રૂપ સઙ્ગહ પરમત્થદીપની

૧૫૬. એવં ચિત્તચેતસિકે દ્વીહિ પભેદપ્પવત્તીહિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ યથાનુપ્પત્તં રૂપં દસ્સેન્તો આદિગાથ માહ. તત્થ એતં પરિમાણં અસ્સાતિ એત્તાવં. તેન એત્તવતા. નિપાતપદંવા એતં. હિ સદ્દો પદપૂરણે. પભેદોચ પવત્તિચ પભેદપ્પવત્તિયો. તાહિ સહ યે વત્તન્તિ તે સપ્પભેદપ્પવત્તિકા. એત્તાવતા સપ્પભેદપ્પવત્તિકા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા મયા વિભત્તા. ઇદાનિ રૂપં પવુચ્ચતીતિ યોજના. સઙ્ખેપતો ઉદ્દિસનં કથનં સમુદ્દેસો. સમુદ્દિટ્ઠસ્સ રૂપસ્સ પુન વિભજનં વિભાગો. સમુટ્ઠાતિ રૂપં એતેનાતિ સમુટ્ઠાનં. કમ્માદિ. કલા વુચ્ચન્તિ અવયવા. તા અપ્પેન્તિ પવિસન્તિ એત્થાતિ કલાપો. પિણ્ડીતિ અત્થો. પવત્તિક્કમતોતિ ઉપ્પત્તિક્કમતો. સલક્ખણતો સસમ્ભારતોચ મહન્તાનિ હુત્વા ભવન્તિ પાતુભવન્તીતિ મહાભૂતાનિ. તાનિ હિ અત્તનો સભાવતોપિ મહન્તાનિએવ હુત્વા પાતુભવન્તિ ઉપાદારૂપાનિ ઉપાદાયાતિ.

[૧૭૫] વિભાવનિયં પન મહાટીકાયઞ્ચ

‘‘સસમ્ભારધાતુવસેનાતિ’’ વુત્તં. તં અનુપપન્નં.

ન હિ સસમ્ભારવત્થુવસેનેવ તેસં અયં વોહારો પવત્તોતિ સક્કા વત્તું. નચ સલક્ખણતો મહત્તેન વિના તેસં સસમ્ભારતો મહત્તંનામ સમ્ભવતીતિ. તસ્મા યં તેસં ઇન્દ્રિયાનિન્દ્રિયબદ્ધસન્તાનેસુ પથવિપબ્બતાદિવસેન સમુદ્દે મચ્છકચ્છપાદિવસેન સસમ્ભારતો મહત્તં. તંપિ સલક્ખણમહત્તમૂલકમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. મહાભૂતાતિવા લોકે વિસંવાદ કટ્ઠેન માયાકારાવા આવિસનગહણેસુ અચિન્તેય્યટ્ઠાનટ્ઠેન યક્ખાદયોવા વઞ્ચકટ્ઠેન યક્ખિનિયોવા વુચ્ચન્તિ. તેનેવટ્ઠેન તેહિ સદિસત્તા ઇમાનિપિ મહાભૂતાવિયાતિ મહાભૂતાનિ. ઉભયત્થપિચ મહન્તાનિ અભૂતાનિ અબ્ભુતાનિવા એતેસૂતિ નિબ્બચનં યુજ્જતિયેવ.

[૧૭૬] વિભાવનિયં પન

યક્ખિનિં વિસું ઉપમામત્તં કત્વા ‘‘મનાપવણ્ણસણ્ઠાના દીહિવા સત્તાનં વઞ્ચિકા યક્ખિનીઆદયો વિય મનાપ ઇત્થિપુરિસરૂપદસ્સનાદિના સત્તાનં વઞ્ચકત્તા મહન્તાનિ અભૂતાનિ એતેસૂતિ મહાભૂતાતિ’’ વુત્તં. તં અટ્ઠકથા ય ન સમેતિ.

અટ્ઠકથાયઞ્હિ મહાભૂતસામઞ્ઞતોતિ પદસ્સ વિત્થારે એવ માયાકારો યક્ખો યક્ખિનીતિ તયો મહાભૂતા વુત્તાતિ. ચતુન્નઞ્ચમહાભૂતાનન્તિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. ઉપાદાયાતિ દળ્હં નિસ્સાય. પવત્તન્તિ પાઠસેસો. ઉપાદાય રૂપન્તિવા સમાસપદં દટ્ઠબ્બં.

[૧૭૭] વિભાવનિયં પન

‘‘ઉપાદાય પવત્તં રૂપં ઉપાદારૂપન્તિ’’ વુત્તં. તં ઇધ ન યુજ્જતિ.

ન હિ ઇમસ્મિં પાઠે કત્થચિ યકારવિરહો દિટ્ઠો. તથા હિ મૂલટીકાયં ઉપાદાયતિ નિસ્સયતીતિ ઉપાદાયં. તમેવ રૂપન્તિપિ વુત્તં. પથયતીતિ પથવી. સહજાતરૂપાનં પતિટ્ઠાન ભાવેન પક્ખાયતિ ઉપટ્ઠાતીતિ અત્થો. પુથુ મહન્તી હુત્વા જાયતીતિપિ પથવી. પકારેન થવીયતિ સબ્બેસં રૂપસમ્ભારાનં અધિટ્ઠાનત્તા. અયં તેસં અધિટ્ઠાના પતિટ્ઠાના વત્થુભૂતા ભૂમિ ભૂતાતિઆદિના નાનાપ્પકારેન ગુણપદેન અભિત્થવીયતીતિ પથવી. સાએવ નિસત્તનિજીવટ્ઠેન ધાતૂતિ પથવીધાતુ. આપેતિ સહજાતરૂપાનિ બ્યાપેત્વા તિટ્ઠતિ, અપ્પાયતિ વા તાનિ સુટ્ઠુ બ્રૂહેતિ વડ્ઢેતીતિ આપો. તાનિવા અવિપ્પકિણ્ણાનિ કત્વા ભુસો પાતિ રક્ખતિ, પિવતિવા વિવન્તો વિય તાનિ સઙ્ગણ્હતિ સમ્પિણ્ડેતીતિ આપો. સોયેવ ધાતૂતિ આપોધાતુ. તે જતિ તિક્ખભાવેન સમુજ્જલન્તો વિય સહજાતધમ્માનં મજ્ઝે પકાસતિ, તેજેતિવા નિસેતિ સહજાતધમ્મે તિક્ખથામ બલે કરોતિ, પરિપાચેતિવા ઉસ્માપેતીતિ તેજો, સો એવ ધાતૂતિ તેજોધાતુ. વાયતિ સમીરેતિ દેસન્તરુપ્પત્તિ હેતુભાવેન ભૂતસઙ્ઘાટં દેસન્તરં ગમેતીતિ વાયો. વાયતિ વા સહજાતધમ્મે અપતમાને કત્વા વહતીતિ વાયો. સોએવ ધાતૂતિ વાયોધાતુ. તત્થ કક્ખળલક્ખણા પથવી. આબન્ધનલક્ખણો આપો. ઉણ્હત્તલક્ખણો તેજો. વિત્થમ્ભનલક્ખણો વાયો. એત્થ સિયા, કસ્મા પથવી કક્ખળલક્ખણાતિ વુત્તા. નનુ સા મુદુભૂતાપિ હોતીતિ. સચ્ચં, મુદુભૂતાપિ પન સા સેસભૂતત્તયં ઉપાદાય કક્ખળા ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપાદાયેવ પન અયંમુદુ અયં કક્ખળાતિ ભવતિ. તેનેવ મુદુકક્ખળાનં દીઘરસ્સાનં વિય અનવટ્ઠાનતા હોતિ. મુદુભૂતાપિ હિ તતો મુદુતરં પત્વા કક્ખળાનામ જાતા. કક્ખળાપિ કક્ખળતરં પત્વા મુદુભૂતાનામ જાતાતિ. આબન્ધનલક્ખણો આપોતિ વુત્તો. સોચ પકતિઉદકે અધિમત્તોતિ પકતિઉદકં બદ્ધં ઘનીભૂતમેવ સિયાતિ ચે. ન. આબન્ધિતબ્બાય પથવિયા તત્થ પરિદુબ્બલત્તાતિ, યત્થ પન પથવી બલવતી હોતિ તત્થેવ સો બદ્ધતરં આબન્ધતીતિ. ઉણ્હત્ત લક્ખણો તેજોતિ વુત્તો. એવઞ્ચસતિ સીતભાવો તેજોયેવ ન સિયાતિ ચે. ન. ઉસતિ દહતિ પરિપાચેતિ પરિણ તભાવં ગમેતીતિ ઉણ્હોનામ. સીતભાવોચ દહતિ પરિપાચેતિ તબ્ભાવં ગમેતિયેવાતિ. વુત્તઞ્ચ મૂલટીકાયં તેજોએવ હિ સીતં. હિમપાતસમયાદીસુ સીતસ્સ પરિપાચકતાદસ્સન તોતિ. વિત્થમ્ભન લક્ખણો વાયોતિ વુત્તો. સો પન ઘન થદ્ધેસુ સિલાથમ્ભાદીસુ નલબ્ભતીતિ ચે. ન. તત્થ હિ પથવી અત્તના સહજાતવાયુવિત્થમ્ભનં લભિત્વા થામપ્પત્તા થિરતરપ્પત્તાચ હુત્વા વહતીતિ. ચક્ખતીતિ ચક્ખુ. સમવિસમં આચિક્ખતિ સમવિસમજાનનસ્સ તમ્મૂલકત્તા. રૂપંવા અસ્સાદેતિ આપાતં આગતાગતસ્સ રૂપસ્સ અનિરાકરણતો. તંવા વિભાવેતીતિ અત્થો. સુણાતીતિ સોતં. સુણન્તિ સુય્યન્તિવા એતે નાતિ સોતં. ઘાયતીતિ ઘાનં. ઘાયન્તિ ઘાયિયન્તિવા એતેનાતિ ઘાનં. જીવિતનિમિત્તં રસો જીવિતન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં નિન્નતાય તં અવ્હાયતીતિ જિવ્હા. અથવા. જીવિતં વહતિ એતાયવા તં વહન્તિ પવત્તેન્તિ જીવિતવુત્તિસમ્પાદનત્તાતિ જિવ્હા. જીતિવા જયો પરાજયોવા વુચ્ચતિ. તદુભયં વહતિ વહન્તિવા એતાયાતિ જિવ્હા. સસમ્ભારજિવ્હા. યથાહ –

પુરિસસ્સ હિ જાતસ્સ, કુદારી જાયતે મુખે;

યાય છિન્દતિ અત્તાનં, નરો દુબ્ભાસિતં ભણન્તિ.

ઇધ પન તં સહચરિતત્તા જિવ્હાતિ પસાદરૂપમો વુચ્ચતિ. કુચ્છિતાનં કેસાદીનં પાપધમ્માનઞ્ચ આયો ઉપ્પત્તિટ્ઠાનન્તિ કાયો. સસમ્ભારકાયો. ઇધ પન તં સહચરિતો પસાદ કાયોએવ અધિપ્પેતો. પસીદન્તીતિ પસાદા. પસીદન્તિ વા એત્થ ચન્દમણ્ડલાદીનિ આરમ્મણનિમિત્તાનિ તત્થ સંસીદમાનાનિ વિય સરૂપતો સન્દિસ્સન્તીતિ પસાદા, સુપરિસુદ્ધઆદાસમણ્ડસદિસા કમ્મજમણ્ડા. ઇમે પન પઞ્ચ દટ્ઠુકામતાદિ નિદાન કમ્મસમુટ્ઠાન ભૂતપસાદ લક્ખણા રૂપાદિ અભિઘાતારહ ભૂતપસાદલક્ખણા વા ચક્ખુપસાદાદયો દટ્ઠબ્બા. તત્થ ચક્ખુ તાવ સેતમણ્ડલ પરિક્ખિત્તસ્સ કણ્હમણ્ડલસ્સ મજ્ઝે ઊકાસિરપમાણે અતિમુખે ઠિતાનં સરીરસણ્ઠાનુપ્પત્તિ પદેસભૂતે દિટ્ઠમણ્ડલે તેલમિવ સત્તપિચુપટલાનિ સત્તઅક્ખિપટલાનિ બ્યાપેત્વા તિટ્ઠતિ. સોતં સોતબિલબ્ભન્તરે અઙ્ગુલિવેઠનાકારં ઉપચિતતનુતમ્બલોમં પદેસં બ્યાપેત્વા તિટ્ઠતિ. ઘાનં નાસિકબ્ભન્તરે અજપદસણ્ઠાનં પદેસં બ્યાપેત્વા તિટ્ઠતિ. જિવ્હા સસમ્ભાર જિવ્હામજ્ઝે ઉપ્પલ દલગ્ગ સણ્ઠાનં પદેસં બ્યાપેત્વા તિટ્ઠતિ. કાયો પન મહન્તિ યા કપ્પાસ પટલવટ્ટિયં આસિત્તતેલંવિય થપેત્વા પાચક તેજસ્સ પતિટ્ઠાનટ્ઠાનં કેસગ્ગ લોમગ્ગ નખગ્ગ સુક્ખચમ્માનિચ અવસેસં સકલસરીરં બ્યાપેત્વા તિટ્ઠતીતિ. તે પન પઞ્ચ યથારહં પઞ્ચદ્વારિકચિત્તાનં વત્થુદ્વારભાવં સાધેન્તિ. તેસુચ એકેકસ્સ ચતસ્સો ચતસ્સો ધાતુયો સન્ધારણઆબન્ધન પરિપાચન સમુદીરણ કિચ્ચેહિ ઉપકારં કરોન્તિ. યથાખત્તિ યકુમારસ્સ ચતસ્સો ધાતિયો ધારણ નહાપન મણ્ડન બીજન કિચ્ચેહીતિ. ઉતુચિત્તાહારાચ નં ઉપત્થમ્ભેન્તિ. યથા તં ખત્તિયકુમારં પિતુ જેટ્ઠભાતુ જેટ્ઠભગિનિયોવિય. આયુચ નં સુટ્ઠુ અનુપાલેતિ. યથા તં ખત્તિયકુમારં દિસાપામોક્ખો રાજસમ્મતો મહાભિસક્કોવિય. વણ્ણાદયોચ નં પરિવારેન્તિ. યથા તં ખત્તિયકુમારં સહજાતા અમચ્ચપુત્તા વિયાતિ. યસ્મા પન સત્તાનં ચિત્તં નામ વિચિત્તં હોતિ. ચિત્તવિચિત્તતાય સઞ્ઞાવિચિત્તા. સઞ્ઞાવિચિત્તતાય તણ્હાવિચિત્તા. તણ્હાવિચિત્ત તાય કમ્માનિ વિચિત્તાનિ. કમ્મવિચિત્તતાય કમ્મસમુટ્ઠાનાનિ ભૂતાનિ વિચિત્તાનિ. ભૂતવિચિત્તતાય ઇમે પસાદા વિચિત્તા. અઞ્ઞમઞ્ઞં અસદિસા હોન્તિ. તેહિ પસાદમણ્ડભૂતાપિ સમાના કેચિ રૂપસ્સેવ અભિઘાતારહા હોન્તિ, ન સદ્દાદીનં. કેચિ સદ્દાદીનં એવ, ન રૂપસ્સાતિ. તસ્મા તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ અઞ્ઞરૂપેહિચ લક્ખણતો અસંમિસ્સતા વેદિતબ્બાતિ.

રૂપયતીતિ રૂપં. વણ્ણવિસેસં આપજ્જિત્વા હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતિ. પકતિયાપિ વા યંકિઞ્ચિદબ્બં સમવિસમંવા પકાસે તીતિ અત્થો. સપ્પતિ સોતવિઞ્ઞેય્યભાવં ગચ્છતીતિ સદ્દો. સદ્દયતીતિ સદ્દો. તં તં અત્થંવા અત્તનો વત્થુંવા આચિક્ખતીતિ અત્થો. સદતિવા તં તં દિસંવા દેસંવા ખણેન વિસ્સરતિ વિપ્ફરતીતિ સદ્દો. ગન્ધયતીતિ ગન્ધો. અત્તનો વત્થુંસૂચેતીતિ અત્થો. ગચ્છતીતિ ગો. વાતો. તેન ધારીયતીતિ ગન્ધો. રસીયતિ અસ્સાદીયતીતિ રસો. રસન્તિવા તં અસ્સાદેન્તીતિ રસો. ફુસીયતીતિ ફોટ્ઠબ્બં. ફુસનઞ્ચેત્થ પસાદેન સહ ઘટ્ટનં કલાપન્તરભૂતેહિ સદ્ધિં પટિહનનઞ્ચ વેદિતબ્બં. તદુભયંપિ આપો ધાતુયા નત્થીતિ વુત્તં આપોધાતુવિવજ્જિતન્તિ. કસ્મા પન તં તસ્સા નત્થિ. નનુ સીતતાવા દ્રવતાવા ફુસિત્વા ગય્હતીતિ. વુચ્ચતે, સીતતા હિ તેજોયેવ, ન આપો. યદિ હિ સા આપોયેવ સિયા. પક્કુમિતે સન્તત્તે લોહરસેપિસ્સ સીતતા લબ્ભમાના સિયા. સો હિ રસો આપાધિકો હોતીતિ. એવં પન નલબ્ભતિ. તસ્મા સા તેજોયેવ, ન આપોતિ. અપિચ, સીતુણ્હાનં એકસ્મિં કલાપે સહ અપ્પવત્તનતો ઓરપારાનં વિય તેસં અનવટ્ઠાનતોચ વિઞ્ઞાયતિ. ન હિ સીતકલાપે ઉણ્હં, ઉણ્હકલાપેવા સીતં સહ પવત્તતિ. યસ્મિંચ વત્થુમ્હિ પુબ્બે સીતસઞ્ઞા સણ્ઠાતિ. પચ્છા તતો સીતતરે આગતે તસ્મિંયેવ પુન ઉણ્હસઞ્ઞા સણ્ઠાતિ. પુબ્બે ઉણ્હસઞ્ઞાયંપિ એસેવ નયો. તથા ઉણ્હે મન્દે સીતસઞ્ઞા સણ્ઠાતિ. સીતે મન્દે ઉણ્હસઞ્ઞાતિ.

