચ્ચ ઇચ્ચેતે સત્તમિયા. સમ્પતિ આયતિ અજ્જ અપરજ્ઝ સુવે સ્વે ઉત્તરસુવે (કિસુ, રૂ) હિય્યો પરે (પરસુવે, રૂ) સજ્જુ સાયં પાતો કાલં કલ્લં દિવા રત્તં નિચ્ચં સતતં અભિણ્હં અભિક્ખણં મુહું મુહુત્તં ભૂતપુબ્બં પુરા યદા તદા (કદા, રૂ) ઇચ્ચાદયો કાલસત્તમિયં. ઇતિ વિભત્તિયુત્તાનિ.

અવિભત્તિયુત્તેસુ અપ્પેવ અપ્પેવનામ નુ ઇચ્ચેતે સંસયત્થે. અદ્ધા અઞ્ઞદત્થુ તગ્ઘ જાતુ કામં સસક્કં ઇચ્ચેતે એકંસત્થે. એવં ઇતિ અવધારણે. કચ્ચિ નુ નનુ કથં (કિંસુ, રૂ) કિં ઇચ્ચેતે પુચ્છનત્થે. એવં ઇતિ ઇત્થં ઇચ્ચેતે નિદસ્સનત્થે. ઇતિ હેતુ+વાક્યપરિસમત્તીસુ ચ. યાવ તાવ યાવતા તાવતા કિત્તાવતા એત્તાવતા કીવ ઇચ્ચેતે પરિચ્છેદનત્થે. એવં સાહુ લહુ ઓપાયિકં પટિરૂપં આમ સાધુ ઇચ્ચેતે સમ્પટિચ્છનત્થે. તથા યથા યથેવ તથેવ એવં એવમેવ એવમ્પિ યથાપિ સેય્યથાપિ સેય્યથાપિનામ વિય ઇવ યથરિવ તથરિવ યથાનામ તથાનામ યથાહિ તથાહિ યથાચ તથાચ ઇચ્ચેતે પટિભાગત્થે. યથાઇતિ યોગ્ગતા+વિચ્છા+પદત્થાનતિવત્તિ+નિદસ્સનેસુ ચ. એવંઇતિ ઉપદેસ+પઞ્હાદીસુ ચ. કિઞ્ચાપિઇતિ અનુગ્ગહત્થે. ધિઇતિ ગરહે. અહોઇતિ ગરહ+પસંસન+પત્થનેસુ. નામઇતિ ગરહ+પસંસન+સઞ્ઞા+પઞ્હેસુ. સાધૂતિ પસંસન+યાચનેસુ. ઇઙ્ઘ હન્દ ઇચ્ચેતે ચોદનત્થે. સાધુ સુટ્ઠુ એવમેતંતિ અનુમોદને. કિરઇતિ અનુસ્સવન+અસદ્ધેય્યેસુ. નુનઇતિ અનુમાના+નુસ્સરણ+પરિવિતક્કેસુ. કસ્માતિ કારણપુચ્છને. યસ્મા તસ્મા તથા હિ તેન ઇચ્ચેતે કારણચ્છેદનત્થે. સહ સદ્ધિં અમા (સમં, રૂ) ઇતિ સમક્રિયાયં. વિના રિતે વિપ્પયોગે. નાના પુથુ બહુપકારે. પુથુ વિસું અસઙ્ઘાતે ચ. દુટ્ઠુ કુ કુચ્છાયં (જિગુચ્છાયં, રૂ). પુન અપ્પઠમે. કથં ચિકિચ્છત્થે. ધા ક્ખત્તું સો કિઞ્ચઇતિ સંખ્યાવિભાગે. ઈસકં અપ્પમાનેસુ (અપ્પમત્તે, રૂ). સણિકં મન્દત્થે. ખિપ્પં અરં લહું આસુ તુણ્હં અચિરં સીઘત્થે. ચિરં ચિરસ્સં દીઘકાલે. ચે યદિ સંકા+વટ્ઠાને. ધુરં થિરા+વધારણેસુ (ધુવં થિરા+વધારણેસુ, રૂ). હા વિસાદે. તુણ્હી અભાસને. સચ્છિ પચ્ચક્ખે. મુસા મિચ્છાઅલિકં અસચ્ચે. સુવત્થિ આસિટ્ઠે ઇચ્ચાદિ.

તુન+ક્ત્વાન+ક્ત્વાપચ્ચયન્તા ઉસ્સુક્કનત્થે ભવન્તિ. યથા પસ્સિતુન પસ્સિય પસ્સિત્વાન પસ્સિત્વા, દિસ્વા દિસ્વાન દસ્સેત્વા દાતુન દત્વાન દત્વા ઉપાદાય દાપેત્વા વિઞ્ઞાય વિચેય્ય વિનેય્ય સમેચ્ચ નિહચ્ચ ઉપેચ્ચ આરબ્ભ આગમ્મ ઇચ્ચાદિ.

વિભત્તિયા કતો ભેદો, સલિઙ્ગાનં ભવે તથા;

તુમ્હાદીનં ત્વ+લિઙ્ગેસુ, નેવ+ત્થિ પાદિ+ચાદિનં.

એવં નામાખ્યાતોપસગ્ગેહિ વિનિમુત્તં એતં નિપાતપદં વેદિતબ્બં.

નેપાતિકપદં.

પુલ્લિઙ્ગં ઇત્થિલિઙ્ગઞ્ચ, નપુંસક+મથા+પરં;

તિલિઙ્ગઞ્ચ અલિઙ્ગઞ્ચ, નામિકં પઞ્ચધા ઠિતં.

ઇતિ પયોગસિદ્ધિયં નામકણ્ડો દુતિયો.