પચ્ચય સઙ્ગહ પરમત્થદીપની

૧૬૬. એવં સત્તહિ પરિચ્છેદેહિ પથમસ્સ નામરૂપપરિચ્છેદ ઞાણસ્સ વિધાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ દુતીયસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહઞાણસ્સ વિધાનં દસ્સેન્તો યેસંસઙ્ખતધમ્માનન્તિઆદિ માહ. ઇદાનિ યેસં સઙ્ખતધમ્માનં સઙ્ખતાસઙ્ખતભૂતા યેધમ્મા યથા યેહિ હેતાદીહિ પચ્ચયાકારેહિ પચ્ચયા ઉપકારકા હોન્તિ. તં વિભાગં તેસં સઙ્ખતધમ્માનં પચ્ચયુપ્પન્નભૂતાનં વિભાગઞ્ચ તેસં પચ્ચયધમ્માનં વિભાગઞ્ચ તેસંપચ્ચયાકારાનં ઇહ વિભાગઞ્ચ ઇમસ્મિં વુચ્ચમાને પચ્ચયસઙ્ગહે યથારહં પવક્ખામીતિ યોજના.

[૨૨૪] વિભાવનિયં પન

‘‘પચ્ચયે દસ્સેતુ’’ન્તિ વુત્તં. તં તં વિભાગન્તિ ઇમિના ન સમેતિ.

[૨૨૫] યઞ્ચ તત્થ

‘‘ઇહ ઇમસ્મિં સમુચ્ચય સઙ્ગહાનન્તરે ઠાને’’તિ ઇહ સદ્દસ્સ અત્થવિભાવનં વુત્તં. તંપિ ન યુજ્જતિ.

એતસ્મિઞ્હિ અત્થે સતિ ઇદાનિ સદ્દો નિરત્થકો હોતીતિ, પટિચ્ચ ફલં સમુપ્પજ્જતિ એતસ્માતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો. તત્થ પટિચ્ચાતિ અવિના, અમુઞ્ચિત્વાતિ અત્થો. અવિજ્જાદિકો પચ્ચયધમ્મોતિ વણ્ણેન્તિ. અથવા, સમુપ્પજ્જનં સમુપ્પાદો. સહજાતધમ્મેહિ સહેવ કલાપવસેન અભિનિબ્બત્તિ પાતુભાવોતિ અત્થો. યથાસકં પચ્ચયં પટિચ્ચ તેન અવિનાભાવીહુત્વા સમુપ્પાદો પટિચ્ચ સમુપ્પાદો, અત્થતો પન સબ્બેસં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભૂતાનં સઙ્ખત ધમ્માનં પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાસઙ્ખાતં સબ્બસઙ્ખતસાધારણં એકં સામઞ્ઞલક્ખણં. યં ઇદપ્પચ્ચયતાતિચ વુચ્ચતિ. તત્થચ ઇદપ્પચ્ચય તાતિ અયં ઇમસ્સ પચ્ચયો અયં ઇમસ્સ પચ્ચયોતિ એવં નિદ્દિસિતબ્બો અયં પચ્ચયો એતેસન્તિ ઇદપ્પચ્ચયા. સઙ્ખતધમ્મા. ઇદપ્પચ્ચયાનં ભાવો ઇદપ્પચ્ચયતા. યથાવુત્ત સામઞ્ઞલક્ખણં એવાતિ અત્થો વેદિતબ્બો, ન પટિચ્ચ ફલં સમુપ્પજ્જતિ એતસ્માતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો. અવિજ્જાદિકો પચ્ચયધમ્મોતિચ ઇમેસં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા. ઇદપ્પચ્ચયાએવ ઇદપ્પચ્ચયતાતિચ. વિસુદ્ધિમગ્ગે પન સમુપ્પજ્જનં સમુપ્પાદોતિ અયમત્થો પટિક્ખિત્તો. પાળિયં પન અયમેવ અધિપ્પેતો વિય દિસ્સતિ. યથાહ –

કતમોચ ભિક્ખવે પટિચ્ચસમુપ્પાદો. જાતિપચ્ચયા ભિક્ખવે જરામરણં, ઉપ્પાદાવા તથાગતાનં અનુપ્પાદાવા તથાગતાનં ઠિતાવ સા ધાતુ, ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતા ઇદપ્પચ્ચયતાતિ.લ. અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા ઉપ્પાદાવા.લ. ઇદપ્પચ્ચયતા. ઇતિ ખો ભિક્ખવે તત્ર તથતા અવિતથતા અનઞ્ઞથતા ઇદપ્પચ્ચયતા. અયં વુચ્ચતિ ભિક્ખવે પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ.

એત્થ હિ ઠિતાવ સા ધાતૂતિઆદિના તત્ર તથતા અવિતથતાતિઆદિનાચ યથાવુત્તં ઇદપ્પચ્ચયતા સઙ્ખાતં સામઞ્ઞ લક્ખણમેવ પટિચ્ચસમુપ્પાદોનામાતિ દસ્સેતિ. ન ચેત્થ ભાવસાધને કતે સતિ પટિચ્ચસદ્દેન સહ સમુપ્પાદસદ્દસ્સ અસમાનકત્તુતાસઙ્ખાતો બ્યઞ્જનયુત્તિવિરોધો અત્થિ. યો પટિચ્ચ ક્રિયાય કત્તા, તસ્સેવ સમુપ્પાદક્રિયાયપિ કત્તુતા સમ્ભવતો. ન હિ ક્રિયાનામ કત્તુરહિતાસમ્ભવતીતિ. સઙ્ખતધમ્મેસુચ ગમ્ભીરેસુ સતિ અનિચ્ચતાદિલક્ખણં વિય ઇદંપિ સઙ્ખતલક્ખણં ગમ્ભીરમેવ હોતીતિ નયિધ ગમ્ભીરવચનવિરોધો સમ્ભવતિ. અથખો સઙ્ખતધમ્મતો સઙ્ખતલક્ખણમેવ ગમ્ભીરતરં હોતીતિ. તાદિસેન પન સામઞ્ઞલક્ખણેન સમ્પન્ના યથાવુત્તા અવિજ્જાદયો સઙ્ખતધમ્મા પટિચ્ચસમુપ્પન્નાનામ. યથાહ-કતમેચ ભિક્ખવે પટિચ્ચસમુપ્પન્નાધમ્મા જરામરણં ભિક્ખવે પટિચ્ચસમુપ્પન્નં.લ. અવિજ્જા ભિક્ખવે પટિચ્ચસમુપ્પન્નાતિ. ઇતિ સબ્બેસં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્ન ભૂતાનં સઙ્ખતધમ્માનં પચ્ચયા સત્ત વુત્તિતાસઙ્ખાતો પટિચ્ચસમુપ્પાદોચ સો નીયતિ ઞાયતિ પટિવિજ્ઝીયતીતિ કત્વા નયોચાતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદનયો. પઠપેતિ સઙ્ખતધમ્મે નાનાપકારેહિ પચ્ચયભેદેહિ પવત્તેતિ દેસેતિ એત્થાતિ પટ્ઠાનં. મહાપકરણં. પટ્ઠાને દેસિતો નયો પટ્ઠાનનયો.

તસ્મિં તસ્મિં પચ્ચયધમ્મે ભાવે વિજ્જમાને સતિ તે તે ભવન્તિ સીલેનાતિ તબ્ભાવભાવિનો. સઙ્ખતધમ્મા. તેસં ભાવો તબ્ભાવભાવિભાવો, ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ. ઇમસ્સ ઉપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતીતિ એવં પવત્તો સઙ્ખતધમ્મનિયામો. તબ્ભાવભાવિભાવોએવ આકારો તબ્ભાવભાવિભાવાકારો. સો એવ તબ્ભાવભાવિભાવાકારમત્તં. મત્તસદ્દેન હેતાદિપચ્ચય સત્તિનિયમં નિવત્તેતિ. તેન ઉપલક્ખિતો નયો પટિચ્ચસમુપ્પાદ નયો. આહચ્ચપચ્ચયટ્ઠિતિં આરબ્ભાતિ એત્થ હેતુ આરમ્મણા દિવસેન તથાતથા ઉપકારકતાસઙ્ખાતો પચ્ચયસત્તિ વિસેસો આહચ્ચપચ્ચયટ્ઠિતિનામ. સો હિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિઆદીસુ વિય પચ્ચયધમ્મુદ્ધારમત્તે અટ્ઠત્વા હેતુપચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચહોતિઆદિના પચ્ચયસત્તિ વિસેસુદ્ધારવસેન આહચ્ચ મત્થકં પાપેત્વા દેસિતત્તા આહચ્ચપચ્ચયટ્ઠિતીતિ વુચ્ચતિ. પચ્ચયધમ્મા તિટ્ઠન્તિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નાભિસઙ્ખરણ કિચ્ચં પત્વા અનોસક્કમાના હુત્વા પવત્તન્તિ એતાયાતિ કત્વા. આરબ્ભાતિ પટિચ્ચ. વુચ્ચતીતિ ભગવતા કથીયતિ.

ઉભયં પન વોમિસ્સિત્વા પપઞ્ચેન્તિ આચરિયાતિ ઇદં પટિચ્ચ સમુપ્પાદં પપઞ્ચેન્તે સન્ધાય વુત્તં. તેહિ તં પપઞ્ચયન્તા પટ્ઠાન નયંપિ આહરિત્વા પપઞ્ચેન્તીતિ. યથા સૂરિયો ઉદયન્તો અન્ધકારે વિધમેત્વા દબ્બસમ્ભારે મહાજનસ્સ પાકટે કરોતિ. એવમેવં ઉપ્પન્નં ચતુસચ્ચઞાણં અવિજ્જન્ધકારં વિધમિત્વા ચતુસચ્ચ ધમ્મં વિદતિ પાકટં કરોતીતિ વિજ્જા. તપ્પટિપક્ખત્તા મોહો અવિજ્જાનામ. સો હિ ઉપ્પજ્જમાનો ધમ્મેસુ અઞ્ઞાણઅદસ્સન સઙ્ખાતં અન્ધકારં જનેત્વાવ ઉપ્પજ્જતિ. પટિચ્ચ ફલં એતિ આગચ્છતિ એતસ્મા એતેનાતિ વા પચ્ચયો. અવિજ્જાચ સા પચ્ચયો ચાતિ અવિજ્જાપચ્ચયો. તસ્મા અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા સમ્ભવન્તીતિ સમ્બન્ધો. સઙ્ખતં કાયવચીમનોકમ્મં અભિસઙ્ખરોન્તિ સત્તા એતેહીતિ સઙ્ખારા. વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં. વિજાનન્તિ સત્તા એતેનાતિ વા વિઞ્ઞાણં. આરમ્મણે નમતીતિ નામં. રુપ્પતિ વિકારં આપજ્જતીતિ રૂપં. અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનં. દેવાનં દેવાયતનમિવ. ફુસતીતિ ફસ્સો. ફુસન્તિ સમ્પયુત્તકા ધમ્મા એતેનાતિ વા ફસ્સો. વેદયતીતિ વેદના. વેદયન્તિ પચ્ચનુભવન્તિ સત્તા એતાયાતિવા વેદના. તસ્સતિ પરિતસ્સતીતિ તણ્હા. નિચ્ચપિપાસવસેન આરમ્મણહેતુ નિચ્ચં ચઞ્ચલતિ પત્થેતિ વાતિ અત્થો. તસ્સન્તિ પરિતસ્સન્તિ ચઞ્ચલન્તિ સત્તા એતાયાતિ વા તણ્હા. ઉપાદિયતીતિ ઉપાદાનં. અમુઞ્ચગાહં ગણ્હાતીતિ અત્થો. ઉપાદિયન્તિ સત્તા એતેનાતિ વા ઉપાદાનં.