અથ પન દ્રવભાવભૂતો આપો ફુસિત્વા ગય્હતિ. અયો પિણ્ડાદીસુ આબન્ધનભૂતોપિ ફુસિત્વાવ ગય્હેય્ય. એવઞ્ચ સતિ યથા તેસુ ઇતરાનિ તીણિ ભૂતાનિ વિના ઇતરીતરેન વિસું વિસું કાયિક સુખદુક્ખાનં આરમ્મણભૂતાનિ હોન્તિ. તથા સોપિ વિના ઇતરેહિ વિસું કાયિકસુખદુક્ખાનં આરમ્મણભૂતોએવ સિયા. ન પન હોતિ. યઞ્હિ તાનિ અયોપિણ્ડાદીનિ ફુસન્તાનં કાયિકં સુખંવા દુક્ખંવા ઉપ્પજ્જતિ, તં સણ્હથદ્ધતા વસેનવા ઉપ્પજ્જતિ. સીતુણ્હતાવસેનવા અબ્ભન્તરથમ્ભનસ્સ મન્દગાળ્હતાવસેનવા. નો અઞ્ઞથાતિ. તસ્મા પુરિમભાગે તીણિ ભૂતાનિ ફુસિત્વાવા વણ્ણં દિસ્વાવા પચ્છા ભાગે સુદ્ધેન મનો વિઞ્ઞાણસન્તાનેન દીઘરસ્સાદિસણ્ઠાનંવા રત્તિયં અલાતચક્કં વા તંતંછિદ્દવિવરંવા જાનન્તા વિય પથમં દ્રવતાસહિતાનિ વિલીનાનિ મુદૂનિ તીણિ ભૂતાનિ પથવિં એવ વા ફુસિત્વા પચ્છા સુદ્ધેન મનો વિઞ્ઞાણસન્તાનેન વિસું દ્રવભાવં અદ્દતિન્તભાવં જાનન્તિ. એવં સન્તેપિ તં ફુસિત્વા જાનન્તા ઇચ્ચેવ મઞ્ઞન્તિ અવિસેસવિદુનોતિ. ગુન્નં અભિણ્હં ચરણટ્ઠાનં ગોચરો. ગોચરસદિસત્તા ઇધ ગોચરો. ગોતિવા ઇધ ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ વુચ્ચન્તિ. તાનિ વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતાનિ હુત્વા એતેસુ ચરન્તિ. એતાનિવાતેસુ ચરન્તિ પવત્તન્તિ ઘટ્ટેન્તીતિ ગોચરા. તેયેવ ઇધ એકત્તં ઉપનેત્વા ગોચરરૂપન્તિ વુત્તં. ઇમાનિપન પઞ્ચ યથાક્કમં ચક્ખાદીસુ પટિહનન લક્ખણાનિ રૂપાદીનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

ઇત્થી વુચ્ચતિ અવિસદાકારસણ્ઠિતં ખન્ધપઞ્ચકં. યસ્સ પન ધમ્મસ્સ આનુભાવેન તં તથા સણ્ઠાતિ પવત્તતિ. સો ઇત્થિ યા ભાવોતિ ઇત્થત્તં. પુરિસો વુચ્ચતિ વિસદાકારસણ્ઠિતં ખન્ધપઞ્ચકં. સેસં વુત્તનયમેવ. તત્થ ઇત્થિલિઙ્ગ ઇત્થિનિમિત્ત ઇત્થિ કુત્ત ઇત્થાકપ્પાનં હેતુભાવ લક્ખણં ઇત્થત્તં. પુરિસલિઙ્ગ પુરિસનિમિત્ત પુરિસકુત્ત પુરિસાકપ્પાનં હેતુભાવ લક્ખણં પુરિસત્તં. તત્થ લિઙ્ગન્તિ પધાનઙ્ગભૂતં મહાસણ્ઠાનં. નિમિત્તન્તિ પચ્ચઙ્ગભૂતં ખુદ્દકસણ્ઠાનં. કુત્તન્તિ કીળાલિલાદિ ક્રિયાવિસેસો. આકપ્પોતિ ગમનાદિકો આકારવિકારો. સબ્બેપેતે ખન્ધપઞ્ચકસ્સ પવત્તિવિસેસાએવ. યે સદ્દસત્થેસુ લિઙ્ગન્તિ વુચ્ચન્તિ. યેસઞ્ચ વસેન અયં ઇત્થીએવ, ન પુરિસો. અયં પુરિસોએવ, ન ઇત્થીતિ સઞ્જાનન્તિ. યસ્મા પનેત્થ સણ્ઠાનાદીનં અવિસદાદિભાવોએવ અત્થતો ઇત્થિપુરિસતા હોતિ. તદુભયમુત્તભાવોચ નપુંસકતા. સોચ અક્ખરપદ સઙ્ખાતેસુ વચનેસુ ચ વચનત્થેસુચ યથારહં સન્દિસ્સતિયેવ. તસ્મા ઇન્દ્રિયરહિતેસુપિ પદેસુચ રુક્ખાદીસુ પદત્થેસુચ પરિયાયેન ઇત્થિપુમનપુંસકતાસિદ્ધિ વેદિતબ્બાતિ.

[૧૭૮] યં પન વિભાવનિયં

‘‘ઇત્થીનં અઙ્ગજાતં ઇત્થિલિઙ્ગ’’ન્તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ કત્થચિ પાળિયં અટ્ઠકથાસુચ નિમિત્તસદ્દોવિય લિઙ્ગસદ્દો અઙ્ગજાતે પાકટો દિટ્ઠોતિ.

[૧૭૯] યઞ્ચ તત્થ

‘‘ઇત્થિસણ્ઠાનં ઇત્થાકપ્પો’’તિ વુત્તં. તંપિ ન સુન્દરં.

ન હિ લિઙ્ગસદ્દો વિય આકપ્પસદ્દો સણ્ઠાને પાકટો દિટ્ઠોતિ. સેસંપન તત્થ વુત્તં યંકિઞ્ચિ અટ્ઠકથાય અસમેન્તંપિ તેન પરિયાયેન યુજ્જતિયેવ. ભવન્તિ પવત્તન્તિ તંસહિતે ખન્ધસન્તાને એસા ઇત્થી, એસો પુરિસોતિ એવં પવત્તા સદ્દ બુદ્ધિયો એતેનાતિ ભાવો ભવન્તિવા પાતુભવન્તિ તંસહિતે ખન્ધસન્તાને લિઙ્ગાદીનિ એતસ્મિં સતીતિ ભાવો. સો એવ રૂપન્તિ ભાવરૂપં. હદન્તિ સત્તા તંતંઅત્થંવા અનત્થંવા પૂરેન્તિ એતેનાતિ હદયં. હદન્તિવા સત્તા ઇતો નાનાવિકક્કે ઓસજન્તિ મુઞ્ચન્તીતિ હદયં. હરન્તિવા પરિહરન્તિ તં સત્તા જીવિતંવિય દયન્તિ રક્ખન્તિચાતિ હદયં. વસન્તિ નિવસન્તિ ચિત્તચેત સિકાધમ્મા એત્થાતિ વત્થુ. હદયઞ્ચ તં વત્થુચાતિ હદયવત્થુ. ધાતુદ્વયનિસ્સયલક્ખણં વત્થુરૂપં. તં પન હદયકોસબ્ભન્તરે અડ્ઢપસતમત્તં લોહિતં બ્યાપેત્વા તિટ્ઠતીતિ વેદિતબ્બં. ધમ્મસઙ્ગણિયં પન દેસનાભેદરક્ખનત્થં અવત્વા પટ્ઠાનેએવ તં વુત્તં. યથાહ-વત્થુ કુસલાનં ખન્ધાનં નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો. વત્થુ અકુસલાનં ખન્ધાનં નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયોતિઆદિ. એત્થચ છહિ વત્થૂહિ અઞ્ઞં વત્થુનામ નત્થિ. તેસુચ પુરિમાનિ પઞ્ચ કુસલાદીનં નિસ્સયાએવ ન હોન્તિ. તસ્મા તેસં નિસ્સયભાવેન તત્થ વુત્તં વત્થુનામ વિસું એકં વત્થુરૂપમેવાતિ સિદ્ધન્તિ.

[૧૮૦] વિભાવનિયં પન

યં રૂપં નિસ્સાયાતિ પાઠસ્સ ઉદ્ધટત્તા રૂપસામઞ્ઞપસઙ્ગો હોતીતિ તં વિસોધેતું યુત્તિનામ વુત્તા. પટ્ઠાને પન બહૂસુ અનઞ્ઞસાધારણેસુ ઠાનેસુ વત્થુનામેન વિસેસેત્વા વુત્તત્તા સોપસઙ્ગો નત્થિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

જીવન્તિ સહજાતધમ્મા યેનાતિ જીવિતં. તેસં જીવને આધિપચ્ચયોગેન તેસુ ઇન્દં ઇસ્સરં અત્તાનં કરોતીતિ ઇન્દ્રિયં. જીવિતઞ્ચ તં ઇન્દ્રિયઞ્ચાતિ જીવિતિન્દ્રિયં. સહજાતા નુપાલન લક્ખણં જીવિતિન્દ્રિયં. યથા હિ બીજનિબ્બત્તાનિ ઉપ્પલાદીનિ બીજેવિનટ્ઠેપિ ઉદકાનુપાલિતાનિ ચિરંપિ કાલં જીવન્તિ. એવમેવં નિરુદ્ધ કમ્મનિબ્બત્તાનિ કમ્મજરૂપાનિ કમ્મે અસન્તેપિ જીવિતાનુપાલિતાનિ સન્તતિવસેન વસ્સસતંપિ વસ્સસહસ્સંપિ કપ્પંપિ સોળસકપ્પસહસ્સાનિપિ જીવન્તિયેવ, તથા હિ જીવિતરહિતાનિ ઇતરરૂપાનિ જીવન્તાનિનામ નહોન્તિ. તાનિ હિ યેન એકેન ચિત્તેનવા ઉતુનાવા આહારેનવા જાયન્તિ. તસ્મિં નિરુદ્ધે નિરુજ્ઝન્તિ, પરં મુહુત્તમત્તંપિ સન્તાનં ઘટેતું નસક્કોન્તિ. તેસુ હિ ચિત્તજરૂપાનં સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં એકવીથિ એકજવનવાર એકસમાપત્તિવારેન પરિચ્છિન્નં હોતિ. ઉતુજાહારજાનઞ્ચ સભાગેક ઉતુઆહાર વસેન પરિચ્છિન્નં હોતિ. કમ્મજરૂપાનં પન વિસું સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નંનામ નત્થિ. તેસં એકભવપરિચ્છિન્નં અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નમેવ હોતીતિ. યદિ એવં અરૂપધમ્માનં કથન્તિ. તેહિ જીવિતયોગેન જીવન્તાએવ હોન્તિ. એવંસન્તેપિ તેસં સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં દિસ્સતીતિ. વુચ્ચતે, અરૂપધમ્મેસુ વિપાકાનિ તાવ કમ્મજરૂપસદિસાનિ. તાનિપિ હિ અસતિ વીથિચિત્તુપ્પાદે યાવજીવંપિ એકસન્તતિવસેન પવત્તિસ્સન્તિયેવ. ઇતરાનિ પન યસ્સ આરમ્મણસ્સ આપાતાગતત્તા ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્મિં નિરુદ્ધે તદભાવેપિ તદારમ્મણા બહૂ ચિત્તસન્તતિયો જીવિતસ્સઅદ્ધાનફરણાનુભાવેન પવત્તન્તિયેવ. અપિચ, યાવખન્ધપરિનિબ્બાના અનન્તરપચ્ચયુપનિબન્ધેન અબ્બોચ્છિન્નં પવત્તમાનાય ચિત્તસન્તતિયાવસેનપિ અયમત્થો વત્તબ્બો. તેનેવ હિ કિલેસસીસં અવિજ્જા. પવત્તસીસં જીવિતિન્દ્રિયન્તિ વુત્તં.

[૧૮૧] વિભાવનિયં પન

આહારજાદીનં આહારાદિયેવ ઉપ્પત્તિયાપિ ઠિતિયાપિ કારણં હોતિ. કસ્મા, તઙ્ખણે ધરમાનત્તા. કમ્મ જાનં પન કમ્મં ઉપ્પત્તિયાએવ કારણં, ન ઠિતિયા. કસ્મા, તઙ્ખણાભાવતો. જીવિતેન પન અનુપાલિતત્તા એવ તેસં ખણટ્ઠિતિ સિદ્ધાતિ ઇમિના ધિપ્પાયેન યં વુત્તં ‘‘યથાસકં ખણમત્તટ્ઠાયીનંપિ હિ સહજાતાનં પવત્તિહેતુભાવેન અનુપાલકં. ન હિ તેસં કમ્મંયેવ ઠિતિકારણં હોતિ. આહારજાદીનં આહારાદિ વિય કમ્મસ્સ તઙ્ખણાભાવ તોતિ’’. તં ન યુત્તં.

ધમ્માનઞ્હિ ખણટ્ઠિતિનામ એકકલાપગતસહજાતપચ્ચયા યત્તાએવ હોતિ. ન નાનાકલાપગતજનકપચ્ચયાયત્તા. ઇતરથા ઉપ્પાદક્ખણે લબ્ભમાનાનં ઉપચયસન્તતીનં વિય ઠિતિક્ખણે લબ્ભમાનાય જરતાયપિ કુતોચિસમુટ્ઠાનતા પાળિયં વુત્તા સિયાતિ. અપિચ, ખણટ્ઠિતિનામ સભાવસિદ્ધાએવ. ન હિ ઉપ્પન્ના ધમ્મા પચ્ચયવેકલ્લેન અત્તનો ખણેસુ પરિપુણ્ણં અટ્ઠત્વા અન્તરાવ ભિજ્જન્તીતિ અત્થિ. નચ પચ્ચયાધિમત્તેન અતિરે કતરં તિટ્ઠન્તીતિ અત્થિ. તસ્મા ખણટ્ઠિતિયં ઉપત્થમ્ભયમાનાપિ આહારાદયો અનુપાલયમાનઞ્ચ જીવિતં પચ્છા બલવરૂપસન્તતિ પવત્તિઅત્થાયએવ ઉપત્થમ્ભેન્તિ પાલેતિચ. ન ખણટ્ઠિતિપવત્તિયાતિ. એત્તાવતા સબ્બેસંપિ ખણટ્ઠિતિનામ ધરમાનજનકાયત્તા વા જીવિતાયત્તાવા નહોતીતિ સિદ્ધં હોતિ. યદિ પન તં સન્તતિપવત્તિમેવ સન્ધાય વુત્તં સિયા, એવંસતિ યુજ્જેય્યાતિ. અટ્ઠ કથાયંપિ સન્તેપિચ અનુપાલન લક્ખણાદિમ્હિ વિધાને અત્થિક્ખણેયેવ તં તેધમ્મે પાલેતીતિઆદિવચને યથાસન્તતિટ્ઠિતિ લબ્ભતિ. તથા વિચારેત્વા ગહેતબ્બાતિ. ઇદં પન પાચકગ્ગિના સહ સકલં ઉપાદિન્નકસરીરં બ્યાપેત્વા તિટ્ઠતીતિ. કબળં કરીયતીતિ કબળીકારો. આહરીયતિ અજ્ઝોહરીયતીતિ આહારો. કબળીકારોચ સો આહારોચાતિ કબળીકારાહારો. કબળીકારો આહારોતિપિ પાઠો. ઇદઞ્ચ સવત્થુક વચનં દટ્ઠબ્બં. અથવા, કબળીકારાહારભક્ખાનં સત્તાનં અત્તભાવં ભુસો હરતિ અદ્ધાનં પવત્તેતીતિ આહારો. ખજ્જ ભોજ્જાદિકે કબળીકારે આહારો તન્નિસ્સિતત્તા તપ્પરિયા પન્નત્તાચાતિ કબળીકારાહારો. ઇમસ્મિંઅત્થે સતિ નિબ્બત્તિત ઓજા એવ લબ્ભતિ. અત્થતો પન અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો રસસ્સ સારભૂતો ઉપત્થમ્ભબલકારો ભૂતનિસ્સિતો પરમસિનિદ્ધસિ નેહો ઇધ આહારરૂપંનામ. તત્થ અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો રસસ્સાતિ અજ્ઝોહરિત્વા આમાસયે પતિટ્ઠિતાનિ આહારવત્થૂનિ પાચકતેજેન વિવેચિતાનિ રસાદિભાવેન પઞ્ચધા વિભાગં ગચ્છન્તિ. તત્થ પણીત સિનિદ્ધ લહુક સિનેહ કોટ્ઠાસો રસોનામ. યે લોકે રસધાતૂતિ વુચ્ચતિ. સો પાચક તેજબલેન તતો ઉત્તરિત્વા રસહરણિધમનિજાલાનુસારેન હેટ્ઠાચ ઉદ્ધઞ્ચ સકલસરીરે અઙ્ગમઙ્ગાનિ અનુસરન્તો અનુફરન્તો અઙ્ગમઙ્ગાનુસારીતિ વુચ્ચતિ. તસ્સ સારભૂતો ઉપત્થમ્ભં બલં કરોતીતિ ઉપત્થમ્ભબલકારો. સો હિ આમાસયે પતિટ્ઠિત મત્તોવ સકલસરીરે ભૂતેસુ ઉપત્થમ્ભકબલં જનેતીતિ.

[૧૮૨] વિભાવનિયં પન

‘‘અઙ્ગમઙ્ગા નસારિ રસહર સઙ્ખાતાતિ’’ પાઠો. સો દુપ્પાઠો.

