સમુચ્ચય સઙ્ગહ પરમત્થદીપની

૧૬૨. એવં છહિ પરિચ્છેદેહિ ચત્તારો પરમત્થે દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેસં તંતંરાસિસઙ્ખાતં સમુચ્ચયં દસ્સેન્તો આદિગાથ માહ. યે સલક્ખણા દ્વાસત્તતિવિધા વત્થુધમ્મા મયા વુત્તા. ઇદાનિ તેસં સમુચ્ચયં યથાયોગં પવક્ખામીતિ યોજના. તત્થ સલક્ખણાવત્થુધમ્માતિ પદેહિ દસવિધાનિ અનિપ્ફન્નરૂપાનિ પટિક્ખિપતિ. ન હિ તાનિ અત્તનો આવેનિકભૂતેન સભાવ લક્ખણેન અનિચ્ચતાદિ સામઞ્ઞલક્ખણેનચ સલક્ખણાનિ હોન્તિ. એકન્તપરમત્થતાય અભાવતો. તતોયેવચ વત્થુધમ્માચ નહોન્તિ. સરૂપતો અનુપલબ્ભમાનત્તા. દબ્બવાચકો હિ ઇધ વત્થુસદ્દો. દબ્બઞ્ચનામ ઇધ સરૂપતો લબ્ભમાનો સભાવો એવ. એતેન નિબ્બાનસ્સપિ મગ્ગફલ પચ્ચવેક્ખનઞાણેસુ સરૂપતો લબ્ભમાન સભાવતા વુત્તા હોતિ. અનિપ્ફન્નરૂપાનં વિય ચ વત્થુધમ્મ સન્નિસ્સયેન દિસ્સમાનધમ્મમત્તભાવં વા પઞ્ઞત્તિધમ્માનં વિય પરિકપ્પિતાકારમત્તભાવંવા સસવિસાણ કચ્છપલોમાદીનં વિય સબ્બસો અભૂત પરિકપ્પિત મત્તભાવંવા નિવારેતીતિ વેદિતબ્બં. એત્થચ દ્વાસત્તતિવિધાસલક્ખણાવત્થુધમ્માતિ વચને પયોજનં નદિસ્સતિ. તેસુ હિ દ્વાસત્તતિવિધેસુ એકચ્ચે એવ ધમ્મા પુરિમેસુ તીસુ સઙ્ગહેસુ આગતા. પચ્છિમેચ સબ્બસઙ્ગહે અનિપ્ફન્નરૂપાનિપિ અધિપ્પેતાનિએવાતિ. એત્થચ વત્થુધમ્માસલક્ખણાતિ પદેહિ અનિપ્ફન્નરૂપાનં સલક્ખણતા પટિક્ખિપને યં વત્તબ્બં. તં રૂપસમુદ્દેસ દીપનિયં વુત્તમેવાતિ. એકન્તાકુસલજાતિયાનં આસવ ચતુક્કાદીનં સઙ્ગહો અકુસલસઙ્ગહો, ન અકુસલ સમ્પયુત્તત્તાયેવ અકુસલભૂતાનં ચિત્તફસ્સાદીનન્તિ. કુસલા કુસલાબ્યાકતમિસ્સકાનં સઙ્ગહો મિસ્સકસઙ્ગહો.

બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં, બુજ્ઝન્તિ એતાયાતિ કત્વા. બોધિયા પક્ખા બોધિપક્ખા. બોધિસમ્ભારાતિ અત્થો. બોધિ પક્ખેસુ ભવા અન્તોગધાતિ બોધિપક્ખિયા. તેસં સઙ્ગહોતિ બોધિપક્ખિયસઙ્ગહો. સબ્બેસં અનવસેસાનં પરમત્થધમ્માનં સઙ્ગહો સબ્બસઙ્ગહો. ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન મદનિયટ્ઠેનચ આસવ સદિસત્તા આસવા. યદિચ તદુભયટ્ઠેન આસવાનામ સિયું. ઇમે લોભાદયો એવ આસવાનામ સિયું. પુપ્ફાસવાદયો હિ લોકે છ પઞ્ચ રત્તિમત્તં વા સત્તટ્ઠરત્તિમત્તં વા સયંપિ કુમ્ભેસુ પરિવાસં ગણ્હન્તિ. કુમ્ભેચ પરિવાસં ગાહાપેન્તિ. ઇમે પન અનમતગ્ગે સંસારે સયંપિ સત્તસન્તાને પરિવાસં ગણ્હન્તિ. સત્તસન્તાનઞ્ચ પરિવાસં ગાહાપેન્તિ. સકલં સત્તસન્તાનં સદા આસવપૂરિતમેવ હોતિ. યથાહ-ચક્ખું લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ. એત્થ નિવીસમાના નિવીસતીતિઆદિ. તત્થ એસા તણ્હા પરિયુટ્ઠાનવસેન ઉપ્પજ્જમાના એત્થેવ ઉપ્પજ્જતિ. ઉપ્પજ્જિત્વાચ પુન અનુસયભાવેન પરિવાસં કત્વા નિવીસમાના એત્થેવ નિવીસતીતિ અત્થો. યાવચ અરિયમગ્ગધોવનં નલબ્ભતિ. તાવ સન્તાનં ગૂથપૂરિતકૂપં વિય દુબ્બિસોધં કત્વા પવત્તતિ. પુપ્ફાસવાદયોચ મદં જનેન્તા મુહુત્તમેવ જનેન્તિ. ઇમે પન યાવ અરિયમગ્ગં નલભતિ. તાવ નિચ્ચમદં જનેન્તિ. તસ્મા એકન્તેન ઇમેયેવ ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન મદનિ યટ્ઠેનચ આસવાનામ ભવિતું અરહન્તીતિ.

વિસન્દનટ્ઠેનવા આસવસદિસત્તા આસવા, યથા હિ કુધિત કુટ્ઠિનો મહાવણમુખેહિ યૂસસઙ્ખાતો આસવો વિસન્દિત્વા પિલોતિકખણ્ડાનિ દૂસેતિ, એવં ઇમેપિ છહિદ્વારેહિ વિસન્દિત્વા છળારમ્મણાનિદૂસેન્તીતિ. આયતંવા સંસારદુક્ખં સવન્તિપસવન્તિ વડ્ઢેન્તીતિ આસવા. અથવા, ભવતો આભવગ્ગા ધમ્મતો આગોત્રતુમ્હા સવન્તિ આરમ્મણકરણવસેન પવત્તન્તીતિ આસવા. આસદ્દસ્સ અવધિઅત્થજોતકત્તા. અવધિચ દુવિધો મરિયાદવિસયો અભિવિધિવિસયોચાતિ તત્થ યસ્સ સમ્બન્ધિનીક્રિયા અવધિભૂતં અત્તાનં બહિકત્વા પવત્તતિ. સો મરિયાદવિસયો નામ. યથા આપાતલિપુત્તા દેવો વુટ્ઠોતિ. યસ્સ સમ્બન્ધિનીક્રિયા અવધિભૂતં અત્તાનં બ્યાપેત્વા અન્તો કત્વા પવત્તતિ, સો અભિવિધિવિસયોનામ. યથા આબ્રહ્મલોકા ભગવતો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતોતિ. ઇધ પન અભિવિધિવિસયો દટ્ઠબ્બો. તસ્મા ભવગ્ગઞ્ચ ગોત્રભુઞ્ચ બ્યાપેત્વા અન્તો કત્વા સવન્તીતિ અત્થો વેદિતબ્બો.

[૨૦૪] વિભાવનિયં પન

અવધિચ મરિયાદઅભિવિધિવસેન દુવિધોતિ વત્વા પુન તં વિભાવેન્તો ‘‘તત્થ આપાતલિપુત્તા દેવો વુટ્ઠોતિઆદીસુવિય ક્રિયં બહિકત્વા પવત્તો મરિયાદો. આભવગ્ગાસદ્દો અબ્ભુગ્ગતોતિઆદીસુવિય ક્રિયં બ્યાપેત્વા પવત્તો અભિવિધી’’તિ વદતિ. તં ન યુજ્જતિ.

ન હિ અવવિધિવિસયભૂતો ભવગ્ગો લોકત્તયબ્યાપકં સદ્દસ્સ અબ્ભુગ્ગમનક્રિયં બ્યાપેત્વા પવત્તતિ. નચ અવધિભૂતો અત્થો ક્રિયં બહિવા અન્તોવા કત્વા પવત્તતીતિ યુત્તો. ક્રિયાએવ પન તં બહિવા અન્તોવા કત્વા પવત્તતીતિ યુત્તો. એવઞ્ચ કત્વા મૂલટીકાયં-દુવિધોહિ અવધિ અભિવિધિવિસયો અનભિવિધિવિસયોચ. અભિવિધિવિસયં ક્રિયાબ્યાપેત્વા પવત્તતિ, આભવગ્ગા ભગવતો યસો ગતોતિ. ઇતરં બહિકત્વા, આપાતલિપુત્તા વુટ્ઠો દેવોતિ. કામેતિ ઇચ્છતીતિ કામો. સોએવ આસવોતિ કામાસવો. કામીયતિવા ઓળારિકેન કામેન ઇચ્છીયતીતિ કામો. પઞ્ચકામગુણમુખેન દેસિતો સબ્બો કામાવચરધમ્મો. ઇધ પન તં નામેન તદારમ્મણા તણ્હાએવ અધિપ્પેતા, કામોએવ આસવોતિ કામાસવો. કામાવચરધમ્મેસુ અસ્સાદનાભિનન્દન વસેન પવત્તો કામરાગો. થેરેન પન અયમત્થોવ ઇચ્છિતો. વક્ખતિ હિ કામભવ નામેન તબ્બત્થુકા તણ્હા અધિપ્પેતાતિ.

[૨૦૫] વિભાવનિયં પન

પુરિમત્થોવ વુત્તો. સો અનુપપન્નો, થેરમતાનુગતસ્સ ઇધાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ અવુત્તત્તા.

ભવાસવોતિ એત્થ દુવિધો ભવો કમ્મભવો ઉપપત્તિભવો ચ. તત્થ મહગ્ગતકુસલધમ્મા કમ્મભવો. તંનિબ્બત્તા વિપાક ધમ્મા ઉપપત્તિભવો. ઇધપિ ભવસદ્દેન તદારમ્મણા તણ્હાએવ અધિપ્પેતા. ભવોએવ આસવોતિ ભવાસવો. તસ્મિં દુવિધે ભવે નિકન્તિવસેન પવત્તો રૂપારૂપરાગો.

[૨૦૬] યં પન વિભાવનિયં

‘‘સસ્સત દિટ્ઠિસહગતોચ રાગો એત્થેવ સઙ્ગય્હતી’’તિ વુત્તં. તં ન યુત્તં.

ભવાસવો ચતૂસુ દિટ્ઠિગત વિપ્પયુત્ત લોભસહગતેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જતીતિ હિ અટ્ઠકથાકણ્ડે વુત્તં. યત્થ પન કામતણ્હા ભવતણ્હા વિભવતણ્હાતિ આગતં. તત્થેવ સસ્સતદિટ્ઠિ સહગતો રાગો યાકાચિ કુસલાકુસલ કમ્મભવનિકન્તિ યાકાચિ ઉપપત્તિભવપત્થના. સબ્બા ભવતણ્હાયં સઙ્ગહિતાતિ યુત્તા. ઇધ પન યથાવુત્તં ભવાસવં થપેત્વા સબ્બો લોભો કામાસવે એવ સઙ્ગહિતોતિ યુત્તોતિ.

[૨૦૭] એતેનેવ યઞ્ચ તત્થ વુત્તં.

‘‘તતિયો ભાદિટ્ઠિસહગતો’’તિ. તંપિ પટિક્ખિત્તં હોતિ.

યાકાચિ દિટ્ઠિ દિટ્ઠાસવો. યોકોચિ મોહો અવિજ્જાસવો. એત્થ સિયા, કસ્મા ઇમે એવ આસવાતિ વુત્તા. નનુ અઞ્ઞેપિ માનાદયો ચિરપારિવાસિયટ્ઠાદિયુત્તા એવ હોન્તીતિ. સચ્ચં. ઇમેસુ પન કામાસવે પરિવુટ્ઠે સતિ સબ્બેકામવિસયા માનાદયો પરિવુટ્ઠાએવ હોન્તિ. તસ્મિં વિમુત્તે વિમુત્તાએવ, તથા ભવાસવે પરિવુટ્ઠે સતિ ભવવિસયા. દિટ્ઠાસવેચ પરિવુટ્ઠે સતિ દિટ્ઠિવિસયાતિ. અવિજ્જાપન તેસં તિણ્ણંપિ મૂલભૂતાતિ. ઇતિ ઇમે એવ પારિવાસિયટ્ઠાદીસુ પધાનભૂતા હોન્તિ. ઇતરે પન તદનુબન્ધમત્તાએવ સમ્પજ્જન્તીતિ ન તે આસવાતિ વિસું વત્તું અરહન્તીતિ. અત્તનિ પતિતં જનં અનસ્સાસિકં કત્વા અજ્ઝોત્થ રન્તો હનતિ મારેતીતિ ઓઘો. પકતિમહોઘો. તથા અવહનનટ્ઠેન દુત્તરટ્ઠેનચ ઓઘસદિસાતિ ઓઘા. યદિચ અવહઞ્ઞનટ્ઠેચ દુત્તરટ્ઠેનચ ઓઘાનામ સિયુન્તિઆદિકો પસઙ્ગો માનાદીનઞ્ચ ઓઘભાવ પરિહારો વુત્ત નયેન વેદિતબ્બો.

વટ્ટસ્મિંવા ભવયન્તકેવા સત્તે યોજેન્તીતિ યોગા. ભવન્તરચુતિયા સહ ભવન્તરપટિસન્ધિં ગન્તેન્તિ ઘટેન્તીતિ ગન્થા. અભિજ્ઝાતિ સબ્બસ્સ રાગસ્સેતં નામં. તસ્મા રૂપારૂપ રાગાપિ એત્થ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. બ્યાપાદોતિપિ સબ્બો દોસો એવ. ઇદં સચ્ચાતિ નિવેસોતિ ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞન્તિ પવત્તો મિચ્છાભિનિવેસો. વટ્ટદુક્ખતો વિમુત્તિયા અમગ્ગભૂતંયેવ ગોસીલગોવતાદિકં પરતો આમસનં તથા તથા કપ્પેત્વા ગહણં સીલબ્બતપરામાસો. એત્થચ પરતોતિ ભૂતસભાવપચ્ચનિકતોતિ અત્થો. કાયસદ્દો પન સબ્બત્થ રૂપકાયે નામકાયેચ પવત્તોતિ અતિતકાયેન પચ્ચુપ્પન્ન કાયં પચ્ચુપ્પન્નકાયેનચ અનાગતકાયં ગન્થેતિ ઘટેતીતિ કાયગન્થો. અથવા, કાયે ગણ્ઠોતિ કાયગણ્ઠો. અજ્ઝત્ત ગણ્ઠોતિ અત્થો. નિગણ્ઠોનાટપુત્તોતિઆદીસુવિય ગણ્ઠસદ્દો ગણ્ઠિયં પવત્તો. ભુસં આદિયન્તિ અમુઞ્ચનગાહં ગણ્હન્તીતિ ઉપાદાનાનિ. કિલેસભૂતો કામોએવ ઉપાદાનં કામુ પાદાનં. વત્થુભૂતંવા કામં ઉપાદિયતીતિ કામુપાદાનં.

દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિયો તિવિધ મહાદિટ્ઠિયો અઞ્ઞાપિવા સાસને લોકેચ સન્દિસ્સમાના વિપરીતગાહભૂતા દિટ્ઠિયો દિટ્ઠુપાદાનં. યથાગહિતંવા પુરિમદિટ્ઠિં ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ ઉપાદિયતીતિ દિટ્ઠુપાદાનં. ગોણકુક્કુરાદીનં તંતંપકતિચારિત્તં સીલં નામ. તમેવ સુટ્ઠું સમાદિન્નં વતંનામ. તદુભયં સંસારમુત્તિયા મગ્ગોતિ દળ્હગહણં સીલબ્બતુ પાદાનં નામ. અત્તવાદુપાદાનન્તિ એત્થ અત્તા વુચ્ચતિ પરિકપ્પબુદ્ધિયા ગહિતો એકેકસ્મિં સત્ત સન્તાને પધાનિસ્સરો. યં લોકિયમહાજના સત્તોતિવા પુગ્ગલોતિવા જીવોતિવા તથાગતોતિવા લોકોતિવા સઞ્જાનન્તિ. યઞ્ચ નાનાતિત્થિયા ઇસ્સરનિમ્મિતંવા અધિચ્ચસમુપ્પન્નંવા અચ્ચન્તસસ્સતંવા એકચ્ચસસ્સતંવા ઉચ્છેદંવા પઞ્ઞપેન્તીતિ. તં અત્તાનં અભિવદન્તિચેવ ઉપાદિયન્તિચ સત્તા એતેનાતિ અત્તવા દુપાદાનં. વીસતિવિધા સક્કાયદિટ્ઠિ. તત્થ અભિવદન્તીતિ વિસિટ્ઠં પધાનં કત્વા વદન્તિ. ઉપાદિયન્તીતિ દળ્હં આદિયન્તિ. યથાહ –

તત્થ કતમા સક્કાયદિટ્ઠિ. ઇધ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. રૂપવન્તંવા અત્તાનં. અત્તનિ વા રૂપં. રૂપસ્મિંવા અત્તાનં. વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. વેદનાવન્તંવા અત્તાનં. અત્તનિવા વેદનં. વેદનાપવા અત્તાનં. સઞ્ઞં. સઙ્ખારે. વિઞ્ઞાણન્તિ.