ભવતિ વડ્ઢતીતિ ભવો. ભવન્તિ જાયન્તિ વડ્ઢન્તિ સુખદુક્ખાનિ એતેનાતિ વા ભવો. જનનં જાતિ. જાયન્તિ પાતુભવન્તિ સઙ્ખત ધમ્મા એતાયાતિ વા જાતિ. જીરણં જરા. જીરન્તિ જિણ્ણભાવં ગચ્છન્તિ એતાયાતિ વા જરા. સોચનં સોકો. સોચન્તિ ચિત્તપરિળાહં ગચ્છન્તિ એતેનાતિ વા સોકો. પરિદેવનં પરિદેવો. તં તં પવત્તિં પરિકિત્તેત્વા દેવન્તિ કન્દન્તિ એતેનાતિ વા પરિદેવો. ખમિતું સહિતું દુક્કરન્તિ દુક્ખં. દુમ્મનસ્સ વિરૂપચિત્તસ્સ ભાવો દોમનસ્સં. ભુસો આયાસનં ઉપાયાસો. આયાસનન્તિ અનસ્સાસનં. વિસીદનન્તિ અત્થો. એવન્તિ ઇમિના યથાવુત્તેન. અવિજ્જાદિ સઙ્ખારાદિપચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્ન પરંપરવિધિના સમુદયો હોતીતિ સમ્બન્ધો. એતસ્સકેવલસ્સદુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ અવિજ્જાદિકસ્સ એતસ્સ સકલસ્સ દુક્ખરાસિસ્સ કેનચિ સુખેન અસંમિસ્સસ્સ વા દુક્ખરાસિસ્સ અભિનિબ્બત્તિ હોતીતિ અત્થો. એત્થચ દુવિધો પટિચ્ચસમુપ્પાદનયો સુત્તન્તિકનયો અભિધમ્મનયોતિ. તત્થ સુત્તન્તિકનયેન તાવ અવિજ્જા ચતુબ્બિધા દુક્ખપટિચ્છાદિકા સમુદયપટિચ્છાદિકા નિરોધપટિચ્છાદિકા મગ્ગપટિચ્છાદિકાચાતિ. અભિધમ્મનયેન પન પુબ્બન્તપટિચ્છાદિકા અપરન્ત પટિચ્છાદિકા પુબ્બન્તાપરન્તપટિચ્છાદિકા પટિચ્ચસમુપ્પાદપટિચ્છાદિકાતિ ચતૂહિ સદ્ધિં અટ્ઠ વિધાતિ વેદિતબ્બા.

સઙ્ખારા સુત્તન્તિકનયેન સાસવા કુસલાકુસલચેતના અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો આનેઞ્જા ભિસઙ્ખારોતિ પન તિવિધા હોન્તિ. તત્થ દ્વાદસ અકુસલચેતના અપુઞ્ઞાતિ સઙ્ખારોનામ. કામરૂપ કુસલચેતના પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારોનામ. અરૂપકુસલચેતના આનેઞ્જાતિસઙ્ખારોનામ. અભિધમ્મનયેન પન સબ્બાપિ લોકિયલોકુત્તરભૂતા કુસલાકુસલચેતના સઙ્ખારાનામ. કિરિયચેતના પન સબ્બાપિ વિભઙ્ગે નગહિતા. અટ્ઠકથાયઞ્ચ કિરિયધમ્માનં પન યસ્મા નેવ અવિજ્જા ન કુસલા કુસલમૂલાનિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયત્તં લભન્તિ. તસ્મા કિરિયવસેન પચ્ચયાકારો નવુત્તોતિ વુત્તં. અવિજ્જાચ કુસલાકુસલમૂલા નિચ કિરિયધમ્માનં ઉપનિસ્સય પચ્ચયા ન હોન્તિ. તસ્મા કિરિયધમ્મા પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાયં નગહિતાતિ વુત્તં હોતિ. સંયુત્તેપિ યતો ખો ભિક્ખવે ભિક્ખુનો અવિજ્જા પહીના હોતિ. વિજ્જાઉપ્પન્ના. સો અવિજ્જા વિરાગા વિજ્જુપ્પાદા નેવ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ. ન અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં. ન આનેઞ્જાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતીતિ વુત્તં. અત્તનો અનુરૂપપચ્ચયવસેન પન તેસંપિ પટિચ્ચ સમુપ્પાદો અવારિતોયેવ. નહિ કોચિ પટિચ્ચસમુપ્પાદરહિતો સઙ્ખતધમ્મોનામ અત્થીતિ. એસ નયો વિઞ્ઞાણાદીસુપીતિ. વિઞ્ઞાણન્તિ બાત્તિંસવિધં લોકિયવિપાકવિઞ્ઞાણં સુત્તન્તિકનયેન. અભિધમ્મનયેન પન કિરિયચિત્તવજ્જિતં એકૂનસત્તતિવિધં લોકિયલોકુત્તરવિઞ્ઞાણં. નામરૂપન્તિ લોકિય વિઞ્ઞાણ સહજાતં વેદનાદિખન્ધત્તયં પટિસન્ધિયં કમ્મજરૂપં પવત્તિયં ચિત્તજ રૂપઞ્ચ સુત્તન્તિકનયેન. અભિધમ્મનયેન પન સબ્બં કુસલાકુસલ વિપાકસમ્પયુત્તં ખન્ધત્તયં વુત્તપ્પકારરૂપઞ્ચ. અટ્ઠકથાયં પન લદ્ધપચ્છાજાતપચ્ચયં સબ્બંપિ ચતુસમુટ્ઠાનરૂપં ગહિતમેવ.

[૨૨૬] વિભાવનિયં પન

‘‘તદુભયંપિ ઇધ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસહગત’’ન્તિ વુત્તં. તં અનુપપન્નં.

સળાયતનન્તિ છ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ એવ સબ્બત્થ પાળિયં વિભત્તાનિ. એકચ્ચે પન આચરિયા બાહિરાયતનાનિ ફસ્સસ્સ પચ્ચયા હોન્તીતિ કત્વા તાનિપિ ઇધ ગણ્હન્તિ. તંપિ નિદાનવગ્ગ પાળિયા સમેતિયેવ. યથાહ –

કતમોચ ભિક્ખવે લોકસ્સ સમુદયો. ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપેચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના. વેદનાપચ્ચયા તણ્હા.લ. દોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તીતિ અયં લોકસ્સ સમુદયો. સોતઞ્ચ.લ. મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મેચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો.લ. લોકસ્સ સમુદયોતિ.

ફસ્સવેદનાદયોપિ નયદ્વયે તં તં વિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા વેદિતબ્બા. તણ્હુપાદાનાનિ પાકટાનિ. ભવો દુવિધો કમ્મભવો ઉપપત્તિભવોચ. લોકિયકુસલાકુસલભૂતા ચેતનાચ. ચેતનાસમ્પયુત્તા અભિજ્ઝાદયો અનભિજ્ઝાદયોચ કમ્મભવો. યથાહ-સબ્બંપિ ભવગામિકમ્મં કમ્મભવોતિ. કમ્મનિબ્બત્તા પન સબ્બેપિ લોકિયવિપાકક્ખન્ધા સબ્બાનિચ કમ્મજરૂપાનિ ઉપપત્તિભવો સુત્તન્તિકનયેન. અભિધમ્મનયેન પન લોકુત્તર ખન્ધાપિ વિભઙ્ગે આગતાએવ. જાતિજરામરણાનિ સબ્બેસં સઙ્ખત ધમ્માનં લક્ખણપત્તાનિ. સોકાદીસુ ઞાતિબ્યસનાદીહિ ફુટ્ઠસ્સ સોચનાકારેન પવત્તા દોમનસ્સવેદના સોકોનામ. રોદનાકારેન પવત્તો અનિટ્ઠો ચિત્તજસદ્દો પરિદેવોનામ. કાયિકા દુક્ખવેદના દુક્ખંનામ. ચેતસિકા દુક્ખવેદના દોમનસ્સંનામ. ઞાતિબ્યસનાદિનિમિત્તં સંસીદનવિસીદનાકારપવત્તો દોસો ઉપાયાસોનામ. અયમેત્થ વિભાગો. યેસં પન ખન્ધદુક્ખે અવિજ્જા અપ્પહીના હોતિ. તેસં ઇતરસચ્ચેસુપિ સા અપ્પહીનાએવ હોતીતિ તે ખન્ધપવત્તિયંએવ સુખસઞ્ઞં લભન્તિ. ખન્ધનિરોધે દુક્ખસઞ્ઞં. ખન્ધપવત્તિમગ્ગેએવ સુખમગ્ગસઞ્ઞં લભન્તિ. ખન્ધનિરોધમગ્ગે દુક્ખમગ્ગસઞ્ઞં. તસ્મા ખન્ધપવત્તિપચ્ચયભૂતા પુઞ્ઞા પુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારધમ્માએવ તેસં અવિજ્જાનિવુટાનં સુખકામાનં દુક્ખપટિકૂલાનં સત્તાનં પટિસરણા હોન્તીતિ વુત્તં અવિજ્જાપચ્ચ યાસઙ્ખારાતિ. એત્થચ વિસેસતો પચ્ચુપ્પન્નખન્ધપટિચ્છાદિકાય અવિજ્જાય દુચ્ચરિતભૂતા અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારા સમ્ભવન્તિ. અનાગત ખન્ધપટિચ્છાદિકાય અવિજ્જાય સુચરિતભૂતા પુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારા સમ્ભવન્તીતિ વેદિતબ્બા. સઙ્ખારેસુ સતિ અપ્પહીનભવતણ્હાનં સત્તાનં ચુતિઅનન્તરં પુનભવાભિનિબ્બત્તિયા કોચિ વિબન્ધો નામ નત્થિ. તસ્મા સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં નામરૂપં સળાયતનં ફસ્સો વેદનાતિ ઇમે અત્તભાવસઞ્ઞિતા પઞ્ચધમ્મા ભવન્તરે પાતુ ભવન્તિ. તત્થ પન વિઞ્ઞાણમેવ પધાનં જેટ્ઠકં હોતીતિ વુત્તં. સઙ્ખારપચ્ચયાવિઞ્ઞાણન્તિ વિઞ્ઞાણેચ સતિ તસ્સ ઉદયભૂતાનં નામરૂપાનં ઉપ્પત્તિયા વિબન્ધોનામ નત્થીતિ વુત્તં. વિઞ્ઞાણપચ્ચયાનામ રૂપન્તિ. એત્તાવતા સામઞ્ઞતો પરિપુણ્ણોનામ કાયો રૂપ કાયોચ વુત્તો હોતિ. એવંસન્તેપિ તેસુ દ્વીસુ કાયેસુ યેધમ્મા સત્તપઞ્ઞત્તિયા પધાનઙ્ગભૂતા હોન્તિ. યેહિચ ફસ્સા દીનિ ઉપરિ અઙ્ગાનિ આગતાનિ હોન્તિ. યેસુચ સત્તા અત્તગાહં દળ્હતરં ગણ્હન્તિ. તે વિસું નીહરિત્વા દસ્સેતું નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિ વુત્તં. નામરૂપે સતિ તેસંપિ ઉપ્પત્તિયા વિબન્ધો નત્થિયેવ. સળાયતનસમુટ્ઠિતોચ ફસ્સો સળાયતને સતિ એકન્તેન સમ્ભવતીતિ વુત્તં સળાયતનપચ્ચયાફસ્સોતિ. ફસ્સસમુટ્ઠિતાચ વેદના ફસ્સે સતિ એકન્તેન સમ્ભવતિયેવાતિ વુત્તં ફસ્સપચ્ચયાવેદનાતિ. સુખવેદનાસદિસો તણ્હાય અવસ્સયોનામ નત્થીતિ વુત્તં વેદનાપચ્ચયાતણ્હાતિ. કામુપાદાનઞ્ચનામ એકસ્મિં આરમ્મણે પુનપ્પુનં સમુદાચરિત્વા દળ્હત્તપ્પત્તા તણ્હાએવ, દિટ્ઠિયોચ અત્તનિચ અત્તનો આરમ્મણેસુચ અસ્સાદન ખમન રોચન ભૂતાય તણ્હાય વસેન દળ્હત્તં આપજ્જન્તીતિ વુત્તં તણ્હાપચ્ચયાઉપાદાનન્તિ. ઉપાદિયન્તાચ તસ્સ તસ્સ ઉપાદાનિયસ્સ અત્થસ્સ હિતવુડ્ઢિસઞ્ઞિતં તંતં કમ્મભવં આયૂહન્તિયેવાતિ વુત્તં ઉપાદાનપચ્ચયાભવોતિ. ભવસદ્દો હેત્થ વડ્ઢિપરિયાયો. યથા –

સુવિજાનો ભવં હોતિ, દુવિજાનો પરાભવોતિ.