તં પન સેન્દ્રિયકાયોપત્થમ્ભનલક્ખણં આહારરૂપં. ઓજાલક્ખણં વા. તત્થ ઉદયતિ પસવતીતિ ઓજા. અવસદ્દોવા રક્ખણે. રક્ખણઞ્ચેત્થ ઉપત્થમ્ભનમેવ. અવતિ જનેતિચાતિ ઓજા. કિં અવતિ. અત્તનો નિસ્સયવત્થું. કિંચ જનેતિ. આહારસમુટ્ઠાનરૂપં. ઉદયાનન્તરં રૂપં જનેતીતિ ઓજાતિપિ વદન્તિ. અઞ્ઞાપદેસરહિતેન કક્ખળત્તાદિના અત્તનો ભાવેન સિદ્ધં રૂપં સભાવરૂપં. ઉપ્પાદાદિના અનિચ્ચતાદિનાચ સઙ્ખહલક્ખણેન સહિતં રૂપં સલક્ખણરૂપં. ઉજુકતોવ કમ્માદીહિ પચ્ચયેહિ નિપ્ફાદિતં રૂપં નિપ્ફન્નરૂપં. રુપ્પનલક્ખણસમ્પન્નં નિપ્પરિયાયરૂપં રૂપરૂપં. યથા દુક્ખદુક્ખં અજ્ઝત્તઅજ્ઝત્તન્તિ. સઙ્ખતલક્ખણયુત્ત તાય અનિચ્ચતાદિકં લક્ખણત્તયં આરોપેત્વા સમ્મસનારહં રૂપં સમ્મસનરૂપં. તે તે દબ્બસમ્ભારાવા રૂપકલાપાવા વિસુંવિસું ભુસો કાસન્તિ પકાસન્તિ એતેનાતિ આકાસો. નિસત્ત નિજીવટ્ઠેન ધાતુ. આકાસસઙ્ખાતા ધાતૂતિ આકાસધાતુ. પરિતો સમન્તતો છિન્દતિ કલાપન્તરભૂતાનિ કલાપન્તર ભૂતેહિ સદ્ધિં અસંમિસ્સં એકત્તં અનુપગમનં કરોતીતિ પરિચ્છેદો. તેહિવા પરિચ્છિન્દીયતિ અત્તનોવા પરેસંવા અકત્વામજ્ઝે વિસું થપીયતિ. તેસંવા છિદ્દવિવરમત્તભૂતો. ન વિસું એકો ઉપ્પાદસહિતો સભાવધમ્મો. નાપિ કસ્સચિ રૂપકલાપસ્સ પક્ખભૂતોતિ પરિચ્છેદો. વિકારલક્ખણરૂપાનિ હિ અસભાવધમ્મભૂતાનિપિ તંતં રૂપકલાપેસુ સન્દિસ્સમાનતા તંતંરૂપકલાપપક્ખિકાનિએવ હોન્તિ. અયં પન તેહિ રૂપ કલાપેહિ સબ્બસો વિમુત્તભાવેન બહિભૂતત્તા કસ્સચિ રૂપ કલાપસ્સ પક્ખભૂતો ન હોતીતિ. અસભાવધમ્મત્તાચ પન કેનચિ રૂપેન ફુસન પરિયાયોપિ તસ્સ સબ્બસો નત્થીતિ કત્વા સો અસંફુટ્ઠં ચતૂહિ મહાભૂતેહીતિ પાળિયં વુત્તો. અટ્ઠકથાયં પન ઘનપિણ્ડવત્થૂસુ પટિઘફોટ્ઠબ્બસભાવાનં નાના કલાપગતભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસંફુટ્ઠતા અત્થીતિ કત્વા અસંફુટ્ઠં ચતૂહિ મહાભૂતેહીતિ એતેહિ અસંફુટ્ઠં અજટાકાસં કંથિતન્તિ વુત્તં. ટીકાયં પન અયં નિદ્દેસો અજટાકાસનિદ્દેસો નહોતિ, પરિચ્છેદરૂપનિદ્દેસોયેવ. સોચ ઘનપિણ્ડ વત્થૂસુએવ વેદિતબ્બો. તેસુચ ભૂતાનં અસંફુટ્ઠતાનામ નત્થિ. તસ્મા ભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞઅબ્યાપિતા એકત્તં અનુપગતતાએવ. તત્થ અસંફુટ્ઠતાનામ યુત્તા સિયાતિ અધિપ્પાયેન અબ્યાપિકતા હિ અસંફુટ્ઠતાતિ વુત્તં. અત્થતો પન નાનાકલાપગતાનં ભૂતાનં પરિયન્તતા સઙ્ખાતો અન્તરાળધમ્મો. રૂપપરિચ્છેદલક્ખણં પરિચ્છેદરૂપં. યા પન ચલમાનેન કાયઙ્ગેન અત્તાનઞ્ચ અત્તસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ અધિપ્પાયઞ્ચ પચ્ચક્ખે ઠિતે જને વિઞ્ઞાપેતિ પાકટં કત્વા દસ્સેતિ. સયઞ્ચ તેન કાયઙ્ગેન તેહિ જનેહિ વિઞ્ઞાયતિ. સા કાયવિઞ્ઞત્તિનામ. યા ઉચ્ચારીયમાનેન વાચઙ્ગેન સદ્દેન અત્તાનઞ્ચ અત્તસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ અધિપ્પાયઞ્ચ સોતપથે ઠિતે જને વિઞ્ઞાપેતિ. સયઞ્ચ તેનવાચઙ્ગેન તેહિ જનેહિ વિઞ્ઞાયતિ. સા વચીવિઞ્ઞત્તિનામ. અથવા, વિઞ્ઞાપેન્તિ જના વિઞ્ઞાયન્તિવા જનેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ચિત્તાનિ એતાયાતિ વિઞ્ઞત્તિ. સસમ્ભારે અઙ્ગપચ્ચઙ્ગભૂતે કાયે પવત્તા વિઞ્ઞત્તિ કાયવિઞ્ઞત્તિ. ચોપન કાયસઙ્ખાતો કાયો એવવા વિઞ્ઞત્તિ કાયવિઞ્ઞત્તિ. ચિત્તજસદ્દસઙ્ખાતાય વાચાય પવત્તા વિઞ્ઞત્તિ વચીવિઞ્ઞત્તિ. ચોપનવાચા સઙ્ખાતા વાચા એવવા વિઞ્ઞત્તિ વચીવિઞ્ઞત્તિ. તત્થ ચિત્તવસેન યંકિઞ્ચિ કાયઙ્ગવિકારં કરોન્તસ્સ તંતંઅઙ્ગં સન્તમ્ભન્તા સન્ધારેન્તા ચાલેન્તા અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિસઙ્ખાતા ચિત્તજવાતકલાપા તંતંઅઙ્ગં પૂરેત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ. ઉપ્પજ્જન્તાચ યથાવા તથાવા અનુપ્પજ્જિત્વા યસ્સ તેહિ ચિત્તજવાતકલાપેતિ સહજાતસ્સ ચોપનકાયસ્સ આનુભાવેન સબ્બે તે કલાપા યથાધિપ્પેતદિસાભિમુખાએવ ઉપ્પજ્જન્તિ. અયં ચોપનકાયસઙ્ખાતો આકારવિકારો કાયવિઞ્ઞત્તિ નામ. નિયામકસદિસી હિ અયં કાયવિઞ્ઞત્તિ. તેચ નાવાસદિ સાતિ. યથા હિ નિયામકો નાવાય મૂલભાગે ઠત્વા એકં મહાફિયં દળ્હં ગહેત્વા નદિસોતે ચારેત્વા સકલં મહાનાવં ઇચ્છિતદિસાભિમુખં નિયોજેતિ. ન યંવા તંવા દિસં ગન્તું દેતિ. એવં સમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. એકચિત્તક્ખણિકા હિ વિઞ્ઞત્તિ તેસં મૂલભાગેએવ લબ્ભમાના તે યથાધિપ્પેતદિસાભિમુખે એવં કત્વા નિયોજેતીતિ સા નિયામકસદિસી હોતીતિ. એત્થચ યદેતં અટ્ઠકથાયં. એકજવનવીથિયં સત્તસુ જવનેસુ પથમ જવનસમુટ્ઠિતા વાયોધાતુ અત્તના સહજાતરૂપકાયં સંથમ્ભેતું સન્ધારેતું સક્કોતિ. અપરાપરં પન ચાલેતું નસક્કોતિ. દુતીયાદીસુપિ એસેવ નયો. સત્તમચિત્તેન પન સમુટ્ઠિતા વાયોધાતુ હેટ્ઠા છહિચિત્તેહિ સમુટ્ઠિતં વાયોધાતું ઉપત્થમ્ભનપચ્ચયં લભિત્વાઅત્તનાસહજાતં રૂપકાયં સંથમ્ભેતું સન્ધારેતું ચાલેતું અભિક્કમાપેતું સક્કોતીતિ વુત્તં. તં અભિક્કમામીતિ કાયં પગ્ગણ્હન્તાનં અનેકસહસ્સેસુ જવન વારેસુ પવત્તમાનેસુ યસ્મિંવારે ચલનસઙ્ખાતં દેસન્તરપાપનં જાયતિ, તં સન્ધાય વુત્તં. ન હિ કતિપયજવનવારેહિ ચલનં જાયતિ. યદિ જાયેય્ય, ઇદ્ધિમન્તાનં ઇદ્ધિયાગમનં વિય સબ્બેસંપિ સીઘતરં ગમનં પઞ્ઞાયેય્ય. કસ્મા, એકચ્છરક્ખણેપિ અનેકકોટિસતસહસ્સચિક્કપવત્તિયા સમ્ભવતો. અયઞ્ચ અત્થો ઉપરિ અક્ખરુપ્પત્તિવિચારણાયં પાકટો ભવિસ્સતીતિ. તસ્મા તતો પુરિમવારેસુ સંથમ્ભનસન્ધારણાનિએવ સમ્પજ્જન્તીતિ વેદિતબ્બં. યા ચેત્થ સત્તયુગસકટોપમા વુત્તા, સાપિ નાનાજવનવીથીસુ સમુટ્ઠિતાનં વાયોધાતૂનં અપરાપરં ઉપત્થમ્ભનેચ યુજ્જતિયેવ. તથા હિ ચલનચિત્તજરૂપસન્તતિયં પવત્તાનિ ઉતુજરૂપસઙ્ઘાટાનિપિ વિઞ્ઞત્તિસહિતાનિ વિય તદાકારવન્તાનિ સવેગાનિ સવિપ્ફારાનિએવ પવત્તન્તિ. તસ્મા પુબ્બાપરપવત્તાનં નાના જવનવીથીનં અન્તરન્તરા ભવઙ્ગસમયેસુપિ અભિક્કમનાદિકં ચલનં સમ્પજ્જતિયેવ. એકાબદ્ધપવત્તાનિચ ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપાનિનામ એકસ્સ વિસયે ઇતરાનિ એકસમુટ્ઠાનાનિ વિય સબ્બસો તદનુ પરિવત્તીનિ હોન્તીતિ ચિત્તજે ચલન્તે ઇતરાનિપિ ચલન્તિ યેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ચલનઞ્ચેત્થ પચ્છિમપચ્છિમાનં રૂપકલાપસઙ્ઘાટાનં પુરિમ પુરિમાનં ઉપ્પન્નદેસતો દેસન્તરે યથાપવત્તસન્નિવેસાકારેન અપરાપરં ઉપ્પજ્જમાનં વેદિતબ્બં. ન હિ રૂપારૂપધમ્માનં ઉપ્પન્ન દેસે અનિરુજ્ઝિત્વા કેસગ્ગમત્તંપિ દેસન્તર સઙ્કમનંનામ અત્થિ. ઇતરથા ખણિકધમ્મતા અબ્યાપારધમ્મતા અવસવત્તિતાચ તેસં નસિયાતિ. યંકિઞ્ચિ વચીભેદં કરોન્તસ્સ કણ્ઠટ્ઠાનાદિ ગતઉપાદિન્નક પથવીધાતૂસુ ચલમાનકણ્ઠપદેસાદિગતચિત્તજ પથવીધાતૂનં સઙ્ઘટ્ટનસઙ્ખાતેન ઠાનકરણસન્નિપાતેન સહેવયો વચીઘોસસઙ્ખાતો ચિત્તજસદ્દો જાયતિ. સો યેન અત્તના સહ જાતેન આકારવિકારેન યથાધિપ્પાયં તંતં વણ્ણવિસેસત્તં ઉપગચ્છતિ. યેનચ સુણન્તાનં તંતંઅત્થજોતકો અક્ખરસન્નિપાતભૂતો પદબ્યઞ્જનવિસેસો ઉપલબ્ભતિ. સો ચોપનવાચાસઙ્ખાતો આકારવિકારો વચીવિઞ્ઞત્તિનામ. અટ્ઠકથાયં પન તસ્સા પન ચિત્તસમુટ્ઠાનાય પથવીધાતુયા ઉપાદિન્નઘટ્ટનસ્સ પચ્ચયભૂતો એકો આકારવિકારો વચી વિઞ્ઞત્તિનામાતિ વુત્તં. તત્થ ઉપાદિન્નઘટ્ટનસ્સ પચ્ચયભૂતોતિ કમ્મજભૂતાય ચતુજભૂતાયએવવા ઉપાદિન્નપથવીધાતુયા સહઘટ્ટનં પટિચ્ચ સદ્દવિસેસપવત્તિયા પચ્ચયભૂતોતિ અત્થો. ઘટ્ટનસ્સ પચ્ચયો પન ચલમાનકણ્ઠપદેસાદિવિકારભૂતો કાયઙ્ગવિસેસોએવ સિયા. વિકારદ્વયઞ્ચ અસંમિસ્સં કત્વા વેદિતબ્બન્તિ. એત્થચ ઉપાદિન્નકપથવીહિ સહ ઘટ્ટનં ચિત્તજપથવીનં કિચ્ચં. યં પન તાસં યથાવા તથાવા અઘટ્ટેત્વા યથા ઇચ્છિતક્ખરં સમ્પજ્જતિ. તથા ઘટ્ટનપકારવિધાનં. ઇદં કાયવિઞ્ઞત્તિયા કિચ્ચં. ઘટ્ટનેન સહેવ ઉપ્પન્નસદ્દાનં તંતંવણ્ણત્ત પત્તિયા વિદહનમેવ વચીવિઞ્ઞત્તિયા કિચ્ચં. કુમ્ભથુનતલં વિયચ ઉપાદિન્નકપથવી. પહરણહત્થો વિય ચિત્તજપથવી. હત્થપરિ વત્તન વિકારો વિય કાયવિઞ્ઞત્તિ. સદ્દવિકારો વિય વચીવિઞ્ઞત્તિ. કુમ્ભથુનસ્સ નાનાસદ્દપભેદોવિય નાનાવણ્ણભેદોતિ. એત્થચ યદેતં અટ્ઠકથાયં ઇદં વક્ખામિ એતં વક્ખામીતિ ઉપ્પજ્જમાનં ચિત્તં અટ્ઠરૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ. તેસં અબ્ભન્તરે ચિત્ત સમુટ્ઠાના પથવીધાતુ ઉપાદિન્નકં ઘટ્ટયમાનાવ ઉપ્પજ્જતિ. તેન ધાતુઘટ્ટનેન સહેવ સદ્દો ઉપ્પજ્જતીતિચ પુરિમચિત્તસમુટ્ઠા નાય ઉપત્થમ્ભનકિચ્ચંપિ નત્થીતિચ વુત્તં. તંપિ અનેકસતેસુ જવનવારેસુ પવત્તમાનેસુ યસ્મિંવારે પરિબ્યત્તં અક્ખરં પવત્તતિ, તં સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. તેનેવ હિ મૂલ ટીકાયં ઉપત્થમ્ભનકિચ્ચં નત્થિ લદ્ધાસેવનેન ચિત્તેનેવ ઘટ્ટનસ્સ બલવભાવતોતિ વુત્તં. એત્થચ લદ્ધાસેવનેનાતિ એતેન પુબ્બભાગે નાનાજવનવીથીહિ લદ્ધાસેવનભાવં દસ્સેતિ. પથમ જવનચિત્તસ્સપિ લદ્ધાસેવનતાય અધિપ્પેતત્તા. નચ એકજવન વારમત્તેન પરિબ્યત્તં એકક્ખરં સમ્પજ્જતીતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. કસ્મા, તસ્સ એકદ્વિઅચ્છરક્ખણમત્તેન કાલેન વત્તબ્બત્તા એકચ્છરક્ખણેચ અનેકસતસહસ્સાનં જવનવીથીનં પવત્તિસમ્ભવતો. વુત્તઞ્ચ –

એકમત્તા તયો રસ્સા, દ્વિમત્તા દીઘમુચ્ચરે;

તિમત્તો તુ ગીતો ઞેય્યો, બ્યઞ્જના અડ્ઢમત્તિકાતિ.

મિલિન્દપઞ્હેચ સાધિકે વીહિવાહસતે વીહિબીજાનિ એકચ્છરક્ખણે ઉપ્પન્નસ્સ ચિત્તસ્સ કલંપિ નઉપેન્તિ. કલભાગંપિ નઉપેન્તીતિ દીપિતં. એકક્ખરં ઉચ્ચારેન્તસ્સચ તત્તકંપિ કાલં ઉચ્ચારણચિત્તબ્યાપારો સન્દિસ્સતિયેવ. નચ પરમત્થતો એકમેવ સદ્દં ઉચ્ચારેમીતિવા સુણોમીતિવા સક્કા નિયમેત્વા ઉચ્ચારેતું સોતુઞ્ચ. તથા નિયમેન્તસ્સપિ સદ્દાનં પુબ્બાપરતો અનેકસતસહસ્સસ્સેવ ઉચ્ચારણ સવન સમ્ભવતો. એકમેવાતિ અભિમાનો પન સમૂહઘન સન્તતિઘનેહિ પટિચ્છન્નત્તાએવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. સેસમેત્થ કાયવિઞ્ઞત્તિયં વુત્તન યેન યથાસમ્ભવં વેદિતબ્બન્તિ. એત્થચ વિઞ્ઞત્તિસદ્દો કાયેન વિઞ્ઞાપેતિ વાચાય વિઞ્ઞાપેતીતિઆદિસુ બોધનત્થો. સુદિન્ન કણ્ડે તિક્ખત્તું વિઞ્ઞાપેતીતિઆદીસુ પવત્તનત્થો. ઇધ પન દુવિધોપિ યુજ્જતિ. એવઞ્હિ સતિ પરં બોધેતુકામતારહિ તેસુ સબ્બેસુ કાયઙ્ગવાચઙ્ગચોપનેસુપિ પવત્તકવિઞ્ઞત્તિયા લબ્ભમાનતા વેદિતબ્બા હોતીતિ. મૂલટીકાયં પન પરં બોધેતુકામતાય વિનાપિ અભિક્કમનાદિપવત્તનેન સો ચિત્ત સહભૂવિકારો અધિપ્પાયં વિઞ્ઞાપેતિ. સયઞ્ચ વિઞ્ઞાયતીતિ દ્વિધાપિ વિઞ્ઞત્તિયેવાતિ વુત્તં, તત્થ દ્વીસુ બોધનવિઞ્ઞત્તીસુ પુરિમા કાયવિઞ્ઞત્તિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસ્સ ચલમાનવણ્ણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિયા ચલમાનઙ્ગપચ્ચઙ્ગં કાયવિઞ્ઞાણવીથિયા ગહેત્વા પચ્છા સુદ્ધેન મનોદ્વારિકજવનેનએવ વિઞ્ઞાયતિ પચ્છિમાચ વચીવિઞ્ઞત્તિ ઉચ્ચારિયમાનં સદ્દં સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા ગહેત્વા પચ્છા સુદ્ધેન મનોદ્વારિકજવનેનએવ વિઞ્ઞાયતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકજવનેન. સા હિ અત્તાનં જાનન્તેએવ પરસત્તે અત્તના સમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ ચિત્તં વિઞ્ઞાપેતિ, ન અજાનન્તે. ઞાપક હેતુ હિ નામ અત્તાનં જાનન્તેએવ ઞાપેતબ્બં ઞાપેતિ, નો અજાનન્તે. એવઞ્ચ કત્વા કાયઙ્ગ ચોપનં દિસ્વાવા પરામસિત્વાવા સદ્દં સુત્વાવા પરસ્સ તંતંઅધિપ્પાયં જાનન્તાનં તિરચ્છાન ગતાનંપિ પથધં વિઞ્ઞત્તિજાનનં સિદ્ધં ભવતિ. તંજાનનેન વિના અધિપ્પાયજાનનસ્સ અસમ્ભવતો. વિઞ્ઞત્તિં જાનન્તાનંચ પુરિમસિદ્ધસઙ્કેત સમ્બન્ધ જાનનેન વિના અધિપ્પાયજાનનં ન સમ્ભવતીતિ મજ્ઝે વિસું પુબ્બસઙ્કેત સમ્બન્ધગહનંપિ ઇચ્છન્તિ, દ્વીસુ પન પવત્તકવિઞ્ઞત્તીસુ પરં અભિક્કમન્તં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિયા દિસ્વા અભિક્કમનવિઞ્ઞત્તિઞ્ચ અભિક્કમનચિત્તઞ્ચ મનોવિઞ્ઞાણવીથિયા જાનન્તિ. એસનયો પટિક્કમનાદીસુ. તથા પરસ્સ કથં સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા સુત્વા કથનવિઞ્ઞત્તિઞ્ચ કથનચિત્તઞ્ચ મનોવિઞ્ઞાણવીથિયા જાનન્તિ. પરં રત્તચિત્તેન કાયઙ્ગં ચાલેન્તં દિસ્વા ચલનવિઞ્ઞત્તિઞ્ચ રાગચિત્તઞ્ચ જાનન્તિ. રત્તસ્સ કથં સુત્વા કથન વિઞ્ઞત્તિઞ્ચ રાગચિત્તઞ્ચ જાનન્તિ. એસનયો સબ્બાસુ કાયિકવાચસિકક્રિયાસૂતિ. લહુનો ભાવો લહુતા. મુદુનો ભાવો મુદુતા. કમ્મનિ સાધુ કમ્મઞ્ઞં. કમ્મયોગ્યન્તિ અત્થો. કમ્મઞ્ઞસ્સ ભાવો કમ્મઞ્ઞતા.