તત્થ રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ રૂપમેવ અત્તાતિ ગણ્હાતિ. રૂપવન્તંવા અત્તાનન્તિ અત્તા મે રૂપવાતિ ગણ્હાતિ. અત્તનિ વા રૂપન્તિ અત્તાનં પટિચ્ચ રૂપં તિટ્ઠતીતિ ગણ્હાતિ. રૂપસ્મિંવા અત્તાનન્તિ રૂપં પટિચ્ચ અત્તા તિટ્ઠતીતિ ગણ્હાતિ. કથં રૂપકાયં ઉદ્દિસ્સ અજ્જ અહં થદ્ધોમ્હીતિ વા અજ્જ અહં મુદુકોમ્હીતિવા વદન્તો પથવિ સઙ્ખાતં રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિનામ. અજ્જ મમ કાયો થદ્ધોતિવા મુદૂતિવા વદન્તો સેસધમ્મેવા ધમ્મમુત્તકંવા અત્તાનં ગહેત્વા તં અત્તાનં પથવીવન્તં સમનુપસ્સતિનામ. અજ્જ થદ્ધભાવોવા મુદુભાવોવા મયિ જાતોતિ વદન્તો અત્તનિ પથવિંસ મનુપસ્સતિનામ. અજ્જાહં થદ્ધભાવે ઠિતોમ્હિ મુદુભાવે ઠિતો મ્હીતિ વદન્તોપથવિમ્હિ અત્તાનં સમનુસ્સતિનામ. અયં પથવિમ્હિ ચતુરાવત્થિકાય સંક્કાયદિટ્ઠિયા પવત્તાકારો. સેસેસુ સત્તવીસતિરૂપેસુ યથાસમ્ભવં વત્તબ્બો. અહં મરામિ મરિસ્સામીતિઆદિના હિ અનિચ્ચતાયંપિ સાદિટ્ઠિ પવત્તતિયેવ. સેસરૂપેસુ વત્તબ્બં નત્થિ. ઇદં નામ અહં પુબ્બે સંભુઞ્જિં. અજ્જ સંભુઞ્જામિ. પરતો સંભુઞ્જિસ્સામીતિવા સુખિતોમ્હિ દુક્ખિતોમ્હીતિવા વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. અજ્જ મમ કાયો સુખિતો દુક્ખિતોતિવા મમચિત્તં સુખિતં દુક્ખિતન્તિવા અત્તાનં વેદનાવન્તં સમનુપસ્સતિ. અજ્જસુખંવા દુક્ખંવા મયિજાતન્તિ અત્તનિ વેદનં સમનુપસ્સતિ. અજ્જાહં સુખિત ભાવે ઠિતોમ્હિ દુક્ખિતભાવે ઠિતોમ્હીતિ વેદનાય અત્તાનં સમનુપસ્સતીતિ.

સઞ્ઞાય સબ્બેસુચ પઞ્ઞાસમત્તેસુ સઙ્ખારેસુ વિસું વિસું વિત્થારેત્વા વત્તબ્બો. અહં પસ્સામીતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. દસ્સનં મેતિ અત્તાનં વિઞ્ઞાણવન્તં સમનુપસ્સતિ. મયિદસ્સનંનામ અત્થીતિ અત્તનિ વિઞ્ઞાણં સમનુપસ્સતિ, અહં દસ્સને સમત્થોમ્હીતિ વિઞ્ઞાણસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. એસે વનયો સેસેસુ પઞ્ચસુ વિઞ્ઞાણેસૂતિ. અહ મસ્મિ અહં એકો સત્તો એકોપુગ્ગલો એકો જીવો એકો લોકો એકો નરો મનુસ્સો દેવોસક્કો બ્રહ્માતિવા અહંગચ્છામિ અહં તિટ્ઠામિ અહં નિસીદામિ અહં નિપ્પજ્જામિ અહં સમિઞ્જેમિ પસારેમીતિઆદિના વા ખન્ધપઞ્ચકંવા એકમેકંવા ખન્ધં સમૂહતો ગહેત્વા પવત્તિપિ વત્તબ્બા. અપરિઞ્ઞાતવત્થુકાનઞ્હિ એકમુહુત્ત મત્તેપિ યંકિઞ્ચિ અત્તનોવા પરસ્સવા અત્તપટિસંયુત્તવચનં કથેન્તાનં ચિત્તંવા વચનંવા યથાવુત્તે રૂપારૂપધમ્મે કદાચિ અત્તતો ઉપાદિયિત્વા પવત્તતિ. કદાચિ અત્તપરિવાર ભાવેન. કદાચિ અત્તનિસ્સિતભાવેન. કદાચિ અત્તનિસ્સયભાવેન. કદાચિ એકેકધમ્મવસેન. કદાચિ સમૂહધમ્મવસેનાતિ.

યસ્મા પન અત્તનિમિત્તંનામ વસવત્તનાકારં પટિચ્ચ ઉપટ્ઠાતિ. વસવત્તના કારોચ રૂપારૂપધમ્માનં પચ્ચયાયત્ત વુત્તિકત્તં ખણિ કત્તઞ્ચ સુટ્ઠુ પસ્સન્તાનં નત્થિ. તસ્મા પરિઞ્ઞાતવત્તુકાનં અત્ત પટિસંયુત્તવચનં કથેન્તાનંપિ ચિત્તં પદુમિનિપત્તે ઉદકબિન્દુ વિય તેસુ ધમ્મેસુ અલગ્ગિત્વાએવ પવત્તતીતિ વેદિતબ્બં. સત્તાનં ચિત્તસન્તાને કુસલે ધમ્મે અનુપ્પન્નેવા ઉપ્પાદેતું ઉપ્પન્નેવા વા સેતું અદત્વા નીવારેન્તીતિ નીવરણાનિ. કામનટ્ઠેન કામો, છન્દનટ્ઠેનછન્દોતિ કામચ્છન્દો. બલવરાગો. સોએવનીવરણન્તિ કામચ્છન્દનીવરણં. પટ્ઠાનેઆરુપ્પેકામચ્છન્દં નીવરણં પટિચ્ચઉદ્ધચ્ચનીવરણન્તિ વુત્તત્તા પન થપેત્વા રૂપારૂપરાગે અવસેસો સબ્બોલોભો કામચ્છન્દે અસઙ્ગહિતોનામ નત્થિ. ઝાનપટિપક્ખભાવોપન પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સેવ હોતીતિ વેદિતબ્બો. બ્યાપજ્જનં બ્યાપાદો. ચિત્તસ્સ પૂતિભાવોતિ અત્થો. યોકોચિદોસો. કસ્મા પનેત્થ થિનમિદ્ધ નીવરણન્તિ ચ ઉદ્ધચ્ચ કુક્કુચ્ચ નીવરણન્તિ ચ દ્વે દ્વે ધમ્મા એકં નીવરણં કત્વા વુત્તાતિ. કિચ્ચતો પચ્ચયતો પટિપક્ખતોચ સદિસત્તા. તથા હિ કિચ્ચતો તાવ થિનમિદ્ધદ્વયં ચિત્તુપ્પાદાનં લીનભાવા પાદનકિચ્ચં. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચદ્વયં અવૂપસન્તભાવાપાદનકિચ્ચં. પચ્ચયતો પુરિમદ્વયં તન્દિવિજમ્ભિ તતાપચ્ચયં. પચ્છિમદ્વયં ઞાતિબ્યસનાદિવિતક્કપચ્ચયં. પટિપક્ખતો પુરિમદ્વયં વીરિયપટિપક્ખં. પચ્છિમદ્વયં સમથપટિપક્ખન્તિ.

અનુસેન્તીતિ અનુસયા. અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. અનુઅનુ સેન્તીતિવા અનુસયા. યાવ મગ્ગં નપટિલભતિ. તાવ અન્તરા અપરિક્ખિય્યમાના હુત્વા કારણલાભે સતિ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. ઉપ્પજ્જનઞ્ચેત્થ અપ્પહીનટ્ઠેન ઉપ્પજ્જના રહભાવો વેદિતબ્બો. ન પન સરૂપતો ઉપ્પત્તિ, કથં વિઞ્ઞા યતીતિ ચે. યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સેવ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તત્તા. એવઞ્ચ કત્વા પાળિયં પુથુજ્જનસ્સ સત્તપિ અનુસયા અનુસયવારે સહ અનુસેન્તીતિ ઉપ્પજ્જનવારે સહ ઉપ્પજ્જન્તીતિ વુત્તા. યથાહ પુથુજ્જનસ્સ અવિજ્જાનુસયોચ અનુસેતિ. કામરાગ. પટિઘ. માન. દિટ્ઠિ. વિચિકિચ્છા. ભવરાગનુસયોચ અનુસેતીતિ. તથા ઉપ્પજ્જનવારેપીતિ.

અપિચ, સરૂપતો પરિયુટ્ઠાનં અપત્વા સન્તાને પવત્તમાનેહિ કુસલાકુસલા બ્યાકતચિત્તુપ્પાદેહિ સહ અનુરૂપા અવિરુદ્ધા હુત્વા સેન્તિ. વિસું સમ્પયુત્તધમ્મભાવેન અવુટ્ઠિતા હુત્વા સયિતા હોન્તીતિ અનુસયા. અનુ અનુ સેન્તીતિવા અનુસયા. પકતિયા યથાનુસયિતેસુએવ કામરાગાદીસુ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જિત્વા દિગુણ તિગુણાદિ વસેન પુનપ્પુનં સેન્તિ. સયનાકારેન ઉપરુપરિ પલિવેઠેન્તીતિ અત્થો.

તીસુ રાગાદીનં અવત્થાસુ પથમાવત્થાય ઠિતાનં કામરાગા દીનમેતં અધિવચનં. તિસ્સો હિ અવત્થા અનુસયાવત્થા પરિયુટ્ઠાનાવત્થા વીતિક્કમાવત્થાતિ. તત્થ યે કામરાગાદયો ઉપ્પજ્જિત્વા કાયઙ્ગવાચઙ્ગં ચાલેન્તિ, તેસં તથાપવત્તા અવત્થા વીતિક્કમાવત્થાનામ. યે મનસ્મિં એવ જવનચિત્તસહજાતા હુત્વા પવત્તન્તિ, તેસં તથાપવત્તા અવત્થા પરિયુટ્ઠાનાવત્થાનામ. યે પન જવનસહજાતભાવંપિ અપત્વા વાસનાધાતુયો વિય ચિક્કસન્તાના નુસયિતા હુત્વા પરિયુટ્ઠાનપ્પત્તિયા બીજભાવેન તિટ્ઠન્તિ, સુભનિમિત્તાદિકેચ આરમ્મણે આપાતમાગતે યેસં વસેન આવજ્જનં રાગાદિપાતુભાવત્થાય અયોનિસો ભવઙ્ગં આવટ્ટેતિ, અભાવિતઞ્ચ ચિત્તં યેસં વસેન દમથં નઉપેતિ, તેસં તથા પવત્તા અવત્થા અનુસયાવત્થાનામ. તદવત્થિકા કામરાગાદયો અનુસયાનામ. તે પન અપરમત્થભૂતાપિ ન હોન્તિ. એકન્તપરમત્થજાતિકત્તા. નચ કુસલાબ્યાકતભૂતા એકન્તાકુસલજાતિકત્તા. નાપિ કુસલાબ્યાકતવિરુદ્ધા, વિસું સમ્પયુત્તધમ્મભાવેન અનુપલદ્ધત્તા. નાપિ કાલત્તયવિનિમુત્તા, તેકાલિકધમ્મસન્નિસ્સયેન પવત્તનતો. યદા પન તે સમુટ્ઠ હિત્વા પરિયુટ્ઠાનભાવં ગચ્છન્તિ, તદા વિસું સમ્પયુત્તધમ્મ ભાવઞ્ચ ગચ્છન્તિ. સારમ્મણાદિભાવોચ તેસં પરિબ્યત્તો હોતિ. એતદત્થં સન્ધાય કથાવત્થુમ્હિ તેસં સારમ્મણધમ્મભાવો સઙ્ખારક્ખન્ધભાવોચ પતિટ્ઠાપિતો હોતીતિ.

યથા પન ફલધારિમ્હિ રુક્ખમ્હિ વિસકણ્ટકે દિન્ને રુક્ખાનુસયિતો ફલુપ્પત્તિયા પચ્ચયભૂતો સિનેહો પરિક્ખયં ગચ્છતિ. સમયે ઉપ્પજ્જિસ્સમાનાનિ ફલાનિ નુપ્પજ્જન્તિ. એવં સાનુસયે ચિત્ત સન્તાને યસ્મિં ખણે મગ્ગો પાતુભવતિ, તસ્મિં સહમગ્ગુપ્પાદા સો સો અનુસયો પરિક્ખયં ગચ્છતિ. પરિક્ખીણસ્સ પન પુન પરિયુટ્ઠાનંનામ નત્થિ, કુતો વીતિક્કમોતિ ઇમમત્થં સન્ધાય મગ્ગો અનાગતસામઞ્ઞં કિલેસજાતં પજહતીતિ તત્થ તત્થ વુત્તો. તત્થ અનાગતસામઞ્ઞન્તિ અનાગતસમ્મતં, ન એકન્ત અનાગતં. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં મગ્ગો યેકિલેસે પજહતિ, તે અતીતાકિવા અનાગતાતિવા પચ્ચુપ્પન્નાતિવા નવત્તબ્બાતિ વુત્તં. એતેનચ મગ્ગો કિલેસમુખેન યાનિ કુસલાકુસલકમ્માનિચ ઉપાદિન્નકખન્ધપઞ્ચકેચ પજહતિ, તે અતીતાતિવાઅનાગતાતિવા પચ્ચુપ્પન્નાતિવા નવત્તબ્બાતિ દીપેતિ. યદિ એવં મગ્ગેન પહીના સબ્બે તેભૂમકધમ્મા કાલવિમુત્તાનામ અતઙ્ખતા નામ અપચ્ચયાનામ સિયુન્તિ.ન. તેકાલિકજાતિકત્તા સઙ્ખત સપચ્ચયજાતિકત્તા ચ. તે હિ મગ્ગે અનુપ્પન્ને ઇમે નામધમ્મા ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ નિરુજ્ઝિસ્સન્તીતિ એવં સઙ્ખતલક્ખણં આહચ્ચ ઞાણેન ગહિતત્તા લક્ખણવસેન તેભૂમકાદિભાવં ભજન્તીતિ. એવઞ્ચ કત્વા વિસું સમ્પયુત્તધમ્મભાવં અપત્તાનં અનુસયાવત્થાય વા વાસનાવત્થાયવા કમ્મસમઙ્ગીતાવત્થાયવા આસયજ્ઝાસયા ધિમુત્તિચરિતવત્થાસુવા ઠિતાનં સભાવાનં જાતિવસેન પરમત્થ ધમ્મતા અકુસલાદિતાચ પચ્ચેતબ્બા હોતીતિ.

[૨૦૮] વિભાવનિયં પન

‘‘અપ્પહીના હિ કિલેસા કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જના રહા સન્તાને અનુઅનુસયિતા વિય હોન્તીતિ તદવત્થા અનુસયાતિ વુચ્ચન્તિ. તે પન નિપ્પરિયાયતો અનાગત કિલેસા. અતીતપચ્ચુપ્પન્નાપિ તંસભાવત્તા તથા વુચ્ચન્તી’’તિ વુત્તં. તત્થ અનુસયાનામ સન્તાને કદાચિપિ અનુપ્પન્ન પુબ્બા અનાગત કિલેસા એવાતિ કત્વા સન્તાને અનુ અનુસયિતા વિય હોન્તીતિ વુત્તં. તં ન યુજ્જતિ.

ન હિ તે અનુઅનુસયિતા વિય હોન્તિ. એકન્તેન અનુસયિતાએવ હોન્તીતિ.

[૨૦૯] યઞ્ચ તત્થ

‘‘તે પન નિપ્પરિયાયતો અનાગતકિલેસા’’તિ વુત્તં. તંપિ ન યુત્તં.

ન હિ મગ્ગેન અપ્પહીના અનુસયા અનાગતાનામ હોન્તિ. પહીનાપિચ નિપ્પરિયાયતો અનાગતાતિ નસક્કા વત્તું. અનાગત સામઞ્ઞસ્સ અધિપ્પેતત્તાતિ. એતેન અતીતપચ્ચુપ્પન્નાપિ તંસભાવત્તાતથા વુચ્ચન્તીતિ ઇદંવિપટિક્ખિત્તં હોતિ. અપિચ, ઉપ્પાદટ્ઠિતિભઙ્ગ પત્તાનંએવ એકન્તેન તેકાલિકતા હોતીતિ તદપત્તાનં અનુસયાનં પચ્ચુપ્પન્નતા પરિયાયોવ વત્તું યુત્તો. એવઞ્ચ કત્વા પાળિયં યસ્સ કામરાગનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતીતિઆદિના પચ્ચુપ્પન્નકાલિકો ઉપ્પાદવારો એવ વુત્તો, ન નિરોધવારો, નચ અતીતાનાગત વારાતિ. યં પન પટિસમ્ભિદામગ્ગે હઞ્ચિ પચ્ચુપ્પન્ને કિલેસે પજહતિ. તેન હિ રત્તો રાગં પજહતિ, દુટ્ઠો દોસં, મુળ્હો મોહન્તિ વુત્તં. તં પરિયુટ્ઠાનપત્તાનં એકન્તપચ્ચુપ્પન્નક્ખણં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં વત્તમાનુપ્પન્નં ભુત્વા વિગતુપ્પન્નં ઓકાસકતુપ્પન્નં સમુદાચારુપ્પન્નન્તિ ચતુબ્બિધં ઉપ્પન્નં ન મગ્ગવજ્ઝં. ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં આરમ્મણા ધિગ્ગહિ તુપ્પન્નં અવિક્ખમ્ભિતુપ્પન્નં અસમુગ્ઘાટિતુપ્પન્નન્તિ ચતુબ્બિધં મગ્ગવજ્ઝન્તિ વુત્તં. તત્થ વત્તમાનુપ્પન્નં સમુદા ચારુપ્પન્નન્તિ ઇદં દ્વયં ખણપચ્ચુપ્પન્નમેવ. ભુત્વાવિગતુપ્પન્નં અતીતમેવ. ઓકાસ કતુપ્પન્નં અનાગતમેવ. તદુભયં પન પચ્ચુપ્પન્નસમીપત્તા ઉપ્પન્નન્તિ વુત્તં. સમીપપચ્ચુપ્પન્નન્તિ વુત્તં હોતિ.

ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નંનામ અત્તનો ખન્ધેસુ અનુસયિતાનં મગ્ગેન અપ્પહીનાનં અનુસયાનંએવ નામં. આરમ્મણાધિગ્ગહિતુપ્પન્નં નામ સુભનિમિત્તાદિકે આરમ્મણે સકિં જવિત્વા યાવ તમ્મૂલકો પરિયુટ્ઠાનવેગો ન વૂપસમ્મતિ, તાવ અધિમત્તથામગત ભાવેન ઠિતાનં તેસઞ્ઞેવ નામં. અનુસયા હિ નામ અનમતગ્ગે સંસારે પુનપ્પુનં પરિયુટ્ઠાનપત્તાનં કિલેસાનં વસેન ઉપરુપરિ થિર તર દળ્હતર પત્તિયા પકતિયાપિ થામગતાએવનામ હોન્તિ. ન યેનવા તેનવા વાયામેન પજહિતું સક્કુણેય્યા. એવં સન્તેપિ યદા યો યો અનુસયો પચ્ચયલાભેન પરિયુટ્ઠાન બહુલો હોતિ, તદા સો સો વિસેસેન અધિમત્તથામ ગતભાવં પત્વા ઠિતો હોતિ. યદા યો યો પટિપક્ખધમ્મ સમાદાનેન નિગ્ગહપત્તો હોતિ, તદા સો સો મન્દથામ ગતભાવં પત્વા ઠિતો હોતીતિ. અવિક્ખમ્ભિતુપ્પન્નંનામ સમથ વિપસ્સનાહિ સુટ્ઠુઅનિગ્ગહિતાનં તેસઞ્ઞેવ નામં. અસમુગ્ઘાટિ તુપ્પન્નંનામ મગ્ગેન અપ્પહીનાનં ભૂમિલદ્ધાનં તેસંએવ નામન્તિ. યસ્મા પન લોકુત્તરધમ્માનામ કિલેસાનં અચ્ચન્તપટિપક્ખા હોન્તીતિ હેટ્ઠિમા મગ્ગટ્ઠફલટ્ઠા સેક્ખા અત્તનો મગ્ગફલક્ખણેસુ ઉપરિ મગ્ગાજ્ઝેહિપિ અનુસયેહિ સાનુસયાતિવા નિરાનુસયાતિવા થામવતાતિવા અથામગતાતિવા નવત્તબ્બા. તસ્મા અનુસયાનં તાદિસે પચ્ચુપ્પન્ન ભાવે સતિપિ હઞ્ચિ પચ્ચુપ્પન્ને કિલેસે પજહતિ. તેનહિ થામગતો અનુસયં પજહતીતિ વુત્ત દોસો નત્થીતિ વેદિતબ્બોતિ. કામરાગોએવ અનુસયો કામરાગાનુસયો.

સંયોજેન્તિ બન્ધન્તીતિ સંયોજનાનિ, તાનિ પન સક્કાયદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા સીલબ્બતપરામાસો કામચ્છન્દો બ્યાપાદોતિ પઞ્ચ ઓરમ્ભાગિયાનિ. રૂપરાગો અરૂપરાગો માનો ઉદ્ધચ્ચં અવિજ્જાતિ પઞ્ચ ઉદ્ધંભાગિયાનીતિ સુત્તન્તે અભિધમ્મેચ દસસંયોજનાનિ આગતાનિ. ઇતરાનિ પન અભિધમ્મેએવ આગતાનીતિ તતો વિસેસકરણત્થં સુત્તન્તેતિ વુત્તં. કમો પન દ્વિન્નંપિ પાળિયા નસમેતિ. સભાગ ધમ્મસઙ્ગહવસેન પન ઇધ અઞ્ઞથા કમો વુત્તો સિયાતિ. ચિત્તં કિલિસ્સન્તિ વિબાધેન્તિ ઉપતાપેન્તિચાતિ કિલેસા. કિલિસ્સન્તિવા મલીનભાવં નિહીનભાવઞ્ચ ગચ્છન્તિ સત્તા એતેહીતિ કિલેસા. કામભવનામેનાતિ વત્થુકામદીપકેન કામનામેન રૂપારૂપભવદીપકેન ચ ભવનામેન. તાદિસં કામ ભવસઙ્ખાતં આરમ્મણભૂતં વત્થુ એતિસ્સાતિ તબ્બત્થુકા. તથા પવત્તન્તિ સીલબ્બતાનિ પરતો આમસનાકારેન ઇદં મે સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ અભિનિવિસનાકારેન ખન્ધેસુ અત્તાભિનિવેસાકારેનચ પવત્તં. વત્થુતોતિ સભાવધમ્મતો. અયં પાપસઙ્ગહો અકુસલઙ્ગહો નવધા વુત્તોતિ યોજના. [અકુસલસઙ્ગહો]

૧૬૩. મિસ્સક સઙ્ગહે પાણાતિપાતાદીનિ પાપકમ્માનિ કરોન્તાનંપિ ચિત્તસ્સ આરમ્મણે ઉજુકરણંનામ ઝાનેન વિના ન સિજ્ઝતીતિ વુત્તં સત્તઝાનઙ્ગાનીતિ. કલ્યાણેવા પાપકેવા આરમ્મણે ઉજુકં ચિત્તપટિપાદનસઙ્ખાતસ્સ ઉપનિજ્ઝાયન કિચ્ચસ્સ અઙ્ગાનીતિ અત્થો. તત્થ દોમનસ્સં અકુસલજ્ઝાનઙ્ગં. સેસાનિ કુસલાકુસલાબ્યાકતાનીતિ. કલ્યાણકમ્મ પાપકમ્મસઙ્ખાતાસુ સુગતિ દુગ્ગતિ વિવટ્ટસઙ્ખાતાસુચ નાનાદિસાસુ તંતંદિસાતિ મુખપ્પવત્તિસઙ્ખાતા ચિત્તસ્સ ગતિનામ સમ્માવા મિચ્છાવા પવત્તેહિ દસ્સનાદીહિ એવ સિજ્ઝતીતિ વુત્તં દ્વાદસમગ્ગઙ્ગાનીતિ. ચિત્તસ્સ ઉજુગતિયાવા વઙ્કગતિયાવા ગમનસ્સ પથઙ્ગાનિ ઉપાયઙ્ગાનીતિ અત્થો. તત્થ મિચ્છાદિટ્ઠિ મિચ્છાસઙ્કપ્પ મિચ્છાવાયામ મિચ્છાસમાધયો પાપકમ્મ દુગ્ગતિભવ સઙ્ખાતાસુ અહિતદિસાસુ ચિત્તસ્સ વઙ્કગતિયા ગમનસ્સ ઉપાયઙ્ગાનિ, ઇતરાનિ કલ્યાણકમ્મ સુગતિભવ વિવટ્ટધમ્મસઙ્ખાતાસુ હિતદિસાસુ ઉજુગતિયાતિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ પાણાતિપાતકમ્મે વિતક્ક વિચાર દોમનસ્સેકગ્ગતા સઙ્ખાતં ચતુરઙ્ગિકજ્ઝાનં મિચ્છાસઙ્કપ્પ મિચ્છાવાયામ મિચ્છાસમાધિ સઙ્ખાતો તિયઙ્ગીકમગ્ગોચ વેદિતબ્બો. એવં સેસેસુ સુચરિતદુચ્ચરિતકમ્મેસુ ઝાનમગ્ગા ઉદ્ધરિતબ્બા. વિભઙ્ગે પન સુત્તન્તેસુચ મિચ્છાવાચા મિચ્છાકમ્મન્તો મિચ્છાઆજીવો મિચ્છાસતીતિ ઇમેપિ ચત્તારો આગતા. ઇમે પન વિસું ચેતસિકધમ્મા નહોન્તિ. તથા તથા પવત્તાનં ચતુન્નં ખન્ધાનં અધિવચનન્તિ કત્વા ઇધ નગહિતા.

[૨૧૦] યં પન વિભાવનિયં

‘‘સુગતિ દુગ્ગતીનં નિબ્બાનસ્સ ચ અભિમુખં પાપનતો મગ્ગા; તેસં પથભૂતાનિ અઙ્ગાનિ મઙ્ગાની’’તિ વુત્તં; તં ન સુન્દરં;

ન હિ અઙ્ગાનિ મગ્ગાનં પથભૂતાનિનામ હોન્તિ; મગ્ગસદ્દોયેવ પથપરિયાયો અટ્ઠકથાસુ વુત્તો ન અઙ્ગસદ્દોતિ;

[૨૧૧] યઞ્ચ તત્થ

‘‘મગ્ગસ્સવા અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ અઙ્ગાનિ મગ્ગઙ્ગાની’’તિ વુત્તં. તંપિ અનુપપન્નં.

ઇધ હિ કત્થચિ ચિત્તે તિયઙ્ગિકો કત્થચિ ચતુરઙ્ગિકોતિઆદિના નાનામગ્ગોવ અધિપ્પેતોતિ. આધિપચ્ચટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ. કિઞ્ચ આધિપચ્ચં. અત્તાધીનવુત્તિકે ધમ્મે અત્તનો ગતિયં સબ્બસો વત્તેતું સમત્થભાવો. ઇતિ તેસુ તેસુ કિચ્ચેસુ અત્તનો આધિપચ્ચસઙ્ખાતં ઇન્દટ્ઠં કરોન્તિ સાધેન્તીતિ ઇન્દ્રિયાનિ. ઇન્દટ્ઠં કારેન્તીતિપિ ઇન્દ્રિયાનિ. ઇસ્સરા અધિપતિનોતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ પઞ્ચચક્ખાદીનિ દસ્સનાદિકિચ્ચેસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં ઇસ્સરાહોન્તિ. બલવદુબ્બલમન્દ તિક્ખાદીસુ અત્તાકારાનુવત્તાપનતો. ભાવદ્વયં ઇત્થાકારાદિવસેન પવત્તિયં ચતુસમુટ્ઠાનિક રૂપાનં સકલખન્ધપઞ્ચકસ્સેવ વા ઇસ્સરો હોતિ. અઞ્ઞથા અપ્પવત્તિતો. તથા હિ યસ્મિં સન્તાને પટિસન્ધિયં ઇત્થિભાવો પવત્તતિ. તસ્મિં સબ્બે કમ્માદિપચ્ચયા ચતુસમુટ્ઠાનરૂપસન્તતિં સમુટ્ઠાપેન્તા ઇત્થાકારસહિતમેવ સમુટ્ઠાપેન્તિ, નો અઞ્ઞથા. છન્દચિત્તાધિપ્પાયાપિ તસ્મિં મન્દાકારસહિતાવ પવત્તન્તિ. તબ્બિપરીતેન પુરિસસન્તાનં વેદિતબ્બં. જીવિતદ્વયં રૂપા રૂપસન્તતીનં રત્તિ દિવ માસ સંવચ્છરાનુક્કમેન અદ્ધાનફરણે સહજાતધમ્માનં ઇસ્સરો હોતિ. તેસં તદાયત્તવુત્તિ કત્તા. મનો વિજાનનકિચ્ચે. વેદનાપઞ્ચકં તથા તથા આરમ્મણરસાનુભવને. સદ્ધા આરમ્મણાવીમુચ્ચને. વીરિયં કમ્મનિ અલીન વુત્તિભાવે. સતિ આરમ્મણુપટ્ઠાને. સમાધિ આરમ્મણે નિચ્ચલટ્ઠિ તિયં. પઞ્ઞા અસમ્મોહકિચ્ચે સમ્પયુત્તધમ્માનં ઇસ્સરો હોતિ. અનઞ્ઞાભિભવનીયભાવેન પવત્તનતો. યથા હિ સિલાયં પથવી સહજાતેહિ અનભિભવનીયા હોતિ. અત્તનાવતે અભિભવિત્વા વિસું અવિજ્જમાનેવિય કત્વા પવત્તતિ. યથા ચ ઉદકે આપો અગ્ગિમ્હિ તેજો વાતે વાયો. એવં સમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

અઞ્ઞાયિત્થ પટિવિજ્ઝિત્થાતિ અઞ્ઞાતં. ન અઞ્ઞાતં અનઞ્ઞાતં. ચતુસચ્ચધમ્મો. અમતંવા પદં. અનઞ્ઞાતં ઞસ્સામિ જાનિસ્સામીતિ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામિ. આખ્યાતિકંપિ હિ પદં સઞ્ઞાસદ્દભાવે ઠિતં નામિકટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. યથા મક્ખલિગોસાલો એહિપસ્સિ કોતિ. એવઞ્હિ સતિ તસ્સ પદન્તરેન સહ સમાસભાવો નવિરુજ્ઝતીતિ. અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિ એવં પટિપન્નસ્સ ઇન્દ્રિયં અનઞ્ઞા તઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં. આદિમનસિકારતો પટ્ઠાય તાદિસેન ઉસ્સાહેન સહ વિપસ્સનં આરભન્તસ્સ તસ્મિં ઉસ્સાહે અપટિપસ્સદ્ધેયેવ સોતામત્તિમગ્ગં પટિલભન્તસ્સ ઇન્દ્રિયન્તિ વુત્તં હોતિ. આજાનાતીતિ અઞ્ઞં. તમેવ ઇન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞિન્દ્રિયં, પથમમગ્ગેન અનઞ્ઞાતં ઞત્વાપિ કિલેસપ્પહાનકિચ્ચસ્સ અપરિનિટ્ઠિતત્તા તસ્સ જાનનકિચ્ચસ્સ વિપ્પકતભાવેન યથા દિટ્ઠે તસ્મિં ચતુસચ્ચધમ્મે અમતપદેએવ વા પુનપ્પુનં જાનનકિચ્ચ યુત્તાનં ઇન્દ્રિયન્તિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞા તાવિનો પરિનિટ્ઠિત આજાનન કિચ્ચસ્સ ખીણાસવસ્સ ઇન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં. તિવિધં પેતં તથારૂપે જાનને સમ્પયુત્ત ધમ્માનં ઇસ્સરો હોતીતિ વેદિતબ્બં.

તત્થ ઇમેસં સત્તાનં પાકટે રૂપકાયે અત્તગાહદળ્હત્તં તબ્બિમુત્તિચ ઇમેસં અપરિઞ્ઞાય પરિઞ્ઞાયચ હોતીતિ દીપેતું આદિતો પઞ્ચ પસાદિન્દ્રિયાનિ વુત્તાનિ. તસ્સ અત્તસ્સ ઇત્થિપુમ તાભેદો ઇમેસં વસેન હોતિ. તસ્મિં વા ઇત્થિપુરિસ ગાહો તબ્બિમુત્તિચ ઇમેસં અપરિઞ્ઞાય પરિઞ્ઞાયચ હોતીતિ દીપેતું કદનન્તરં ભાવિન્દ્રિયદ્વયં વુત્તં. સોચ અત્તા ઇમસ્સ વસેન જીવસઞ્ઞં લભતિ. તસ્મિંવા જીવગાહો તબ્બિમુત્તિચ ઇમસ્સ અપરિઞ્ઞાય પરિઞ્ઞાયચ હોતીતિ દીપેતું તદનન્તરં જીવિતિન્દ્રિયં વુત્તં. ઇદં પન ભાવિન્દ્રિયતો પુરે વત્તબ્બંપિ રૂપારૂપ મિસ્સકત્તા ઇધ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. નામકાયે અત્તગાહદળ્હત્તં તબ્બિમુત્તિચ ઇમસ્સ અપરિઞ્ઞાય પરિઞ્ઞાયચ હોતીતિ દીપેતું નામિન્દ્રિયેસુ મનિન્દ્રિયં આદિતો વુત્તં. સોચ અરૂપી અત્તા ઇમેસં વસેન સંકિલિટ્ઠો વિપ્ફન્દિતોચ હોતિ. તસ્મિંવા સુખિતદુક્ખિતગાહો તબ્બિમુત્તિચ ઇમેસં અપરિઞ્ઞાય પરિઞ્ઞાયચ હોતીતિ દીપેતું તદનન્તરં પેદનિન્દ્રિયપઞ્ચકં વુત્તં. તસ્સ સંકિલિટ્ઠસ્સ વોદાનપ્પત્તિયા તંતંગાહવિમુત્તિયાવા પટિપત્તિદસ્સનત્થં તદનન્તરં સદ્ધાદિપઞ્ચિન્દ્રિયં વુત્તં. તાય પટિપત્તિયા વોદાનપ્પત્તિ યા આદિ મજ્ઝ પરિયોસાન દસ્સનત્થં અન્તે તીણિ લોકુત્તરિન્દ્રિયાનિ વુત્તાનીતિ.

[૨૧૨] વિભાવનિયં પન

‘‘એત્તાવતા અધિપ્પેતત્થસિદ્ધીતિ અઞ્ઞેસં અગહણન્તિ’’ વુત્તં. તં ન યુજ્જતિ.

નહિ સન્તેસુપિ અઞ્ઞેસુ ઇન્દ્રિયભાવારહેસુ ધમ્મેસુ એત્તાવતા અધિપ્પેતત્થસિદ્ધિયા તેસં અઞ્ઞેસં ભગવતો થેરસ્સચ અગહણન્તિ યુત્તં વત્તું. ઇન્દ્રિયભાવારહસ્સ અઞ્ઞસ્સ અસમ્ભવતો. યદિ હિ સમ્ભવેય્ય, સતંપિ સહસ્સંપિ ગણ્હિસ્સતિયેવાતિ. બલિયન્તિ ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પટિપક્ખધમ્મે સહન્તિ મદ્દન્તીતિ બલાનિ. યથા અબલાનં બલિયન્તિ. મદ્દન્તેનં પરિસ્સયાતિ. એત્થચ અબલાતિ દુબ્બલા. નન્તિ હીનવીરિયં જનં. બલિયન્તીતિ બલસા કરોન્તિ અજ્ઝોત્થરન્તિ. પરિસ્સયાતિ અબલા રાગાદિ પરિસ્સયાતિ અત્થો. અપિચ, પટિપક્ખધમ્મેહિ અકમ્પિયટ્ઠેન અક્ખો ભણિયટ્ઠેન બલાનિનામ. તસ્મા અસ્સદ્ધિયસઙ્ખાતેન પટિપક્ખધમ્મેન કમ્પેતું અસક્કુણેય્યતા સદ્ધાબલંનામ. કોસજ્જસઙ્ખાતેન કમ્પેતું અસક્કુણેય્યતા વીરિયબલંનામ. મુટ્ઠસચ્ચેન કમ્પેતું અસક્કુણેય્યતાસતિબલંનામ. ઉદ્ધચ્ચેન કમ્પેતું અસક્કુણેય્યતાસમાધિબલંનામ. અવિજ્જાયકમ્પેતું અસક્કુણેય્યતા પઞ્ઞાબલં નામ. સેસદુકદ્વયં પન અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિપક્ખેનયોજેતબ્બં.

[૨૧૩] વિભાવનિયં પન

પાપબલદુકં પટિપક્ખેન યોજેતું નલબ્ભતીતિ કત્વા ‘‘અહિરિકાનોત્તપ્પદ્વયં પન સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવે નેવાતિ’’ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવોતિચ પટિપક્ખેહિ અકમ્પિયતા તિચ અત્થતો નાનત્તાભાવતોતિ. વીરિયસમાધિબલાનિ કુસલાકુસલાબ્યાકતાનિ. અહિરિકાનોત્તપ્પાનિ અકુસલબલાનિ. સેસાનિ કુસલાબ્યાકતાનીતિ. અધિપતીતિ એત્થ પતીતિ સામિ ઇસ્સરો. સો પન પદેસ ઇસ્સરો સકલિસ્સરોતિ દુવિધો. તત્થ ઇન્દ્રિયાનિ પરેસં વિસયે સયં પરવસે વત્તિત્વા અત્તનો વિસયેએવ પરેહિ અત્તનો વસે વત્તાપેન્તીતિ પદેસિસ્સરા નામ. પુબ્બાતિ સઙ્ખારવસેન પુબ્બાગમનવસેન વા વિસેસેત્વા પવત્તં અધિપતિટ્ઠાનં પત્વા પન અઞ્ઞો દુતિયો ઇસ્સરોનામ નત્થિ. તસ્મા અધિકો પતીતિ અધિપતિ. અત્તા ધીનવુત્તીનં પતીતિ અધિપતીતિચ વદન્તિ.