કમ્મભવે સતિ એકન્તેન પુનભવોપિ સમ્ભવતીતિ વુત્તં ભવપચ્ચયાજાતીતિ. જાતિયાચ સતિ એકન્તેન જરામરણં હોતિયેવાતિ વુત્તં જાતિપચ્ચયાજરામરણન્તિ. અયમેત્થ તબ્ભાવભાવિભાવવિધિ. સોકાદિવચનઞ્ચેત્થ ઈદિસેન તબ્ભાવ ભાવિભાવેન પવત્તસ્સ સકલસ્સ વટ્ટધમ્મસ્સ આદીનવરાસિદસ્સ નત્થં વુત્તન્તિ. એત્થાતિ ઇમસ્મિં પચ્ચયસઙ્ગહે. તત્થાતિ તસ્મિં પટિચ્ચસમુપ્પાદનયે. અદ્ધાનવન્તે ધમ્મે ભુસો ધારેતીતિ અદ્ધા. કાલો. સો હિ તેકાલિકે ધમ્મે સન્તાનાનુપબન્ધવસેન કપ્પપરંપરા વસ્સ ઉતુ માસ પક્ખ રત્તિ દિવ પરંપરાચ હુત્વા અપતમાને ધારેન્તો વિય ઉપટ્ઠાતીતિ. અથવા, ભુસો દહન્તિ તિટ્ઠન્તિ પવત્તન્તિ તેકાલિકા ધમ્મા એત્થાતિ અદ્ધા. કાલોયેવ. સો પન સયં અભિન્નોપિ ભેદવન્તે ધમ્મે ઉપાદાય ભિન્નો વિય ઉપચરિતું યુત્તોતિ વુત્તં તયોઅદ્ધાતિ.

[૨૨૭] યં પન વિભાવનિયં

‘‘અતતિ સતતં ગચ્છતિ પવત્તતીતિ અદ્ધાતિ વુત્તં’’. તં ન સુન્દરં.

એવઞ્હિ સતિ અદ્ધાનન્તિ નસિજ્ઝતિ. યથા અદ્ધાનમગ્ગપટિપન્નોતિ. અઙ્ગાનીતિ અવયવપધાનઙ્ગાનિ. પધાનસમ્ભારાતિ વુત્તં હોતિ. આકારાતિ અવયવકોટ્ઠાસા. કોટ્ઠાસત્થો હેત્થ આકારસદ્દો. યથા દ્વત્તિંસાકારાતિ. આકિરન્તિ તત્થ તત્થ પકિરિત્વા થપિતા વિય હોન્તીતિ આકારાતિપિ વદન્તિ. સન્ધીતિ દ્વિન્નં દ્વિન્નં સઙ્ખેપાનં સઙ્ઘટનટ્ઠાનં. સઙ્ખેપાતિ પધાનધમ્મસઙ્ગહા. વટ્ટન્તિ પુનપ્પુનં આવટ્ટન્તીતિ વટ્ટાનિ. મૂલયન્તિ સબ્બેપિ વટ્ટધમ્મા એત્થ તિટ્ઠન્તિ તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ મૂલાનિ. પતિટ્ઠા. પભવાતિ અત્થો. યસ્મા એકો પુરિસો એકાય અઙ્ગુલિયા સમુદ્દો દકં ગહેત્વા મહાજનસ્સ મુખે પક્ખિપિત્વા ચતૂસુ મહાસમુદ્દેસુ ઉદકસ્સ લોણભાવં સઞ્ઞાપેન્તો વિય ભગવાપિ અવિજ્જા પચ્ચયા સઙ્ખારાતિઆદિના એકમેવ પચ્ચુપ્પન્નભવં પરિપુણ્ણં દેસેત્વા અનમતગ્ગસ્સ સકલસ્સ સંસારવટ્ટસ્સ પવત્તિં ઞાપેસિ. પરિપુણ્ણં દેસેન્તેનચ નામ તસ્સ એકસ્સ ભવસ્સ હેતુચ દેસેતબ્બો હોતિ. ફલઞ્ચ દેસેતબ્બં હોતિ. તત્થ હેતૂ નામ પુરિમભવે સિદ્ધા અવિજ્જા સઙ્ખારા. ફલંનામ અનાગતભવે જાતિ. ઇતિ એકભવવિસયાપિ અયં દેસના એકદેસેન અતીતાનાગત સાધારણાચ હોતીતિ વુત્તં અવિજ્જાસઙ્ખારાઅતીતોઅદ્ધાતિઆદિ. એત્થચ અદ્ધુનો અદ્ધાવન્તાનઞ્ચ અભેદં વિય કત્વા વચનં ધમ્મતો વિસું અદ્ધાસઙ્ખાતસ્સ કાલસ્સ અભાવં દસ્સેતિ. કાલોયેવ લોકં પવત્તેતિ નિવત્તેતીતિ પવત્તં મિચ્છાવાદઞ્ચ નીવારેતિ. ન હિ સયં અભાવભૂતો કાલો કસ્સચિ પવત્તકો નિવત્તકોચ ભવિતું યુત્તોતિ. કસ્મા પનેત્થ એકમેકસ્સ પચ્ચુપ્પન્નસ્સ અત્તભાવસ્સ પવત્તિં દસ્સેન્તો ભગવા અતીતભવે હેતુઞ્ચ અનાગતભવે ફલઞ્ચ દસ્સેતીતિ. અહેતુવિસમહેતુદિટ્ઠીનં નીવારણત્થં અતીતહેતુ દસ્સનં. ઉચ્છેદદિટ્ઠિ નીવારણત્થં અનાગતફલદસ્સનં. સસ્સત દિટ્ઠિનીવારણત્થં ઉભયદસ્સનન્તિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ અહેતુ અપચ્ચયા સત્તા પવત્તન્તિ નિવત્તન્તિ સંકિલિસ્સન્તિ વિસુજ્ઝન્તીતિ પવત્તા દિટ્ઠિ અહેતુદિટ્ઠિનામ. બ્રહ્મા પજાપતિ ઇસ્સરનિમ્માનાદિવસેન અભૂત હેતુદસ્સનં વિસમહેતુદિટ્ઠિનામ. સત્તા મરણે ઉચ્છિજ્જન્તિ, અનાગતે જાતિનામ નત્થીતિ પવત્તા દિટ્ઠિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિનામ. અત્તાનિચ્ચો ધુવો, સોવ ભવતો ભવં સન્ધાવતિ સંસરતીતિ પવત્તા દિટ્ઠિ સસ્સતદિટ્ઠિનામ. એવં નિચ્ચો હુત્વા સન્ધાવન્તોપન અવિજ્જાદીહિ સાધેતબ્બો નહોતિ. તસ્મા અવિજ્જાસઙ્ખારેહિ ભવન્તરે પુન વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિં વદન્તેન સસ્સતદિટ્ઠિ નીવારિતા હોતીતિ.

કસ્મા પનેત્થ સોકાદયો અઙ્ગેસુ નગહિતાતિ. જાતિયા સતિ સોકાદયો એકન્તેન સમ્ભવન્તીતિ એવં તબ્ભાવ ભાવિભાવ લક્ખણસ્સ અભાવતો. સતિપિ હિ જાતિયા રૂપ લોકે અરૂપલોકેચ તે ન સમ્ભવન્તિ. કામલોકેપિ કેસઞ્ચિ ન સમ્ભવન્તિયેવાતિ. યદિએવં કિમત્થં તેસં વચનન્તિ. જાતિયાવા અવિજ્જાદિકસ્સવા વુત્તપ્પકારસ્સ સકલસ્સ વટ્ટપવત્તસ્સ મહાઆદીનવરાસિદસ્સનત્થન્તિ દસ્સેતું સોકાદિવચનં પનેત્થ નિસ્સન્દ ફલનિદસ્સનન્તિ વુત્તં. તત્થ નિસ્સન્દફલનિદસ્સનન્તિ જાતિયા મહાઆદીનવ રાસિસઙ્ખાતસ્સ ઉદયફલસ્સ નિદસ્સનન્તિ અત્થો. કસ્મા પન ઇમસ્સ પચ્ચુપ્પન્ન ભવસ્સ અતીતપચ્ચયા દ્વે અવિજ્જા સઙ્ખારા એવ પાળિયં વુત્તા. કિં પન તે એવ દ્વે ઇમસ્સ પચ્ચયા હોન્તીતિ. અઞ્ઞેપિ હોન્તિયેવ. અથ કસ્મા તે પાળિયં ન વુત્તાતિ. અવુત્તાનંપિ તેસં અત્થતો લદ્ધત્તાતિ. કથઞ્ચ તે અવુત્તાપિ લદ્ધાતિ. તબ્ભાવ ભાવિભાવલક્ખણેન તદવિનાભાવિભાવલક્ખણેનચ લદ્ધાતિ દસ્સેન્તો અવિજ્જાસઙ્ખારગ્ગહણેનાતિઆદિ માહ. એસ નયો પરત્થપિ. તત્થ અવિજ્જા સઙ્ખારગ્ગહણેનાતિ પાળિયં આદિતો વુત્તેન અવિજ્જાસઙ્ખાર વચનેન. તણ્હુપાદાનભવાપિ ગહિતા ભવન્તીતિ અવિજ્જાભાવે ભાવતો, અભાવેચ અભાવતો અવિજ્જાગહણેન તણ્હુપાદાનાનિપિ ગહિતાનિ ભવન્તિ. સઙ્ખારભાવેચ ભાવતો, અભાવેચ અભાવતો સઙ્ખારગ્ગહણેન કમ્મભવોપિ ગહિતો ભવતીતિ અત્થો.

વિભાવનિયં પન

કિલેસભાવસામઞ્ઞતો અવિજ્જાગહણેન તણ્હુપાદાનાનિ. કમ્મભાવ સામઞ્ઞતો સઙ્ખારગ્ગહણેન કમ્મભવો ગહિતોતિ વુત્તં. તંપિ યુજ્જતિ.

તથા અવિજ્જા સઙ્ખારા ગહિતા ભવન્તીતિ સમ્બન્ધો. તદવિના ભાવિભાવેન તણ્હુપાદાનવચનેન અવિજ્જાચ ભવવચનેન સઙ્ખારાચ ગહિતાતિ અત્થો. લક્ખણધમ્માનં લક્ખિતબ્બધમ્મેહિ અવિનાભાવિભાવતો તદવિનાભાવિભાવેન જાતિજરા.લ. ગહિતન્તિ વુત્તં. ઇતિકત્વાતિ ઇમિના કારણેન. વીસતાકારા ભવન્તીતિ સમ્બન્ધો. પથમં હેતુપઞ્ચકં એકો સઙ્ખેપો. દુતીયં ફલપઞ્ચકં એકો. તતીયં હેતુપઞ્ચકં એકો. ચતુત્થં ફલપઞ્ચકં એકો સઙ્ખેપોતિ ચતુસઙ્ખેપા હોન્તિ. ચત્તારો સઙ્ગહા હોન્તીતિ અત્થો. ચતૂસુ પન સઙ્ખેપેસુ સિદ્ધેસુ પથમેન દુતીયસ્સ દુતીયેન તતીયસ્સ તતીયેન ચતુત્થસ્સાતિ એવં તિસ્સો સન્ધિયોપિ સિજ્ઝન્તિયેવાતિ વુત્તં તિસન્ધિ ચતુસઙ્ખેપાચ ભવન્તીતિ. એત્થચ હેતુપઞ્ચકં ફલપઞ્ચકન્તિ એતં લોકસ્સ પાકટવોહારવસેન વુત્તં. હેતુફલ સદ્દા પન પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નપરિયાયા એવ હોન્તીતિ દુતીયપઞ્ચકસ્સ પથમં ઉપાદાય ફલપઞ્ચકતા તતીયં ઉપાદાય હેતુપઞ્ચકતાચ ન ન સમ્ભવતિ. તથા તતીયસ્સપિ ચતુત્થં ઉપાદાય હેતુપઞ્ચકતા દુતીયં ઉપાદાય ફલપઞ્ચકતાચાતિ. એવઞ્હિ સતિ હેતુતો ફલમેવ સિયા. ન ફલતો હેતૂતિ ચોદના અનોકાસાએવ હોતીતિ. દ્વીસુ પન હેતુપઞ્ચકેસુ સઙ્ખારકમ્મભવાનં વિસેસો અટ્ઠકથાયં વુત્તોયેવ. યથાહ-દાનં દસ્સામીતિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા માસંપિ સંવચ્છરંપિ દાનુપકરણાનિ સજ્જન્તસ્સ ઉપ્પન્ના પુરિમચેતનાયો આયૂહનસઙ્ખારાનામ. પટિગ્ગાહકાનં પન હત્થે દક્ખિણં પતિટ્ઠાપયતો ઉપ્પન્ના ચેતના ભવોતિ વુચ્ચતિ. એકાવજ્જનેસુવા છસુ જવનેસુ ચેતના આયૂહન સઙ્ખારાનામ. સત્તમજવનચેતના ભવો. યાકાચિવા પન ચેતના ભવો. તંસમ્પયુત્તા આયૂહન સઙ્ખારાનામાતિ. કમ્મભવો ઉપપત્તિભવોતિ દ્વે ભવા દ્વાદસસુ અઙ્ગેસુ એકસ્સેવ ભવ અઙ્ગસ્સ અવયવાનામ હોન્તીતિ વુત્તં કમ્મભવસઙ્ખાતોભવે કદેસોતિઆદિ. એત્થચ સઙ્ખારકમ્મભવાનં વિસેસો વુત્ત નયેનેવ વેદિતબ્બો.