અદન્ધતાલક્ખણા રૂપસ્સ લહુતા. અથદ્ધતા લક્ખણા રૂપસ્સ મુદુતા. સરીરક્રિયાનુકૂલકમ્મઞ્ઞભાવલક્ખણા રૂપસ્સ કમ્મઞ્ઞતા. અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિજહન્તિયોપિ એતા વિરુદ્ધપચ્ચયસપ્પાય પચ્ચયાનં વસેન અસંમિસ્સતો વેદિતબ્બા. તથા હિ અત્તનો કાયવિરુદ્ધં ઉતુંવા આહારંવા ચિત્તક્રિયંવા સેવન્તાનં સરીરગતા ધાતુયો કદાચિ સકલસરીરંવા સરીરેકદેસંવા ખોભેત્વા વિસેસતો પૂતિમુખ સપ્પસઙ્ખાતઆપો પરિયુટ્ઠાનં કત્વા કાયં અસય્હભારં વિય ગરું ભારિયં કરોન્તિ. ઇરિયા પથપરિવત્તને કાયભારિયનિમિત્તં દુક્ખં ઉપ્પાદેન્તિ. તદારૂપસ્સ લહુતા નપવત્તતિ. પુન અત્તનો સરીરસપ્પાયં ઉતુંવા આહારંવા ચિત્તકિરિયંવા સેવન્તાનં સો ધાતુક્ખોભો વૂપસમ્મતિ. કાયો સલ્લહુકો હોતિ. ઇરિયાપથપરિવત્તને કાય ભારિયનિમિત્તં દુક્ખંનામ નત્થિ. તદા સા પવત્તતિ. એસનયો સેસાસુપિ. વિસેસનતો પનેત્થ મુદુભાયં કટ્ઠમુખસપ્પસઙ્ખાત પથવીપરિયુટ્ઠાનં કત્વા સુક્ખકટ્ઠંવિય કાયં થદ્ધં કક્ખળંકરોન્તિ. ઇરિયાપથપરિવત્તને અઙ્ગમઙ્ગાનંછિજ્જનભિજ્જનાકારપત્તં થદ્ધં કક્ખળનિમિત્તં દુક્ખં ઉપ્પાદેન્તીતિ વત્તબ્બં. કમ્મઞ્ઞતાયં સત્થમુખસપ્પસઙ્ખાત વાયો પરિયુટ્ઠાનં વાયોવિસમં કત્વા દામરિકચોરપરિયુટ્ઠિતં પચ્ચન્તરટ્ઠં વિય કાયં વિવટ્ટમાનં કરોન્તિ, સબ્બઇરિયાપથેસુ સુખંનામ નત્થીતિ વત્તબ્બં. તેજોધાતુ પન તાસં સબ્બાસંપિ મૂલભૂતા હોતીતિ વેદિતબ્બા.

ઇમા પન અરોગિનો કલ્લભાવોવિય સુપરિમદ્દિતચમ્મસ્સ મુદુભાવોવિય સુદન્ધસુવણ્ણસ્સ કમ્મક્ખમભાવોવિય રૂપકાયસ્સ ઇરિયાપથપરિવત્તને સલ્લહુકતાદિવસેન સન્દિસ્સમાના વિસેસાકારા હોન્તીતિ કત્વા વિકારરૂપં નામ. ચયનં ચયો. પિણ્ડવસેન અભિનિબ્બત્તીતિ અત્થો. આદિતો ઉપરિતોચ ચયો ઉપચયો. પથમાભિનિબ્બત્તિ ઉપરુપરિવડ્ઢિચાતિ અત્થો. અયઞ્હિ ઉપસદ્દો ઉપઞ્ઞત્તન્તિઆદીસુ વિય પથમત્થો ઉપસિત્તન્તિઆદીસુ વિયચ ઉપરિ અત્થોતિ. વુત્તઞ્ચ મૂલટીકાયં ઉપસદ્દો પથમત્થો ઉપરિઅત્થોચ હોતીતિ. તેનેવહિ પાળિયં યો આયતનાનં આચયો, સો રૂપસ્સ ઉપચયો. યોરૂપસ્સ ઉપચયો, સા રૂપસ્સ સન્તતીતિ વુત્તં. તનનં વિત્થારણં તતિ. સમ્બન્ધા તતિ પુનપ્પુનંવા તતિ સન્તતિ. યથા પવત્તાનં આયતનાનં અદ્ધાનપૂરણવસેન પવત્તીતિ અત્થો. તત્થ ગબ્ભસેય્યકાનં સત્તાનં પટિસન્ધિક્ખણે રૂપાનં ઉપ્પાદો પથમાનિબ્બત્તિઅત્થેન ઉપચયોનામ. તતો પરં યાવ સબ્બપથમં ઉપ્પન્નાનં ચક્ખુ સોત ઘાનજિવ્હાનં ઉપ્પાદો, એત્થન્તરે રૂપાનં ઉપ્પાદો ઉપરિ વડ્ઢિઅત્થેન ઉપચયોનામ. તતો પરં યાવજીવં ચતુસન્તતિરૂપાનં ઉપ્પાદો સન્તતિનામ. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયં નદીતીરે નિખાતકૂપસ્મિં ઉદકુગ્ગમનકાલોવિય આચયો નિબ્બત્તિ. પરિપુણ્ણકાલોવિય ઉપચયો વડ્ઢિ. અજ્ઝોત્થરિત્વા ગમનકાલો વિય સન્તતિ પવત્તીતિ.

વિભાવનિયં પન

પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય યાવચક્ખાદિ દસકાનં ઉપ્પત્તિ. એત્થન્તરે રૂપુપ્પાદો ઉપચયોનામ. તતો પરં સન્તતિ નામાતિ વુત્તં. તંપિ તેન પરિયાયેન યુજ્જતિયેવ.

સંસેદજોપવાતિકાનં પન પટિસન્ધિક્ખણે રૂપાનં ઉપ્પાદો પથમા ભિનિબ્બત્તિ અત્થેન પરિપુણ્ણ વડ્ઢિ અત્થેનચ ઉપચયો નામ, તતો પરં રૂપાનં ઉપ્પાદો સન્તતિનામ. અપિચ, તિસમુટ્ઠાનિક રૂપાનંપિ વિસું વિસું સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નંનામ અત્થિ. તસ્સચ એકેકસ્સ નિબ્બત્તિ વડ્ઢિ પવત્તિ વસેન તિસ્સો તિસ્સોઅવત્થા હોન્તિ. તત્થ એકેકસન્તતિયં આદિમ્હિ સન્તતિસીસરૂપાનં સબ્બપથમં ઉપ્પાદો નિબ્બત્તિનામ. તતો વડ્ઢનરૂપાનં ઉપ્પાદો વડ્ઢીનામ. વડ્ઢને સમત્તે અવડ્ઢિત્વા પબન્ધટ્ઠિતિવસેન વત્તનવસેનઉપ્પાદોપવત્તિનામ. તત્થ ચ નિબ્બત્તિવડ્ઢિયો ઉપચયોનામ. પવત્તિસન્તતિ નામ. સઙ્ખેપતો પન લોકે સબ્બાસુ ઇન્દ્રિયાનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપપવત્તીસુ સન્દિસ્સમાને જાયન વડ્ઢન પવત્તનસઙ્ખાતે અવત્થાભેદે દિસ્વા ઉપચયસન્ત તિયો વેદિતબ્બા. તત્રાયં નયો-રુક્ખતિણાદીનિવા સાખા પત્તપુપ્ફફલાદીનિવા આદિમ્હિ જાયન્તિ. જાયિત્વા વડ્ઢન્તિ. વડ્ઢને સમત્તે અવડ્ઢિત્વા પબન્ધવસેન પવત્તિત્વા ભિજ્જન્તીતિ. જીરણં જરા, જીરન્તિ જિણ્ણભાવં ગચ્છન્તિ એતાયાતિ જરા. સાયેવ જરતા. ઉપ્પાદજરાભઙ્ગેહિ નિચ્ચલતિ નકમ્પતીતિ નિચ્ચો અસઙ્ખત ધમ્મો. ન નિચ્ચો અનિચ્ચો, સઙ્ખતધમ્મો. અનિચ્ચસ્સ ભાવો અનિચ્ચતા, ભઙ્ગો.

[૧૮૩] વિભાવનિયં પન

‘‘નિચ્ચધુવભાવેન ન ઇચ્ચં અનુગન્તબ્બન્તિ અનિચ્ચ’’ન્તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

નિચ્ચસદ્દો હિ સાસને લોકેચ પાકટો. સો એવ ઇધ નકારયુત્તો અનિચ્ચોતિ વુત્તોતિ. લક્ખીયન્તિ સલ્લક્ખીયન્તિ વિનિચ્છીયન્તિ ધમ્મા ઇમે સઙ્ખતાતિ એતેનાતિ લક્ખણં. સઙ્ખત ભાવજાનનનિમિતન્તિ અત્થો. યથાહ- અઙ્ગુત્તરે તીણિ માનિ ભિક્ખવે સઙ્ખતસ્સ સઙ્ખતલક્ખણાનિ. કતમાનિ તીણિ, ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતીતિ. નનુ પાળિયં જાતિનામ આગતા. તસ્મા સાપિ ઇધ વત્તબ્બાતિ વુત્તં જાતિરૂપમેવાતિઆદિ. એત્થાતિ રૂપસમુદ્દેસે. જનનં પાતુભવનં જાતિ. જાયન્તિવા એતાયાતિ જાતિ, ઉપચય સન્તતિ નામેનપવુચ્ચતિ તસ્સાજાતિયાતથા અવત્થાભેદયોગતોતિ અધિપ્પાયો. સા હિ આદિતો પટિસન્ધિરૂપાનિ પાતુભવન્તાનિ કરોતિ. પુન અપરિપુણ્ણાનિચ આયતનાનિ પૂરેતિ. પૂરિતાનિ ચ દીઘંપિ અદ્ધાનં અબ્બોચ્છિન્નં કત્વા પવત્તેતિ પબન્ધયતીતિ. એકા દસવિધંપીતિ મહાભૂતાદિભાવેન એકત્તં ઉપનયનવસેન એકા દસપભેદંપિ. કથં સરૂપવસેન અટ્ઠવીસતિવિધં હોતીતિ પુચ્છિત્વા ભૂતપ્પસાદ વિસયાતિઆદિના એકાદસવિધસ્સેવ સરૂપતો દસ્સનં અન્તોગધભેદાનં પુબ્બે વુત્તભાવેન સુપાકટત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ-અટ્ઠારસવિધન્તિ.

ચત્તારિ ભૂતાનિ પઞ્ચપસાદા અગહિતગહણેન ચત્તારો વિસયા ગોચરા. દુવિધો ભાવો. એકં હદયં. ઇતિ ઇદં સોળસવિધં રૂપં જીવિતાહારરૂપેહિ સહ અટ્ઠારસવિધં હોતિ તથા એકો પરિચ્છેદો. દુવિધા વિઞ્ઞત્તિ. અગહિતગહણેન તિવિધો વિકારો. ચતુબ્બિધં લક્ખણન્તિ દસ અનિપ્ફન્નાચાતિ રૂપં સરૂપતો અટ્ઠવીસતિવિધં ભવેતિ યોજના. એત્થચ પચ્છિમાનિ દસરૂપાનિ સભાવતો અનુપલબ્ભમાનત્તા પચ્ચયેહિ નિપ્ફાદિતાનિ રૂપાનિ ન હોન્તીતિ અનિપ્ફન્નાનિ નામ. અપિ ચેત્થ અભિધમ્મે વિસું ઉદ્દિટ્ઠાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિચ એતાનિ સભાવતો અનુપલબ્ભમાનાનીતિ વા પરમત્થતો અવિજ્જમાનાનીતિવા નસક્કા વત્તું. વોહારસિદ્ધ મત્તભાવં અતિક્કમ્મ તાદિસેન સુદ્ધધમ્મગતિયા સિદ્ધેન પરમત્થ લક્ખણેન ઉપલદ્ધત્તા. ઇતરથા નિબ્બત્તિલક્ખણરહિતં અસઙ્ખત નિબ્બાનંપિ સભાવતો અનુપલબ્ભમાનં પરમત્થતો અવિજ્જમાનઞ્ચ નામ સિયાતિ. તસ્મા નિબ્બત્તિ લક્ખણરહિતત્તાએવ એતાનિ અનિપ્ફન્નાનિનામ. ન સભાવતો અનુપલબ્ભમાનત્તાતિ યુત્તં સિયાતિ. [રૂપસમુદ્દેસો]

૧૫૭. રૂપવિભાગેસબ્બઞ્ચ પન એતં યથાસમુદ્દિટ્ઠં અટ્ઠવીસતિ વિધં રૂપં અહેતુકટ્ઠેન એકવિધમેવ. ન સહેતુકા હેતુક વસેન દુવિધં. તથાસપ્પચ્ચયટ્ઠેન એકવિધમેવ. ન સપ્પચ્ચયાપચ્ચય વસેન દુવિધન્તિ એવં પવત્તં એકવિધનયં તાવ દસ્સેતું સબ્બઞ્ચાતિઆદિમારદ્ધં.

[૧૮૪] વિભાવનિયં પન

એકવિધનયોપિ રૂપવિભાગોએવાતિ કત્વા ‘‘યથા ઉદ્દિટ્ઠ રૂપાનં એકવિધાદિનયં દસ્સનત્થં સબ્બઞ્ચ પનેતન્તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તં ન સમેતિ.

વક્ખતિ હિ –

અજ્ઝત્તિકાદિભેદેન, વિભજન્તિ યથારહન્તિ.

એતેન અજ્ઝત્તિકાદિભેદો એવ રૂપવિભાગોનામાતિ વિઞ્ઞાયતિ.

તત્થ સબ્બંપિ રૂપં હેતુસમ્પયોગા ભાવતો અહેતુક મેવ, ન કિઞ્ચિ સહેતુકં. કિઞ્ચિ અહેતુકન્તિ એવં વિભાગો અત્થીતિ અધિપ્પાયો. સપ્પચ્ચયં સાસવં સઙ્ખતં લોકિયન્તિ પાઠો. સપ્પચ્ચયં સઙ્ખતં લોકિયં સાસવન્તિ પન યુત્તો. પાળિયંપિ તથા દિટ્ઠત્તા સભાગયુગળસમ્ભવતોચાતિ. ઇતરાનિ પન પાળિકમેન અસમેન્તાનિપિ સભાગ યુગળત્તા ભાગતો યુત્તાનિએવ. તત્થ અત્તનો જનકેન પચ્ચયેન સહેવ વત્તતીતિ સપચ્ચયં. પચ્ચયેહિ સઙ્ગમ્મ કરીયતીતિ સઙ્ખતં. પઞ્ચુપાદા નક્ખન્ધસઙ્ખાતે લોકેએવ પરિયાપન્નન્તિ લોકિયં. અત્તાનં આરબ્ભ પવત્તેહિ આસવેહિ સહેવ વત્તતીતિ સાસવં. અકનિટ્ઠ બ્રહ્મસન્તાન ભૂતંપિ રૂપં કામતણ્હા વિસયભાવેન કામેએવ પરિયાપન્નત્તા કામાવચરં. નત્થિ અત્તના ગહિતં કિઞ્ચિ આરમ્મણંનામ અસ્સાતિ અનારમ્મણં. યો ધમ્મો અઞ્ઞેન પયોગેન પહીનોપિ સમુદયપહાને અસતિ અપહીનોવ હોતિ. પુન અવસ્સં ઉપ્પજ્જમાનત્તા. અપ્પહીનોપિ તસ્મિં સતિ પહીનોવ હોતિ. પુન અનુપ્પજ્જમાનત્તા. તાદિસો ધમ્મો પહાનવાયામસ્સ અટ્ઠાનત્તા અપ્પહાતબ્બોનામ. રૂપંપિ એદિસમેવ હોતીતિ વુત્તં અપ્પહાતબ્બ મેવાતિ. અટ્ઠાનત્તા પહાન વાયામં ન અરહતીતિ અત્થો. અથવા, વિના સમુદયપહાનેન પહાતું અસક્કુણેય્યોતિ અત્થો. યદિ એવં રૂપં ભિક્ખવે ન તુમ્હાકં. તં પજહથ. તં વો પહીનં દીઘરત્તં અત્થાય હિતાય સુખાય ભવિસ્સતીતિ ઇદં કથન્તિ. તંપિ તબ્બિસયસ્સ રાગસ્સ પહાનં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. યથાહ –

રૂપે ખો રાધ યો છન્દો, યો રાગો, યાનન્દી, યા તણ્હા, તં પજહથ. એવં તંરૂપં પહીનં ભવિસ્સતિ ઉચ્છિન્નમૂલં તાલાવત્થુકતં અનભાવંકતં આયતિં અનુપ્પાદધમ્મન્તિ.

અયં નયો અઞ્ઞેસુપિ કુસલાદીસુ અપ્પહાતબ્બેસુ વેદિતબ્બોતિ. એવસદ્દો ચેત્થ પુરિમપદેસુપિ યોજેતબ્બો. ઇતિસદ્દો આદિઅત્થો, પકારત્થોવા. તેન પાળિયં આગતં ન હેતુ હેતુવિપ્પયુત્તન્તિઆદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ અત્તભાવપરિયાપન્નો ધમ્મસમૂહો અજ્ઝત્તંનામ. તસ્મિંપિચ યત્થ તણ્હાય અતિરેકતરં દળ્હપરિગ્ગહો હોતિ. સો ચક્ખાદિકો ચિત્તેન સહ છબ્બિધો ધમ્મો અજ્ઝત્તિકો નામ. અજ્ઝત્તે વિદિતો પાકટોતિ કત્વા. તથા હિ સો અજ્ઝત્તજ્ઝત્તન્તિપિ વુત્તો. ઇતરાનિ પન રૂપાદિનિ ફસ્સાદીનિચ તદુપાદાય તણ્હાપરિગ્ગહસ્સ મન્દત્તા બાહિરાનિ નામ. યથા હિ લોકે મણિવા સુવણ્ણંવા રજતંવા બહિગેહે નિદહિત્વા થપિતં હોતિ. પચ્છિવા સુપ્પંવા ઘટોવા સરાવોવા અન્તો ગેહે થપિતો. તત્થ પચ્છિમાનિ છડ્ડેત્વાપિ પુરિમાનિ રક્ખન્તિ. તસ્મા તાનેવ તણ્હાપરિગ્ગહદળ્હતાય અન્તોપરિભોગાત્વેવ વુચ્ચન્તિ. પચ્છિમાનિ પન બાહિર પરિભોગાત્વેવ. એવં સમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. ઇધપિ હિ યદિ સક્કુણેય્ય. રૂપાદીનિ ફસ્સાદિનિચ સબ્બાનિ છડ્ડેત્વાપિ ચક્ખાદિકં છબ્બિધમેવ અવસ્સં રક્ખિસ્સન્તીતિ. ઇતિ તણ્હા પરિગ્ગહસ્સ દળ્હમન્દતા વસેનેવ તેસં દ્વિન્નં અજ્ઝત્તિક બાહિરતા વુત્તા. ન પવત્તિદેસવસેનાતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

[૧૮૫] યં પન વિભાવનિયં

‘‘અજ્ઝત્તિકરૂપં અત્થભાવસઙ્ખાતં અત્તાનં અધિકિચ્ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તત્તા. કામં અઞ્ઞેપિ અજ્ઝત્તસમ્ભૂતા અત્થિ. રુળ્હીવસેન પન ચક્ખાદિકમેવ અજ્ઝત્તિકન્તિ’’ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

[૧૮૬] યઞ્ચ તત્થ

‘‘અત્તસઙ્ખાતંપા ચિત્તં અધિકિચ્ચ તસ્સ દ્વારભાવેન પવત્તતીથિ અજ્ઝત્તં. તદેવ અજ્ઝત્તિકન્તિ’’ વુત્તં. તંપિ ન સુન્દરં.