છન્દોએવ અધિપતીતિ છન્દાધિપતિ. છન્દવતો કિંનામ કમ્મં નસિજ્ઝતીતિ એવં પુબ્બાભિસઙ્ખારવસેનવા પુબ્બે અતીતભવેસુ સુટ્ઠુ આસેવિતછન્દાગમનવસેનવા તેસુ તેસુ કલ્યાણ પાપકમ્મેસુ સમ્પયુત્તધમ્મે મહોઘોવિય તિણપણ્ણકસટે અત્તપરાધીને નિચ્ચં પગ્ગહિતધુરે કત્વા પવત્તો કત્તુકમ્યતા છન્દો. એસ નયો સેસેસુપિ. નનુ ચેત્થ પચ્છિમા તયો ધમ્મા અધિપતિભાવં ગણ્હન્તા ઇન્દ્રિયભાવં અવિજહિત્વાવ ગણ્હન્તીતિ અધિપતિભૂતાવ સમાના ઇન્દ્રિયકિચ્ચવસેન પરવસેપિ વત્તન્તીતિ. સચ્ચં, અઞ્ઞં પન અધિપતિકિચ્ચં, અઞ્ઞં ઇન્દ્રિયકિચ્ચન્તિ નત્થેત્થ દોસોતિ. યથા હિ રાજા ચક્કવત્તી એકસ્સ અત્તનો પુરોહિતસ્સ સન્તિકે એકં દિબ્બવિજ્જં ગણ્હાતિ. ન એત્તાવતા રાજા ચક્કવત્તિનામ નહોતિ. નચ વિજ્જાહેતુ અઞ્ઞસ્સ વસેન વત્તતિ. અઞ્ઞઞ્હિ ચક્કવત્તિ રજ્જકિચ્ચં, અઞ્ઞં વિજ્જાગહણ કિચ્ચન્તિ. એવં સમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. તત્થ અધિપતિકિચ્ચંનામ તંતંકિચ્ચ વિસેસં અનપેક્ખિત્વા અતુલ્યબલેન અભિભવિત્વા સહજાત ધમ્મે અત્તનો અત્તનો કિચ્ચેસુ અનિવત્તમાને કત્વા ધુર વાહિતા. ઇન્દ્રિયકિચ્ચં પન વિજાનનાદિકિચ્ચં આરબ્ભ પવુચ્ચતીતિ.

આહરન્તિ સહજાતાદિપચ્ચયસામઞ્ઞતો અતિરેકેન અસાધારણપચ્ચયસત્તિવિસેસેન હરન્તિ પવત્તેન્તીતિ આહારા. આહરન્તિવા અજ્ઝત્તસમ્ભૂતા તે તે પચ્ચયધમ્મા પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માચ અત્તાનઞ્ચેવ અત્તનો અત્તનો પચ્ચયકિચ્ચં પચ્ચયુપ્પન્નકિચ્ચઞ્ચ સુટ્ઠુ હરન્તિ વહન્તિ એતેહીતિ આહારા. યથાહસબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકાતિ. એત્થચ સબ્બે સત્તાતિ એતેન સબ્બે અજ્ઝત્તસમ્ભૂતા પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નધમ્મા વુત્તા. આહારટ્ઠિતિકાતિ પચ્ચયટ્ઠિતિકા. યથારહં ચતુવીસતિપચ્ચયેહિ ઠિતિસભાવાતિ અત્થો. નનુચેત્થ પચ્ચયાહારોવ વુત્તો. ન આહારપચ્ચયો. ઇધ પન ચતુબ્બિધો આહારપચ્ચયધમ્મોવ વુત્તોતિ. સચ્ચં, પચ્ચયટ્ઠેન પન આહારનામકાનં સબ્બેસં ચતુવીસતિપચ્ચયધમ્માનં મજ્ઝે યેધમ્મા ચત્તારો આહારાતિ વિસેસેત્વા વુત્તા. તે તેસં પચ્ચયાહારાનંપિ આહારભૂતાતિ સિદ્ધા હોન્તીતિ. ઇમસ્મિં અત્થે ચતુન્નં આહારાનં મહન્ત ભાવો પાકટો હોતીતિ.

તત્થ યથા યવબીજાનંવા સાલિબીજાનંવા આનુભાવો નામ કળિરઙ્કુરાનં ઉપ્પાદાન પધાનં હોતિ. તતોપરં પન સસ્સભાવં પત્વા છ પઞ્ચ માસે વડ્ઢિયાવા ઠિતિયાવા પથવિ રસઆપોરસાનં આનુભાવો પધાનં હોતિ. એવમેવં કબળી કારાહારૂપજીવીનં કામસત્તાનં કમ્મસ્સ આનુભાવોનામ પટિસન્ધિરૂપુપ્પાદને પધાનં હોતિ. તતોપરં પન યાવતાયુકં વડ્ઢીયાવાઠિતિયાવા ઉતુઆહારાનં આનુભાવો પધાનં હોતિ. કમ્મજરૂપાનિ હિ યાવ આસન્નમરણા પવત્તમાનાનિપિ ઉતુઆહારેહિ અનુગ્ગહિતાનિએવ પવત્તન્તિ. ઉતુચ આહારુ પત્થમ્ભિતોયેવ અત્તનો કિચ્ચં કરોતિ. તસ્મા તેસં સત્તાનં ચતુસન્તતિરૂપં કબળીકારાહારેન અનુપત્થમ્ભીયમાનં ચિરં નપવત્તતિ. ઉપત્થમ્ભીયમાનંએવ યાવતાયુકં પવત્તતિ. યથાચ સકુણાવા ડંસમકસા દયોવા તુણ્ડેન આહારં ગહેત્વા અત્તભાવં પોસેન્તિ. તુણ્ડે અસન્તે આહારં અલભન્તા મરન્તિ. એવમેવ ઇમે સત્તા ફસ્સેન આરમ્મણેસુ રસં ગહેત્વા વેદનાસઙ્ખાતં ઉપભોગપરિભોગં સમ્પાદેત્વા તણ્હાવેપુલ્લં પત્વા તિવિધં વટ્ટં પૂરેત્વા યાવજ્જતનાપિ વટ્ટે અનુકણ્ઠમાના પવત્તન્તિ.

યદિ હિ ફસ્સોનામ ન સિયા, આરમ્મણરસં અલભિત્વા વેદના પરિભોગરહિતેન તણ્હુપ્પત્તિયા ઓકાસો નત્થીતિ તિવિધવટ્ટમેવ નસિયાતિ. યથાચ તે સકુણાદયો પક્ખે વિયૂહિત્વા અન્તરા અપતમાના રુક્ખતો રુક્ખં વનતો વનં વિચરિત્વા અત્તાનં યાપેન્તિ. પક્ખેસુ અસન્તેસુ ગમનં અસમ્પાદેન્તા પતિત્વા મરન્તિ. એવમેવં ઇમે સત્તા આયૂહનલક્ખણાય ચેતનાય ચેતયિત્વા કમ્મસમઙ્ગિતં સમ્પાદેત્વા ભવતો ભવં વિચરિત્વા યાવજ્જતના વટ્ટે સંસરન્તિ. યદિ હિ ચેતનાનામ ન સિયા, કમ્મવટ્ટસ્સ અભાવો. તદભાવેચ વિપાકવટ્ટસ્સ અભાવો. તદભાવેચ તદનુસયિતસ્સ કિલેસવટ્ટસ્સ અભાવોતિ વટ્ટંનામ ન સિયાતિ. યથાચ તે સકુણાદયો ચક્ખુના ગોચરટ્ઠાનંવા તંતંદિસાભાગંવા વિભાવેત્વા યાવજીવં અત્તાનં યાપેન્તિ. ચક્ખુસ્મિં અસન્તે કિઞ્ચિગહેતબ્બવત્થુંવા ગન્તબ્બટ્ઠાનંવા અલભિત્વા તત્થેવ મરન્તિ. એવમેવં સમ્પયુત્તા ધમ્મા આરમ્મણવિજાનલક્ખણેન વિઞ્ઞાણેન તંતંઆરમ્મણં લભિત્વા તસ્મિં તસ્મિં ફસ્સાદયો ઉપ્પાદેત્વા તિવિધં વટ્ટં વટ્ટેન્તિ. યદિ હિ વિઞ્ઞાણંનામ ન સિયા, ફસ્સાદીનં આરમ્મણલાભોયેવ નત્થીતિ વટ્ટમેવ ન સિયાતિ. તેનાહ ચત્તારો આહારા.લ. વિઞ્ઞાણં ચતુત્થન્તિ. સંયુત્તકેચ –

ચત્તારોમે ભિક્ખવે આહારા ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા સમ્ભવેસીનંવા સત્તાનં અનુગ્ગહાય કબળીકારો આહારો ઓળારિકોવા સુખુમોવા, ફસ્સો દુતીયો, મનોસઞ્ચેતના તતીયા, વિઞ્ઞાણં ચતુત્થન્તિ વુત્તં.

તત્થ ભૂતાનન્તિ વુદ્ધિપ્પત્તાનં. સમ્ભવેસીનન્તિ કલલાદિ કાલે ઠિતાનં. ચતુન્નંપન આહારાનં યથાસમ્ભવં અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટેવા તસ્મિં તસ્મિં ભવેવા ઠિતિયાવા અનુગ્ગહાયવા પવત્તિ આકારો વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. અટ્ઠકથાયં પન કોપનેત્થ આહારો. કિં આહારેતીતિ. કબળીકારા હારો ઓજટ્ઠમકરૂપાનિ આહારેતિ. ફસ્સાહારો તિસ્સો વેદના. મનોસઞ્ચેતનાહારો તયો ભવે. વિઞ્ઞાણા હારો પટિસન્ધિનામરૂપન્તિ વુત્તં. તં પાકટફલવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઓજટ્ઠમકરૂપુપ્પાદનં પન કબળીકારાહારસ્સ મહન્તં કિચ્ચં નહોતિ. ચતુસન્તતિરૂપુપત્થમ્ભનમેવ મહન્તં. તેનેવ હિ પાળિયં ઠિતિયાતિચ અનુગ્ગહાયાતિચ વુત્તં.

અપિચ યથા ઉપનિસ્સયાસેવનપચ્ચયા સુત્તન્તિ કપરિયાયા અભિધમ્મપરિયાયાતિચ દુવિધા હોન્તિ. તથા આહારપચ્ચયોપિ દુવિધો. તત્થ યં વુત્તં મનોસઞ્ચેતનાહારો તયોભવેતિ. તં સુત્તન્તિકપરિયાયં સન્ધાય વુત્તં. નહિ પટ્ઠાને અરૂપા હારા અસહજાતાનં ધમ્માનં આહારટ્ઠેન પચ્ચયાનામ હોન્તીતિ. પઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ ઝાનઙ્ગાનિ નલબ્ભન્તિ. તાનિ હિ દુબ્બલકિચ્ચટ્ઠાનવત્થુકત્તા રૂપાદીસુ અભિનિપાતમત્તાનિ હોન્તીતિ ન તેસુ વિજ્જમાના વેદના એકગ્ગતા ઝાનકિચ્ચં સાધેન્તીતિ. વિતક્કપચ્છિમકં ઝાનન્તિચ વુત્તં. ઝાનઙ્ગાનં નાયકભૂતોચ વિતક્કો તેસુ નત્થીતિ તત્થ તાવેદના એકગ્ગતાયો તં ન સાધેન્તીતિ. વીરિયુપત્થમ્ભરહિતા ધમ્મા સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવપ્પત્તા નહોન્તીતિ અવીરિયેસુ સોળસાહેતુકચિત્તેસુ સમાધિબલકિચ્ચં ન સાધેતિ. વીરિયપચ્છિમકં બલન્તિ હિ વુત્તન્તિ આહ અવીરિયેસુ બલાનિ નલબ્ભન્તીતિ. હેતુરહિતા ચ ધમ્મા વટ્ટસ્સ વિવટ્ટસ્સચ પત્તિયા પથભાવં નગચ્છન્તિ. હેતુપચ્છિમકો મગ્ગોતિ હિ વુત્તન્તિ આહ અહેતુકેસુ મગ્ગઙ્ગાનિ ન લબ્ભન્તીતિ. વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તેચિત્તે એકગ્ગતા અધિમોક્ખરહિ તત્તા એકન્તેન સંસપ્પનસભાવાય વિચિકિચ્છાય અભિભૂતત્તા ચ મગ્ગિન્દ્રિયબલભાવાય બલવતી નહોતીતિ વુત્તં વિચિકિચ્છા ચિત્તે એકગ્ગતા મગ્ગિન્દ્રિયબલભાવં ન ગચ્છતીતિ. દ્વિહેતુક તિહેતુક જવનેસ્વેવાતિ એત્થ દ્વિહેતુક તિહેતુકસદ્દેન મોમૂહદ્વયહસનજવનાનિ નિવત્તેતિ. જવનસદ્દેન તિભૂમકાનિ દ્વિહેતુકતિહેતુકવિપાકાનિ નિવત્તેતિ.

[૨૧૪] વિભાવનિયં પન

‘‘દ્વિહેતુકતિહેતુકગહણેન એકહેતુકેસુ અધિપતીનં અભાવં દસ્સેતી’’તિ વુત્તં, જવનભાવસામઞ્ઞત્તા પન હસનચિત્તેપિ તેસં અભાવો દસ્સેતબ્બોયેવ હોતીતિ.

યથાસમ્ભવન્તિ લદ્ધપુબ્બાતિ સઙ્ખારસ્સ લદ્ધપુબ્બાગમસ્સ ચ એકેકસ્સ અધિપતિનો સમ્ભવાનુરૂપં એકોવ લબ્ભતિ. ન દુતિયો. ઇતરથા અધિપતિએવ નસિયાતિ. એવઞ્ચ કત્વા પટ્ઠાને યથા ઇન્દ્રિયપચ્ચયવિભઙ્ગે અરૂપિનોઇન્દ્રિયા સમ્પયુત્તકાનંધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વુત્તં. ન તથા અધિપતિપચ્ચયવિભઙ્ગે. તત્થ પન છન્દાધિપતિ છન્દસમ્પયુત્તકાનન્તિઆદિના એકેકાધિપતિ વિભાગવસેનેવ વુત્તન્તિ. એવઞ્હિ સતિ અધિપતિ ઇન્દ્રિયાનં વિસેસો પાકટો હોતીતિ. નવેરિતાતિ નવ ઈરિતા કથિતા. કુસલા કુસલા બ્યાકતેહિ સમાકિણ્ણો કુસલાદિ સમાકિણ્ણો. [મિસ્સકસઙ્ગહો]

૧૬૪. ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુજ્ઝતીતિ બોધિ. બુજ્ઝન્તિવા તાનિ તં સમઙ્ગિનો એતાયાતિ બોધિ. ચતુમગ્ગઞાણં. વુત્તઞ્હેતં મહા નિદ્દેસે બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ-ઞાણન્તિ. પક્ખોતિ કોટ્ઠાસો સમ્ભારો. બોધિયા પક્ખે ભવાતિ બોધિપક્ખિયા. અધિસીલા ધિચિત્તા ધિપઞ્ઞા સઙ્ખાતાસુ તીસુ સિક્ખાસુ પરિયાપન્નાનં સત્થુસાસનધમ્માનં એતંનામં. તે પન કોટ્ઠાસતો સત્ત વિધા હોન્તીતિ આહ ચત્તારોસતિપટ્ઠાનાતિઆદિ. સમ્પયુત્ત ધમ્મેસુ પમુખા પધાના હુત્વા કાયાદીસુ આરમ્મણેસુ તિટ્ઠન્તિ નાનારમ્મણેસુ ચિત્તગમનં નિવત્તેત્વા તેસ્વેવ કાયાદીસુ ચિત્ત નિબન્ધનવસેન પવત્તન્તીતિ પટ્ઠાનાનિ. સતિએવ પટ્ઠાનાનીતિ સતિ પટ્ઠાનાનિ. ચત્તારિસતિપટ્ઠાનાનીતિ વત્તબ્બે ધમ્મભાવં અપેક્ખિત્વા ચત્તારોસતિપટ્ઠાના તિવુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. કાયેઅનુપસ્સના કાયા નુપસ્સના. રૂપકાયે રૂપસમૂહે અસ્સાસપસ્સાસાદિકસ્સ અવયવકાયસ્સ તંતંકાયભાવેનવા અનિચ્ચાદિભાવેનવા યાવ તસ્મિં તસ્મિં કાયે સમ્મોહો પહિય્યતિ. તાવ પુનપ્પુનં નિરન્તરં સમનુપસ્સનાતિ અત્થો. નવપ્પભેદાસુ વેદનાસુ સુખવેદનાદિ કાયઅવયવવેદનાય તંતં વેદનાભાવેન ઉદયબ્બયવસેન ચ અનુપસ્સના વેદનાનુપસ્સના. સોળસ પભેદેસુ સરાગા દીસુ ચિત્તેસુ સરાગાદિકસ્સ અવયવચિત્તસ્સ તંતં ચિત્તભાવેન ઉદયબ્બયવસેનચ અનુપસ્સના ચિત્તાનુપસ્સના. પઞ્ચપભેદેસુ નીવરણાદીસુ ધમ્મેસુ કામચ્છન્દાદિકસ્સ અવયવધમ્મસ્સ તં તં ધમ્મભાવેન ઉદયબ્બયવસેનચ અનુપસ્સના ધમ્માનુપસ્સના.

[૨૧૫] યં પન વિભાવનિયં

‘‘કુચ્છિતાનં કેસાદીનં આયોતિ કાયો. અસ્સાસ પસ્સાસાનંવા સમૂહો કાયો’’તિ વુત્તં. તં ન સુન્દર મેવ.

[૨૧૬] યઞ્ચ તત્થ

‘‘કાયસ્સ અનુપસ્સના કાયાનુપસ્સના’’તિ વુત્તં. તંપિ ન સુન્દરં.

કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતીતિ હિ વુત્તં. એતેન હિ કાયે અનુપસ્સના કાયાનુપસ્સનાતિ અયમત્થોવ પધાનતો દસ્સિતોતિ.

[૨૧૭] યઞ્ચ તત્થ

‘‘વેદનાનં વસેન અનુપસ્સના’’તિ વુત્તં. તંપિ ન સુન્દરં. વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સીતિ હિ વુત્તં. તથા ચિત્તાનુપસ્સના પદેપિ.

[૨૧૮] યંપિ તત્થ

‘‘સઞ્ઞાસઙ્ખારાનં ધમ્માનં ભિન્નલક્ખણાનમેવ અનુપસ્સના ધમ્માનુપસ્સના’’તિ વુત્તં. તંપિ ન સુન્દરમેવ.