[૨૨૮] યં પન વિભાવનિયં

‘‘કમ્મભવસઙ્ખાતો ભવેકદેસોતિ એત્થ આયતિં પટિસન્ધિયા પચ્ચયચેતના સઙ્ખારાતિ વેદિતબ્બા’’તિ વુત્તં. તં ઇધ ન યુજ્જતિ.

તેસં દ્વિન્નંપિ દ્વીસુ હેતુપઞ્ચકેસુ સઙ્ગહિતત્તાતિ. યથા રુતપાળિનયેનવા એતં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અવસેસાચાતિ ઇદં જાતિજરામરણેહિ સદ્ધિં વિઞ્ઞાણાદિફલપઞ્ચકં સન્ધાય વુત્તં. એત્થચ યદેતં પુબ્બે જાતિજરામરણગ્ગહણેન વિઞ્ઞાણાદિ ફલ પઞ્ચકં ગહિતં. તં અત્થતો ઉપપત્તિભવોએવ. નહિ ફલપઞ્ચકતો અઞ્ઞો ઉપપત્તિભવોનામ અત્થીતિ. એવં સન્તેપિ ધમ્મવિભાગ રક્ખણત્થં ઉપપત્તિભવસદ્દેન ચતુત્થપઞ્ચકં ગહિતન્તિ યુત્તં. દ્વાદસસુ અઙ્ગેસુ અવિજ્જાનામ મોહો. સોચ અકુસલમૂલં. તણ્હાનામ લોભો. સોચ અકુસલ મૂલન્તિ વુત્તં અવિજ્જા તણ્હાવસેન દ્વે મૂલાનીતિ. અથવા, મૂલન્તિ સીસં. દ્વે વટ્ટસીસાનીતિ અત્થો. અટ્ઠકથાયં પન પુરિમં પઞ્ચકદ્વયં એકં ભવચક્કં પચ્છિમં પઞ્ચકદ્વયં એકં ભવચક્કન્તિ કત્વા પુરિમં અવિજ્જામૂલં. તઞ્ચ દિટ્ઠિચરિતાનંવા અપાયગામીનંવા ચક્કં. પચ્છિમં તણ્હામૂલં. તઞ્ચ રાગચરિતાનંવા સુગતિગામીનંવા ચક્કન્તિ દસ્સિતં. ચક્કન્તિ પન યતો પટ્ઠાય વટ્ટસન્તાનસ્સ આરબ્ભો હોતિ. તસ્મિં પુન આગતેએવ ચક્કંનામ સિયા. તસ્મા ઇધ દુતીયેન હેતુફલ યુગળેન સદ્ધિં સબ્બં એકમેવ ચક્કન્તિ યુત્તં.

કસ્મા પનેત્થ આગમનસમ્ભારેસુ અવિજ્જાએવ સીસં કત્વા વુત્તા. ગમનસમ્ભારેસુચ તણ્હાએવ. નનુ ઉભયત્થ ઉભયંપિ સીસં કત્વા વત્તબ્બન્તિ. વુચ્ચતે, સુખવેદનાસદિસો હિ તણ્હાય આહારોનામ નત્થિ. તસ્મા વેદનઙ્ગતો પરં વટ્ટઙ્ગં ઘટેન્તેન વેદના નુરૂપાતણ્હાએવ વત્તબ્બા. ન અવિજ્જાતિ ગમનસમ્ભારેસુ તાવ અવિજ્જાય ઓકાસો નત્થિ. સબ્બપથમં આરબ્ભટ્ઠાનેચ સબ્બપધાના અવિજ્જાએવ વત્તબ્બા હોતિ. સાચ સઙ્ખારુપ્પાદને અવિરજ્ઝનકઙ્ગભૂતાતિ ન તેસં અન્તરે એકસ્સ અઙ્ગસ્સ અત્થાય કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અત્થીતિ આગમનસમ્ભારેસુ તણ્હાય ઓકાસો નત્થીતિ. અયઞ્હિ પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાનામ પધાનઙ્ગપરિગ્ગહ વસેન પવત્તા. ન લબ્ભમાન સબ્બધમ્મ પરિગ્ગહ વસેનાતિ.

યં પન વિભાવનિયં

પુબ્બન્તસ્સ અવિજ્જામૂલં. અપરન્તસ્સ તણ્હામૂલન્તિ વુત્તં.

તત્થ પુબ્બન્તસ્સાતિ પુબ્બસ્સ હેતુફલકોટ્ઠાસસ્સ. અપરન્તસ્સાતિ પચ્છિમસ્સ હેતુફલ કોટ્ઠાસસ્સાતિ અત્થોતિ. કસ્મા પનેતાનિ દ્વેમૂલાનિનામ હોન્તીતિ આહ –

તેસમેવચ મૂલાનં, નિરોધેન નિરુજ્ઝતીતિ.

તેસં સમુદયેન સકલવટ્ટં સમુદેતિ. નિરોધેનચ નિરુજ્ઝતિ. તસ્મા તાનિ દ્વેમૂલાનિનામાતિ વુત્તં હોતિ. કેચિ પન પટિલોમ પટિચ્ચસમુપ્પાદ દસ્સનમેતન્તિ વદન્તિ. પટિલોમ પટિચ્ચ સમુપ્પાદોનામ અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધોતિઆદિકો નિરોધવારો. ઇદાનિ સોકાદિ વચનં ન કેવલં નિસ્સન્દફલ નિદસ્સનત્થમેવ હોતિ. અથખો જરામરણેન સદ્ધિં એકં અઙ્ગં હુત્વા ઉપરિ વટ્ટમૂલધમ્મપટિપાદકાનં દુક્ખધમ્માનં નિદસ્સનત્થંપિ હોતીતિ દસ્સેન્તો જરામરણ મુચ્છાયાતિઆદિ માહ. તત્થ મુચ્છાસદ્દેન સોકાદીનં ગહણં. તેપિ હિ સયં આસવસમ્ભૂતા હુત્વા પુન આસવુપ્પાદાય પચ્ચયા હોન્તીતિ એતેન તેસં જરામરણઙ્ગે ગહણં સિદ્ધં ભવતિ. જરામરણમુચ્છાય અભિણ્હસો પીળિતાનં બાલાનં આસવા અભિણ્હસો સમુપ્પજ્જન્તિ. આસવાનંસમુપ્પાદાઅવિજ્જાચ પવડ્ઢતિ. આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયોતિ હિ વુત્તં. એવઞ્ચ સતિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ પુન આબન્ધમેવ વટ્ટન્તિ અત્થો. એત્થચ –

નાના બ્યસનફુટ્ઠસ્સ, સોકાદીનં પવત્તિતો;

અવિજ્જા તણ્હા વડ્ઢન્તિ, યતો વટ્ટં પવત્તતી તિપિ.

વત્તબ્બં. યથાહ-કતમોચ ભિક્ખવે દુક્ખસ્સ વિપાકો. સમ્મોહવેપક્કં વાહં ભિક્ખવે દુક્ખં વદામિ. પરિયેટ્ઠિવેપક્કંવાતિ તત્થ સમ્મોહો અવિજ્જા. પરિયેટ્ઠિ તણ્હા. તદુભયં વિપાકં એતસ્સાતિ કત્વાજરામરણસોકાદિકં દુક્ખં સમ્મોહવેપક્કં પરિયેટ્ઠિવેપક્કન્તિચ વુચ્ચતીતિ. તત્થ સમ્મોહોનામ ઞાતિબ્યસના દિના ફુટ્ઠોસોચતિ પરિદેવતિ ઉરતાળિ કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતીતિ એવં આગતો સમ્મોહો. પરિયિટ્ઠિનામ યથા જિગચ્છાતિ પીળિતો. ભોજનં પત્થેતિ પરિયેસતિ પિપાસાભિપીળિતો. પાણિયં પત્થેતિ પરિયેસતિ, એવં કેનચિ દુક્ખેન ફુટ્ઠો સુખં પત્થેતિ પરિયેસતીતિ એવં પવત્તા પરિયિટ્ઠિતણ્હા. એત્થ પન યસ્મા જરામરણસદિસં મહન્તં વિસટં નિયતઞ્ચ ઇમસ્સ લોકસ્સ દુક્ખટ્ઠાનંનામ નત્થિ. દુક્ખનિસ્સરણત્થઞ્ચ સત્થુસાસનં. તસ્મા અયં પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસના જરામરણનિદાના હોતિ. યથાહ-કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો જાયતિચ જિય્યતિચ મિય્યતિચ ચવતિચ ઉપપજ્જતિચ. અથચ પનિમસ્સં દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં નપ્પજાનાતિ જરામરણસ્સાતિઆદિ. યેસુ પન અઙ્ગેસુ આદિતો પટ્ઠાય ઞાતેસુ જરામરણં સમૂલં ખનિત્વા તતો અત્તાનં મોચેતું સક્કોતિ. તાનિ દસ્સેતું જાતિઆદીનિ પુરિમાનિ અઙ્ગાનિ દેસિતાનિ. અપિચ. એકસ્મિં ભવે ઠત્વા આગમનસમ્ભારેહિચ ગમનસમ્ભારેહિચ આગતિયાચ ગતિયાચ સદ્ધિં અત્તભાવનિબ્બત્તિયા દસ્સિતાય અતીતે અનાગતેચ સકલસંસારે તસ્મિં તસ્મિં ભવે તસ્સ તસ્સ અત્તભાવસ્સ નિબ્બત્તિ દસ્સિતાએવ હોતિ. સબ્બાનિચ દિટ્ઠિગતાનિ નિવત્તિતાનિ. ભવચક્કઞ્ચ અનાદિમન્તં હુત્વા આબન્ધતિયેવ. તસ્મા જરામરણવચનેનવા સોકાદિવચનેનવા અવિજ્જં અચિન્તેત્વા વટ્ટપવત્તસ્સ મહાઆદીનવરાસિદસ્સનમેવ પચ્ચેતબ્બન્તિ. ઇચ્ચેવન્તિઆદિ નિગમનં. ઇચ્ચેવં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિઆદિના નયેન પઠપેસીતિ સમ્બન્ધો. ઇચ્ચેવં આબન્ધં અનાદિકં તેભૂમકં વટ્ટન્તિપિ યોજેન્તિ.

તત્થ ઇચ્ચેવં આબન્ધન્તિ જરામરણમુચ્છાયાતિઆદિના વુત્ત નયેન પુનપ્પુનં આબન્ધં. અનાદિકન્તિ કસ્મા વુત્તં. નનુ અવિજ્જા આદિમ્હિ વુત્તાતિ. વુચ્ચતે, વટ્ટસ્સ આદિભૂતત્તા સા આદિમ્હિ વુત્તા ન હોતિ. વટ્ટકથાય સીસ ભૂતત્તાએવ સા આદિમ્હિ વુત્તા. એવં વુત્તાય પન તાય વટ્ટસ્સ અનાદિકભાવોપિ દસ્સિતો. અવિજ્જા હિ નામ બહિદ્ધા ન લબ્ભતિ. સત્તસન્તાને એવ લબ્ભતીતિ પચ્ચક્ખતોવ સિદ્ધમેતં. તસ્મા ઇધ અતીતભવે અવિજ્જાય સિદ્ધાય તસ્સાઅધિટ્ઠાનભૂતો અત્તભાવોપિ તસ્મિં ભવે સિજ્ઝતિયેવ. સિજ્ઝન્તો ચ ઇમસ્સં દસનોયં વુત્ત નયેન અઞ્ઞાય અવિજ્જાય એવ સિજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞથા. એવઞ્ચ સભિ પુન તસ્સપિ અધિટ્ઠાનભૂતો અત્તભાવો સિજ્ઝતિયેવાતિ અવિજ્જા અત્તભાવોચાતિ ઉભયં પેતં અનવટ્ઠિતં અનાદિકમેવ હોતીતિ. વટ્ટસ્સ પન તિવિધસ્સપિ પધાનપચ્ચયભૂતત્તા સા વટ્ટકથાય સીસભૂતા હોતિ. યદિ સા વટ્ટસ્સ આદિભૂતા ન હોતિ. અથ તસ્સાપિ પચ્ચયો વત્તબ્બોતિ. સચ્ચં. તસ્સા પન પચ્ચયે વુત્તેપિ તસ્સ પચ્ચયસ્સપિ પચ્ચયો વત્તબ્બોતિ આગચ્છતિયેવ. એવઞ્ચ સતિ તસ્સ તસ્સાતિ નિટ્ઠાનમેવ નપઞ્ઞા યેય્યાતિ. અઞ્ઞત્થ પન વુત્તોયેવ. યથાહ-આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયોતિ. યથાચાહ-અવિજ્જં પાહં ભિક્ખવે સાહારં સનિદાનં વદામિ. કોચસ્સા આહારો. પઞ્ચનીવરણા તિસ્સ વચનીયન્તિ. યથાચાહ-અવિજ્જા પચ્ચયો, સઙ્ખારા પચ્ચયુપ્પન્ના. ઉભયમેતં પટિચ્ચ સમુપ્પન્નન્તિ. પઠપેસીતિ પઞ્ઞાપેસિ દેસેસીતિ અત્થો. [પટિચ્ચસમુપ્પાદનયો.]