તસ્મિં અત્થે હિ સતિ ચિત્તસ્સ અજ્ઝત્તતા ન સમ્પજ્જતિ. અજ્ઝત્તધમ્મ અજ્ઝત્તિકમ્મોનઞ્ચ અવિસેસો આપજ્જતીતિ.

યં પન તત્થ

અથવા યદિ મયં ન હોમ, ત્વં કટ્ઠકલિઙ્ગરૂપમો ભવિસ્સતીતિ વદન્તા વિય અત્તભાવસ્સ સાતિસયં ઉપકારકત્તા ચક્ખાદિનેવ વિસેસતો અજ્ઝત્તિકાનીતિ વુત્તં. તં યુત્તતરં.

તથા ઉપકારાતિસયત્તાએવ હિ તેસુ સત્તાનં પરિગ્ગહ દળ્હતા હોતીતિ. સત્તવિધંપિ દ્વારરૂપંનામ. યથાક્કમં વીથિ ચિત્તાનં પાણાતિપાતાદિકમ્માનઞ્ચ પવત્તિમુખત્તા. તત્થ પન પઞ્ચ વિધં પસાદરૂપં ઉપપત્તિદ્વારંનામ. વિઞ્ઞત્તિદ્વયં કમ્મદ્વારંનામાતિ ઓળારિકરૂપં પકતિયા થૂલસભાવત્તા ઘટ્ટનસઙ્ખાતસ્સચ અત્તનો કિચ્ચસ્સ ઓળારિકત્તા. સન્તિકેરૂપં દૂરે પવત્તસ્સપિ સીઘતરં ઞાણેન ગહણયોગ્યત્તા. સપ્પટિઘરૂપઞ્ચાતિ એત્થ પટિહનનં પટિઘો. સો દુવિધો વિસયવિસયીનં પટિઘટ્ટનં મહા ભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપટિઘટ્ટનન્તિ. તત્થ યેન પટિઘટ્ટનેન પસાદ દ્વારાનં ભવઙ્ગસ્સચ વિકારપ્પત્તિ હોતિ. ઇદં વિસયવિસયીનં પટિઘટ્ટનંનામ. યેન રુપ્પનલક્ખણાનં રૂપધમ્માનં રુપ્પન કુપ્પન ઘટ્ટન પીળન ભિજ્જનાદયો પવત્તન્તિ. ઇદં મહાભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપટિઘટ્ટનં નામ. પટિઘેન સહ વત્તતીતિ સપ્પટિઘં.

[૧૮૭] વિભાવનિયં પન

‘‘યો સયં નિસ્સયવસેનચ સમ્પત્તાનં અસમ્પત્તાનઞ્ચ પટિમુખભાવો અઞ્ઞમઞ્ઞપતનં. સો પટિઘો વિયાતિ પટિઘો. યથાહિ પટિઘાતે સતિ દુબ્બલસ્સ ચલનં હોતિ. એવં અઞ્ઞમઞ્ઞપટિમુખભાવે સતિ અરૂપસભાવત્તા દુબ્બલસ્સ ભવઙ્ગસ્સ ચલનં હોતીતિ’’ એવં મહાભૂતઘટ્ટનં ઉપમામત્તં કત્વા વિસયવિસયિઘટ્ટનમેવ ગહિતં. તં અનુપપન્નં.

એવઞ્હિ સતિ યાનિ લોકે અજ્ઝત્તબહિદ્ધાસન્તાનેસુ ઘટ્ટનાનિ દિસ્સન્તિ. યેસં વસેન રૂપધમ્મેસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં લગ્ગન બન્ધન થમ્ભન ધારણ ચલનાદીનિવા વડ્ઢન હાયન છેદન ભેદન વિલીન વિકિરણાદીનિવા પવત્તન્તિ. તાનિ ઇધ અસઙ્ગહિતાનિ સિયું. નચ તાનિ અનુગ્ગહ ઉપઘાત વસેન પવત્તિભૂત સન્નિપાત સઙ્ખાતં ઘટ્ટનંવિના અઞ્ઞપકારાનિએવ સક્કા ભવિતુન્તિ. ઇતરં સોળસવિધં વુત્તપટિપક્ખવસેન સુખુમરૂપં દૂરેરૂપં અપટિઘરૂપઞ્ચ. ઉપાદિન્નરૂપં નામ કત્થચિ યંકિઞ્ચિ સરીરટ્ઠકરૂપં વુચ્ચતિ. કત્થચિ કમ્મસમુટ્ઠાન મેવ તદુભયંપિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ તુસં આદિન્નપરામટ્ઠત્તા ઉપાદિન્નં નામ નિપ્પરિયાયતો પન કમ્મસમુટ્ઠાનમેવ ઉપાદિન્નંનામ. કસ્મા તસ્સેવ સત્તસન્તાને નિચ્ચકાલં પવત્તિવસેન સાતિસયં ભુસં આદિન્નગહિતપરામટ્ઠતાસમ્ભવતોતિ વુત્તં કમ્મજંઉપાદિન્નરૂપન્તિ. એતં મમાતિઆદિના તણ્હાદિટ્ઠીહિ ભુસં આદિયતીતિ ઉપાદિન્નં. અટ્ઠકથાયં પન તણ્હાદિટ્ઠીહિ ઉપેતેન કમ્મુના અત્તનો ફલભાવેન આદિન્નં ગહિતન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. સહ નિદસ્સનેન સનિદસ્સનં. નિદસ્સનન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દટ્ઠબ્બભાવો વુચ્ચતિ. સો પન ધમ્મતો અનઞ્ઞત્તેપિ અઞ્ઞે વિય કત્વા ઉપચરીયતિ. એવઞ્હિ સતિ અત્થવિસેસબોધો હોતીતિ. નિદસ્સનન્તિવા ચક્ખુવિઞ્ઞાણકિચ્ચં વુચ્ચતિ. તેન સહ વત્તતીતિ સનિદસ્સનન્તિપિ યુજ્જતિયેવ. ચક્ખાદિદ્વયં અસમ્પત્તવસેન ગોચરગ્ગાહિકં. ઘાનાદિત્તયં સમ્પત્તવસેન ગોચરગ્ગાહિકન્તિ પઞ્ચવિધંપિ ગોચરગ્ગાહિકરૂપન્તિ યોજના. તત્થ પસાદે અલ્લીયિત્વા લગ્ગિત્વા ઉપ્પન્નં આરમ્મણં સમ્પત્તંનામ. કેસગ્ગમત્તંપિ મુઞ્ચિત્વા ઉપ્પન્નં અસમ્પત્તંનામ. કસ્મા પનેત્થ ચક્ખાદિદ્વયં અસમ્પત્તમેવ ગણ્હાતિ. ઘાનાદિત્તયં સમ્પત્તમેવાતિ, પચ્ચયવિસેસતો. આલોકો હિ રૂપગહણે ચક્ખુસ્સ પચ્ચયો. આકાસોચ સદ્દગહણે સોતસ્સાતિ ચક્ખુરૂપેસુચ અઞ્ઞમઞ્ઞં લગ્ગિત્વા ઉપ્પજ્જમાનેસુ આલોકપરિવારસ્સ ઓકાસો નત્થિ. તથા સોતસદ્દેસુચ આકાસપરિવારસ્સાતિ. વાયુઆપપથવિયો પન ઘાનાદિત્તયસ્સ ગન્ધાદિગહણે પચ્ચયા હોન્તિ. તત્થ વાયુનામ ગન્ધાકડ્ઢનકો નાસવાતોયેવ, સોચ સમ્પત્તસ્સેવ પચ્ચયો. આપોનામ જિવ્હાતેમનકો આપો, સોપિ સમ્પત્તસ્સેવ પચ્ચયો. ન હિ રસો સુક્ખજિવ્હાય ફરતીતિ. પથવીચ ઘટ્ટનત્થાય પચ્ચયો. ન હિ દુબ્બલપથવીસન્નિસ્સયો આલોકોવા રજોવાકાયે પતમાનોપિ પસાદે ઘટ્ટેતીતિ. ઇતિ પચ્ચયવિસેસતો તેસં સમ્પત્તાસમ્પત્તવસેન ગહણ વિસેસો હોતીતિ. તત્થ ચક્ખુસ્સ તાવ અસમ્પત્તગહણં પાકટં. તઞ્હિ સમીપે અક્ખિવણ્ણંવા ભમુકમૂલંવા નપસ્સતિ. દૂરે પન મહન્તં ચન્દમણ્ડલાદિકંવા ફલિકાદિતિરોહિતંવા વણ્ણં પસ્સતિ. દિસાદેસવવત્થાનઞ્ચસ્સ પઞ્ઞાયતીતિ. સોતસ્સ પન કથન્તિ, તત્થ હિ દૂરે સદ્દો ચિરેન સુય્યમાનો દિસ્સતિ પચ્છિમદિસાભાગે ઉપ્પન્નોપિ સદ્દો અન્તરા મહન્તે ચેતિયાદિકે અન્તરિતે સતિ દક્ખિણપસ્સતોવા સુય્યતિ. ઉત્તરપસ્સતોવા. અસુય્યમાનોવા હોતીતિ. વુચ્ચતે, ઉપ્પન્નો સદ્દસઙ્ઘાટો આસન્ને ઠિતાનં આદિતો પટ્ઠાય યાવ અવસાના કમેન પાકટીભૂતો હોતિ. પટિઘટ્ટનાનિઘંસોચ બલવા હોતિ. અહં સુણોમીતિ પવત્તા સલ્લક્ખણવીથિયો સીઘતરં નિરન્તરં વિય પવત્તન્તિ. દૂરે ઠિતાનં પન પટિઘટ્ટનાનિઘંસો મન્દતરો હોતિ. આદિતો અપાકટો. મજ્ઝેવા અવસાનેવા પિણ્ડવસેન પાકટીભૂતો. સલ્લક્ખણવીથિયો ચિરેન પરેન પવત્તન્તિ. તસ્મા તેસં લહું સુતો. ચિરેન સુતોતિ અતિમાનો હોતીતિ. અપિચ, સદ્દોનામ નિસ્સયધાતુપરંપરાય પવત્તિત્વા દૂરંપિ દેસં ગચ્છતિયેવ. એવં ગચ્છન્તોચ ગતગતટ્ઠાનેએવ ઠત્વા સવનૂપચારે ઠિતાનં સોતસહસ્સંપિ ઘટ્ટેતિ. મહન્તે પન ચેતિયાદિકે અન્તરિતે સતિ યતો આકાસો ઉજું વિવટો હોતિ. તતો દક્ખિણપસ્સતોવા ઉત્તરપસ્સતોવા ગતગતઠાનતોવસોતં ઘટ્ટેતિ. મન્દતરો પન સદ્દોઅસુય્ય માનોપિ હોતિ. એવં ગચ્છન્તોચ યાવ સોતપસાદે અલ્લીયિત્વા નુપ્પજ્જતિ. તાવ અસમ્પત્તોયેવ હોતિ. યો પન અલ્લી યિત્વા ઉપ્પજ્જતિ. સો સમ્પત્તોનામ હોતિ. ન સો સુય્યતીતિ. યદિ પન સોતં સમ્પત્તવિસયં સિયા. યથા અન્તો કુચ્છિગતો ગન્ધો બહિ નઘાયિયતિ. તથા અન્તો કુચ્છિગતો સદ્દોપિ બહિ નસુયેય્ય. ગન્ધસ્સ વિય દિસાદેસવવત્થાનં વિસ્સન સિયાતિ.

[૧૮૮] વિભાવનિયં પન

‘‘ગન્ત્વા વિસયદેસં તં, ફરિત્વા ગણ્હતીતિ ચે. અધિટ્ઠાન વિધા નેપિ, તસ્સ સો ગોચરો સિયા.’’ તિપિ વિચારિતં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ ચક્ખાદિદ્વયસ્સ બહિદ્ધા વિસયદેસગમનસઙ્ગો અત્થીતિ. ગોચરં ગણ્હાતીતિ ગોચરગ્ગાહિકં. પસાદ મણ્ડભૂતત્તા આપાતમાગતં આરમ્મણનિમિત્તં સમ્પટિચ્છતીતિ અત્થો.

વિભાવનિયં પન

વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં હુત્વા તંતં ગોચરગહણ સભાવત્તાતિ વુત્તં.

વણ્ણોતિ રૂપારમ્મણસ્સેતં નામં. ઓજાતિ આહાર રૂપ માહ. વિનિભુજ્જતીતિ વિનિબ્ભોગો. ઠાનતો દેસતો ઉપ્પત્તિકારણતો વિસુંવિસું વવત્થપીયતીતિ અત્થો. નવિનિબ્ભો ગોતિ અવિનિબ્ભોગો. સો એવ રૂપન્તિ અવિનિબ્ભોગરૂપં. આચરિયાનન્દત્થેરેનપનેત્થ ગન્ધરસઓજા કત્થચિ વિનીભુત્તા દિસ્સન્તીતિ પઞ્ચવિધમેવ અવિનિબ્ભોગરૂપં ઇચ્છિતં. તં પરતો આગમિસ્સતીતિ. [રૂપવિભાગો].

૧૫૮. કમ્મન્તિ એકા ચેતનાએવ. સાયેવ હિ પટ્ઠાને નાનાક્ખણિક કમ્મપચ્ચયભાવેન વુત્તા. યથાહ-નાનાક્ખણિકા કુસલાકુસલા ચેતના વિપાકાનં ખન્ધાનં કટત્તાચ રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ. ચિત્તન્તિ પન સસમ્પયુત્તધમ્મં અધિપ્પેતં. પટ્ઠાને ચેતસિકધમ્માનંપિ રૂપસમુટ્ઠાપનભાવેન વુત્તત્તા. યથાહ-હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તં સમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુ પચ્ચયેન પચ્ચયોતિઆદિ. ઉતૂતિ તેજોયેવ. સો હિ કપ્પસણ્ઠાપનવસેન સકલં ઓકાસ લોકંપિ નાનાસરીરસણ્ઠાપનવસેન સક લં રૂપમયં કાયં સત્તલોકંપિ નાનારુક્ખતિણાદીનં અબ્ભપટલમેઘવુટ્ઠિજલઅગ્ગિ વાતાદીનઞ્ચ સણ્ઠાપનવસેન સકલં સઙ્ખારલોકંપિ ઉદયતિ પસવતિ જનેતિ વડ્ઢેતિ. તસ્મા ઉતૂતિ વુચ્ચતીતિ. અરતિ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ ઉતૂતિપિ વદન્તિ. આહારોતિ ઓજાએવ. રૂપવિરાગભાવનાભૂતં અરૂપકુસલં કમ્મજરૂપં નજનેતીતિ વુત્તં પઞ્ચવીસતિવિધંપીતિ. અતિસઙ્ખતન્તિ અતીતકાલે યથાકા લન્તરે રૂપં જનેતિ, તથા વિસેસેત્વા સુટ્ઠુકતં. અજ્ઝત્તિ કસન્તાનેતિ વુત્તં, અજ્ઝત્તસન્તાનેતિ પન વત્તબ્બં. અજ્ઝત્ત મેવ અજ્ઝત્તિકન્તિવા ઇકસદ્દસ્સ અત્થો દટ્ઠબ્બો. પટિસન્ધિમુપાદાયાતિ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણં ઉપાદાય. ખણેખણેતિ એકેકસ્સ ચિત્તસ્સ તીસુ તીસુ ખણેસુ. આચરિયાનન્દત્થેરો પન સબ્બેસંપિ ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપાનં એકેકસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેએવ ઉપ્પાદં ભઙ્ગક્ખણેએવ નિરોધઞ્ચ આહ. અહં પનસ્સા ધિપ્પાયો-સબ્બાનિપિ ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપાનિ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેએવ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન ભઙ્ગક્ખણે. યથાહ –

યસ્સવા પન સમુદયસચ્ચં નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતીતિ. નોતિ.

તથા તાનિ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેએવ નિરુજ્ઝન્તિ. ન ઉપ્પાદક્ખણે. યથાહ –

યસ્સ કુસલા ધમ્મા અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ અબ્યાકતા ધમ્મા નિરુજ્ઝન્તીતિ. નોતિ.

અરૂપભવં સન્ધાય એતં યમકદ્વયં વુત્તં. રૂપાનિ પન ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેપિ ઉપ્પજ્જન્તિ. ઉપ્પાદક્ખણેપિ નિરુજ્ઝન્તીતિ ચે. ન. એવઞ્હિ સતિ –

યસ્સવા પન સમુદયસચ્ચં નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતીતિ. અરૂપે તણ્હાય ભઙ્ગક્ખણે તેસં સમુદયસચ્ચં નિરુજ્ઝતિ. નોચ તેસં દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ. પઞ્ચવોકારે તણ્હાય ભઙ્ગક્ખણે તેસં સમુદયસચ્ચઞ્ચ નિરુજ્ઝતિ, દુક્ખસચ્ચઞ્ચ ઉપ્પજ્જતીતિચ.

ઇતરત્થચ

અરૂપે કુસલાનં ઉપ્પાદક્ખણે તેસં કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. નોચ તેસં અબ્યાકતા ધમ્મા નિરુજ્ઝન્તિ. પઞ્ચવોકારે કુસલાનં ઉપ્પાદક્ખણે તેસં કુસલા ધમ્માચ ઉપ્પજ્જન્તિ. અબ્યાકતા ધમ્માચ નિરુજ્ઝન્તીતિચ.

એવં પરિપુણ્ણપઞ્હાએવ ઉદ્ધટા સિયું. નોતિ પન પટિસેધોવ ઉદ્ધટો. તસ્મા નયિદં અરૂપભવં સન્ધાય વુત્તન્તિ સક્કા વત્તુન્તિ. ચિત્તજરૂપં સન્ધાય વુત્તન્તિ ચે. તમ્પિ ન. કમ્મજરૂપસ્સ વિગહણે વિરોધસ્સ યમકપાઠન્તરસ્સ અભાવતો. અનુલોમસ્સેવચ ભાવતો. યથાહ –

યસ્સવાપન યત્થ મનિન્દ્રિયં ન ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સ તત્થ જીવિતિન્દ્રિયં નઉપ્પજ્જતીતિ. અસઞ્ઞસત્તાનં તેસં તત્થ મનિન્દ્રિયં ન ઉપ્પજ્જતિ. નોચ તેસં તત્થ જીવિતિન્દ્રિયં ન ઉપ્પજ્જતિ.

સબ્બેસં ચવન્તાનં પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે તેસં તત્થ મનિન્દ્રિયઞ્ચ નઉપ્પજ્જતિ. જીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ નઉપ્પજ્જતીતિ.