ન હિ કત્થચિ પાળિયં સઞ્ઞાસઙ્ખારાવ વિસેસેત્વા ધમ્માતિ વુત્તા અત્થીતિ. પાળિયઞ્હિ છનીવરણા પથમં ધમ્માતિ વુત્તા. તતો પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. તતો દ્વાદસાયતનાનિ. તતો સત્તબોજ્ઝઙ્ગા. તતો ચત્તારિ સચ્ચાનીતિ. યદિએવં એકાય ધમ્માનુપસ્સનાય વુત્તાય ઇતરાપિ સિદ્ધાતિ સતિપટ્ઠાનં એકમેવ વત્તબ્બં, ન ચત્તારોતિ.ન. યો હિ ધમ્માનુપસ્સનાયં રૂપક્ખન્ધો વુત્તો. સો રુપ્પનલક્ખણાનુપસ્સનવસેન વુત્તો. રુપ્પનલક્ખણઞ્હિ નિબ્બત્તિતપર મત્થધમ્મો. સોચ તથા અનુપસ્સન્તસ્સ વિસેસતો સુખુમસ્સ અત્તવિપલ્લાસસ્સ પહાનાય હોતીતિ. કાયોતિ પન તંતં સમૂહભૂતરૂપધમ્મવસેન વેદિતબ્બો. નરુપ્પનલક્ખણવસેન. નચ તંતં કાયભાવેન ગહિતો તંતં રૂપધમ્મસમૂહો નિબ્બત્તિત પરમત્થધમ્મોનામ હોતિ. પઞ્ઞત્તિમિસ્સકત્તા. સોચ તથા અનુપસ્સન્તસ્સ વિસેસતો ઓળારિકસ્સ સુભાદિ વિપલ્લાસસ્સ પહાનાય હોતીતિ. તથા વેદનાચિત્તેસુપિ ઓળારિકવિપલ્લાસો સુખુમવિપલ્લાસોતિ દ્વે દ્વે વિપલ્લાસા હોન્તિ. તત્થ અત્તુપનિબન્ધા નિચ્ચસુખ વિપલ્લાસા ઓળારિકા. અત્તવિપલ્લાસો સુખુમો. તત્થ વેદના ચિત્તા નુપસ્સના ઓળારિકવિપલ્લાસાનં પહાનાય વિસું વુત્તા. ધમ્મેસુ વેદનાક્ખન્ધવિઞ્ઞાણક્ખન્ધા સુખુમ વિપલ્લાસ પહાનાયાતિ. તસ્મા ચત્તારોવ સતિપટ્ઠાના વત્તબ્બાતિ. સમ્મા પદહન્તિ એતેહીતિ સમ્મપ્પધાનાનિ. કામં તચોચ ન્હારુચ, અટ્ઠિચ અવસિસ્સતુ. ઉપસ્સુસ્સતુ મે સરીરે મંસલોહિતં. યન્તં પુરિસથામેન પુરિસપરક્કમેન પત્તબ્બં. ન તં અપત્વા વીરિયસ્સ સણ્ઠાનં ભવિસ્સતીતિ એવં અનિવત્તનવુત્તિ વસેન પવત્તસ્સ સમ્માવાયામસ્સ એતં નામં. સો પન તથા પવત્તો એકોપિ સમાનો કિચ્ચસિદ્ધિવસેન ચતુધા હોતીતિ. વુત્તં ઉપ્પન્નાનન્તિઆદિ.

તત્થ ઉપ્પન્નાનંપાપકાનન્તિ અસુકસ્મિં કાલે દેસે ઠાને વા અહં ઇદઞ્ચિદઞ્ચ નામ પાપં અકાસિં, ઇદઞ્ચિદઞ્ચનામ મય્હં ઉપ્પન્નન્તિ એવં અત્તનો સન્તાને ઉપ્પન્નભાવેન વિદિતાનં અકુસલાનં. પહાનાયાતિ તેસં અત્તનો સન્તાને અજ્જતગ્ગે યાવપરિનિબ્બાનાપુન અનુપ્પાદધમ્મતાપાદનકરણત્થં. વાયામોતિ સીલ પૂરણ સમથ વિપસ્સનાભાવનાકમ્મેસુ દળ્હં વાયામો. અનુપ્પન્નાનન્તિ અત્તનો સન્તાને ઉપ્પન્નપુબ્બન્તિ અવિદિતાનં પરસન્તાનેસુવા સુત્તન્તેસુવા દિસ્વાવા સુત્વાવા વિદિતાનં. અનુપ્પાદાયાતિ યેસં અકુસલ મૂલાનં અત્થિતાય ઇમેસં સત્તાનં ઈદિસાનિ કિલેસજાતાનિ વા પાપકમ્માનિવા ઉપ્પજ્જન્તિ. તાનિ મયિ વિજ્જન્તિએવ. અહંપિ તેહિ કિલેસેહિવા કમ્મેહિવા અપરિમુત્તોયેવ. અહંપિ સ્વેવા પરસુવેવા ભવન્તરેસુવા તાનિ અત્તનો સન્તાને ઉપ્પાદેસ્સા મિયેવાતિ એવં પચ્ચવેક્ખિત્વા તેસં અકુસલમૂલાનં અત્તનો સન્તાને ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયસમુચ્છિન્દનત્થં. અનુપ્પન્નાનંકુસલાનન્તિ ચતુભૂમકેસુ કુસલધમ્મેસુ સત્તવિસુદ્ધિપભેદેસુ ઇમેનામ વિસુદ્ધિધમ્મા મયા અપ્પત્તા અનધિગતાએવ હોન્તીતિ એવં ઞત્વા સમયે અનતિક્કન્તેએવ અપ્પત્તાનં અનધિગતાનં ઉપરિ વિસુદ્ધિધમ્માનં અધિગમનત્થાય.

ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ભિય્યો ભાવાયાતિ યાનિ સીલાદીનિ કુસલાનિ મયિ ઉપ્પન્નાનિ. તાનિ યાવ નિયામં નઓક્કમન્તિ, તાવ મય્હં એતાનીતિ વત્તું નારહન્તિ. સ્વેવા પરસુવેવા ભવન્તરં પત્વાવા ભિજ્જિસ્સન્તિ યેવાતિ એવં પચ્ચવેક્ખિત્વા અત્તનો સન્તાને ઉપ્પન્નાનં તેસં સબ્બસો અકુપ્પધમ્મતાપાદનવસેન સુટ્ઠુતરં વડ્ઢનત્થાય. એતેસુ પન ચતૂસુ મુખેસુ યેન કેનચિ એકેન મુખેન ઉપ્પન્નો વાયામો ચતુકિચ્ચસાધકોએવ હોતીતિ વેદિતબ્બો. અટ્ઠકથાયં પન મગ્ગક્ખણે એવ એકસ્સ તસ્સ ચતુકિચ્ચસાધકતા વુત્તાતિ.

ઇજ્ઝનં ઇદ્ધિ, તસ્સ તસ્સ યોગકમ્મસ્સ સિદ્ધિ સમિદ્ધિ નિબ્બત્તીતિ અત્થો. સા પન સઙ્ખેપતો અભિઞ્ઞેય્યાનં ધમ્માનં અભિઞ્ઞાસિદ્ધિ, પરિઞ્ઞેય્યાનં પરિઞ્ઞાસિદ્ધિ, પહાતબ્બાનં પહાનસિદ્ધિ, સચ્છિકા તબ્બાનં સચ્છિકરણસિદ્ધિ, ભાવેતબ્બાનં ભાવનાસિદ્ધીતિ પઞ્ચવિધા હોતિ. ઇજ્ઝતીતિવા ઇદ્ધિ સત્થુસાસને યોગકમ્મેન ઇજ્ઝન્તાનં સબ્બેસં મહગ્ગત લોકુત્તરધમ્માનં નામં. પજ્જતિ એતેનાતિ પાદો. ઇદ્ધિયા પાદોતિ ઇદ્ધિપાદો. ઇદ્ધિપત્તિયા બલવુપાયો પધાનકારણન્તિ વુત્તં હોતિ. સો પન ચતુન્નં અધિપતિધમ્માનં વસેન ચતુધા હોતીતિ વુત્તં ચત્તારો ઇદ્ધિપાદાતિઆદિ. અધિપતિભૂતો છન્દોવ ઇદ્ધિપાદોતિ છન્દિદ્ધિપાદો. એસનયો સેસેસુપીતિ. એત્થચ સબ્બે મહગ્ગતાનુત્તરભૂતા ઉત્તરિમનુસ્સ ધમ્માનામ નપાકતિકેન છન્દેનવા વીરિયેનવા ચિત્તેનવા પઞ્ઞાય વા અધિગન્તબ્બા હોન્તિ. યેન કેનચિ પલિબોધેન પટિબાહિતું અસક્કુણેય્યેન અધિપતિભાવપત્તેન છન્દાદિનાએવ અધિગન્તબ્બા. તસ્મા ઇમે ચત્તારો ધમ્મા અધિપતિભૂતાવ ઇધ અધિપ્પેતાતિ દટ્ઠબ્બાતિ.

[૨૧૯] યંપન વિભાવનિયં

‘‘ઇજ્ઝતિ અધિટ્ઠાનાદિકં એતાયાતિ ઇદ્ધિ, ઇદ્ધિવિધઞ્ઞાણં. ઇદ્ધિયા પાદો ઇદ્ધિપાદો’’તિ વુત્તં. તં સંયુત્તકે કતમાચ ભિક્ખવે ઇદ્ધિ. ઇધ ભિક્ખવે ભિક્ખુ અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ. એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ.લ. યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ. અયં વુચ્ચતિ ભિક્ખવે ઇદ્ધીતિ ઇમાય પાળિયા સમેતિ. એવંસન્તેપિ ઇધ અભિધમ્મપરિયાયોવ અધિપ્પેતોતિ તં ન યુજ્જતિયેવ.

વિભઙ્ગે પન પથમવારે લોકિય લોકુત્તરમિસ્સકા ચિત્ત ચેતસિકરાસીએવ ઇદ્ધિપાદાતિ વુત્તા. અટ્ઠકથાયઞ્ચ-પથમજ્ઝાન પરિકમ્મંહિ ઇદ્ધિપાદોનામ. પથમજ્ઝાનં ઇદ્ધિનામ.લ. નેવસઞ્ઞા નાસઞ્ઞાયતનજ્ઝાનપરિકમ્મં ઇદ્ધિપાદોનામ. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા યતનજ્ઝાનં ઇદ્ધિનામ. સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ વિપસ્સના ઇદ્ધિપાદો નામ. સોતાપત્તિમગ્ગો ઇદ્ધિનામ.લ. અરહત્તમગ્ગસ્સ વિપસ્સના ઇદ્ધિપાદોનામ. અરહત્તમગ્ગો ઇદ્ધિનામાતિચ. પથમજ્ઝાનં ઇદ્ધિપાદોનામ. દુતિયજ્ઝાનં ઇદ્ધિનામ. લ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનજ્ઝાનં ઇદ્ધિ પાદોનામ. નેવસઞ્ઞા નાસઞ્ઞા યતનજ્ઝાનં ઇદ્ધિનામ. સોતા પત્તિમગ્ગો ઇદ્ધિપાદોનામ. સકદાગામિમગ્ગો ઇદ્ધિનામ.લ. અરહત્તમગ્ગો ઇદ્ધિનામાતિ ચ વુત્તં. તંતં પાદકજ્ઝાનં ઇદ્ધિપાદોનામ. તતો તતો વુટ્ઠહિત્વા ઉપ્પાદિતમગ્ગો ઇદ્ધિનામાતિપિ વત્તું વટ્ટતિયેવ. ઇધ પન ઉત્તરચૂળભાજનિયે આગતનયેન ચત્તારો અધિપતિધમ્માએવ ઇદ્ધિપાદાતિ વુત્તા.

તત્થ પન લોકુત્તરભૂતાએવ અધિપ્પેતા. ઇધ લોકિય લોકુત્તર મિસ્સકભૂતાતિ. ઇન્દ્રિયબલાનિ અત્થતો હેટ્ઠા વુત્તાનેવ. પાકટટ્ઠાનતો પન ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સદ્ધાય થામો વેદિતબ્બો. યથાહ-કત્થ ભિક્ખવે સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ એત્થ સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બન્તિ. ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ વીરિયસ્સ. યથાહ-કત્થ ભિક્ખવે વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ એત્થ વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બન્તિ. ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સતિયા. યથાહ-કત્થ ભિક્ખવેસતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુએત્થ સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બન્તિ. ચતૂસુ ઝાનેસુ સમાધિસ્સ. યથાહ-કત્થ ભિક્ખવે સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. ચતૂસુ ઝાનેસુ એત્થ સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બન્તિ. ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ પઞ્ઞાય થામો વેદિતબ્બો. યથાહ-કત્થ ભિક્ખવે પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ એત્થ પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બન્તિ. સમ્બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં, સમન્તતો બુજ્ઝતિ પટિવિજ્ઝતિ બુજ્ઝન્તિ વા એતાયાતિ કત્વા. સા હિ ચતુસચ્ચધમ્મં બુજ્ઝમાના એકક્ખણે સોળસહિ અત્થેહિ સદ્ધિં સમન્તતો બુજ્ઝતિ, ન એકદેસ તોતિ તસ્સા સમ્બોધિયા સમુટ્ઠાપનટ્ઠેન સમ્બોધિયા અઙ્ગો સહકારીબલવપચ્ચયોતિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો. સતિએવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. સા હિ કાયાદીસુ ચતૂસુ અત્તનો ગોચરેસુ ભાવનાવસેન સુટ્ઠુસંવડ્ઢમાના અનુપુબ્બેન સબ્બપમાદ પક્ખં વિધમેત્વા સબ્બં અપ્પમાદપક્ખઞ્ચ પૂરેત્વા ચતુમગ્ગઞ્ઞાણ સઙ્ખાતં સમ્બોધિં સમુટ્ઠાપેતીતિ. વિપસ્સનાય ભૂમિભૂતે અજ્ઝત્ત બહિદ્ધાધમ્મે વિચિનાતિ કક્ખળત્તફુસનાદીહિ અનિચ્ચતાદીહિચ વિવિધા કારેહિ ચુણ્ણવિચુણ્ણં કુરુમાનોવિય તેસુ દટ્ઠબ્બાકારં અસેસં ઉપધારેતીતિ ધમ્મવિચયો. સોએવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ ધમ્મવિચય સમ્બોજ્ઝઙ્ગો. સોપિ હિ અત્તનો ગોચરભૂતેસુ તેસુ ધમ્મેસુ ભાવનાવસેન સુટ્ઠુસંવડ્ઢમાનો અનુપુબ્બેન સબ્બંસમ્મોહ પક્ખં વિધમેત્વા સબ્બં અસમ્મોહપક્ખં પૂરેત્વા સયં ચતુમગ્ગઞાણ સમ્બોધિ હુત્વા સમુટ્ઠહતીતિ. સમ્મપ્પધાનવીરિયમેવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. તમ્પિ હિ ચતુબ્બિધેસુ અત્તનો ગોચરેસુ ભાવનાવસેન સુટ્ઠુ સંવડ્ઢમાનં અનુપુબ્બેન સબ્બં કુસલેસુ ધમ્મેસુ લીનસઙ્કોચ કોસજ્જપક્ખં કિલેસજાતં વિધમેત્વા સબ્બં ધુરસંપગ્ગહપક્ખં પૂરેત્વા વુત્તપ્પકારં સમ્બોધિં સમુટ્ઠા પેતીતિ.

પીતિયેવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો પીતિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો. સાપિ હિ વુત્તપ્પકારેસુ ગોચરેસુ સુટ્ઠુ સંવડ્ઢમાના કુસલેસુ ધમ્મેસુ સબ્બં ચિત્તસ્સ અરતિઉક્કણ્ઠપક્ખં વિધમેત્વા સબ્બં ધમ્મરતિ ધમ્મનન્દિધમ્મારામ પક્ખં પૂરેત્વા વુત્તપ્પકારં સમ્બોધિં સમુટ્ઠાપેતિ. પસ્સદ્ધિએવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો પસ્સદ્ધિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો. સાપિ હિ વુત્તપકારેસુ ગોચરેસુ ભાવનાવસેન સુટ્ઠુ સંવડ્ઢમાના સબ્બં ચિત્તસ્સ સારમ્ભ દરથપક્ખં વિધમેત્વા સબ્બં વૂપસન્તસીતલપક્ખં પૂરેત્વા વુત્તપ્પકારં સમ્બોધિં સમુટ્ઠાપેતિ. સમાધિએવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ સમાધિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો. તસ્સ સમ્બોધિસમુટ્ઠાપનતા પાકટા. તત્રમજ્ઝત્તતા સઙ્ખાતા ઉપેક્ખાએવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ ઉપેક્ખા સમ્બોજ્ઝઙ્ગો. સાપિહિ વુત્તપ્પકારેસુ સતિઆદીનં ગોચરેસુ ભાવનાવસેન સુટ્ઠુ સંવડ્ઢમાના સબ્બં ચિત્તસ્સ લીનુદ્ધચ્ચપક્ખં વિધમેત્વા સમવાહિતપક્ખં પૂરેત્વા વુત્તપ્પકારં સમ્બોધિં સમુટ્ઠાપેતીતિ. સમ્મા અવિપરીતતો દસ્સનં સમ્માદિટ્ઠિ. સા પન દુક્ખે ઞાણં, દુક્ખસમુદયે ઞાણં, દુક્ખનિરોધે ઞાણં, દુક્ખનિરો ધગામિનિપટિપદાય ઞાણન્તિ ચતુબ્બિધા હોતિ. સમ્મા અવિપરીતતો સંકપ્પનં સમ્માસઙ્કપ્પો. યથા સમ્માદિટ્ઠિ દટ્ઠબ્બસભાવેસુ ફરમાના પવત્તતિ તથા તસ્સા સંવિધાનન્તિ અત્થો. તેનેવ હિ સો પઞ્ઞાક્ખન્ધે સઙ્ગહિતોતિ. યથાહ-યાચાવુસો વિસાખ સમ્માદિટ્ઠિ, યોચ સમ્માસઙ્કપ્પો, ઇમે ધમ્મા પઞ્ઞાક્ખન્ધે સઙ્ગહિતાતિ. સમ્માવાચા દયો પુબ્બે વુત્તત્થાયેવ. સમ્મા વાયમન્તિ એકેનાતિ સમ્માવાયામો. ચતુકિચ્ચસાધકં સમ્મપ્પધાન વીરિયં. પસ્સદ્ધિદ્વયં પસ્સદ્ધિસામઞ્ઞેન એકં કત્વા ચુદ્દસેતે સભાવતોતિ વુત્તં. સત્તધાતિ વુત્તપ્પકારાનં સતિપટ્ઠાનચતુક્ક સમ્મપ્પધાનચતુક્કાદીનં વસેન સત્તધા. ઇદાનિ તેસં ચુદ્દસન્નં કિચ્ચાનં ઠાનભેદં દસ્સેતું સઙ્કપ્પપસ્સદ્ધિચાતિઆદિમાહ.