૧૬૭. ઇદાનિ પટ્ઠાનનયં દસ્સેતું હેતુપચ્ચયોતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થહેતુચ સો પચ્ચયોચાતિ હેતુપચ્ચયો, હેતુ હુત્વા પચ્ચયો હેતુભાવેન પચ્ચયોતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ કેનટ્ઠેન હેતૂતિ મૂલટ્ઠેન, કોચ મૂલટ્ઠોતિ. રુક્ખાનં રુક્ખમૂલસ્સ વિય ભૂમિયં સહજાતધમ્માનં આરમ્મણેસુ સુપ્પતિટ્ઠિ તભાવસાધનટ્ઠો મૂલટ્ઠોનામ. સહજાતધમ્માનં કુસલાદિ ભાવસાધનટ્ઠો મૂલટ્ઠોનામાતિપિ વદન્તિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં. તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. સદ્દત્થતો પન હિનોન્તિ વુદ્ધિવિરુળ્હિવેપુલ્લપત્તિવસેન સુટ્ઠુ પતિટ્ઠહન્તિ સહજાતધમ્મા એત્થ એતેનવા આરમ્મણે દળ્હનિપાતિના થામબલસમ્પન્નેનાતિ હેતુ. પચ્ચય સદ્દો પન ઉપકારકટ્ઠો. ઉપકારકોતિચ સયં યાદિસેન સભાવેન ઉપલબ્ભમાને અનુપ્પન્નાવા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. ઉપ્પન્નાવા તિટ્ઠન્તિ ઠિતાવા ઉપરુપરિવુદ્ધિવિરુળ્હિયા પચ્ચયત્તં ઉપગચ્છન્તિ. તાદિ સેનસભાવેન ઉપલદ્ધિયેવ. નહિ સભાવધમ્મેસુ ઈહાવા બ્યાપારોવા ઉપલબ્ભતિ. યેન કત્તાવા કારેતાવા ઉપલબ્ભેય્યાતિ. તથા ઉપલદ્ધિયં પન સતિ અનુરૂપાનં પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનં અનુપ્પન્નાનંવા ઉપ્પજ્જનતો ઉપ્પન્નાનંવા ઠિતિભાવપત્તિતો ઠિતાનં વા ઉપરુપરિવુદ્ધિવિરુળ્હિયા પચ્ચયત્તુપગમનતો સુટ્ઠુ કરાન્તો વિય સાધેન્તો વિય હોતીતિ કત્વા ઉપકારકો ત્વેવ વુચ્ચતીતિ. ઇતિ આરમ્મણે થિરભાવવુદ્ધિ વિરુળ્હિભાવસાધન સઙ્ખાતેન મૂલભાવેન ઉપકારકા છહેતુધમ્મા હેતુપચ્ચયો નામ.

આરમન્તિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા સુટ્ઠુ રતિં અનુભવન્તા વિય અજ્ઝોલમ્બમાના પવત્તન્તિ એત્થાતિ આરમ્મણં. આરમ્મણભાનેવ ઉપકારકા છળારમ્મણધમ્મા આરમ્મણપચ્ચયો. અધિપતિ સદ્દત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. અધિપતિ ભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો અધિપતિપચ્ચયો. સો દુવિધો આરમ્મણાધિપતિ સહાજાતાધિપતિવસેન. આરમ્મણધમ્માપિ હિ કેચિ ગરુકતા અત્તનો આરમ્મણિકધમ્મે સામિનો વિય દાસે અત્તનો વસેવત્તયમાના અત્તનિ નિચ્ચં નિન્નપોણપબ્ભારેએવ કરોન્તીતિ. નત્થિ અન્તરં એતસ્સાતિ અનન્તરો, અનન્તરભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો અનન્તરપચ્ચયો. સુટ્ઠુ અનન્તરભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો સમનન્તરપચ્ચયો. ઇમેસં દ્વિન્નં પચ્ચયાનં ધમ્મતો વિસેસો નત્થિ. અત્થતો પન પુરિમચિત્તે નિરુદ્ધેપિ પચ્છા સન્તાનં ઉચ્છિજ્જિતું અદત્વા સન્તાનાનુબન્ધવસેન સારમ્મણધમ્મ ભાવેન અત્તસદિસસ્સ ધમ્મન્તરસ્સ ઉપ્પાદનં અનન્તરપચ્ચયતા. ધમ્મન્તરે ઉપ્પાદિયમાનેપિ યંકિઞ્ચિ ધમ્મં અનુપ્પાદેત્વા પટિસન્ધાદીનં કિચ્ચટ્ઠાનાનં પટિપાટિયા ચિત્તનિયામં નામ સાધેત્વા અનુરૂપસ્સેવ ધમ્મન્તરસ્સ ઉપ્પાદનં સમનન્તરપચ્ચયતાતિ. એવઞ્હિ સતિ નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ અસઞ્ઞસત્તા ચવન્તસ્સચ પુરિમપચ્છિમભાગપવત્તાનં ચિત્તુપ્પાદાનંપિ અનન્તરતા સમનન્તરતાચ ઉપપન્ના હોતીતિ. નહિ અભાવ ભૂતો અન્તરે કાલો તેસં અન્તરં કરોતિનામ. નચ અઞ્ઞસન્તાનભૂતો અન્તરે રૂપધમ્મો. અઞ્ઞઞ્હિ રૂપસન્તાનં, અઞ્ઞં અરૂપસન્તાનં. અટ્ઠકથાયં પન કાલાનન્તરતા સમનન્તરપચ્ચયોતિ વાદં પટિક્ખિપિત્વા સણ્ઠાનાભાવતો સુટ્ઠુ અનન્તરાતિ સમનન્તરાતિ વુત્તં. એતેન યથાસણ્ઠાનવન્તાનં રૂપધમ્માનં અનન્તરતાનામ મજ્ઝે પરિચ્છેદસહિતાયેવ હોતિ. ન તથા સણ્ઠાનરહિતાનં અરૂપધમ્માનં. તસ્મા પુરિમપચ્છિમાનં તેસં એકીભૂતાનં વિય પવત્તિસમનન્તરતાનામ. તથા પવત્તન સમત્થતા સમનન્તરપચ્ચયતાતિ દસ્સેતિ.

યે પન ધમ્મા અત્તનિ જાતે એવ જાયન્તિ, નો અજાતે. અત્તના સહેવચ જાયન્તિ, નો પુરે પચ્છાચ, તેસં જાતત્થાય વિય સયં તેહિ સહ જાતભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો સહજાતપચ્ચયો. પકાસસ્સ પદીપો વિય. પદીપજાલઞ્હિ ઉપ્પજ્જમાનં પકાસસઙ્ખાતેન આલોકેન સહેવ ઉપ્પજ્જતીતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપત્થમ્ભન્તં તિદણ્ડં વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપત્થમ્ભનવસેન ઉપકારકો ધમ્મો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો. એવઞ્ચ સતિ ઇમસ્સ પચ્ચયસ્સ પુરિમેન સહ વિસેસો પાકટો હોતિ. નહિ સહ જાતસદ્દો એવરૂપં અઞ્ઞમઞ્ઞોપત્થમ્ભનં બોધેતીતિ. નિસ્સયન્તિ એત્થાતિ નિસ્સયો. નિસ્સયભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો નિસ્સયપચ્ચયો. સો પન સહજાતનિસ્સયો વત્થુપુરેજાત નિસ્સયોતિ દુવિધો હોતિ. તત્થ સહજાતોવ સમાનો પટકોટ્ઠકો વિય ચિત્તકમ્માનં પતિટ્ઠાભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો સહજાતનિસ્સયો. પથવી વિય તિણરુક્ખાદીનં પુરે જાતો હુત્વા અધિટ્ઠાનભાવેન ઉપકારકો વત્થુપુરેજાત નિસ્સયો. બલવતરો પન નિસ્સયો ઉપનિસ્સયો. યથા હિ સાલિભત્તસ્સ ઉપ્પત્તિયા સૂદોવા ઉક્ખલિવાકટ્ઠંવા અગ્ગિવાનિસ્સયો એવ હોતિ, ન ઉપનિસ્સયો. સાલિખેત્તવુટ્ઠિધારા એવ પન ઉપનિસ્સયો, ન હિ તાસુઅસતિ ભત્તુપ્પત્તિયા સૂદાદીનંપિ થામોનામ અત્થીતિ. તથા યહિં પચ્ચયે અસતિ નિસ્સયધમ્માપિ નત્થિ. કુતો નિસ્સિતધમ્મા. સો પચ્ચયો નિસ્સયતોપિ બલવતરટ્ઠેન ઉપનિસ્સયોતિ વુચ્ચતીતિ.

સો પન આરમ્મણૂપનિસ્સયો અનન્તરૂપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયોતિ તિવિધો હોતિ. તત્થ ગરુકતા આરમ્મણ ધમ્મા ગરુકતત્તાએવ અધિપતિભૂતા બલવ નિસ્સયભૂતાચ હોન્તિ. અનન્તરપચ્ચયધમ્માચ તેહિ વિના ચિત્તસન્તાનપવત્તિયા એવ અભાવતો બલવનિસ્સયાએવ હોન્તિ. પકતૂપનિસ્સયોતિ એત્થ પન પકતો ઉપનિસ્સયોતિ પકતૂપનિસ્સયો. પકતોતિચ યથા કતે સતિ અનુરૂપે કાલે તસ્મિંસન્તાને એકન્તેન પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મા પાતુભવન્તિ, તથા સુટ્ઠુ કતોતિ અત્થો. કરણઞ્ચેત્થ સદ્ધા સીલં સુતં ચાગો પઞ્ઞાતિચ રાગો દોસો મોહો માનો દિટ્ઠિ પત્થનાતિચ વુત્તાનં ધમ્માનં અત્તનો સન્તાને પુબ્બભાગે વુત્તપ્પકારેન સુટ્ઠુ ઉપ્પાદનં. કાયિકં સુખં કાયિકં દુક્ખં પુગ્ગલો ઉતુ ભોજનં સેનાસનન્તિ એવં વુત્તાનં ધમ્માનં સુટ્ઠુ ઉપસેવનઞ્ચ વેદિતબ્બં.

પુરેતરં ઉપ્પજ્જિત્વા વત્તમાનભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો પુરેજાતપચ્ચયો. સો દુવિધો આરમ્મણપુરેજાત નિસ્સય પુરેજાત વસેન. નિસ્સયારમ્મણધમ્મા એવ હિ કેચિ પુરેજાત તામત્તવિસિટ્ઠા પુરેજાતપચ્ચયોતિ વુત્તાતિ. આચરિયાનન્દત્થેરેન પન નિસ્સયારમ્મણાકારાદીહિ વિસિટ્ઠા પુરેજાતાકારેન ઉપકારકતા પુરેજાતપચ્ચયતાતિ વુત્તં. એવં સન્તેપિ પુરે જાતતાવિસિટ્ઠેહિ નિસ્સયારમ્મણસત્તિવિસેસેહિ અઞ્ઞો વિસું પુરેજાતસત્તિવિસેસોનામ નદિસ્સતિયેવ. પુરે રોપેત્વા જાતાનં રુક્ખપોતકાનં વિય પચ્છા આસિઞ્ચિયમાનં ઉદકં પુરે જાતાનં ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપધમ્માનં વુદ્ધવિરુળ્હભાવઞ્ચ પચ્છાપિ અત્તના સદિસસ્સ રૂપસન્તાનસ્સ પવત્તિયા પચ્ચયભાવઞ્ચ પાપેત્વા ઉપત્થમ્ભનવસેન ઉપકારકો પચ્છાજાતો અરૂપધમ્મો પચ્છા જાતપચ્ચયો. અટ્ઠકથાયં પન ગિજ્ઝપોતકસરીરાનં આહારાસા ચેતનાવિયાતિ વુત્તં. મૂલટીકાયઞ્ચ એતેન મનોસઞ્ચે તનાહારવસેન પવત્તમાનેહિ અરૂપધમ્મેહિ રૂપકાયસ્સ ઉપત્થમ્ભિત ભાવં દસ્સેતિ, તેનેવ આહારાસા વિયાતિ અવત્વા ચેતનાગહણં કરોતીતિ વુત્તં. સા પન પચ્છાજાતા સસમ્પયુત્તા આહારાસા ચેતના પુરેજાતાનં તેસં ગિજ્ઝસરીરરૂપાનં ચિરકાલં કબળીકારાહારેન વિનાપિ અમિલાત ભાવં ઉપરૂપરિચ વુદ્ધવિરુળ્હરૂપસન્તાનુપ્પત્તિયા પચ્ચયભાવં પાપેત્વા ઉપત્થમ્ભતિયેવ. યસ્મા સુપાકટેન પચ્છાજાતપચ્ચયેક દેસેન સકલસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયસ્સ સાધનત્થાય અયં ઉપમા ઇધ વુત્તા વિય દિસ્સતિ. ચેતના ગહણઞ્ચ પચ્છાજાત પચ્ચયં પત્વાપિ ચેતનાએવ પધાના જાતાતિ દસ્સનત્થં ગહિતન્તિ ન ન સક્કા વત્તું. એવઞ્હિ સતિ પચ્છાજાતસ્સ અત્થસ્સ પચ્છા જાતાય એવ ઉપમાય સાધનં ઉપપન્નં હોતીતિ. યથાવુત્ત ટીકાપાઠેપિ અયમત્થો લબ્ભતિયેવ.