એત્થ હિ અસઞ્ઞસત્તાનન્તિ એતેન રૂપજીવિતિન્દ્રિય મેવ વુત્તં. યદિચ તં ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેપિ ઉપ્પજ્જેય્ય, પુરિમકોટ્ઠાસે પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે અસઞ્ઞસત્તાનં તેસં.લ. જીવિતિન્દ્રિયં નઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તં સિયા, પચ્છિમકોટ્ઠાસેચ સબ્બેસં ચવન્તાનં ઇચ્ચેવ વુત્તં સિયાતિ. પચ્છિમકોટ્ઠાસે પન અરૂપ જીવિતિન્દ્રિયં સન્ધાય વુત્તન્તિ ચે. ન. તથા ગહણત્થં યમક પાઠન્તરાભાવતો સબ્બઞ્ઞુવિસયેચ ઠાને પાળિયો સંસન્દિત્વા બલવતિયા પાળિયુત્તિયાએવ ઠાતબ્બતોતિ. યસ્માચ રૂપધમ્મા નામ દન્ધપવત્તિનો હોન્તિ. અરૂપધમ્મા લહુપવત્તિનો ઠિતિક્ખણોચ તેસં વિસું ગણનૂપગો નત્થિ. તસ્મા અઞ્ઞોયેવ રૂપ ધમ્માનં ખણપબન્ધો. અઞ્ઞો અરૂપધમ્માનં. તત્થ સબ્બેપિ રૂપધમ્મા એકચિત્તક્ખણપરિમાણેન અત્તનો ઉપ્પાદક્ખણેન યુત્તા ખણે ખણે નિરન્તરમેવ ઉપ્પજ્જન્તિ. પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય સહુપ્પન્નત્તાચ પન દ્વિન્નં તેસં ઉપ્પાદાદિવા નિરોધન્તોવા યાવજીવંપિસહેવ હોતીતિપિ તસ્સ અધિપ્પાયોતિ. યમક પાળિયો પન નાનાત્થા, નાનાબ્યઞ્જના, ગમ્ભીરોચ સત્થુ અધિપ્પાયો. તસ્મા સુટ્ઠુ વિચારેત્વા સલ્લક્ખેતબ્બો. ન પન ધમ્મતા એસા યમકસ્સ. યદિદં યથાલાભયોજનાતિ કત્વા અત્તનો અધિપ્પાયે ઠત્વા દિટ્ઠં દિટ્ઠં યમકપાઠં યથાલાભયો જનાયએવ સક્કા યોજેતુન્તિ. રૂપવિરાગભાવનાવિસેસભૂતં અરૂપકુસલં તસ્મિં લોકે રૂપસહિતં પટિસન્ધિં નજનેતિ. સુદ્ધઅરૂપમેવ જનેતિ. તસ્મા રૂપસન્તતિસીસસ્સ સબ્બસો અભાવા તત્રુપ્પન્નાનિ સબ્બાનિ છચત્તાલીસચિત્તાનિ રૂપં જનેતું ન ન સક્કોન્તિ. અરૂપવિપાકા પન તત્થેવ નિયમુપ્પન્નાતિ અરૂપપાકસ્સેવ ગહણં કતં, તેનેવ અટ્ઠકથાયં, અઞ્ઞાનિપિ બહૂનિ આરુપ્પે ઉપ્પન્નાનિ અનોકાસત્થા રૂપં નસમુટ્ઠાપેન્તીતિ વુત્તં તત્થ અનોકાસતાનામ આદિતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નસ્સ રૂપસન્તતિસીસસ્સ અભાવો એવ દટ્ઠબ્બોતિ.

[૧૮૯] વિભાવનિયં પન

‘‘રૂપવિરાગભાવનાનિબ્બત્તત્તા હેતુનો તબ્બિધુરતાયા’’તિપિ કારણં વુત્તં. તં અકારણં.

રૂપારૂપવિરાગભાવનાભૂતમગ્ગનિબ્બત્તસ્સ લોકુત્તરવિપાકસ્સ રૂપોકાસે સતિ રૂપજનકતાદસ્સનતોતિ. ઝાનઙ્ગવિરહેન અઙ્ગદુબ્બલાનિપિ રૂપં ન જનેન્તીતિ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણગહણં કતં. ઇતરા નિપિ પન પન્નરસકામરૂપ પટિસન્ધિચિત્તાનિ ખીણાસવાનં પરિનિબ્બાનચુતિ ચિત્તન્તિ ઇમાનિ ચિત્તાનિ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેન્તિયેવ. એવંસન્તેપિ તાનિ સબ્બાનિપિ ભવઙ્ગકાલે અખીણાસવાનઞ્ચ ચુતિકાલે સમુટ્ઠાપેન્તીતિ તેસં ઇધ અગહણં દટ્ઠબ્બં.

[૧૯૦] વિભાવનિયં પન

પટિસન્ધિચિત્તં પન ચુતિચિત્તઞ્ચ એકૂનવીસતિ ભવઙ્ગસ્સેવ અન્તોગધત્તા ચિત્તન્તરં ન હોતીતિ ન તસ્સ વજ્જનં કત’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ એકૂનવીસતિ ભવઙ્ગસ્સેવાતિ ન વત્તબ્બં.

અરૂપવિપાકસ્સ સરૂપતો વજ્જિતત્તાતિ. કસ્મા પન યથા વુત્તાનિ પન્નરસ પટિસન્ધિચિત્તાનિ પટિસન્ધિક્ખણે રૂપં ન સમુટ્ઠાપેન્તીતિ, પરિદુબ્બલત્તા. ચિત્તઞ્હિનામ ઉપ્પાદક્ખણેએવ પરિપુણ્ણં પચ્ચયં લભિત્વા બલવં હોતિ. રૂપઞ્ચ ઠિતિક્ખણેવ.

તસ્મા અત્તનો બલવન્તક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનભાવેન દુબ્બલં વત્થું નિસ્સાય ઉપ્પન્નત્તા સયંપિ પરિદુબ્બલં હોતીતિ સબ્બાનિપિ તાનિ તદા રૂપં નસમુટ્ઠા પેન્તીતિ. એત્થચ કેચિ અનન્તરાસેવનાદિપચ્ચયા ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેએવ ફરન્તિ. રૂપસ્સ પન ઉપત્થમ્ભકભૂતા ઉતુઆહારા પચ્છાજાતપચ્ચયધમ્માચ ઠિતિક્ખણેએવફરન્તીતિ તેસં યથાક્કમં ઉપ્પાદક્ખણે ઠિતિક્ખણેચ પરિપુણ્ણપચ્ચયલાભો વેદિતબ્બો.

[૧૯૧] વિભાવનિયં પન

‘‘પચ્છાજાત પચ્ચયરહિતં પન આહારાદીહિચ અનુપત્થદ્ધં દુબ્બલવત્થું નિસ્સાય પવત્તત્તા અત્તનોચ આગન્તુકતાય કમ્મજરૂપેહિચ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનં ઠાનં ગહેત્વા ઠિતત્તા’’તિ કારણં વુત્તં. તત્થ પચ્છાજાત પચ્ચય રહિતન્તિ ઇદં વિચારેતબ્બં.

પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે પચ્છાજાત પચ્ચય રહિતસ્સ પિઉતુસ્સ રૂપજનકભાવસ્સ વક્ખમાનત્તા. ન હિ અત્તના અવિજ્જમાનં પચ્છિમચિત્તં પુરિમચિત્તક્ખણે ઠિતસ્સ કસ્સચિ રૂપસ્સ પચ્છાજાત પચ્ચયો હોતિ. અત્થિ પચ્ચયેકદેસત્તા તસ્સ પચ્ચયસ્સાતિ. ખીણાસવાનં ચુતિચિત્તં પન પકતિયાવ વૂપસન્તવટ્ટમૂલે સન્તાને પવત્તત્તા સન્તતરં હોતિ. પુન આયુસઙ્ખારાનં પરિક્ખયેન દુબ્બલતરે પરિયન્તગતે ચ વત્થુમ્હિ નિસ્સિતત્તા દુબ્બલતરઞ્ચ હોતીતિ તં રૂપં નસમુટ્ઠાપેતીતિ, આચરિયાનન્દત્થેરો પન સબ્બસત્તાનંપિ ચુતિચિત્તં રૂપં નસમુટ્ઠાપેતીતિ ઇચ્છતિ. યથાહ-ખીણાસવાનં ચુતિચિત્તન્તિ વિસેસેત્વા વુત્તં.

કામાવચરાનં પચ્છિમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા કામાવચરાનં પચ્છિમચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. રૂપાવચરે અરૂપાવચરે પચ્છિમભવિકાનં યેચ રૂપાવચરં અરૂપાવચરં ઉપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, તેસં, ચવન્તાનં તેસં વચી સઙ્ખારો નિરુજ્ઝિસ્સતિ, નોચ તેસં કાયસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતીતિ –

પન વચનતો અઞ્ઞેસંપિ ચુતિચિત્તં રૂપં નસમુટ્ઠાપેતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. ન હિ રૂપસમુટ્ઠાપક ચિત્તસ્સ ગબ્ભગમનાદિ વિનિબદ્ધાભાવે કાયસઙ્ખારાસમુટ્ઠાપનં અત્થિ, ન ચ યુત્તં ચુતોચ ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચસ્સ પવત્તતીતિ. નાપિ ચુતિચિત્તં રૂપં સમુટ્ઠાપેતીતિ પાળિ અત્થીતિ.

અનુટીકાયં પન

તસ્મિં પાઠે તેસં ચવન્તાનં નોચ કાયસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતીતિ વચનં ન કેવલં ચુતિચિત્તસ્સેવ રૂપસમુટ્ઠાપનાભાવં સાધેતિ, અથખો તતો પુરિમાનં સબ્બેસં મરણાસન્ન ચિત્તાનં રૂપસમુટ્ઠાપનાભાવંપિ સાધેતિયેવાતિ દીપેતિ. ચુતિ ચિત્તસ્મિંહિ કાયસઙ્ખારસ્સ નિરોધે પટિસિદ્ધે તતો પુબ્બે યાવ સત્તરસમચિત્તા એત્થન્તરે તસ્સ ઉપ્પાદોપિ પટિસિદ્ધોએવ હોતીતિ. સબ્બઞ્ચેતં વિચારેતબ્બં.

કાયસઙ્ખારોતિ હિ અસ્સાસપસ્સાસો વુચ્ચતિ. સોચ સુટ્ઠુ ઓળારિકો રૂપધમ્મોતિ નચુતિચિત્તે તન્નિરોધાભાવ વચનેન ઇતરાનિ સુખુમાનિપિ રૂપાનિ ચુતિચિત્તં નજનેતીતિ સક્કા વત્તું.

[૧૯૨] યઞ્ચ તત્થ

ન હિ રૂપસમુટ્ઠાપકચિત્તસ્સ ગબ્ભગમનાદિ વિનિબદ્ધાભાવે કાયસઙ્ખારાસમુટ્ઠાપનં અત્થીતિ વુત્તં. તંપિ ન યુજ્જતિ.

તાનિએવ હિ ગબ્ભગમનાદીનિ ઇમસ્સત્થસ્સ સાધકાનિ ભવિતું અરહન્તિ ઓળારિકસ્સ કાયસઙ્ખારસ્સ અસમુટ્ઠાપકંપિ ચિત્તં ઇતરં સુખુમરૂપં પન સમુટ્ઠાપેતિયેવાતિ.

[૧૯૩] યંપિ તત્થ

ન ચ યુત્તં ચુતોચ ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચસ્સ પવત્તતીતિ વુત્તં. તંપિ અકારણં.

ન હિ ચુતિતો પરં કતિપયખણમત્તં ચિત્તજરૂપપવત્તિયા કોચિ વિરોધો અત્થીતિ.

યઞ્ચ તત્થ

નાપિ ચુતિચિત્તં રૂપં સમુટ્ઠાપેતીતિ પાળિ અત્થીતિ વુત્તં. તત્થપિ ચુતિચિત્તં રૂપં નસમુટ્ઠાપેતીતિપિ નત્થિ, અઞ્ઞત્ર કાયસઙ્ખારાતિ ન ન સક્કા વત્તુન્તિ.

એવં પન યુત્તં સિયા, યથા રૂપધમ્મા આદિતો પટિસન્ધિકાલે એકચિત્તક્ખણમત્તે પચ્ચયપરિત્તતાયવા અત્તનો દન્ધવુત્તિ તાયવા દુબ્બલા હોન્તિ, તથા પરિયોસાનેપિ મરણકાલે પરિક્ખીયમાનપચ્ચયતાયવા નિરોધાસન્નતાયવા પરિદુબ્બલાએવ હોન્તીતિ સક્કા વત્તું. તસ્મા વત્થુસ્સ આદિઅન્તનિસ્સિતાનિ પટિસન્ધિચુતિચિત્તાનિ સમદુબ્બલાનિએવ હોન્તીતિ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ.

વિભાવનિયં પન

અભિધમ્મત્થવિકાસનિયઞ્ચ પાળિવિરોધં મઞ્ઞમાનો કિઞ્ચિમત્તમ્પિ અવિચારેત્વા ટીકાસુ વુત્તનયમેવ સુટ્ઠુ વિકાસયિત્વા ગતોતિ.

પથમભવઙ્ગમુપાદાયાતિ પથમ ભવઙ્ગચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણતો પટ્ઠાય. જાયન્તમેવાતિ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પજ્જ માનમેવ, ન તિટ્ઠન્તં. નચ ભિજ્જમાનન્તિ અત્થો. કારણં વુત્તમેવ. તત્થાતિ તસ્મિં પઞ્ચસત્તતિવિધે ચિત્તે. અપ્પનાજવનન્તિ અભિઞ્ઞાદ્વયવજ્જિતં છબ્બીસતિવિધં અપ્પનાજવનચિત્તં. ઇરિયાપથન્તિ ગમનવજ્જિતં તિવિધંપિ ઇરિયાપથં.

[૧૯૪] વિભાવનિયં પન

‘‘ગમનાદી’’તિ વુત્તં. તં ન યુજ્જતિ.

ન હિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં ચલનફન્દનમત્તંપિ વિઞ્ઞત્તિયા વિના સિજ્ઝતિ. કુતો ગમનં. નચ યથાવુત્તં અપ્પનાજવનં વિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેતું સક્કોતીતિ. પિ સદ્દેન તં નકેવલં રૂપસમુટ્ઠાપકમત્તંતિ દસ્સેતિ. સન્નામેતીતિ સન્ધારેતિ અયમેવવા પાઠો સિયા, વક્ખમાનેહિ ચિત્તેહિ અભિસઙ્ખતં યથાપવત્તં ઇરિયાપથં અપતમાનં અચલમાનં ધારેતિ ઉપત્થમ્ભેતીતિ અત્થો. ઉપત્થમ્ભનઞ્ચેત્થ યથાપવત્તસ્સ ઇરિયાપથસ્સ રક્ખનમત્તં દટ્ઠબ્બં. નઉક્ખિપિત્વા વિય અભિનીહરણં. ઇતરથા થમ્ભનવિઞ્ઞત્તિયા પસઙ્ગો સિયાતિ. એત્થચ યથાનિસિન્નસ્સવા ઠિતસ્સવા ભવઙ્ગ ચિત્તે અબ્બોકિણ્ણે પવત્તમાને અઙ્ગાનિ ઓસીદન્તિ પતન્તિ. ન તથા ઇમસ્મિં છબ્બીસતિવિધે જાગરણચિત્તે વક્ખમાનેસુચદ્વત્તિંસ વિધેસુ જાગરણચિત્તેસુપવત્તમાનેસુ. તેસુ પન પવત્તમાનેસુ અઙ્ગાનિ ઉપત્થદ્ધાનિ હોન્તિ. ન ઓસીદન્તિ ન પતન્તિ. પુબ્બે યથા થપિતાનેવ પવત્તન્તીતિ વેદિતબ્બં.

[૧૯૫] વિભાવનિયં પન

‘‘ન એવ મેતેસુ દ્વત્તિંસવિધેસુ વક્ખમાનેસુ ચ છબ્બીસતિ યા જાગરણચિત્તેસુ પવત્તમાનેસૂ’’તિ પાઠો.

ન એવમેતેસુ છબ્બીસતિયા જાગરણચિત્તેસુ વક્ખમાને સુચ દ્વત્તિંસ વિધેસુ પવત્તમાનેસૂતિ પન પાઠો યુત્તો. વોટ્ઠબ્બનન્તિ મનોદ્વારે આવજ્જનમાહ. ન હિ પઞ્ચદ્વારિકાનિ જવન ચિત્તાનિપિ વિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેન્તિ. ઇરિયાપથુપત્થમ્ભન મત્તં વા પિસદ્દેન ગહિથં સન્ધાય વોટ્ઠબ્બનાદીનિ પઞ્ચદ્વારિકાનિપિ ગહિતાનિતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થચ ઇરિયાપથોનામ ગમનાદિના તેન તેન અવત્થાવિસેસેન પવત્તા રૂપધમ્માએવ. એવં સન્તેપિ કિઞ્ચિચિત્તં રૂપ સામઞ્ઞમેવ જનેતિ ન તતોપરં. કિઞ્ચિ અઞ્ઞચિત્તસ્સ વસેન યથાપવત્તં ઇરિયાપથં રક્ખિતુંએવ સક્કોતિ, ન અપ્પવત્તં ઇરિયાપથં પવત્તેતું. કિઞ્ચિ વિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેત્વા અપ્પવત્તઞ્ચ ઇરિયાપથં પવત્તેતું સક્કોતિ. અઞ્ઞાનિચ કાયિક વાચસિક વિકારાનિ જનેતું સક્કોતિ. યાનિચ ચિત્તાનિ ઉત્તરકિચ્ચં જનેતું સક્કોન્તિ. તાનિ હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમં કિચ્ચં જનેતું સક્કોન્તિયેવાતિ દસ્સનત્થં અયં વિભાગો કતોતિ વેદિતબ્બો.

[૧૯૬] યં પન વિભાવનિયં

‘‘યંપન ચિત્તં વિઞ્ઞત્તિજનકં, તં એકંસતો ઇરિયાપથુ પત્થમ્ભકં. ઇરિયા પથસ્સ વિઞ્ઞત્તિયા સહ અવિનાભાવતો’’તિ વુત્તં. તં ન યુજ્જતિ.

ઇધ હિ ઇરિયાપથુપત્થમ્ભનંનામ વિઞ્ઞત્તિરહિતમેવા ધિપ્પેતં, ન વિઞ્ઞત્તિસહિતં. ઇતરથા અપ્પનાજવનાનંપિ વિઞ્ઞત્તિજનકતા આપજ્જેય્યાતિ. સોમનસ્સજવનાનિ તેરસાતિ હસિતુપ્પાદેન સદ્ધિં લોભમૂલતો મહા કુસલતો મહા ક્રિયતો ચ ચત્તારિચત્તારીતિ તેરસ સોમનસ્સજવનાનિ. તેસુપન કુસલા કુસલતો અટ્ઠપુથુજ્જનાનં. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તા કુસલકુસલતો છસેક્ખાનં. ક્રિયતો પઞ્ચખીણાસવાનન્તિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બં કાયવચીમનોકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્તન્તિ વચનતો વિચારણકિચ્ચરહિતો હસિતુપ્પાદો સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં નસમ્ભવતીતિ એવં પવત્તો વાદો અટ્ઠકથાયં પટિક્ખિત્તોયેવ. તસ્મિંવાદે હિ સતિ ઇતરેસંપિ અહેતુકચિત્તાનં ઞાણવિપ્પયુત્તમહા ક્રિયજવનાનઞ્ચ બુદ્ધાનં અસમ્ભવો આપજ્જતિ. તસ્મા તેસં હસિતુપ્પાદચિત્તેન પવત્તસ્સ સિતકમ્મસ્સ પુબ્બાપરપવત્તાનં ઞાણાનં વસેન ઞાણપુબ્બઙ્ગમતા ઞાણાનુપરિવત્તતા ચ વેદિતબ્બાતિ. સીતુણ્હોતુ સમઞ્ઞાતાતિ ઇદં સીતં ઇદં ઉણ્હન્તિ એવં સબ્બ લોકિયમહાજનેહિ સુટ્ઠુ પરિચ્છિન્દિત્વા ઞાતા. ઠિતિપ્પત્તાવાતિ અત્તનો ઠિતિભાવં ઠિતિક્ખણંવા પત્તાએવ. ન પન ચિત્તમિવ જાયન્ત મત્તાતિ અત્થો. કારણં વુત્તમેવ.