[૨૨૦] યંપન વિભાવનિયં

‘‘સત્તધા તત્થ સઙ્ગહોતિ વત્વા પુન તં દસ્સેતું સઙ્કપ્પપસ્સદ્ધિચાતિઆદિમાહા’’તિ વુત્તં. તં ન યુજ્જતિ.

ન હિ તત્થ સત્ત સરૂપં લબ્ભતીતિ. સઙ્કપ્પો વિરતિત્તયઞ્ચ એકં મગ્ગઙ્ગટ્ઠાનં પાપુણાતિ. પસ્સદ્ધિચ પીતિચ ઉપેક્ખાચ એકં બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનં. છન્દોચ ચિત્તઞ્ચ એકં ઇદ્ધિપાદટ્ઠાનન્તિ એવં નવધમ્મા એકટ્ઠાનિકા હોન્તિ. એકં વીરિયં ચતુસમ્મપ્પધાન ઇદ્ધિ પાદિન્દ્રિય બલબોજ્ઝઙ્ગ મગ્ગઙ્ગ વસેન નવટ્ઠાનિકં. એકા સતિ ચતુસતિપટ્ઠાન ઇન્દ્રિય બલ બોજ્ઝઙ્ગ મગ્ગઙ્ગ વસેન અટ્ઠટ્ઠાનિકા. એકો સમાધિ ઇન્દ્રિય બલ બોજ્ઝઙ્ગ મગ્ગઙ્ગ વસેન ચતુટ્ઠાનિકો. એકાપઞ્ઞા ઇદ્ધિપાદિન્દ્રિય બલ બોજ્ઝઙ્ગ મગ્ગઙ્ગ વસેન પઞ્ચટ્ઠાનિકા. એકા સદ્ધા ઇન્દ્રિય બલ વસેન દુટ્ઠાનિકાતિ. તે પન સત્તતિંસ પભેદા ધમ્મા પુબ્બભાગે નાનારમ્મણા નાનાખણિકાચ હોન્તિ. મગ્ગફલેસુ પન નવટ્ઠાનિકં વીરિયં એકમેવ નિબ્બાનં આરમ્મણંકત્વા નવસુઠાનેસુ અત્ત પટિપક્ખાનં પાપ ધમ્માનં પચ્ચય યમુગ્ઘાતવસેન નવ કિચ્ચાનિ સાધયમાનં એકમેવ પવત્તતિ. એસ નયો અટ્ઠટ્ઠાનિકાદીસુ. તસ્મા તે એકક્ખણે એકચિત્તે સબ્બે એકતો ઉપલબ્ભન્તીતિ વુત્તં સબ્બે લોકુત્તરે હોન્તીતિ. નવાસઙ્કપ્પ પીતિયોતિ એત્થ વાસદ્દો ક્વચિ સદ્દત્થો. સઙ્કપ્પો ક્વચિ દુતીયજ્ઝાનિકા દિકેપીતિચ ક્વચિ ચતુત્થજ્ઝાનિકાદિકે લોકુત્તરે નહોન્તીતિ અત્થો.

લોકિયેપીતિ સીલવિસોધનાદિવસેન પવત્તે કામા વચરકુસલાદિકે લોકિયકુસલ ક્રિયચિત્તુપ્પાદેપિ. યથા યોગન્તિ સીલવિસોધનકમ્મ સમથકમ્મનામરૂપપરિગ્ગહાદિકમ્મેસુ યુજ્જિતબ્બાનં વિરતિત્તયાદીનં અનુરૂપં. છબ્બિસુદ્ધિપવત્તિયન્તિ સીલ વિસુદ્ધાદીનં છન્નં વિસુદ્ધીનં અનુક્કમેન પવત્તિકાલે. એતેન દિટ્ઠેવ ધમ્મે મગ્ગફલપતિટ્ઠાભાવત્થાય પૂરિતે ચતુપારિસુદ્ધિ સીલેપિ સદ્ધાસતિઆદયો બોધિપક્ખિયેસુ સઙ્ગહિતા એવ હોન્તિ. તથા મગ્ગપાદકત્થાય ઉપ્પાદિતેસુ મહગ્ગતજ્ઝાનેસુ મીતિ દસ્સેતિ. તથા હિ બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તકે –

એવં ભાવિતો ખો કુણ્ડલિય ઇન્દ્રિયસંવરો તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેતિ. એવં ભાવિતાનિ તીણિ સુચરિતાનિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાને પરિપૂરેન્તિ. એવં ભાવિતા ચત્તારો સતિપટ્ઠાના સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે પરિપૂરેન્તિ. એવં ભાવિતા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે વિજ્જાવિમુત્તિયો પરિપૂરેન્તીતિ વુત્તં.

અટ્ઠકથાયંપિ નકેવલં બલવવિપસ્સના મગ્ગફલેસુએવ બોજ્ઝઙ્ગે ઉદ્ધરન્તિ. વિપસ્સનાપાદક કસિણજ્ઝાન આનાપાણા સુક બ્રહ્મવિહારજ્ઝાનેસુપિ ઉદ્ધરન્તીતિ વુત્તં. [બોધિપક્ખિયસઙ્ગહો]

૧૬૫. સબ્બસઙ્ગહે પઞ્ચક્ખન્ધાતિ પઞ્ચ રાસયો. અતીતાદિ ભેદ ભિન્નાનં રૂપાનં ખન્ધો રાસીતિ રૂપક્ખન્ધો. એકસ્મિં રુપ્પન લક્ખણે રાસિં કત્વા ઞાણેન પરિગ્ગહિતા રૂપધમ્માએવ. તથા એકસ્મિં વેદયિતલક્ખણે સઞ્જાનન લક્ખણે રાસિં કત્વા પરિગ્ગહિતા અતીતાદિભેદભિન્ના વેદનાસઞ્ઞાયો વેદનાક્ખન્ધો સઞ્ઞાક્ખન્ધો ચનામ. સઙ્ખરોન્તીતિ સઙ્ખારા. ફસ્સ ચેતના દયો. તેહિ છસુવા ઉપપત્તિદ્વારેસુ તીસુવા કમ્મદ્વારેસુ એકતો સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ ફુસનચેતયિતાદીહિ અત્તનો અત્તનો કિચ્ચેહિ દસ્સનસવનાદીનિ સાધારણકિચ્ચાનિવા કાયિક વાચસિકમાનસિકાનિવા સયન નિસજ્જટ્ઠાન ગમન કથન ચિન્તનાદીનિ સબ્બાનિ કિચ્ચાનિ કરોન્તિ વિદહન્તીતિ. વુત્તઞ્હેતં સંયુત્તકે –

કિઞ્ચ ભિક્ખવે સઙ્ખારે વદેથ. સઙ્ખતં અભિસઙ્ખરોન્તીતિ ખો ભિક્ખવે તસ્મા સઙ્ખારાતિ વુચ્ચન્તિ. કિઞ્ચ સઙ્ખતં અભિ સઙ્ખરોન્તિ, રૂપં રૂપત્થાય સઙ્ખતં અભિસઙ્ખરોન્તિ. વેદનં વેદનત્થાય સઙ્ખતં અભિસઙ્ખરોન્તિ. સઞ્ઞં સઞ્ઞત્થાય સઙ્ખત અભિસઙ્ખરોન્તિ. સઙ્ખારે સઙ્ખારત્થાય સઙ્ખત મભિસઙ્ખરોન્તિ. વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણત્થાય સઙ્ખત મભિ સઙ્ખરોન્તીતિ. સઙ્ખત મભિસઙ્ખરોન્તીતિ ખો ભિક્ખવે તસ્મા સઙ્ખારાતિ વુચ્ચન્તીતિ.

તત્થ રૂપં રૂપત્થાય સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તીતિ યસ્મિં યસ્મિં કાલે સયન નિસજ્જાદિવસેન પવત્તા યા યા રૂપવિકતિ ઇચ્છીયતિ, તસ્મિંતસ્મિં કાલે તસ્સા તસ્સા રૂપવિકતિયા જાતત્થાય ઇરિયાપથ પરિવત્તનાદિ વસેન તં તં રૂપવિકતિં સઙ્ખતં અભિસઙ્ખરોન્તીતિ અત્થો. ખજ્જભોજ્જાદિકં વત્થાલઙ્કારાદિકં મઞ્ચ પીઠ ગેહ રથાદિકં સબ્બં ઉપભોગ પરિભોગભૂતં બાહિર રૂપંપિ ગહેત્વા યોજેતું વટ્ટતિયેવ. વેદનન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકં સમ્પરાયિકઞ્ચ સબ્બંપિ વેદનં. તત્થ દિટ્ઠધમ્મિકં વેદનં સઙ્ખતં અભિસઙ્ખરોન્તા ચિત્તકમ્મનચ્ચગીતાદીનિ તં તં વેદનુપકરણાનિ સમ્પાદન વસેન સમ્પરાયિકઞ્ચ અભિસઙ્ખરોન્તા માનુસકંવા દિબ્બંવા તંતં વેદનં પત્થેત્વા દાન સીલાદિ સમ્પાદન વસેન અભિસઙ્ખરોન્તિ. એસનયો સેસેસુપિ. સઙ્ખારેસુ પન ફસ્સં ફસ્સત્થાય ચેતનં ચેતનત્થાયાતિઆદિના દાનં દાનત્થાય સીલં સીલત્થાય પાણાતિપાતં પાણાતિપાતત્થાયાતિઆદિના વા સબ્બં લોકપવત્તિં ઞત્વા વિત્થારેતબ્બાતિ. એત્થ સિયા, કસ્મા સઙ્ખારેસુ પાકટા ચેતનાદયો વિતક્કાદયો લોભાદયો સદ્ધાસતિપઞ્ઞાદયોચ ધમ્મે વિસું વિસું ખન્ધભાવેન અવત્વા વેદનાસઞ્ઞાવ વુત્તાતિ. વુચ્ચતે.

યથા હિ છેકો મહાભિસક્કો ભેસજ્જમૂલાનિ ગહેત્વા ચુણ્ણં કરોન્તો તેસુ મૂલેસુ ઇમાનિ થૂલાનિપિ મુદૂનિ હોન્તિ. ઇમાનિ ખુદ્દકાનિપિ કક્ખળાનિ હોન્તીતિ ઞત્વા તતો પથમતરં કક્ખળાનિ વિસું ઉદ્ધરિત્વા સુટ્ઠુ કોટ્ટેત્વા ચુણ્ણં કરોતિ. સેસાનિ પન સબ્બાનિ મુદૂનિ એકતો કત્વા કોટ્ટેત્વા ચુણ્ણં કરોતિ. તતો ઉભયાનિ મિસ્સેત્વા સિલાયં પિસેત્વા ભેસજ્જકમ્મે ઉપનેતિ. એવં કરોન્તો નકિલમતિ. એવમેવં ભગવાપિ નામરૂપધમ્મેસુ તિલક્ખણં આરોપેત્વા નિચ્ચસુખઅત્ત વિપલ્લાસાનં પહાનત્થાય અનુયુઞ્જન્તા દેવમનુસ્સા વિભાગે અકતે તીસુ ધમ્મેસુ કિલમિસ્સન્તીતિ ઞત્વા નામધમ્મેસુ વેદનાસઞ્ઞાચિત્તસઙ્ખાતે તયો ધમ્મે વિસું ઉદ્ધરિત્વા એકમેકં ખન્ધં નામ કત્વા દેસેસિ. તથા હિ યથા મચ્છાનામ ઉદકે સતિ ઉક્કણ્ઠિતા નામ નત્થિ. અસતિ પન એકન્તેન ઉક્કણ્ઠિતાયેવ હોન્તિ. યથાવા મધુકરાવા ભમરાવા યસ્મિં વને પુપ્ફરસ ફલરસે લભન્તિ, તત્થ ઉક્કણ્ઠિતાનામ નત્થિ. અલભમાના પન એકન્તેન ઉક્કણ્ઠિતાએવ હોન્તિ. એવમેવ ઇમેસં સત્તાનં સુખ સઞ્ઞિતેસુ પતિસરણેસુ વેદનાસદિસં પતિસરણંનામ નત્થિ. મનુસ્સદેવબ્રહ્મસમ્પત્તિયો અસ્સાદેન્તાપિ સુખવેદનત્થાયએવ અસ્સાદેન્તિ. યદિચ તાહિ વિના યથિચ્છિતં સુખવેદનં લભેય્યું. કોનામ તા સાદિયિસ્સતિ. તથા ફસ્સચેતનાદીહિ વિતક્કવિચારવીરિયાદીહિ લોભદોસાદીહિ સદ્ધાસતિપઞ્ઞાદીહિ ચ સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્મેહિ દિટ્ઠધમ્મિકં સમ્પરાયિકઞ્ચ યંકિઞ્ચિ સઙ્ખતં અભિસઙ્ખરોન્તાપિ સુખવેદનત્થાયએવ અભિસઙ્ખરોન્તિ. યદિચ તાદિસેન અભિસઙ્ખરણેન વિનાપિ યથિચ્છિતં સુખં લભેય્યું, તેહિ ધમ્મેહિ અત્થો નત્થીતિ કોનામ તે ધમ્મે અભિસઙ્ખરિસ્સતીતિ.

ઇતિ સુખસઞ્ઞિતેસુ ધમ્મેસુ વેદનાનામ ઇમેસં સત્તાનં પરમુક્કંસગતં સુખસઞ્ઞિતટ્ઠાનં હોતિ. તસ્મા ભગવા તં વિસું એકં ખન્ધં કત્વા ખન્ધદેસનં દેસેતીતિ. તથા ઇમેસં સત્તાનં અત્તસઞ્ઞિતેસુ પતિસરણેસુ સઞ્ઞાસદિસં પતિસરણં નામ નત્થિ. તથા હિ તસ્મિં તસ્મિં સત્તનિકાયે ઉપ્પન્ના તે તે સત્તા અત્તાનો અત્તનો વિસયેસુ સબ્બં જાનિતબ્બં સઞ્ઞાય સઞ્જાનિત્વા વિઞ્ઞુત્તં આપજ્જન્તિ. તથા વિઞ્ઞુત્તં આપજ્જન્તા યત્તકં પરે જાનન્તિ. તત્તકં મયંપિ જાનામ. કો અમ્હાકં ઉત્તરિતરોતિ એવં લોકે ઞાણસમ્મભં સઞ્ઞં પરમં અત્તાનં કત્વા વિચરન્તિ. ઇતિ અત્તસઞ્ઞિતેસુ ધમ્મેસુ સઞ્ઞાનામ ઇમેસં સત્તાનં પરમુક્કં સગતં અત્તસઞ્ઞિતટ્ઠાનં હોતિ. તસ્મા ભગવાતંપિ વિસું એકં ખન્ધં કત્વા ખન્ધદેસનં દેસેતીતિ. તથા ઇમેસં સત્તાનં નિચ્ચસઞ્ઞિતેસુ પતિસરણેસુ ચિત્તસદિસં પતિસંરણં નામ નત્થિ. તથા હિ સત્તા સુખં દુક્ખંનામ અનિચ્ચં સુખપત્તાનં દુક્ખં નત્થિ. દુક્ખ પત્તાનં સુખં નત્થીતિવા. સઞ્ઞાનામ અનિચ્ચા, કદાચિ પમુસ્સતિ કદાચિ નપમુસ્સતીતિવા. વીરિયંનામ અનિચ્ચં. કદાચિ આરભતિ, કદાચિ ન આરભતીતિવા. લોભોનામ અનિચ્ચો. કદાચિ ઉપ્પજ્જતિ, કદાચિ નઉપ્પજ્જતીતિવા. દોસોનામ અનિચ્ચો. કદાચિ ઉપ્પજ્જતિ, કદાચિ ન ઉપ્પજ્જતીતિવા. સદ્ધાનામ અનિચ્ચા. કદાચિ પસન્નચિત્તો હોતિ, કદાચિ અપ્પસન્નચિત્તો હોતીતિવા. પઞ્ઞાનામ અનિચ્ચા. જાનિતબ્બંપિ કદાચિ જાનાતિ, કદાચિ ન જાનાતીતિવા એવં ચેતસિકધમ્માનં અનિચ્ચ ભાવોનામ કેસઞ્ચિ લોકિયજનાનંપિ પાકટો હોતિ. ન પન ચિત્તસ્સ. ન હિ સત્તા ચિત્તંનામ અનિચ્ચં. કદાચિ ઉપ્પજ્જતિ, કદાચિ ન ઉપ્પજ્જતીતિ ગણ્હન્તિ. તં પન સયં નિચ્ચં પવત્તમાનં હુત્વા કદાચિ સુખેન યુત્તં હોતિ, કદાચિ દુક્ખેનાતિઆદિના તસ્મિં નિચ્ચસઞ્ઞમેવ ઉપ્પાદેન્તીતિ. ઇતિ ચિત્તંનામ નિચ્ચસઞ્ઞિતેસુ ધમ્મેસુ પરમુક્કં સગતં નિચ્ચસઞ્ઞિતટ્ઠાનં હોતિ. તસ્મા ભગવા તંપિ વિસું એકં ખન્ધં કત્વા ખન્ધદેસનં દેસેતીતિ.

[૨૨૧] યંપન વિભાવનિયં

‘‘ભાજન ભોજન બ્યઞ્જન ભત્તકારક ભુઞ્જક વિકપ્પવસેન પઞ્ચેવ વુત્તા’’તિ વત્વા તં વિભાવન્તેન ‘‘રૂપઞ્હિ વેદના નિસ્સયત્તા ભાજનટ્ઠાનિયં. વેદના ભુઞ્જિતબ્બત્તા ભોજનટ્ઠાનિયા. સઞ્ઞા વેદનસ્સાદ લાભ હેતુત્તા બ્યઞ્જનટ્ઠાનિયા. સઙ્ખારા અભિસઙ્ખરણતો ભત્તકારકટ્ઠાનિયા. વિઞ્ઞાણં ઉપભુઞ્જકત્તા ભુઞ્જકટ્ઠાનિયં. એત્તાવતાચ અધિપ્પે તત્થસિદ્ધીતિ પઞ્ચેવ વુત્તા’’તિ વુત્તં. તં સારતો નદટ્ઠબ્બં.