આસેવન્તિ તં સુટ્ઠુ ભજન્તિ અપરાપરં ઉપ્પજ્જમાના ધમ્મા સુટ્ઠુ સેવમાના વિય ભજમાના વિય તસ્સ પુરિમસ્સ સબ્બપારિપૂરં આકારં ગહેત્વા એવ પુનપ્પુનં પવત્તન્તીતિ આસેવનં. આસેવેતિવા તે ધમ્મે અત્તનો પરિવાસં સુટ્ઠુ ગાહાપેતિ. વડ્ઢેતીતિવા આસેવનં. અપિચ કુસલાદિભાવેન અત્તના સદિસસ્સ પયોગેન કરણીયસ્સ અનન્તરધમ્મસ્સ પુનપ્પુનં કરણં પવત્તનં અત્તસદિસસ્સવા અત્તસદિસભાવાપાદનં વાસનં આસેવનટ્ઠોતિ મૂલટીકાયં વુત્તં. તત્થ પયોગેન કરણીયસ્સાતિ એતેન આવજ્જનદ્વયઞ્ચ સબ્બવિપાકધમ્મેચ નિવત્તેતિ. નહિ આવજ્જન દ્વયસ્સ દ્વત્તિક્ખત્તું પવત્તમાનસ્સપિ વડ્ઢેતુંવા હાપેતુંવા પયોગેન કરણીયતાનામ અત્થિ પરિદુબ્બલત્તા. વિપાકેસુચ અરિયફલાનિ પરિકમ્મપયોગેન કરણીયાનિપિ મગ્ગચેતનાનુભાવેન વિના કેવલેન તેન પયોગેનેવ સાધેતબ્બાનિ ન હોન્તિ. કેવલં કમ્મવેગેન સન્તાને પાતિતેસુ લોકિયવિપાકેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ. પુનપ્પુનં કરણં પવત્તનન્તિ ઉપરુપરિ પગુણ બલવભાવાપાદનેન સહ પવત્તનં સન્ધાય વુત્તં. એવઞ્હિ સતિ પરિયત્તિધમ્મ વિજ્જાસિપ્પુગ્ગહણેસુ પુરિમાભિયોગો વિય આસેવનટ્ઠેન અનન્તરે પવત્તાનં સજાતિયાનં ધમ્માનં પગુણબલવભાવાય ઉપકારકો ધમ્મો આસેવનપચ્ચયો નામાતિ સિદ્ધં હોતીતિ.

કાયઙ્ગવાચઙ્ગચિત્તઙ્ગાભિસઙ્ખરણભૂતેન ચિત્તપ્પયોગસઙ્ખાતે ન કિરિયાભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો કમ્મપચ્ચયો. સો દુવિધો સહજાતનાનાક્ખણિકવસેન. તત્થ જેટ્ઠસિસ્સ મહા વડ્ઢકિઆદયો વિય સકિચ્ચપરકિચ્ચસાધનવસેન પવત્તા સબ્બાપિ સહજાતચેતના સહજાતપચ્ચયો. યથા પન ઇત્થિપુરિસાનં સકિં સન્નિપાતપ્પયોગો કામસુખાનુભવનકિચ્ચઞ્ચ કાલન્તરે પુત્તપાતુભાવત્થાયવત્થુમ્હિ બીજનિધાન કિચ્ચઞ્ચ સમ્પાદેતિ. એવમેવં યથાવુત્તાભિસઙ્ખરણકિચ્ચઞ્ચ તદભિસઙ્ખરણવેગજનિતં કાલન્તરે વિપાકકટત્તારૂપાનં પાતુભાવત્થાય સન્તાને કિરિયા વિસેસનિધાન કિચ્ચઞ્ચ સમ્પાદેત્વા નિરુદ્ધા કુસલાકુસલ ચેતના નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયોનામ. વિપચ્ચનમત્તભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો વિપાકપચ્ચયો. વિપચ્ચન ભાવોચ નામ લોકે સબ્બેસં પુપ્ફફલાદીનં સુટ્ઠુ વિપક્કભાવં પત્તકાલે સબ્બાકારેન મન્દભાવો હોતિ. એવં નિરુસ્સાહસન્ત ભાવસઙ્ખાકેન મન્દમન્દાકારેન સન્તાને પાતુભાવો. તતોયેવચ વિપાકાનં પવત્તિ અવિભૂતા હોતિ. સબ્બરત્તિં નિદ્દાયન્તસ્સ પુરિમભવસિદ્ધે કમ્માદિ આરમ્મણે પવત્તાનિપિ તાનિ વુટ્ઠિતકાલે કિઞ્ચિજાનનચિત્ત પવત્તિયા પચ્ચયા નહોન્તીતિ. પઞ્ચવિઞ્ઞાણાદીનિ પન પચ્છાજાનનચિત્ત પવત્તિયા પચ્ચયા હોન્તાનિપિ વત્થારમ્મણ ઘટ્ટનાનુભાવ બલેન સહેવ હોન્તિ. ન તેસં ઉસ્સાહબ્યાપારમત્ત વસેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

અરૂપિનો તયો આહારા સહજાતધમ્માનં જનનટ્ઠેન ઉપત્થમ્ભનટ્ઠેનચ, કબળીકારાહારો પન ઇમસ્સ ચતુસમુટ્ઠાનિ કસ્સ કાયસ્સ ઉપત્થમ્ભનટ્ઠેનેવ ઉપકારકતા આહારપચ્ચયો. અપિચ, આહારટ્ઠોનામ ઉપત્થમ્ભનપ્પધાનો હોતિ. તેનેવ હિ પાળિયં કબળીકારો આહારો આહારસમુટ્ઠાનસ્સ રૂપસ્સ આહારપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અવત્વા ઇમસ્સ કાયસ્સ આહારપચ્ચયેન પચ્ચયોત્વેવ વુત્તં. તસ્મા અરૂપાહારાનંપિ આહારટ્ઠો ઉપત્થમ્ભનવસેનેવ વેદિતબ્બો. જનયન્તાપિ હિ આહારા અત્તના જનિતાનઞ્ચ તદઞ્ઞેસઞ્ચસન્તાનટ્ઠિતિયા પચ્ચયભાવત્થાય ઉપત્થમ્ભનેન સહેવ જનેન્તીતિ.

ઇસ્સરિયટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો. સો તિવિધો સહજાતાદિવસેન. તત્થ સહજાતધમ્માનં અત્તનો અત્તનો કિચ્ચેસુ ઇસ્સરભૂતા અરૂપિન્દ્રિયધમ્મા સહજાતિન્દ્રિયપચ્ચયો. પચ્છા જાતાનં પઞ્ચવિઞ્ઞાણ ધમ્માનં દસ્સનાદિ કિચ્ચેસુ ઇસ્સરભૂતા પુરે જાતા પઞ્ચપસાદિન્દ્રિયધમ્મા પુરે જાતિન્દ્રિયપચ્ચયો. સહજાતાનં કટત્તારૂપાનં ચિરતરપવત્તિયં ઇસ્સરભૂતં રૂપજીવિતં રૂપજીવિતિન્દ્રિયપચ્ચયો. કસ્મા પનેત્થ ભાવિન્દ્રિયદ્વયં ઇધ ન ગહિતન્તિ. વુચ્ચતે, યસ્સ જનકત્તંવા ઉપત્થમ્ભકત્તંવા અનુપાલકત્તંવા અત્થિ. સો પચ્ચયધમ્મોનામ. ભાવદ્વયસ્સ પન સહજાત ધમ્માનં અત્થાય એતં તયંપિ નત્થિ. કેવલં પન તંસહિતે સન્તાને કમ્માદીહિ અત્તનો અત્તનો પચ્ચયેહિ પવત્તમાનાનં ચતુસમુટ્ઠાનિકધમ્માનં ઇત્થાકારાદિવસેનેવ યો પવત્તિનિયમો અત્થિ, સો ભાવરૂપા નુભાવેન સિદ્ધો. તસ્મા તેસં ધમ્માનં તાદિસે નિયામકિચ્ચે ઇસ્સરત્તાયેવ દ્વયં ઇન્દ્રિયંનામ હોતિ. ન ઇન્દ્રિયપચ્ચયત્તે નાતિ તં ઇધ નગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા તસ્મિં ભુસં દળ્હં નિપતિત્વા વિય ઝાયનટ્ઠેન ઓલોકનટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો ઝાનપચ્ચયો. દુગ્ગતિ સુગતિ નિબ્બાન સમ્પાપકટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો મગ્ગપચ્ચયો. એત્થચ યેનયેન સમ્માદસ્સનાદિના લક્ખણવિસેસેન સમ્પન્નત્તા કુસલભૂતા સમ્માદિટ્ઠાદયો સુગતિ નિબ્બાન સમ્પાપકટ્ઠેન મગ્ગપચ્ચયાનામ હોન્તિ. અબ્યાકતભૂતાનંપિ તેસં સો સો લક્ખણવિસેસો અત્થિયેવાતિ તેસમ્પિ તેનેવટ્ઠેન મગ્ગપચ્ચયતા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. સતિપિ મગ્ગઙ્ગાનં તંતં સમ્પાપકટ્ઠેનચ ઉપકારકત્તે તંસમુટ્ઠિતાનં રૂપધમ્માનં સો અત્થો ન પાપુણાતિ. તેસં પન મગ્ગપચ્ચયધમ્મેહિ સમુટ્ઠિતત્તાયેવ મગ્ગપચ્ચયુપ્પન્નતા પચ્ચેતબ્બા. એસનયો હેતુકમ્મિન્દ્રિયઝાન પચ્ચયેસુપીતિ.