[૧૯૭] યં પન વિભાવનિયં

‘‘પચ્છાજાતાદિપચ્ચયુપત્થમ્ભલાભેન ઠિતિક્ખણેએવ ઉતુઓજાનં બલવભાવોતિ વુત્તં તેજોધાતુ ઠિતિપ્પત્તાતિઆદિ’’. તત્થ પચ્છાજાતપચ્ચયવચનં હેટ્ઠા વિચારિતમેવ.

અપિચ, યદિ ઉતુનો બલવભાવો રૂપુપ્પાદનઞ્ચ પચ્છાજાતપચ્ચયાયત્તં સિયા. એવં સતિ સો પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે રૂપં ન સમુટ્ઠાપેય્ય, તદા પચ્છાજાતપચ્ચયસ્સેવ અભાવતો. વક્ખતિચ ઠિતિકાલમુપાદાય ઉતુસમુટ્ઠાનાતિ. એત્થચ ઠિતિકાલન્તિ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠીતિકાલો વુત્તોતિ. તસ્મા પચ્છાજાતપચ્ચયવચનં વિચારેત્વા સમ્પટિચ્છિતબ્બન્તિ. ઓજાસઙ્ખાતો આહારોતિ કમ્મસમુટ્ઠાનાદિવસેન ચતુબ્બિધો અજ્ઝત્તસન્તાન ગતોઅસિતપીતખાયિતસાયિતવસેન ચતુબ્બિધો, બહિદ્ધસન્તા નગતોચ ઓજાસઙ્ખાતો દુવિધાહારો. તદુભયાપિચ સંસગ્ગ વસેન લદ્ધુપત્થમ્ભા એવરૂપં સમુટ્ઠાપેન્તીતિ વુત્તં અજ્ઝોહરણ કાલેતિ. એત્થચ બહિદ્ધાસમ્ભૂતેન ઉતુના સહ અજ્ઝત્ત સમ્ભૂતાનં ચતુસમુટ્ઠાનાનં ઉતુઓજાનં વિય બહિદ્ધાસમ્ભૂતાય ઓજાયપિ અજ્ઝત્તં રૂપસમુટ્ઠાનં સબ્બઅટ્ઠકથાસુ વુત્તં.

યથાહ-મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં

કબળીકારાહારો તાવ મુખે થપિતમત્તો એવ અટ્ઠરૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ. દન્તવિચુણ્ણિતં પન અજ્ઝોહરીયમાનં એકેકં સિત્થં અટ્ઠ અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતીતિ.

આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન પન યદિ બહિદ્ધસમ્ભૂતા ઓજા રૂપં સમુટ્ઠાપેય્ય, એવં સતિ યથા બહિદ્ધસમ્ભૂતો ઉતુ અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધાચ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા સા બહિદ્ધાપિ રૂપં સમુટ્ઠાપેય્ય. ન પન સમુટ્ઠાપેતિ. તસ્મા સા અજ્ઝત્તં પત્વાપિ રૂપં ન સમુટ્ઠા પેતિયેવ. એકન્તેન પન અજ્ઝત્તઓજાએવ સમુટ્ઠાપેતિ. સા પન તસ્સા ઉપત્થમ્ભનપચ્ચયોએવ હોતીતિ અધિપ્પાયેન મુખે થપિતમત્તોએવ. ન સઙ્ખાદિતો. તત્તકેનપિ અબ્ભન્તરસ્સ પચ્ચયો હોતિયેવ, કેનાહ અટ્ઠ અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતીતિ મજ્ઝિમટીકાયં વુત્તં. યસ્મા પન ઉપાદિન્નકા ઉતુ ઓજાનામ સુટ્ઠુ પણીતરૂપા હોન્તિ, તસ્મા બહિદ્ધા ઓજાપિ અજ્ઝત્તં પત્વા તેન ઉતુના સુટ્ઠુ સેદિયમાના તાયચ ઓજાય સુટ્ઠુ ઉપત્થમ્ભીય માના સરીરે મેદસિનેહુપચયવસેન રૂપં સમુટ્ઠાપેતિયેવાતિ યુત્તં. અજ્ઝોહરણકાલેતિ ઇદઞ્ચ સુટ્ઠુ બલવભાવપ્પત્ત કાલં સન્ધાય વુત્તં. વિસુદ્ધિમગ્ગે પન માતરા પરિભુત્તાહારોપિ દારકસ્સ સરરં ફરિત્વા રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. સરીરે મક્ખિતાહા રોપિ રૂપં સમુટ્ઠાપેતીતિ વુત્તં. મુખે થપિતમત્તોએવ અટ્ઠરૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતીતિચ પુબ્બે વુત્તન્તિ. ઠાન પત્તોવાતિ અત્તનો ઠિતિક્ખણં પત્તોએવ. એત્થચ ચતૂસુ સમુટ્ઠાનેસુ ઉતુએવ મહન્તો મહાથામો મહાવિપ્ફારોચ હોતિ. સો હિ સકલસ્સપિ ઓકાસલોકસ્સ બહિદ્ધા સઙ્ખારલોકસ્સચ સમુટ્ઠા પકો વિનાસકો ચ હોતિ. સત્તલોકસ્સચ સોએવ મહન્તો અજ્ઝત્તસમ્ભારભૂતો હોતિ. ઇતરાનિ પન તીણિ તસ્સ પરિવારમત્તાનિએવ સમ્પજ્જન્તીતિ.

હદય ઇન્દ્રિય રૂપાનિ કમ્મજાનેવ, ન ચિત્તજાદિનિ. યદિએવં વિપ્પસન્નાનિ ખો તે આવુસો સારિપુત્ત ઇન્દ્રિયાનિ. કતરેન ત્વં એતરહિ વિહારેન વિહરસીતિ કસ્મા વુત્તન્તિ. ઇન્દ્રિયસમ્ભારાનં વણ્ણાનં સમાપત્તિ ચિત્તસમુટ્ઠિતાનં વિસદવિપ્પસન્નતાવસેન ઉપચરિ તત્તાતિ. તથા હિ એકાબદ્ધપવત્તાનિ ચતુજરૂપાનિ એકસ્મિં વિપ્પસન્ને સબ્બાનિ વિપ્પસન્નાનેવ હોન્તિ. મિલાતેચ મિલાતાનેવાતિ. ઉતુચિત્તાહારા પન તેસં નવન્નં ઉપત્થમ્ભનપચ્ચયા હોન્તીતિ વેદિતબ્બં. એત્થ ચ ઉપ્પલપદુમાનિ વિય કમ્મજરૂપાનિ દટ્ઠબ્બાનિ. તેસં બીજં વિય કમ્મં. કદ્દમોદકાનિ વિય ઉતુઆહારાદીનિ. વિઞ્ઞત્તિ દ્વયં ચિત્તજમેવ. તથા હિ તં ચિત્તસહભૂ ચિત્તાનુપરિવત્તિધમ્મેસુ ભગવતા નિદ્દિટ્ઠન્તિ. સદ્દોચિત્તોતુજોતિ કસ્મા વુત્તં. નનુનિધિકણ્ડસુત્તે સુવણ્ણતા સુસરતા સુસણ્ઠાનં સુરૂપતાતિઆદિના તાદિસેન કમ્મવિસેસેન સદ્દસમ્પત્તિનામ વુત્તાતિ. સચ્ચં, કમ્મવિસેસેન પન યથા સુવિસદો સુમધુરો સદ્દો પવત્તતિ, તથા ઠાનકરણગતાનં ઉપાદિન્નકસરીરાનં સુસણ્ઠિતતા વાત સેમ્હાદીહિ અપલિબુદ્ધતાચ હોતિ. તસ્મા તમ્મૂલિકાસદ્દસમ્પત્તિ કમ્મફલેસુ પક્ખિપિત્વા સુસરતાતિ વુત્તા. ન એકન્તેન સદ્દસ્સ કમ્મજનિતત્તાતિ વેદિતબ્બા.

લહુતાદિત્તયં ઉતુચિત્તાહારેહિ સમ્ભોતીતિ કસ્મા વુત્તં. નનુ અપ્પાબાધસંવત્તનિકા એસા માણવ પટિપદા, યદિદં અવિહિંસાતિ વુત્તં. અપ્પાબાધ પચ્ચયસમુટ્ઠિતઞ્ચ એતં રૂપત્તયં. તથા હિ દન્ધત્તાદિ કર ધાતુક્ખોત પટિપક્ખપચ્ચય સમુટ્ઠાનતા એતસ્સ વુત્તાતિ. વુચ્ચતે, કમ્મજરૂપાનિનામ ઉદકે પક્ખિત્તાનિ સતપાકતેલાનિ વિય પકતિયાવ કમ્માનુરૂપં લહુ મુદુ કમ્મઞ્ઞ ભૂતાનિ હોન્તિ. તસ્મા તેસં વિસું લહુતાદિ વિકારોનામ નત્થિ. યતો તેસં એકસ્મિંભવે એકાઅદ્ધા પચ્ચુપ્પન્નતાવ લબ્ભતીતિ. એવઞ્ચ કત્વા યમકેસુપિ તેસં કાલભેદો પટિસન્ધિવુતિપરિચ્છિન્નેન અદ્ધા પચ્ચુપ્પન્નેનેવ ગહિતોતિ. યસ્મા પન ચિત્તંનામ નાનાનીવરણભેદવસેનવા સુખ દુક્ખ પીતિ પસ્સદ્ધિ સદ્ધા પઞ્ઞાદિ વસેનવા નાના ખણેસુ નાના અવત્થા યુત્તં હોતિ. તથા ઉતુઆહારાચ સપ્પાયા સપ્પાયભેદવસેન. તસ્મા તેહિ તીહિ સમુટ્ઠિત રૂપાનિએવ નાનાખણેસુ ગરુકલહુકાદિ વસેન નાનાવિકારયુત્તાનિ હોન્તિ. યતો તેસં સન્તતિ સમય વસેન કાલભેદો લબ્ભતિ. એવઞ્ચ કત્વા યમકેસુપિ અકમ્મજાનં પવત્તિકાલે ખણસન્તતિવસેનપિ કાલભેદો ગહિતોતિ. નનુ કમ્મવિપાકજા આબાધાતિ વુત્તં. સતિચ કમ્મ સમુટ્ઠાને આબાધરૂપે તતોવુટ્ઠાનભૂતો કમ્મજો લહુતાદિ ગુણોપિ વિસું લબ્ભમાનો સિયાતિ. ન. યેસઞ્હિ વસેન ઇમસ્મિં સરીરે કમ્મવિપાકજાનામ આબાધા ઉપ્પજ્જન્તિ. તાનિ ઉપપીળકુપ ઘાતકકમ્માનિપિ ગતિકાલપયોગ વિપત્તિયો લભમાનાનિ એવ સરીરટ્ઠકા પથવાદયો વાતપિત્તાદયોચ ઉતુસમુટ્ઠાના ધાતુયો ખોભેત્વા નાનાબાધે ઉપ્પાદેન્તિ. ઉતુસમુટ્ઠાનાસુ પન ખુબ્ભિતાસુ ઇતરાનિ તદનુગતિકાનિ એવ હોન્તિ. તેનેવ હિ સીતેનપિ રુપ્પતિ, ઉણ્હેનપિ રુપ્પતિ, જિગચ્છાયપિ રુપ્પતિ, વિપાસાયપિ રુપ્પતીતિઆદિના ઉતુપધાનોવ રૂપધમ્માનં રુપ્પનપચ્ચયો વુત્તોતિ. તસ્મા કેવલં કમ્મસમુટ્ઠાનો આબાધોનામ નત્થિ. યતો યથાવુત્તો કમ્મજો લહુતાદિગુણોનામ વિસું લબ્ભમાનો સિયાતિ.

યસ્મા પન અવિહિંસા કમ્મનિબ્બત્તા સત્તા તેસં ઉપપીળકાદીનં કમ્માનં સુવિદૂરતાયચેવ સરીરકોટ્ઠાસાનં ઘનસિનિદ્ધસણ્ઠિતિયા દુક્ખોભનિયતાયચ નિબ્બત્તભવે નિરાબાધા હોન્તિ. તસ્મા તદત્થં સન્ધાય અપ્પાબાધસંવત્તનિકા એસા માણવપટિપદા. યદિદં અવિહિંસાતિ વુત્તં, ન પન અપ્પાબાધનિમિત્તસ્સ લહુતાદિત્તયસ્સ કમ્મસમુટ્ઠાનતાય. એવઞ્ચ કત્વા રૂપકણ્ડેન કમ્મસ્સકટત્તારૂપેસુ એવ એતં રૂપત્તયં નિદ્દિટ્ઠન્તિ દટ્ઠબ્બં. રૂપકલાપાનામ એકસ્મિં પરમાણુસ્મિંપિ બહુવિધા હુત્વા પવત્તન્તિ. તસ્મા ચતુજરૂપ કલાપેસુ ઘનભાવેન પવત્તમાનેસુ કલાપન્તરભૂતા આકાસધાતુપિ દિસ્સમાનાએવ હોતીતિ કત્વા ચતુજેસુ તસ્સા ગહણં કતં. કામં સબ્બાનિપિ અનિપ્ફન્નરૂપાનિ કેનચિ પચ્ચયેન અનિપ્ફાદિતાનિ હોન્તિ. તેસુ પન ન તથા લક્ખણરૂપાનિ. યથા ઇતરાનિ ચિત્તાદિ પચ્ચય વિસેસેન દિસ્સમાન વિસેસાનિ હોન્તીતિ વુત્તં લક્ખણરૂપાનિ ન કુતોચિ જાયન્તીતિ. જાયમાનાદિ રૂપાનન્તિ જાયમાન જિય્યમાન મિય્યમાનાનં રૂપકલાપાનં. સભાવત્તાતિ જાતિજરામરણસઙ્ખાતલક્ખણસભાવમત્તત્તા. એત્થચ રૂપકણ્ડે ઉતુસમુટ્ઠાનન્તિ ચ આહારસમુટ્ઠાનન્તિ ચ વુત્તં નત્થિ. પટ્ઠાને એવ વુત્તં.

એત્થ સિયા, જરતા અનિચ્ચતા પાળિયમેવ ન કુતોચિ સમુટ્ઠાનાતિ વુત્તા. તસ્મા ઇધપિ તાસં નકુતોચિ સમુટ્ઠાનેસુ ગહણં યુત્તં. ઉપચયસન્તતિયો પન પાળિયંપિ કુતોચિ સમુટ્ઠાનેસુ વુત્તા. અટ્ઠકથાયંપિ તાહિ સદ્ધિં વિસતિ કમ્મજરૂપાનિ સત્તરસ ચિત્તજરૂપાનિ ચુદ્દસ ઉતુજરૂપાનિ તેરસ આહારજ રૂપાનિ વુત્તાનિ. તસ્મા ઇધ તાસં નકુતોચિસમુટ્ઠાનતા નવત્તબ્બાતિ. વુચ્ચતે, રૂપજનકાનં જનનબ્યાપારોનામ અત્તના જનિતરૂપાનં ઉપ્પાદક્ખણે એવ ફરતિ. ન-તતો પરં, તસ્મા તસ્મિં ખણે લબ્ભમાના ઉપચયસન્તતિયોયેવ કુતોચિ જાતપરિયાયં અરહન્તિ, ન જરતા અનિચ્ચતાયોતિ કત્વા પાળિયં અટ્ઠકથા યંચ તાસંએવ કુતોચિ સમુટ્ઠાનેસુ ગહણં કતં. અપિચ, પુબ્બે અજાતા ધમ્મા પચ્ચયે સતિ જાયન્તિ. અસતિ ન જાયન્તીતિ અત્થિ. જાતા પન ધમ્મા પચ્ચયે સતિ જિય્યન્તિ, મિય્યન્તિ. અસતિ નજિય્યન્તિ નમિય્યન્તીતિ નત્થિ, તસ્મા પુરિમાનં દ્વિન્નં પવત્તિ એકન્તેન પચ્ચયાયત્તા હોતિ. પચ્છિમાનં દ્વિન્નં પવત્તિ પન એકન્તેન પચ્ચય નિરપેક્ખા હોતીતિ ઇમિના પરિયાયેન તાસં તેસુ ગહણં અગહણઞ્ચ વેદિતબ્બં. યં પન સુત્તપદેસુ જરામરણં ભિક્ખવે સઙ્ખતં પટિચ્ચ સમુપ્પન્નન્તિ વુત્તં. તં જાતિયા સતિએવ તદુભયં પઞ્ઞાયતિ. અસતિ ન પઞ્ઞાયતીતિ ઇમિના પરિયાયેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇધ પન પુબ્બે વુત્તનયેન ઇતર અનિપ્ફન્નરૂપાનિ વિય ચત્તારિપિ એતાનિ ચિત્તાદિપચ્ચયવિસેસેન દિસ્સમાનવિસેસાનિ ન હોન્તીતિ ચતુન્નંપિ ન કુતોચિ જાતતા વુત્તા. એવંસન્તેપિ સારતરં પાળિનયં અતિધાવન્તો વિય હોતીતિ ઉપચયસન્ત તીનં કુતોચિ સમુટ્ઠાનેસુ સઙ્ગહોએવ સેય્યોતિ. [રૂપસમુટ્ઠાનનયો]

૧૫૯. એકો એવ જાતિ સઙ્ખાતો ઉપ્પાદો એતેસન્તિ એકુપ્પાદા. એકોએવ અનિચ્ચતાસઙ્ખાતો નિરોધો એતેસન્તિ એકનિરોધા. એકસદ્દો ચેત્થ સઙ્ખાને પવત્તો. તસ્મા તેન યાનિ રૂપાનિ એકાયએવ જાતિયા જાયન્તિ. એકાય એવ અનિચ્ચતાય નિરુજ્ઝન્તિ. તેસં પિણ્ડિ ઇધ રૂપકલાપોનામાતિ દસ્સેતિ. યે પન કલાપગત રૂપગણનાય એકસ્મિં કલાપેપિ અનેકાનિ જાતિઆદીનિ કપ્પેન્તિ, તેસં મૂલટીકાય નસમેતિ. યુત્તિચ નત્થિ. વુત્તઞ્હિ તત્થ એકેકકલાપ પરિયાપન્નાનં રૂપાનં સહેવ ઉપ્પાદાદિપવત્તિતો એકેકકલાપસ્સ ઉપ્પાદાદયો એકેકાવ હોન્તીતિ યથા એકેકસ્સ કલાપસ્સ જીવિતિન્દ્રિયં કલાપા નુપાલકં ઉપાદાય રૂપન્તિ વુચ્ચતિ. એવં કલાપુપ્પાદાદિ સભાવા જાતિઆદયો ઉપાદાયરૂપાનિચ્ચેવ વુચ્ચન્તિ. એવં વિકારપરિચ્છેદ રૂપાનિચ યોજેતબ્બાનીતિ. યદિચ યો આયતનાનં આચયો. સો રૂપસ્સ ઉપચયોતિચ યો રૂપસ્સ ઉપચયો. સારૂપસ્સ સન્તતીતિચ વુત્તત્તા તાનિ જાતિઆદીનિ લક્ખણરૂપાનિ વિસુંવિસું રૂપાનંએવ, નકલાપસ્સાતિ વુચ્ચેય્યું. ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો રૂપીનં ધમ્માનં આયૂતિઆદિના વુત્તત્તા ચક્ખાદિ જીવિતાદીનિપિ એકસ્મિં કલાપે અનેકાનિએવ આપજ્જેય્યું. તસ્મા તથા કપ્પનં અકત્વા એકસ્મિં કલાપે અઞ્ઞાનિ ઉપાદારૂપાનિ વિય લક્ખણરૂપાનિપિ એકેકાનિએવાતિ નિટ્ઠં ગન્તબ્બન્તિ.