ન હિ તં અટ્ઠકથાયં એતપ્પરમવિનિચ્છયે આગતં. ઉપમાદીપનેએવ આગતં. ન ચ ભગવતા ભાજનાદિવિકપ્પસિદ્ધિમત્તં ઉદ્દિસ્સ પઞ્ચેવ ખન્ધા વુત્તાતિ સક્કા વત્તું. તથાસિદ્ધસ્સ અત્થસ્સ પયોજનાભાવતોતિ.

[૨૨૨] યઞ્ચ તત્થ

‘‘દેસનાક્કમેપિ ઇદમેવ કારણં. યત્થ ભુઞ્જતિ, યઞ્ચ ભુઞ્જતિ, યેનચ ભુઞ્જતિ, યોચ ભોજકો, યોચ ભુઞ્જિતા. તેસં અનુક્કમેન દસ્સેતુકામત્તા’’તિ વુત્તં. તંપિ અસારં.

ચતુન્નં ઉપાદાનાનં વિસયભૂતા ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધા. સબ્બ સભાગધમ્મ પરિયાદાનવસેન સાસવા અનાસવાચ ધમ્મા પઞ્ચક્ખન્ધાતિ વુત્તા, વિપસ્સના ભૂમિપરિગ્ગહવસેન સાસવાએવ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધાતિ વુત્તા. આયતન્તિ અત્તનો ફલુપ્પત્તિયા ભુસં ઉસ્સહન્તા વિય હોન્તીતિ આયતનાનિ. આયતનસદ્દો પન છસુ અજ્ઝત્તિકેસુ દ્વારધમ્મેસુ પવત્તમાનો સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન નિવાસટ્ઠાનટ્ઠેન આકરટ્ઠેન, છસુ બાહિરેસુ આરમ્મણધમ્મેસુ પવત્તમાનો સમોસરણટ્ઠેન, ઉભયત્થપિ કારણટ્ઠેન પવત્તતિ. તત્થ ચિત્ત ચેતસિકા ધમ્મા એકસ્મિંવા ભવે અનમતગ્ગેવા સંસારે પુનપ્પુનં સહ જાયમાના ચક્ખાદીસુ છસુ દ્વારપદેસેસુએવ જાયન્તિ, ન અઞ્ઞત્થ. સન્તાનાનુબન્ધવસેન નિવસન્તાપિ તેસ્વેવ નિવસન્તિ, ન અઞ્ઞત્થ. આકિરિત્વા થપિતા વિય પવત્તમાનાપિ તેસ્વેવ પવત્તન્તિ, ન અઞ્ઞત્થ. તસ્મા ચક્ખાદીનિ છસઞ્જાતિદેસટ્ઠેન નિવાસટ્ઠાનટ્ઠેન આકરટ્ઠેનચ આયતનાનિનામ. દેવાયતનં વિય અધિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિપિ વત્તું વટ્ટતિયેવ.

યથાચ સમ્પન્નપુપ્ફફલેસુ ખેમેસુ રુક્ખેસુ તતો તતો પક્ખિનો નિલિનત્થાય આહારત્થાયચ નિચ્ચં સમોસરન્તિ. એવં રૂપાદીસુ છસુઠાનેસુ તતો તતો ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા આરમ્મણકરણત્થાય નિચ્ચં સમોસરન્તિ. તસ્મા રૂપાદીનિ છ સમોસરણટ્ઠેન આયતનાનિનામ. તદુભયાનિ પન તેસં ચિત્ત ચેતસિકાનં કારણટ્ઠેન આયતનાનિનામ. ચક્ખુચ તં આયતનઞ્ચાતિ ચક્ખાયતનં. એવં સેસાનિ. તત્થ ચક્ખુસોતાનિ સત્તાનં હિતક્રિયાસુ બહુપકારત્તા કામરૂપ બ્યાપિતત્તા ચ પાકટાનીતિઆદિમ્હિ વુત્તાનિ. તેહિ આસન્નત્તા તદનન્તરં ઘાનં. તતો જિવ્હાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ પદેસાયતનાનિનામ. તતો સકલકાયબ્યાપકો કાયો. તતો તેસં સબ્બેસં ગોચરવિસયગ્ગાહકં મનોતિ. સેસાનિ પન તેસં વિસયત્તા તદનુક્કમેનેવ વુત્તાનીતિ.

કસ્સચિ પન પુગ્ગલસ્સવા સત્તસ્સવા મનુસ્સસ્સવા દેવસ્સવા બ્રહ્મુનોવા વસે અવત્તિત્વા અત્તનોએવ સભાવં ધારેન્તીતિ ધાતુયો. વિસું વિસું વવત્થિતસભાવત્તાવા યથાસભાવં ધારીયન્તિ સલ્લક્ખીયન્તિ વવત્થપીયન્તીતિ ધાતુયો. અપિચ, નિસ્સત્ત નિજ્જીવટ્ઠેન ધાતુયો. તત્થ નિસ્સત્તટ્ઠેનાતિ સત્તાકારા ભાવટ્ઠેન સત્તકિચ્ચાભાવટ્ઠેન. કો પનેત્થ સત્તાકારો કિં સત્તકિચ્ચન્તિ. જીવયોગો સત્તાકારો. ઈહાચ બ્યાપારો ચ સત્તકિચ્ચં. નિજ્જીવટ્ઠેનાતિ એકસ્મિં ભવે યાવ નમરતિ. ભવપરંપરાયવા યાવ સંસારો ન નિવત્તતિ. તાવ અભિજ્જમાનો અચ્છિજ્જમાનો એકોવ વત્તતીતિ એવં ગહિતસ્સ જીવસ્સ અભાવટ્ઠેન. ચક્ખાદયોચ ધમ્મા સબ્બસો સત્તાકારરહિતા સત્ત કિચ્ચરહિતાચ હોન્તિ. નચ સયં જીવાનામ હોન્તિ. નાપિ જીવયોગાતિ. ઇતિ નિસ્સત્તટ્ઠેન નિજ્જીવટ્ઠેનચતેધાતુયોનામાતિ. તેસં પન દટ્ઠબ્બાકારો અટ્ઠકથાયં વુત્તો. યથાહ-ભેરિતલં વિય ચક્ખુધાતુ દટ્ઠબ્બા. દણ્ડો વિય રૂપધાતુ. સદ્દોવિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ. તથા આદાસતલં વિય ચક્ખુધાતુ. મુખં વિય રૂપધાતુ. મુખનિમિત્તં વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ. અથવા, ઉચ્છુયન્ત કિલયન્તં વિય ચક્ખુધાતુ. યન્તચક્કયટ્ઠિ વિય રૂપધાતુ. ઉચ્છુરસ તેલાનિ વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ. તથા અધરારણિ વિય ચક્ખુધાતુ. ઉત્તરારણિ વિય રૂપધાતુ. અગ્ગિ વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ. એસનયો સોતવિઞ્ઞાણધાતુઆદીસુ. મનોધાતુ પન યથાસમ્ભવતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુઆદીનં પુરેચરાનુચરા વિય દટ્ઠબ્બા.

ધમ્મધાતુયા વેદનાક્ખન્ધો સલ્લમિવ સૂલમિવચ દટ્ઠબ્બો. સઞ્ઞા સઙ્ખારક્ખન્ધા વેદનાસલ્લ સૂલયોગા આતુરા વિય દટ્ઠબ્બા. પુથુજ્જનાનંવા સઞ્ઞા આસા દુક્ખજનનતો રિત્તમુટ્ઠિ વિય અયથાભુચ્ચનિમિત્તગાહતો વનમિગોવિય. સઙ્ખારા પટિસન્ધિયં પક્ખિપનતો અઙ્ગારકાસુયં ખિપનપુરિસા વિય. જાતિદુક્ખાનુબન્ધતો રાજપુરિસાનુબન્ધચોરો વિય. સબ્બાનત્થાવહસ્સ ખન્ધસન્તાનસ્સ હેતુતો વિસરુક્ખબીજાનિ વિય. રૂપં નાનાવિધુપદ્દવનિમિત્તતો ખુર ચક્કંવિય દટ્ઠબ્બં. અસઙ્ખતાપિધાતુ અમતતો સન્તતો ખેમતો ચ દટ્ઠબ્બા. કસ્મા, સબ્બાનત્થપટિપક્ખભૂતત્તા. મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ગહિતારમ્મણં મુઞ્ચિત્વાપિ અઞ્ઞં ગહેત્વા પવત્તનતો વનમક્કટો વિય, દુદ્દમનતો અસ્સખલુઙ્ગો વિય, યત્થ કામનિપાતિતો વેહાસં ખિત્તદણ્ડો વિય, લોભદોસાદિ નાનાપ્પકાર કિલેસયોગતો રઙ્ગનટો વિય દટ્ઠબ્બાતિ. અરિયસચ્ચાનીતિ એત્થ સન્તસ્સ ધમ્મસ્સ ભાવો સચ્ચં. સન્તસ્સાતિ ભૂતસ્સ તથસ્સ અવિપરીતસ્સ. અપિચ, કેનટ્ઠેન સચ્ચન્તિ. તથટ્ઠેન અવિતથટ્ઠેન અનઞ્ઞથટ્ઠેન. યઞ્હિ ચક્ખુસ્સ દુક્ખત્તં, તં તથં હોતિ અવિતથં અનઞ્ઞથં. દુક્ખદુક્ખ સઙ્ખારદુક્ખ વિપરિણામદુક્ખ સઙ્ખાતેહિ તીહિ દુક્ખેહિ તં સમઙ્ગિપુગ્ગલસ્સ અભિણ્હપીળનતો. તત્થ સઙ્ખારદુક્ખં નામ કમ્મજાનં ઉપ્પત્તિયા પગેવ તંતંકમ્મા ભિસઙ્ખરણદુક્ખં. તથા ઉતુજાદીનં ઉપ્પત્તિયા પગેવ તંતં ઉતુચિત્તાહારાનં અભિસઙ્ખરણદુક્ખં.

ચક્ખુ હિ નામ રૂપિબ્રહ્માનંપિ પુરિમભવે ઝાનભાવના સઙ્ખાતં મહન્તં કમ્માભિસઙ્ખરણ દુક્ખં અનુભવન્તાનંયેવ ઉપ્પજ્જતિ. નો અઞ્ઞથા. કામસત્તાનં પન પુરિમભવે કમ્મસઙ્ખારદુક્ખં અનુભવિત્વા ઉપ્પન્નંપિ યાવજીવં પવત્તિયા આહારાદિસઙ્ખારદુક્ખઞ્ચ પટિજગ્ગન દુક્ખઞ્ચ અનુભવન્તાનઞ્ઞેવ પવત્તતિ, નો અઞ્ઞથા. પવત્તમાનઞ્ચ પચ્ચયવેકલ્લેવા જાતે અન્તરાયેવા આગતે યદાકદાચિ ભિજ્જતિ. મરણકાલં પત્વા પન એકન્તેન ભિજ્જતિયેવ. તસ્મા તં અસ્સાદેત્વા તદત્થાય કમ્મંવા આહારાદિપચ્ચયંવા પટિજગ્ગનં વા સઙ્ખરોન્તાનં અનમતગ્ગે સંસારે સઙ્ખારદુક્ખસ્સ પરિયન્તોનામ નત્થિ. ઇતિ સબ્બં ચક્ખુ અપરિયન્તેન સઙ્ખારદુક્ખેન પુગ્ગલં અભિણ્હં પીળેતિયેવ. ઇદમસ્સ સઙ્ખારદુક્ખં. ઇદં ચક્ખુ નામ પચ્ચયવેકલ્લેવા જાતે અન્તરાયેવા આગતે યદા કદાચિ ભિજ્જનજાતિકં. તસ્મા તસ્સ ભિજ્જનભયેન પગેવ પચ્ચય સમ્પાદનદુક્ખં રક્ખાવરણગુત્તિસંવિધાનદુક્ખં ભિજ્જનનિમિત્તાનિ દિસ્વા વા ભિજ્જમાનેવા ભિન્નેવા સોચનપરિદેવનાદિદુક્ખઞ્ચ વિપરિણામ દુક્ખંનામ. ઇતિ સબ્બં ચક્ખુ અપરિયન્તેન વિપરિણામદુક્ખેન પુગ્ગલં અભિણ્હં પીળેતિયેવ. ઇદમસ્સ વિપરિણામદુક્ખં. દુક્ખદુક્ખં પન તદુભયેન દુક્ખેન સહેવ સિજ્ઝતિ. એવં ચક્ખુ દુક્ખદુક્ખ સઙ્ખાર દુક્ખ વિપરિણામ દુક્ખસઙ્ખાતેહિ તીહિ દુક્ખેહિ તં સમઙ્ગિપુગ્ગલં અભિણ્હં પીળેતિયેવ. યઞ્ચ તસ્સ તથાપીળનં, તં તથં હોતિ, અવિતથં, અનઞ્ઞથં. તસ્મા ચક્ખુ દુક્ખસચ્ચંનામ. એસ નયો સોતાદીસુ તેભૂમકધમ્મેસુ.

સેસસચ્ચેસુપિ યં લોભસ્સેવ દુક્ખસમુદયત્તં. યં નિબ્બાનસ્સેવ દુક્ખનિરોધત્તં. યં અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગસ્સેવ દુક્ખનિરોધમગ્ગત્તં તં કથં હોતીતિઆદિના વત્તબ્બં. યાવચ લોભો ન પહિય્યતિ. તાવ ચક્ખાદીનિ અસ્સાદેતિયેવ. યાવચ તાનિ અસ્સાદેતિ. તાવ તેસં પવત્તિયા કમ્માદીનિ સઙ્ખરોન્તિયેવ. યાવચ કમ્માદીનિ સઙ્ખરોન્તિ. તાવ ચક્ખાદીનિ પવત્તન્તિયેવ. યાવચતાનિ પવત્તન્તિ. તાવ તેસં વુત્તપ્પકારેહિ સઙ્ખાર દુક્ખાદીહિ નમુચ્ચતિયેવ. તસ્મા લોભસ્સ દુક્ખસમુદયત્તં તથં હોતિ. ચક્ખાદીસુચ પવત્તમાનેસુ વુત્તપ્પકારં સબ્બં દુક્ખં આગચ્છતિયેવ. અપવત્તમાનેસુ નાગચ્છતિ. તસ્મા તેસં પવત્તિનિરોધભૂતસ્સ નિબ્બાનસ્સેવ દુક્ખનિરોધત્તં તથં હોતિ. તથા લોભપહાનતો અઞ્ઞો દુક્ખમુત્તિમગ્ગોનામ નત્થિ. અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગોચ ઉપ્પજ્જ માનો એકન્તેન તં પજહતિ. તસ્મા અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગસ્સેવ દુક્ખનિરોધમગ્ગત્તં તથં હોતિ, અવિતથં, અનઞ્ઞથન્તિ.

એવંસન્તેપિ સચ્ચસદ્દો પરિયાય સચ્ચેસુપિ વત્તતીતિ વુત્તં ચત્તારિઅરિયસચ્ચાનીતિ. તત્થ દુક્ખસચ્ચે તાવ સક્કાયપરિયા પન્ના અજ્ઝત્તધમ્માએવ અરિયસચ્ચંનામ. તેયેવ હિ અસ્મિમાનસ્સ અધિટ્ઠાનભૂતા હુત્વા યાવતં માનં ન સમૂહનતિ. તાવ દુક્ખકિચ્ચં કરોન્તિ. દુક્ખપરિઞ્ઞાચનામ યાવદેવ અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતાય હોતિ. અસ્મિમાનોચ તેસ્વેવ અજ્ઝત્તધમ્મેસુ નિવિસતીતિ તેસુ પરિઞ્ઞાતેસુ પરિઞ્ઞાકિચ્ચં સિદ્ધમેવ હોતીતિ. તબ્બિપરી તેન પન અનિન્દ્રિય બદ્ધધમ્મા મગ્ગફલધમ્માચ અટ્ઠઙ્ગિકવજ્જા ઉદયબ્બય પીળનતો સઙ્ખારદુક્ખવિપરિણામદુક્ખેહિચ અપરિમુત્તત્તા દુક્ખસચ્ચં નામ. સમુદયસચ્ચે એકો લોભોયેવ અરિયસચ્ચંનામ. સોહિ અત્તસમઙ્ગિનો સત્તે અત્તનિચ આરમ્મણધમ્મેસુચ અસ્સાદં જનયિત્વા નિચ્ચં વટ્ટદુક્ખતો અનુક્કણ્ઠમાને કરોતીતિ તેસં લોભસદિસો અઞ્ઞો ઞાતિવા મિત્તોવા સહાયોવા અત્તાવા અત્તનિયંવા નત્થિવિય ખાયતિ. તસ્મા તંસદિસો અઞ્ઞો કોચિ વટ્ટદુક્ખસંવિધાયકોનામ નત્થિ. તઞ્ચ પજહિતું સક્કોન્તસ્સ અઞ્ઞો દુજ્જહોનામ નત્થિ. અવસેસાપન સબ્બેપિ સાસવા કુસલાકુસલધમ્મા સમુદયસચ્ચંનામ.

એત્થ સિયા, નનુ અવિજ્જાપિ સબ્બસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ મૂલભાવેન વુત્તાતિ સાપિ સમુદયે અરિયસચ્ચેએવ વત્તબ્બાતિ. વુચ્ચતે, યથાહિ એકો છેકો ઉય્યાનપાલો સમ્પત્તિયુત્તં ભૂમિ ભાગં લભિત્વા અત્તનો ઞાણબલેન ભૂમિભાગઞ્ચ નાનાબીજાનિચ અભિસઙ્ખરિત્વા નન્દનસદિસં ઉય્યાનં માપેસિ. તત્થ ભૂમિ ઉય્યાન પાલસ્સ બીજાનં રુક્ખાનઞ્ચ પતિટ્ઠાનકિચ્ચં સાધેતિ. બીજાનિચ અઙ્કુરુપ્પાદનકિચ્ચં સાધેન્તિ, ઉય્યાનપાલોયેવ પન સબ્બકિચ્ચાનિ સાધેતિ. સો હિ ભૂમિયં બીજેસુ રુક્ખેસુચ યંયં કત્તબ્બં હોતિ. તં સબ્બં કરોતિ. મમેતન્તિ પરિગ્ગણ્હાતિ રક્ખતિ. તતો ઉપ્પન્ને ભોગે ભુઞ્જતિ. તસ્મા કો ઇદં માપેસિ, કસ્સેદં ઉય્યાનન્તિ વુત્તે ઉય્યાનપાલોયેવ માપેસિ. તસ્સેદં ઉય્યાનં ઇચ્ચેવ વુચ્ચતિ. ન ભૂમિં માપેસિ. બીજાનિ માપેન્તિ. તેસં ઇદં ઉય્યાનન્તિ વુચ્ચતિ. કા પન ઉય્યાનસમ્પત્તિયા પચ્ચયપરંપરાતિ વુત્તે પન ભૂમિએવ આદિતો વત્તબ્બા. ન ઉય્યાનપાલો. નચ બીજાનીતિ. એવં સમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. પટિચ્ચસમુપ્પાદ નયઞ્હિ પત્વા પચ્ચયપરં પરવસેન દુક્ખ ધમ્માનં પવત્તિ નિવત્તિવિધાને અવિજ્જાએવ આદિ પભવપધાનભૂતા હોતિ, ન તણ્હા. સચ્ચદેસનાયં પન તેસં નિબ્બત્તકધમ્મવિધાને તણ્હાએવ સામિજેટ્ઠક પધાનભૂતા હોતિ. ન અવિજ્જાતિ નત્થિ સમુદયારિયસચ્ચભાવે અવિજ્જાય ઓકાસોતિ દટ્ઠબ્બો. કિલેસાનં તદઙ્ગનિરોધવિક્ખમ્ભન નિરોધા નિરોધસચ્ચંનામ. નિબ્બાનં નિરોધારિયસચ્ચંનામ. છસુ લોકિયવિસુદ્ધીસુ મગ્ગઙ્ગાનિ મગ્ગસચ્ચં નામ. અટ્ઠઙ્ગિકો લોકુત્તરમગ્ગોએવ મગ્ગઅરિયસચ્ચંનામાતિ.