એકુપ્પાદતાદીહિ પકારેહિ સમં એકીભૂતો વિય હુત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞયુત્તભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો સમ્પયુત્તપચ્ચયો. સમાનેપિ સહજાતભાવેન નિસ્સય નિસ્સિત ભાવેનચ યુત્તભાવે એકુપ્પાદતાદિકસ્સ સમ્પયોગલક્ખણસ્સ વિરહતો વિપ્પયુત્તભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો વિપ્પયુત્તપચ્ચયો. યત્થ સમ્પયુત્તા સઙ્કા સમ્ભવતિ, તત્થેવ તદાસઙ્કા વિગમનત્થં અયં વિપ્પયુત્તપચ્ચયોનામ વુત્તોતિ તદાસઙ્ખા રહિતેસુ આરમ્મણાનન્તરાદીસુ વિપ્પયુત્તપચ્ચયપસઙ્ગો નત્થીતિ વેદિતબ્બો. હેટ્ઠાવુત્તપ્પકારેસુ એવ પચ્ચયધમ્મેસુ યો યો અત્થિતા સઙ્ખાતેન ખણપચ્ચુપ્પન્ન સમઙ્ગિભાવેન તાદિસસ્સેવ ખણપચ્ચુપ્પન્ન સમઙ્ગિનો ધમ્મસ્સ સહજાતાદિવસેન ઉપકારકો સો સો અત્થિપચ્ચયો. યસ્મિં વિજ્જામાને સતિ અઞ્ઞો ઉપ્પજ્જિતું ઓકાસં નલભતિ. સો તસ્સ અઞ્ઞસ્સ ઓકાસદાન સઙ્ખાતેન સયં અન્તરહિતભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો નત્થિપચ્ચયો. અયંપિ વિસું સત્તિવિસેસો ન હોતિ. તેનેવ ચિત્તેન ગચ્છતિ નિસીદતિ તિટ્ઠતીતિઆદિના પચ્છિમચિત્તે ઠિતાનંપિ પુરિમચિત્તં વત્તતિયેવાતિ લોકસ્સ અભિમાનો હોતિ. તસ્મા યત્થ અત્થિતાસઙ્કા સમ્ભવતિ. તત્થ તદાસઙ્કા નિવત્તનત્થં અયં પચ્ચયો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

વિનાસં ગતો વિગતો. યસ્મિં અવિગતે અઞ્ઞો ઉપ્પજ્જિતું ઓકાસં નલભતિ, સો તસ્સ ઓકાસદાનસઙ્ખાતેન સયં વિગતભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો વિગતપચ્ચયો. વત્તમાનતા સઙ્ખાતેન અવિગતભાવેન તાદિસસ્સેવ ધમ્મસ્સ ઉપકારકો ધમ્મો અવિગતપચ્ચયો. પુરિમપચ્ચય દુકમેવ ચેત્થ નાનત્થ પસઙ્ગનિવત્તનત્થં ઞાણવિસદત્થઞ્ચ પરિયાયન્તરેન વિગતદુકંનામ કત્વા દેસિતન્તિ વેદિતબ્બં. તથા હિ અત્થીતિ ખો કચ્ચાન અયમેકો અન્તો. નત્થીતિ અયં દુતીયો અન્તોતિઆદિના નાનાઅત્થદીપકા અત્થિ નત્થિ સદ્દા સાસને લોકેચ દિસ્સન્તિ. પુબ્બે વુત્તસ્સેવ ચ અત્થસ્સ પુન પરિયાયન્તરેન વચનં સોતૂનં ઞાણવિસદત્થાય હોતીતિ. ટીકાકારા પન બહું તેસં પચ્ચય દુકાનં નાનત્થસમ્ભવં વણ્ણેન્તિયેવાતિ. [પચ્ચયુદ્દેસો]

૧૬૮. ઇદાનિ યથા ઉદ્દિટ્ઠે ચતુવીસતિપચ્ચયે પથમં છહિ રાસીહિ સઙ્ગહેત્વા પુન રાસીનં અનુક્કમેન તેસં પચ્ચયાનં નિદ્દેસં દસ્સેન્તો છધાનામન્તુનામસ્સાતિ ગાથાદ્વય માહ. નામં નામસ્સ છધા છબ્બિધેહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ. નામં નામરૂપીનં પઞ્ચધા. પુન નામં રૂપસ્સ એકધા, રૂપં નામસ્સ એકધાએવ. પઞ્ઞત્તિનામરૂપાનિ નામસ્સ દુવિધા, દ્વયં નામરૂપં દ્વયસ્સેવ નામરૂપસ્સ નવધાતિ એવં છક્કપઞ્ચકાદિવસેન પચ્ચયા છબ્બિધા હોન્તિ. કથં હોન્તીતિ યોજના.

[૨૨૯] યંપન વિભાવનિયં

‘‘પઞ્ઞત્તિનામરૂપાનિ નામસ્સ દ્વિધા દ્વિપકારા પચ્ચયા હોન્તીતિ વુત્તં’’. તં ન સુન્દરં.

પચ્ચયકથા હિ નામ પચ્ચયતો પચ્ચયુપ્પન્નતો પચ્ચયસત્તિતોતિ તીહિ પકારેહિ વુત્તાયેવ સુવુત્તા હોતીતિ. યસ્મા પન અનન્તરાદિપચ્ચયાનામ ચિત્તસન્તાનસ્સ અવિચ્છેદાય કિચ્ચટ્ઠાનાનુક્કમપટિપાદનાય એવ ચ હોન્તિ. તસ્મા કુસલાદીસુ અરૂપધમ્મેસુ યોકોચિ ધમ્મો યસ્સ કસ્સચિ અવિરુદ્ધસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચયો ન ન હોતીતિ વુત્તં અનન્તરનિરુદ્ધાચિત્તચેતસિકાધમ્માતિઆદિ. તત્થ અવિરુદ્ધસ્સાતિએતેન અઞ્ઞમઞ્ઞવિરુદ્ધાનં કુસલાકુસલાનં સોમનસ્સદોમનસ્સાનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં અનન્તર પચ્ચયપટિક્ખેપો વેદિતબ્બો. પટુપ્પન્નાનન્તિ પુનુપ્પન્નાનં પટિપાટિયા ઉપ્પન્નાનંવા. પુનપ્પુનં સન્તાનપરિભાવનાવસેન પવત્તો આસેવનપચ્ચયોનામ, કેવલં પયોગસાધનીયેસુ જવવેગ સહિતેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ એવ લબ્ભતીતિ વુત્તં પુરિમાનિ જવનાનીતિઆદિ. તત્થ જવનાનીતિ મગ્ગફલજવનવજ્જાનિ લોકિય કુસલા કુસલક્રિયજવનાનિ પચ્છિમાનંજવનાનન્તિ ફલજવનવજ્જાનં કુસલાકુસલક્રિયજવનાનં. ભિન્નજાતિકા હિ ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં સબ્બાકારપારિપૂરં પરિવાસંનામ ગહેતુંવા ગાહાપેતુંપા ન સક્કોન્તિ. યદિ સક્કુણેય્યું, જાતિમત્તેનપિ ધમ્મા પુબ્બાપરં અભિન્નાએવ સિયુન્તિ. તસ્મા ભિન્નજાતિકં ફલજવનં મગ્ગતો પરિવાસં ગહેતું ન સક્કોતિ. મગ્ગોપિ અત્તનો પરિવાસં ફલસ્સ દાતું ન સક્કોતિ. ફલચિત્તાનિચ પરિકમ્મપયોગબલેન જવન કિચ્ચાનિ હોન્તિ, ન અઞ્ઞમઞ્ઞં પરિવાસદાન ગહણ બલેનાતિ. યસ્મા કામાવચરભાવતો મહગ્ગતા નુત્તર ભાવપ્પત્તિનામ આસેવનબલેન હોતિ, તસ્મા ગોત્રભુ ઝાન મગ્ગાનં ભૂમિ ભેદો ઇધ અપ્પમાણન્તિ દટ્ઠબ્બં.

હેતુ.લ. નામરૂપાનન્તિ એત્થ હેતુમગ્ગઙ્ગાનિ અહેતુકવજ્જિતાનં, ઝાનઙ્ગાનિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જિતાનં સહજાતાનં નામરૂપાનં. સહજાતરૂપલક્ખણં પન સયમેવ વક્ખતિ. ચેતનાનામ પવત્તમાના દ્વે કિચ્ચાનિ સાધેતિ સહજાતાનં સંવિધાનઞ્ચ આયતિં વિપાકપાતુ ભાવત્થાય તસ્મિં સન્તાને અત્તનો પવત્તા કારસઙ્ખાત બીજનિધાનઞ્ચાતિ. તત્થ સંવિધાનકિચ્ચં સબ્બચેતના સાધારણં હોતિ. બીજનિધાનકિચ્ચં પન કુસલાકુસલભાવપ્પત્તાયએવ ચેતનાય હોતીતિ વુત્તં સહજાતાચેતનાતિઆદિ. તત્થ સહજાતાચેતનાતિ અન્તમસો પઞ્ચવિઞ્ઞાણ સહજાતાપિ ચેતના. સાપિ હિ સહજાતાનં સંવિદહનસઙ્ખાતેન કમ્મભાવેન પવત્તત્તા કમ્મંએવનામ હોતીતિ. યસ્મા અત્તનો પવત્તાકારસઙ્ખાતસ્સ વિપાકબીજસ્સ નિદહનંનામ, ન તાવદેવ બીજકિચ્ચં સમ્પાદેતિ. અમ્બબીજાદીનિ વિય પરિણતભાવં પત્વા ખણન્તરેએવ સમ્પાદેતીતિ વુત્તં નાનાક્ખણિકા ચેતનાતિઆદિ. તત્થ નાનાક્ખણિકાચેતનાતિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મ પવત્તિક્ખણતો વિસું ભૂતે અતીતકાલે સિદ્ધા કુસલા કુસલચેતના. કુસલાકુસલચેતનાતિવા પાઠો સિયા.

વિપાકક્ખન્ધાઅઞ્ઞમઞ્ઞંસહજાતાનંરૂપાનન્તિ એત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સચ સહજાતરૂપાનઞ્ચાતિ અત્થો. યથાનામ પુરે જાતા સાલરુક્ખપોતકા પચ્છા અનુવસ્સં વસ્સન્તાનં વુટ્ઠિધારાનં વસેન વુદ્ધિં વિરુળ્હિં વેપુલ્લં પત્વા તસ્મિં ઠાને યાવકપ્પાવસાનાપિ મહન્તસ્સ સાલવનસણ્ડસ્સ પવત્તિયા પચ્ચયા હોન્તિ. એવં પટિસન્ધિક્ખણતો પટ્ઠાય પુરિમચિત્તક્ખણેસુ ઉપ્પન્ના સકલસરીરે કમ્મજકાયો ચિત્તજકાયો ઉતુજકાયો આહારજ કાયોતિ સબ્બે સકલસરીરટ્ઠકા ચતુસમુટ્ઠાનિક રૂપધમ્મા પચ્છાજાતાનં પથમભવઙ્ગાદીનં ચિત્તચેતસિકાનં વસેન વુદ્ધિં વિરુળ્હિં વેપુલ્લં પત્વા ઉપરુપરિ ચતુસમુટ્ઠાનિક રૂપપરંપરાપવત્તિયા પચ્ચયત્તં ઉપગચ્છન્તીતિ વુત્તં પચ્છાજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્માતિઆદિ. તત્થ પુરેજાતસ્સાતિ આતીતાનન્તરચિત્તે જાતસ્સાતિ વદન્તિ. યાવ અટ્ઠમચિત્તાવા પુરેજાતસ્સ. એત્તકો હિ કાલો રૂપધમ્માનં વડ્ઢનકાલોનામ. તતોપરં હાયનકાલે પચ્છાજાતેન પયોજનં નત્થીતિ. યાવ સોળસમચિત્તા એવ વા પુરેજાતસ્સ. યદગ્ગેન હિ મરણાસન્નકાલે વત્થુરૂપં ચુતિચિત્તસ્સ પુરેજાતપચ્ચયતં ઉપગચ્છતિ. તદગ્ગેન ચુતિચિત્તંપિ તસ્સ વત્થુરૂપસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયો ન હોતીતિ નવત્તબ્બો. તથા સેસરૂપાનઞ્ચ. યથા હિ ઉપત્થમ્ભન્તો આહારો વડ્ઢનપક્ખે ઠિતમેવ ઉપત્થમ્ભતિ. હાયનપક્ખે ઠિતં નુપત્થમ્ભતીતિ નત્થિ. તદાપિ તદનુરૂપસ્સ ઉપત્થમ્ભનસ્સ ઇચ્છિતબ્બત્તા. એવમયંપીતિ.

અરૂપધમ્માનં આનુભાવોનામ મહાવિપ્ફારો હોતિ. તસ્મા તે કાયેકદેસે વત્થુમ્હિ ઉપ્પન્નાપિ સકલં ઇમં ચતુજકાયં ઉપત્થમ્ભેતું સક્કોન્તિયેવાતિ વુત્તં ઇમસ્સકાયસ્સાતિ. ચક્ખાદીનિ પસાદવત્થૂનિ રૂપાદીહિ સહલદ્ધઘટ્ટનાનિએવ વિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવં ગચ્છન્તિ. ઘટ્ટનઞ્ચ ઠિતિપત્તકાલેએવાતિ તેસં નિચ્ચકાલંપિ અત્તનો વિઞ્ઞાણસ્સ પુરેજાતપચ્ચયતા સિદ્ધિ હોતિ. વિઞ્ઞાણઞ્ચનામ પઞ્ચવોકારભવે વત્થુનિસ્સયેન વિના ઉપ્પજ્જિતું નસક્કોતીતિ, યદા પુરેજાતંવા વડ્ઢનપક્ખે ઠિતંવા વત્થું ન લભતિ, તદા પટિસન્ધિકાલેવા મરણાસન્નકાલેવા યં યં લભતિ, તં તં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જતિયેવ. યદા પન પુરે જાતં સુટ્ઠુ બલવન્તઞ્ચ વત્થું લભતિ, તદા તદેવ નિસ્સાય પવત્તતિ. તઞ્ચ નિયમતો પવત્તિકાલેએવ લબ્ભતિ, નો પટિસન્ધિકાલે. નહિ તદા વિઞ્ઞાણપચ્ચયેન ઉપ્પન્નં વત્થુપુરેજાતં ભવિતું સક્કોતીતિ વુત્તં છવત્થૂનિ પવત્તિયન્તિ.