એકો સમાનો મહાભૂતસઙ્ખાતો નિસ્સયો એતેસન્તિ એકનિસ્સયા. એત્થ પન સમાનત્થે એકસદ્દો યુત્તો. ચતુન્નં ભૂતાનં નિસ્સયતાસમ્ભવતો. યાનિચએકુપ્પાદતાદીહિતીહિલક્ખણેહિ યુત્તાનિ. તાનિ એકન્તેન સહવુત્તીનિ નામ હોન્તીતિ વુત્તં સહવુત્તિનોતિ. દસપરિમાણાનિઅસ્સાતિદસકં. દસન્નં સમૂહો વા દસકં. ચક્ખુના ઉપલક્ખિતં દસકન્તિ ચક્ખુદસકં. ચક્ખુપધાનંવા દસકં ચક્ખુદસકં. એસનયો સેસેસુપિ. યસ્મા પન ચિત્તજો સદ્દો વિઞ્ઞત્તિવિકારેન વિના નપવત્તતિ. વિઞ્ઞત્તિવિકારોચ તેન સદ્દેન વિના નપવત્તતિ. તસ્મા ચિત્તજં સદ્દનવકંવા વચીવિઞ્ઞત્તિનવકંવા નસમ્ભવતીતિ અધિપ્પાયેન વચીવિઞ્ઞત્તિ સદ્દે હિ ચ સહવચીવિઞ્ઞત્તિ દસકન્તિ વુત્તં. એત્થ પન વિઞ્ઞત્તિ વિકારો સદ્દેન વિના નપવત્તતીતિ ઇદં તાવ યુજ્જતિ. યા તાય વાચાય વિઞ્ઞત્તિ વિઞ્ઞાપના વિઞ્ઞાપિતત્તં. ઇદં તંરૂપં વચીવિઞ્ઞત્તીતિ હિ વુત્તં. વિઞ્ઞત્તિવિકારરહિતં પન ચિત્તજં સદ્દનવકં. અટ્ઠકથાસુ આગતમેવ. યથાહ-પટિચ્ચસમુપ્પાદ નિદ્દેસેસુ પટિસન્ધિક્ખણતો ઉદ્ધં પવત્તઉતુતોચેવ ચિત્તતોચ સદ્દનવકન્તિ.

મહાઅટ્ઠકથા નયેન વિઞ્ઞત્તિ રહિતો વિતક્ક વિપ્ફાર સદ્દોનામ અસોત વિઞ્ઞેય્યો ચિત્તજો સદ્દો લબ્ભતિ. સો પન સઙ્ગહકારેન પટિસિદ્ધો. યથાહ-પટ્ઠાનેપિ ચિત્તસમુટ્ઠાનં સદ્દાયતનં સોતવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ આવતં. તસ્મા વિના વિઞ્ઞત્તિઘટ્ટનાય ઉપ્પજ્જમાનો અસોત વિઞ્ઞેય્યો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દોનામ નત્થીતિ. વિસુદ્ધિમગ્ગે અસ્સાસ પસ્સાસે ચિત્તજં સદ્દનવકં વુત્તં. યથાહ-ચિત્તજે અસ્સાસ પસ્સાસ કોટ્ઠાસેપિ ઓજટ્ઠમકઞ્ચેવ સદ્દોચાતિ નવાતિ, સદ્દનવકેચ આગતે સદ્દલહુતાદિ દ્વાદસકંપિ આગતમેવ હોતિ. તસ્મા સુદ્ધટ્ઠકં, સદ્દનવકં, કાયવિઞ્ઞત્તિ નાકં, વચીવિઞ્ઞત્તિ દસકં, લહુતાદેકા દસકં, સદ્દલહુતાદિદ્વાદસકં, કાયવિઞ્ઞત્તિ લહુતાદિ દ્વાદસકં, વચીવિઞ્ઞત્તિસદ્દલહુતાદિ તે રસકન્તિ અટ્ઠચિત્તજકલાપા પચ્ચેતબ્બાતિ. સચ્ચસઙ્ખેપે પન સદ્દ લહુતાદિ દ્વાદસકં વિસું અગહેત્વા ચિત્તજ કલાપા સત્તેવ વુત્તા.

ટીકાસુ પનસ્સ પોરાણટીકાયં

મહાટ્ઠકથાનયેન વિઞ્ઞત્તિરહિતે અસોત વિઞ્ઞેય્યે વિતક્ક વિપ્ફારસદ્દે સદ્દનવકં દસ્સેત્વા પુન વાદન્તરં દસ્સેન્તેન. અપિચ, મહાજનસન્નિપાતસ્સ દૂરતો અપઞ્ઞાયમાનક્ખરપદબ્યઞ્જનત્થો ચિત્તસમુટ્ઠાનનિઘોસસદ્દો અવિઞ્ઞત્તિકો એવાતિ વદન્તિ. તથા મિગપક્ખીનંચ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભાસં અજાનન્તાનં અન્ધદમિળાદિનં અવિઞ્ઞત્તિકો ચિત્તસમુટ્ઠાનસદ્દો અત્થીતિ વુત્તં.

તત્થ વિઞ્ઞત્તિરહિતો અસોતવિઞ્ઞેય્યો વિતક્કવિપ્ફાર સદ્દો અટ્ઠસાલિનિયં પટિક્ખિત્તો. મહાજનસન્નિપાતસ્સ ચિત્ત સમુટ્ઠાન નિઘોસસદ્દોપિ આસન્ને ઠિતાનં પઞ્ઞાયમાનક્ખરપદ બ્યઞ્જનત્થો સવિઞ્ઞત્તિકોએવ હોતિ. ઇતરથા સબ્બેપિ ચિત્ત જસદ્દા દૂરતરે ઠિતાનં અપઞ્ઞાયમાન પદબ્યઞ્જનાએવ હોન્તીતિ સબ્બેપિ વિઞ્ઞત્તિરહિતા સિયુન્તિ. નચ મિગપક્ખિઆદીનં ચિત્તજો સદ્દો વિઞ્ઞત્તિરહિતો હોતિ. સમાનજાતિયાનં પરેસં અધિપ્પાયત્થ વિઞ્ઞાપનતોતિ.

પચ્છિમ ટીકાયં પનસ્સ

સદ્દનવકં પનેત્થ અચ્છરા સઙ્ઘાત પાણિપ્પહારાદિ સદ્દ સહિતં અટ્ઠકમેવાતિ વુત્તં. તંપિ ન યુત્તં.

તાદિસો હિ સદ્દો ચિત્તપચ્ચયો ઉતુસમુટ્ઠાનોએવ. તસ્મા વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તનયેન અસ્સાસપસ્સાસેવા અવચીઘોસેસુ કદાચિ ચિત્તસહિતેસુ ઉક્કાસિત ખિપિત વમિત છડ્ડિતસદ્દાદીસુ પિવા એતં સદ્દનવકં વેદિતબ્બન્તિ. ઉતુજકલાપેસુ પચ્છિમા દ્વેપિ કસ્મા બહિદ્ધા નલબ્ભન્તિ. નનુ બહિદ્ધાપિ રૂપાનં લહુ ગરુ મુદુ થદ્ધ કમ્મઞ્ઞતા દિસ્સન્તીતિ. સચ્ચં, તા પન ભૂતાનં ઓમત્તાધિમત્ત વસેન હોન્તિ, ન પન લહુતાદિત્તયવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં. કસ્મા પન આકાસધાતુચ લક્ખણરૂપાનિચ રૂપકલાપેસુ નગહિતાનીતિ વુત્તં કલાપાનન્તિઆદિ. આકાસધાતુકલાપાનં પરિચ્છેદ મત્તત્તા કસ્સચિ રૂપકલાપસ્સ અઙ્ગભૂતા અવયવભૂતા ન હોતિ, લક્ખણરૂપાનિચ સબ્બેસંપિ કલાપાનં ઉપ્પાદાદિ લક્ખણ મત્તત્તા વિકારરૂપાનિ વિય કલાપાનં ભેદકરાનિ અઙ્ગભૂતાનિ કલાપવિસેસપઞ્ઞાપનસ્સ કારણભૂતાનિ ન હોન્તિ. તસ્મા તાનિ તેસુ નગહિતાનીતિ દસ્સેતિ. એતેન એકુપ્પાદાતિઆદિના પુબ્બે વુત્તનિયમો નિપ્ફન્નરૂપાનઞ્ઞેવ, ન અનિપ્ફન્નરૂપાનં. તેસં પન કલાપ ભેદ કરણ મેવ કલાપઙ્ગન્તિ ચ દીપેતિ. એવઞ્ચ કત્વા એકનિરોધઙ્ગરહિતસ્સપિ વિઞ્ઞત્તિદ્વયસ્સ કલાપભેદ કરત્તાએવ તેસુ ગહણં સુટ્ઠુ ઉપપન્નં હોતીતિ વેદિતબ્બન્તિ. [કલાપયોજના]

૧૬૦. યથારહન્તિ સભાવકા ભાવકાનં પરિપુણ્ણાપરિ પુણ્ણિન્દ્રિયાનઞ્ચ અરહાનુરૂપતો. અનૂનાનીતિ પરિપુણ્ણાનિ. નઞ્હિ ઇદં નામરૂપં કામલોકે પવત્તિયં ન લબ્ભતીતિ અત્થીતિ.

[૧૯૮] વિભાવનિયં પન

‘‘યથારહન્તિ સભાવકપરિપુણ્ણાયતનાનં અનુરૂપતો’’તિ વુત્તં, તં ન સુન્દરં.

ન હિ અનૂનાનીતિ ઇદં પુગ્ગલવસેન વિસેસનં હોતીતિ. સંસેદજાનઞ્ચેવઓપપાતિકાનઞ્ચાતિ એત્થ મહાસીહનાદસુત્તે-

ચતસ્સો ખો ઇમા સારિપુત્ત યોનિયો. કતમા ચતસ્સો, અણ્ડજા યોનિ જલાબુજા યોનિ સંસેદજાયોનિ ઓપપાતિકા યોનીતિ. યે ખો તે સારિપુત્ત સત્તા અણ્ડકોસં અભિનિબ્ભિજ્જ અભિનિબ્ભિજ્જ જાયન્તિ, અયં વુચ્ચતિ સારિપુત્ત અણ્ડજા યોનિ. યે ખો તે સારિપુત્ત સત્તા વત્થિકોસં અભિનિબ્ભિજ્જ અભિનિબ્ભિજ્જ જાયન્તિ. અયં વુચ્ચતિ સારિપુત્ત જલાબુજા યોનિ. યે ખો તેસારિ પુત્તસત્તાપૂતિમચ્છેવા જાયન્તિ. પૂતિકુણપેવા પૂતિકુમ્માસેવા ચન્દનિકાયવા ઓળિગલ્લેવા જાયન્તિ, અયં વુચ્ચતિ સારિપુત્ત સંસેદજા યોનિ. દેવા નેરકા એકચ્ચે ચ મનુસ્સા એકચ્ચેચ વિનિપાતિકા અયં વુચ્ચતિ સારિપુત્ત ઓપપાતિકા યોનીતિ વુત્તં.

અટ્ઠકથાયઞ્ચ અણ્ડે જાતા અણ્ડજા. જલાબુમ્હિ જાતા જલાબુજા. સંસેદે જાતા સંસેદજા. વિના એતેહિ કારણેહિ ઉપ્પત્તિત્વા વિય નિબ્બત્તા અભિનિબ્બત્તાતિ ઓપપાતિકા. અભિનિબ્ભિજ્જ જાયન્તીતિ ભિન્દિત્વા નિક્ખમનવસેન જાયન્તિ. પૂતિ કુણપેતિઆદીહિ અનિટ્ઠટ્ઠાનાનેવ દસ્સિતાનિ. ઇટ્ઠેસુ સપ્પિ તેલમધુફાણિતાદીસુ સત્તા જાયન્તિએવાતિ વુત્તં. એત્થચ પુરિમેસુ દ્વીસુ પાળિનયેન અણ્ડં વુચ્ચતિ અણ્ડકોસો. જલાબુવુચ્ચતિ વત્થિકોસો, તતો જાતા વિજાતા નિક્ખન્તાતિ અણ્ડજા જલાબુજાતિચ વુચ્ચન્તીતિ વેદિતબ્બા. તત્થ જરં જીરણં ભેદં યાતિ ઉપેતીતિ જલાબૂતિ સદ્દનીતિયં વુત્તં. જલં વુચ્ચતિ કલલં. તં આવુનાતિ પટિચ્છાદેતિ અવતિવા રક્ખતીતિ જલાબુ, ગબ્ભપલિવેઠનાસયો. સંસીદન્તિ એત્થાતિ સંસેદો. પૂતિમચ્છા દિકો સપ્પિતેલાદિકો પદુમગબ્ભવેળુગબ્ભરુક્ખસુસિરપુપ્ફફલાદિ કોચ અલ્લકિલિન્નપદેસો. ઉપપત્તિક્ખણેએવ પરિપુણ્ણઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગત્તા તતો તતો ઉપ્પતિત્વા વિય જાયન્તીતિ ઓપપાતિકા.

વિભાવનિયં પન

અણ્ડજાદયોપિ અણ્ડકોસાદિમ્હિ ઓક્કમન્તા ઉપ્પતન્તા એવ નામ હોન્તીતિ તેસંપિ ઓપપાતિકત્તપસઙ્ગં મઞ્ઞમાનો ઉપપાતો નેસં અત્થીતિ ઓપપાતિકાતિ વત્વા ઉક્કંસગતિ પરિચ્છેદવસેન ચેત્થ વિસિટ્ઠઓપપાતો ગહિતો. યથા અભિરૂપસ્સ કઞ્ઞા દાતબ્બાતિ વદતિ.

ઉક્કટ્ઠવસેનાતિ પરિપુણ્ણાયતનભાવસઙ્ખાતેન ઉક્કંસતાવેન, તત્થ ઓપપાતિકા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેહિ સહ સબ્બસો પરિપુણ્ણેન અત્તભાવેન જાયન્તિ. પુન તેસં વડ્ઢનકિચ્ચં નત્થિ. સંસેદજાનં પન આયતનાનિ એવ પરિપુણ્ણાનિ હોન્તિ. અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ પન પુન વડ્ઢિત્વાએવ પરિપુણ્ણાનિ જાતાનીતિ વેદિતબ્બં. ઓમકવસેનાતિ અવકંસવસેન. ચક્ખુસોતઘાનભાવસેકાનિકદાચિપિ ન લબ્ભન્તિ જાતિબધિર જચ્ચઘાનકાનં અભાવકાનઞ્ચ સમ્ભવતોતિ અપ્પોયો. તત્થ તાનિ સબ્બાનિપિ સુગતિ દુગ્ગતિ જાતિયાનં અહેતુકસંસેદજાનં કદાચિ નલબ્ભન્તિ. સુગતિયં પન ઓપપાતિકભાવોનામ સેટ્ઠો અત્તભાવ પટિલાભોતિ નયેન કેનચિ ઓમકેન કમ્મેન લબ્ભતિ. તસ્મા સુગતિજાતિ યાનં ઓપપાતિકાનં અપરિપુણ્ણિન્દ્રિયતાનામ નત્થિ અઞ્ઞત્ર અભાવકેહિ આદિકપ્પિકેહિતિ. દુગ્ગતિજાતિયાનંપિ પન તેસં કદાચિ ચક્ખુ સોત ભાવ વેકલ્લતાએવ વત્તબ્બા. ન ઘાનવેકલ્લતા. કામધાતુયં પન અઘાનકો ઓપપાતિકો નત્થીતિ હિ અટ્ઠ કથાયં વુત્તં. જિવ્હાવેકલ્લતાનામ સબ્બેસંપિ નત્થિ યેવાતિ વેદિતબ્બં. તથા હિ ધમ્મહદયવિભઙ્ગે –

કામધાતુયા ઉપપત્તિક્ખણે કસ્સચિ એકાદસા યતનાનિ પાતુભવન્તિ. કસ્સચિ દસ. કસ્સચિઅપરાનિ દસ. કસ્સચિ નવ. કસ્સચિ સત્તાયતનાનિ પાતુભવન્તીતિ વુત્તં.

તત્થ કામધાતુયન્તિ કામલોકે. ઉપપત્તિક્ખણેતિ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે. કસ્સચિ એકાદસા યતનાનીતિઆદિસુ ચતૂસુ વાક્યેસુ સંસેદજોપપાતિકા વુત્તા. કસ્સચિ સત્તાયતનાનીતિ એત્થ પન ગબ્ભસેય્યકોવ વુત્તો. તત્થ યસ્મા સત્તાયતનં નામ પટિસન્ધિક્ખણે ન લબ્ભતિ. પવત્તિ કાલેયેવ લબ્ભતિ. તસ્મા એકાદસયતનાનીતિ વુત્તં. કસ્સચિ દસાતિ ચક્ખુવેકલ્લવસેન. કસ્સચિ અપરાનિ દસાતિ સોત વેકલ્લવસેન. કસ્સચિ નવાતિ ચક્ખુસોત દ્વય વેકલ્લ વસેન વુત્તં. યદિચ અઘાનકો ઓપપાતિકોનામ સિયા. તદા સુદ્ધજચ્ચઘાનકેન સદ્ધિં તયો દસકવારા વુત્તા સિયું. તથા જચ્ચન્ધઘાનક જચ્ચબધિરઘાનકેહિ સદ્ધિં તયો નવકવારા એકોચ અટ્ઠકવારો વુત્તો સિયા તિણ્ણં વિપન્નાનં વસેન. તથા અવુત્તત્તા પન નત્થિ અઘાનકો ઓપપાતિ કોતિ વિઞ્ઞાયતીતિ. તસ્મિં પન વિભઙ્ગે ઇન્દ્રિયવારે નપુંસકાનં ઓપપાતિકાનન્તિ અવુત્તત્તા થપેત્વા આદિકપ્પિકે અભાવકોપિ ઓપપાતિકો નત્થિયેવાતિ. પાળિયં અવુત્તંપિ પન સંસેદજાનં વુત્તપકારં ચક્ખાદિવેકલ્લં અટ્ઠકથાવસેન વેદિતબ્બં. યથાહ-સત્તતિ ઉક્કંસતોવ રૂપાનિ સંસેદજોપપાત યોનીસુ. અથવા, અવકંસતો તિંસાતિ. તત્થ તિંસાતિ જિવ્હાકાય વત્થુ દસકાનં વસેન તિંસરૂપાનીતિ ચ વુત્તં. ઇદઞ્હિ વચનં સંસેદજાનં વસેન વુત્તન્તિ મહાટીકાયં વુત્તં. આચરિયા નન્દત્થેરેન પન યમકે ઘાનજિવ્હાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિનાભાવ વુત્તિતા વુત્તાતિ જિવ્હા વેકલ્લતા વિય ઘાનવેકલ્લતાપિ નત્થીતિ ઇચ્છિતં. ઇન્દ્રિય યમકે પન –

યસ્સવા પન ઇત્થિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ઘાનિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ. અઘાનકાનં ઇત્થીનં ઉપપજ્જન્તીનં તાસં ઇત્થિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, નોચ તાસઙ્ઘાનિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિચ. યસ્સવા પન પુરિસિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ઘાનિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ. અઘાનકાનં પુરિસાનં ઉપપજ્જન્તાનં તેસં પુરિસિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, નોચ તેસં ઘાનિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિચ વુત્તં.

તસ્મા અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેન ઘાનવેકલ્લતાપિ અત્થીતિ યુત્તં.