અરિયસદ્દો ચેત્થ કત્થચિ કદાચિ કેસઞ્ચિ કુતોચિ કથઞ્ચિ અવિતથભાવેન ઉત્તમત્થવાચકોતિ. વિભાવનિયં પન અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેન સચ્ચસદ્દસ્સ અત્થો વિભાવિતો દુક્ખંઅરિય સચ્ચન્તિ એત્થ પીળનટ્ઠો, સઙ્ખતટ્ઠો, સન્તાપટ્ઠો, વિપરિણામટ્ઠોતિ ઇમેહિ ચતૂહિ અત્થેહિ ચક્ખાદિકસ્સ એકેકસ્સ તેભૂમકધમ્મસ્સ દુક્ખસચ્ચતા વેદિતબ્બા. તત્થ સઙ્ખતટ્ઠ વિપરિણામટ્ઠા પુબ્બે સઙ્ખાર દુક્ખવિપરિણામદુક્ખેસુ વુત્તનયાએવ. પદત્થતોપન પચ્ચયેહિ સઙ્ખરીયતીતિ સઙ્ખતો. પગેવ કમ્માદિપચ્ચયાભિસઙ્ખરણદુક્ખેન વિના ન ઉપ્પજ્જતિ, નપવત્તતીતિ વુત્તં હોતિ. વિરૂપો હુત્વા પરિણામો વિપરિણામો. પરિહાનિચેવ પરિભેદોચ. પીળનટ્ઠોતિ એત્થ પીળિતબ્બન્તિ પીળનં. પીળેતીતિ પીળનં. પીળીયતે પીળનં. અત્થોતિ સભાવો. પીળનં અત્થો યસ્સાતિ વિગ્ગહો. તત્થ યથા એકિસ્સા દુગ્ગતિત્થિયા કુચ્છિમ્હિ પુત્તો ઉપ્પજ્જતિ. સોચ નાનારોગેહિ સયં નિચ્ચં પીળિતો હુત્વા પટિજગ્ગનદુક્ખેહિ માતરઞ્ચ નિચ્ચં પીળેતિયેવ. યઞ્ચ તસ્સા કુચ્છિમ્હિ તાદિસસ્સ પુત્તસ્સ ઉપ્પજ્જનં, તઞ્ચ તસ્સા ઇત્થિયા પીળનકિચ્ચમેવ હોતિ. એવમેવં યે ચક્ખાદયો ધમ્મા જરામરણેહિ નિચ્ચં પીળીયન્તિ, તે પટિજગ્ગનદુક્ખેહિ તં સમઙ્ગીનં પુગ્ગલં નિચ્ચં પીળેન્તિયેવ. યઞ્ચ તસ્સ સન્તાને તેસં ઉપ્પજ્જનં, તઞ્ચ તસ્સ પીળનકિચ્ચમેવાતિ. યથાહયો ભિક્ખવે ચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદો ઠિતિ અભિનિબ્બત્તિ પાતુભાવો. દુક્ખસ્સેસો ઉપ્પાદો. રોગાનં ઠિતિ જરામરણસ્સ પાતુભાવો. યો ભિક્ખવે સોતસ્સ ઘાનસ્સ જિવ્હાય કાયસ્સ મનસ્સ ઉપ્પાદોતિઆદિ.

સન્તાપટ્ઠોતિ રાગગ્ગિઆદીહિ એકાદસહિ અગ્ગીહિ ભુસં પરિદય્હનટ્ઠો. યથાહ –

ચક્ખું આદિત્તં. કેન આદિત્તં. રાગગ્ગિના આદિત્તં. દોસગ્ગિના. મોહગ્ગિના. જાતિયા. જરાય. મરણેન. સોકેન. પરિદેવેન. દુક્ખેન. દોમનસ્સેન. ઉપાયાસેન આદિત્તન્તિ વદામિ. સોતં આદિત્તં. ઘાનં આદિત્તં. જિવ્હા આદિત્તા. કાયો આદિત્તો. મનો આદિત્તોતિ.

આદિપનં સન્તાપનં પરિદય્હનન્તિ ઇધ અત્થતો એકન્તિ. એત્થ સિયા, અરિયમગ્ગોપિ ચિરકાલં પારમિતાભિસઙ્ખરણદુક્ખેન અન્તિમભવેચ સીલાદિવિસુદ્ધિભાવનાભિસઙ્ખરણદુક્ખેન પુગ્ગલં સુસં પીળેતિયેવ. તથા વિપરિણામધમ્મોચ. તસ્મા સોપિ પિળનાદિઅત્થેન દુક્ખસચ્ચસઙ્ગહો સિયાતિ.ન. સબ્બદુક્ખસન્તિ વંહત્તા. સો હિ વુત્તપ્પકારં અભિસઙ્ખરણદુક્ખં પરિપુણ્ણં અનુભૂતસ્સ પુગ્ગલસ્સ સકિં ઉપ્પજ્જમાનો સબ્બં કિલેસજાતં ખેપેન્તો ઉપ્પજ્જતિ. નિરુજ્ઝમાનોચ સબ્બં આયતિં અનમતગ્ગે સંસારે વટ્ટદુક્ખં વૂપસમેન્તો નિરુજ્ઝતિ. વૂપસન્તંચ અનાગત દુક્ખં ઉપાદાય વુત્તપ્પકારં અભિસઙ્ખરણદુક્ખં ગણનુપગં નહોતિ. ભિજ્જન્તોચ અનુત્તરં વિમુત્તિસુખં દત્વાવ ભિજ્જતિ. તસ્મા તસ્સ વિપરિણામપચ્ચયાપિ પુગ્ગલસ્સ કાચિ હાનિનામ નત્થીતિ ન સો દુક્ખસચ્ચસઙ્ગહોતિ. લોકિયધમ્મા પન ઉપ્પજ્જમાના પવત્ત માનાચ પુબ્બે વુત્તપકારેહિ સઙ્ખારદુક્ખેહિ ભુસં પીળેત્વા એવ ઉપ્પજ્જન્તિ પવત્તન્તિચ. નિરુજ્ઝમાના મહન્તં પરિળાહદુક્ખં જનેત્વા અપરિયન્તે ખુરચક્કસદિસે વટ્ટદુક્ખયન્તે પુગ્ગલં યોજેન્તાવ નિરુજ્ઝન્તિ. તસ્મા તેએવ પીળનાદિઅત્થેહિ એકન્તદુક્ખા હોન્તીતિ. એતેન નિબ્બાનસ્સપિ સમ્પાપકપચ્ચયાભિસઙ્ખરણલેસં ગહેત્વા દુક્ખસચ્ચત્તપસઙ્ગો નિવત્તિતો હોતીતિ.

દુક્ખસમુદયો અરિયસચ્ચન્તિ એત્થ ભવાભવસઙ્ખાતં દુક્ખક્ખન્ધં સમુદેતિ. પુનપ્પુનં અબ્બોચ્છિન્નં કત્વા ઉદયતિ ઉટ્ઠાપેતિ વડ્ઢેતિવાતિ દુક્ખસમુદયો, આયૂહનટ્ઠો, નિદાનટ્ઠો, સંયોગટ્ઠો, પલિબોધટ્ઠોતિ ચતૂહિ અત્થેહિ લોભસ્સ દુક્ખસમુદયતા વેદિતબ્બા. તત્થ આયૂહનટ્ઠોતિ ભવાભવ સઙ્ખાતસ્સ એકેકસ્મિં ભવેપિ વત્થુકામપટિસંયુત્તસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ ભિય્યો પરિબ્યૂહનટ્ઠો રાસિકરણટ્ઠો નિદાનટ્ઠોતિ તદેવ નિરન્તરં કત્વા અનુપ્પદાનટ્ઠો નિય્યાતનટ્ઠોતિ વુત્તં હોતિ. સંયોગટ્ઠોતિ દુક્ખક્ખન્ધસ્મિંએવ દળ્હં બન્ધનટ્ઠો. પલિબોધટ્ઠોતિ તતો તસ્સ તસ્સ મુચ્ચનુપાયસ્સ નીવારણ વસેન પલિબુન્ધનટ્ઠો ઉપરુન્ધનટ્ઠોતિ અત્થો. દુક્ખનિરોધો અરિયસચ્ચન્તિ એત્થ વટ્ટદુક્ખસ્સ નિરુજ્ઝનં અનુપ્પાદ ધમ્મતાપત્તિ વસેન ખિય્યાનં દુક્ખનિરોધો. દુક્ખં વા નિરુજ્ઝતિ નપવત્તતિ એતસ્મિન્તિ દુક્ખનિરોધો. નિસ્સરણટ્ઠો વિવેકટ્ઠો, અસઙ્ખતટ્ઠો, અમતટ્ઠોતિ ચતૂહિ અત્થેહિ નિબ્બાનસ્સ દુક્ખનિરોધતા વેદિતબ્બા. તત્થ નિસ્સરણટ્ઠોતિ નિસ્સરણ વિમુત્તિયા વિમુચ્ચનટ્ઠો. વિવેકટ્ઠોતિ વટ્ટદુક્ખપલિબોધતો વિવિચ્ચનટ્ઠો. અસઙ્ખતટ્ઠોતિ સઙ્ખારદુક્ખસ્સ અભાવટ્ઠો. અમતટ્ઠોતિ મરણદુક્ખસ્સ અભાવટ્ઠોતિ.

દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદાતિ એત્થ દુક્ખનિરોધં ગમેતિ સમ્પાપેતીતિ દુક્ખનિરોધગામિની. અત્તનો સન્તાને પટિલાભકરણ વસેન પટિપજ્જિતબ્બાતિ પટિપદા. દુક્ખનિરોધગામિનીચ સા પટિપદા ચાતિ વિગ્ગહો. નિય્યાનટ્ઠો, હેત્વટ્ઠો, દસ્સનટ્ઠો, અધિપતેય્યટ્ઠોતિ ચતૂહિ અત્થેહિ અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગસ્સ દુક્ખનિરોધમગ્ગતા વેદિતબ્બા. તત્થ નિય્યાનટ્ઠોતિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિઆદિકં વટ્ટસોતં પટિનિવત્તેત્વા અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધોતિઆદિકં વટ્ટપટિસોતં અભિમુખં નિગ્ગમનટ્ઠો. હેત્વટ્ઠોતિ સબ્બેસં અરિયગુણાનં સુપ્પતિટ્ઠિતભાવ સાધનટ્ઠો. દસ્સનટ્ઠોતિ અઞ્ઞાણઅદસ્સનસઙ્ખાતસ્સ સમ્મોહસ્સ પહાન વસેન ચતુસચ્ચધમ્મસ્સ પટિવિજ્ઝનટ્ઠો. અધિપતેય્યટ્ઠોતિ તણ્હા દાસબ્યવિમુત્તિયા ભૂજિસ્સભાવપત્તિવસેન સયમેવ અત્તનો અધિપતિ હુત્વા વિરોચનટ્ઠો. લોકિયમગ્ગા હિ તણ્હાય આરમ્મણભાવે ઠિતા તણ્હાદાસબ્યં નાતિવત્તન્તીતિ. એત્થચ ઇમે સત્તાનામ એકન્તેન દુક્ખપટિકૂલા હોન્તિ દુક્ખભીરુકા. યેચ અત્તનિ દુક્ખં જનેન્તિ. તેસુ વેરિસઞ્ઞં ઉપ્પાદેન્તિ. અત્તનો પન એકન્તદુક્ખંવા એકન્તદુક્ખજનકંવા તે નજાનન્તિ. તસ્મા તે અત્તનો દુક્ખમુત્તિયા યં યં કમ્મં આયૂહન્તિ. તં તં અત્તનો દુક્ખવડ્ઢિયાએવ સમ્પજ્જતિ. કિં પન એકન્તદુક્ખં, કિંચ એકન્ત દુક્ખજનકન્તિ. અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નભૂતા અત્તનો અત્તનો અત્તહાવપરિયાપન્ના તેભૂમકધમ્માએવ અત્તનો અત્તનો એકન્તદુક્ખાનામ. કસ્મા, તેહિ મુત્તેએવ સબ્બદુક્ખેહિ મુચ્ચનતો, અમુત્તેચ અમુચ્ચનતોતિ. અત્તનો તણ્હાએવ અત્તનો એકન્તદુક્ખજનકંનામ. કસ્મા, તાય પહીનાયએવ એકન્ત દુક્ખેહિ મુચ્ચનતો, અપહીનાયચ અમુચ્ચનતોતિ.

તથા ઇમે સત્તા એકન્તેન સુખકામા હોન્તિ સુખાભિનન્દિનો. યેચ અત્તનિ સુખં જનેન્તિ. તેસુ પિયમિત્તસઞ્ઞં ઉપ્પાદેન્તિ. અત્તનોપન એકન્તસુખંવા એકન્તસુખમગ્ગંવાતે નજાનન્તિ. તસ્મા તે અત્તનો સુખવડ્ઢિયા યં યં કમ્મં આયૂહન્તિ. તં તં અત્તનો દુક્ખવડ્ઢિયાએવ સમ્પજ્જતિ. કિં પન એકન્તસુખં કોચ એકન્ત સુખમગ્ગોતિ. એકન્તદુક્ખધમ્મસ્સ અભાવોએવ અત્તનો એકન્ત સુખંનામ. એકન્તદુક્ખજનકસ્સ પહાનમગ્ગોએવ અત્તનો એકન્ત સુખમગ્ગોનામાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ઇમાનિ ચતુસચ્ચપદાનિ કથેસીતિ વેદિતબ્બં.

[૨૨૩] યં પન વિભાવનિયં

‘‘દુક્ખસ્સ અનુપ્પાદનિરોધો એત્થ એતેનાતિવા દુક્ખનિરોધો’’તિ વુત્તં. તત્થ એતેનાતિ ઇદં નયુજ્જતિ.

ન હિ નિબ્બાનં દુક્ખસ્સ અનુપ્પાદનિરોધ ક્રિયાસાધને દુક્ખેન સહકારી કારણં હોતીતિ. સેસચેતસિકાતિ વેદના સઞ્ઞાહિ સેસા પઞ્ઞાસ ચેતસિકા. અતીતાદિવસેન તિવિધ ભિન્નાનં અજ્ઝત્તાદિ ઓળારિકાદિ હીનાદિ દૂરાદિવસેન દુવિધભિન્નાનઞ્ચ ધમ્માનં રાસટ્ઠેન ખન્ધવોહારો હોતિ. નિબ્બાનસ્સ પન તાદિ સો ભેદો નત્થીતિ વુત્તં ભેદાભાવેનાતિઆદિ. તઞ્હિ અતીતાદિકે તિવિધભેદે એકંપિ ન હોતિ. કસ્મા. અનિદ્દિસિતબ્બ ધમ્મત્તા. તઞ્હિ તેકાલિકધમ્માનં ખયવિરાગનિરોધભૂતો અનિમિત્ત ધમ્મોયેવ હોતિ. તસ્મા ઇદં અતીતે અસુકબુદ્ધકાલે નિબ્બાનં. ઇદં અનાગતે. ઇદં એતરહીતિ એવં કાલભેદેન નિદ્દિસિતબ્બં નહોતિ. તથા દિસા દેસઠાનભેદેન પરિનિબ્બુતપુગ્ગલભેદેન ચ. કેવલં પન અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે યત્તકાનિ અનત્થ પદાનિ દિસ્સન્તિ. તપ્પટિપક્ખસિદ્ધેહિ ગુણપદેહિએવ તં કથે તબ્બન્તિ. દુકેસુ પન અજ્ઝત્તદુકં પત્વા તં બહિદ્ધાએવ હોતિ. ન અજ્ઝત્તં. ઓળારિકદુકં પત્વા સુખુમમેવ હોતિ, ન ઓળારિકં. હીનદુકં પત્વા પણીતમેવ હોતિ, ન હીનં. દૂરે દુકં પત્વા દૂરેએવ હોતિ, ન સન્તિકેતિ. ખન્ધસઙ્ગહનિસ્સટન્તિ ખન્ધસઙ્ગહતો વિમુત્તં.

દ્વારાલમ્બણભેદેનાતિ દ્વારછક્ક આરમ્મણછક્કાનં ભેદેન. આયતનાનિ દ્વાદસ ભવન્તીતિ યોજના. એત્થચ દ્વારછક્કં ધમ્મારમ્મણંએવાતિ સેસધમ્માલમ્બણં સન્ધાય આરમ્મણછક્કં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. દ્વારા.લ. પરિયાયેનાતિ છન્નં દ્વારાનં છન્નં આલમ્બણાનં તેસુ દ્વારાલમ્બણેસુ ઉપ્પન્નાનં વિઞ્ઞાણાનઞ્ચ કમેન ધાતુયો અટ્ઠારસ ભવન્તીતિ યોજના. એત્થપિ દ્વારછક્કે મનોદ્વારં વિઞ્ઞાણેકદેસમેવ હોતિ. દ્વારછક્કં વિઞ્ઞાણસત્તકઞ્ચ ધમ્મા લમ્બણેકદેસમેવાતિ. મગ્ગો લોકુત્તરો મગ્ગોનામ મતોતિ યોજના. મગ્ગયુત્તા એકૂનતિંસધમ્મા ફલભૂતાચ સત્તતિંસ ધમ્મા ચતુસચ્ચ વિનિસ્સટા ચતૂહિ અરિયસચ્ચેહિ વિનિસ્સટા વિમુત્તા. યમેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવાતિ.

ઇતિ પરમત્થદીપનિયાનામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહસ્સ

ચતુત્થવણ્ણનાય સમુચ્ચય સઙ્ગહસ્સ

પરમત્થદીપના નિટ્ઠિતા.