પઞ્ચાલમ્બણાનિચ પઞ્ચવિઞ્ઞાણવીથિયાતિ ઇદં નિયમસિદ્ધિગહણ વસેન વુત્તં. સબ્બાનિ પન પચ્ચુપ્પન્નભૂતાનિ નિપ્ફન્નરૂપાનિ મનોવિઞ્ઞાણ વીથિયા પુરેજાતપચ્ચયા હોન્તિયેવ. એવઞ્ચ કત્વા પટ્ઠાને પચ્ચુપ્પન્નો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો. આરમ્મણપુરેજાતં ચક્ખું અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સતિ. સોતં, ઘાનં, જિવ્હં, કાયં, રૂપે, સદ્દે, ગન્ધે, રસે, ફોટ્ઠબ્બે, વત્થું, પચ્ચુપ્પન્ને ખન્ધે અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સતિ, પચ્ચુપ્પન્નં ચક્ખું અસ્સાદેતિ અભિનન્દતીતિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયઞ્ચ ઉપ્પાદક્ખણં અતિક્કમિત્વા ઠિતિપત્તં અટ્ઠારસવિધં રૂપમેવ પુરેજાતપચ્ચયોતિ વુત્તન્તિ. એત્થચ કિઞ્ચાપિ પટ્ઠાને પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં પટિસન્ધિચિત્તં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણસ્સ ભવઙ્ગસ્સઅનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એવં પટિસન્ધિભવઙ્ગાનંપિ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતાય વુત્તત્તા પચ્ચુપ્પન્નભૂતાનિ કમ્મનિમિત્ત ગતિનિમિત્તાનિ આરબ્ભ પવત્તિ કાલે પટિસન્ધિચિત્તાનંપિ આરમ્મણપુરેજાતં લબ્ભમાનં વિય દિસ્સતિ. એવંસન્તેપિ પુરેજાતપચ્ચયસ્સ પચ્ચનિયે પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકા બ્યાકતો એકો ખન્ધોતિઆદિના પાળિયંએવ તં પટિક્ખિત્તન્તિ. એત્થચ આરુપ્પે વિય પટિસન્ધિક્ખણેપિ વત્થુપુરે જાતસ્સ અભાવા અપરિબ્યત્તત્તાવા તસ્સ આરમ્મણસ્સ આરમ્મણમત્તભાવેએવ ઠિતત્તા પટિક્ખિત્તન્તિ કારણં વદન્તિ. આરમ્મણમેવગરુકતન્તિ પચ્ચવેક્ખનવસેન અસ્સાદનાદિવસેનચ ગરુકતં ઇટ્ઠારમ્મણ માહ. તઞ્ચ ખો તસ્સતસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇચ્છાવસેન વેદિતબ્બં. ગૂથકુણપાદીનિપિ હિ તદભિનન્દન્તાનં કિમિમક્ખિક સુનખ ગિજ્ઝ કાકાદીનં ગરુકતાનિએવ આરમ્મણાનિ હોન્તીતિ.

[૨૩૦] યં પન વિભાવનિયં

‘‘ગરુકતન્તિ ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખિત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તં અનુપપન્નં.

ચક્ખું ગરું કત્વા અસ્સાદેતિ અભિનન્દતીતિઆદિના અસ્સા દનાદિવસેનપિ અસ્સ નિદ્દેસસ્સ પવત્તત્તાતિ. રાગાદયો પન ધમ્માતિ એતેન રાગો દોસો મોહો માનો દિટ્ઠિ પત્થનાતિ એવં વુત્તેહિ ધમ્મેહિ સહ દસ અકુસલકમ્મપથા પઞ્ચઅનન્તરિય કમ્માનિચ ગહિતાનિ હોન્તિ. તત્થ અનન્તરિયવજ્જાનિ તાનિ સમતિક્કમમુખેન યથારહં અજ્ઝત્તં સબ્બેસં ચતુભૂમક કુસલાનં અનન્તરિયકમ્માનિ પન કામાવચરકુસલાનમેવ ઉપ્પત્તિયા બલવનિસ્સયા હોન્તિ. તાનિયેવચ સબ્બાનિ યથારહં અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધાચ રાગાદીનં પાણાતિપાતાદીનઞ્ચ સબ્બેસં અકુસલાનં કાયિકસુખદુક્ખાદીનઞ્ચ અબ્યાકતધમ્માનં ઉપ્પત્તિયા બલવ નિસ્સયા હોન્તિ. સદ્ધાદયોતિ એતેન સદ્ધા સીલં સુતં ચાગો પઞ્ઞાતિ એવં વુત્તેહિ ધમ્મેહિ સહ સબ્બે દાનસીલાદયો ચતુભૂમકકુ સલાનં રાગાદિ અકુસલાનં સુખદુક્ખાદિચતુભૂમક અબ્યાકતા નઞ્ચ ઉપ્પત્તિયા બલવનિસ્સયા હોન્તીતિ. સુખં દુક્ખં પુગ્ગલો ભોજનં ઉતુસેનાસનન્તિ એતેન નિબ્બાનવજ્જા સબ્બે ચતુભૂમકા બ્યાકતા ગહિતા, તેપિ હિ યથારહં અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધાચ કુસલાકુસલા બ્યાકતધમ્માનં ઉપ્પત્તિયા બલવનિસ્સયા હોન્તીતિ. કમ્મંવિપાકાનન્તિ એત્થ સુટ્ઠુ બલવં કમ્મં અધિપ્પેતં, ન દુબ્બલન્તિ. કસ્મા પનેત્થ રૂપધમ્મા પચ્ચયુપ્પન્નેસુ ન ગહિતા. નનુ તેસંપિ બહિદ્ધા રુક્ખતિણાદીનં વુદ્ધિવિરુળ્હિ વેપુલ્લત્થાય અજ્ઝત્તઞ્ચ આરોગ્યાદિઅત્થાય પથવિરસ આપોરસ વસ્સોદક બિજમૂલભેસજ્જાદયો બલવનિસ્સયા હોન્તીતિ. અયં પનત્થો મૂલટીકાયં કથિતોયેવ. વુત્તઞ્હિ તત્થ –

નહિ રૂપાબ્યાકતં પકતૂપનિસ્સયં લભતિ. અચેતનેન રૂપસન્તાનેન પકતસ્સેવ અભાવતો. યથા હિ અરૂપસન્તાનેન કત્તુભૂતેન સદ્ધાદયો નિપ્ફાદિતા ઉતુભોજનાદયોચ ઉપસેવિતા. ન એવં રૂપસન્તાનેન. યસ્મિઞ્ચ ઉતુબીજાદિકે કમ્માદિકેચ સતિ રૂપં પવત્તતિ. ન તં તેન રૂપેન પકતં હોતિ. સચેતનસ્સેવ હિ ઉપ્પાદનુપસેવનપયોગવસેન ચેતનં પકપ્પનં પકરણં. રૂપઞ્ચ અચેતનન્તિ.

ઇદં વુત્તં હોતિ, દુવિધં સન્તાનં રૂપસન્તાનં અરૂપસન્તાનન્તિ. તત્થ યેન સન્તાનેન પુબ્બે કિઞ્ચિ સુટ્ઠુઉપ્પાદિતંવા હોતિ ઉપસેવિતંવા, તસ્સેવ પુબ્બે અત્તના ઉપ્પાદિતુપસેવિતા ધમ્મા કાલન્તરે અત્તનો ઉપનિસ્સયપચ્ચયા હોન્તિ. પકરણસઙ્ખાતઞ્ચ તથા ઉપ્પાદનુપસેવનંનામ સચેતને અરૂપસન્તાનેએવ લબ્ભતિ, ન અચેતને રૂપસન્તાનેતિ. તસ્મા રૂપધમ્મા ઉપનિસ્સયંનામ નલબ્ભન્તીતિ. ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, અસતિ ન હોતીતિ એવં વુત્તેન સુત્તન્તિકપરિયાયેન પન ઉપનિસ્સયો નામ રૂપધમ્માનં મજ્ઝેપિ વત્તબ્બોયેવાતિ.

[૨૩૧] વિભાવનિયં પન

‘‘યથારહં અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધાચ રાગાદયો.લ. સેનાસનઞ્ચાતિ’’ વિયોજેત્વા ‘‘રાગાદયો હિ અજ્ઝત્તં નિપ્ફાદિકા. પુગ્ગલાદયો બહિદ્ધા સેવિતાતિ’’ વુત્તં. તં નસુન્દરં.

ન હિ અત્તનો પરસ્સચ ઉપ્પન્ના રાગાદયો પરસ્સ અત્તનો ચ સન્તાને રાગાદીનં બલવનિસ્સયા ન હોન્તિ. સમાનચ્છન્દાનં ઇત્થિ પુરિસાદીનં મનોપદોસિક દેવાદીનઞ્ચેત્થ રાગાદયો નિદસ્સનં.

[૨૩૨] યાચ તત્થ

‘‘યથાઠિતવસેન યોજનં’’ કત્વા ‘‘અત્તનોહિ રાગાદયો’’તિઆદિના અત્થવિભાવના કતા. સાપિ અનુપપન્નાયેવ.

તાય હિ અત્તનો રાગાદયો સદ્ધાદયોચ અજ્ઝત્તં કુસલાદીનં અત્તનો સદ્ધાયો પન બહિદ્ધા કુસલસ્સાતિ એવં અપરિપુણ્ણસ્સ અત્થસ્સ વિભાવિતત્તાતિ.

[૨૩૩] યઞ્ચ

‘તત્થા’તિઆદિના અત્તનોરાગાદયોનિસ્સાયઅજ્ઝત્તં કુસલાકુસલાનમેવ ઉપ્પત્તિવિધાનં વુત્તં. તંપિ અનુપપન્નમેવ.

નયદસ્સનમત્તભૂતંપિ હિ સંવણ્ણનાવાક્યંનામ નયમુખં પરિપુણ્ણં કત્વા વત્તબ્બં હોતીતિ. ગરુકતંઆરમ્મણન્તિ એત્થ સબ્બં લોકિયકુસલં હેટ્ઠિમમગ્ગફલનિબ્બાનાનિ ચ કામાવચર કુસલસ્સ અરહત્તમગ્ગફલનિબ્બાનાનિ ચતુન્નં ઞાણસમ્પયુત્ત મહાક્રિયજવનાનં. નિબ્બાનં અટ્ઠવિધલોકુત્તરસ્સ થપેત્વા પટિઘદ્વય મોમૂહ દ્વય દુક્ખસહગત કાયવિઞ્ઞાણાનિ અવસેસં સબ્બં લોકિય કુસલાકુસલાબ્યાકતધમ્મજાતં લોભસહગતચિત્તસ્સાતિ એવં પચ્ચય પચ્ચયુપ્પન્ન વિભાગો વેદિતબ્બો.

[૨૩૪] યં પન વિભાવનિયં

‘‘ગરુક તંઆલમ્બણન્તિ પચ્ચવેક્ખનઅસ્સાદાદિના ગરુકતં આરમ્મણ’’ન્તિ વત્વા તં વિભાવેન્તેન ‘‘તઞ્હિ ઝાનમગ્ગ ફલવિપસ્સના નિબ્બાનાદિભેદં પચ્ચવેક્ખન અસ્સાદાદિમગ્ગફલાદિધમ્મે અત્તાધીને કરોતીતિ આરમ્મણાધિપતિનામા’’તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

દાન સીલ ઉપોસથકમ્મ પુબ્બે સુચિણ્ણગોત્રભુ વોદાન મગ્ગફલ નિબ્બાનાનિચેવ રાગદિટ્ઠિચક્ખુસોતાદીનિચાતિ પન વત્તબ્બં. વિપસ્સનાતિચ ઇદં ગોત્રભુવોદાનાનિયેવ સન્ધાય વુત્તં સિયા. નચ તાનિ નિબ્બાનારમ્મણાનિ વિપસ્સનાનામ હોન્તીતિ. સહજાતાનંનામરૂપાનન્તિ દ્વિહેતુક તિહેતુક જવનસહ જાતાનન્તિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજાત રૂપાનઞ્ચાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સચ પટિસન્ધિક્ખણે કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપાનં પવત્તિયં ચિત્ત સમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ. એસ નયો પરત્થપિ. પઞ્ચવોકારભવે પટિસન્ધિક્ખણે વિઞ્ઞાણં વત્થુના વિના પતિટ્ઠં નલભતિ. વત્થુચતેન વિના પતિટ્ઠં નલભતીતિ વુત્તં પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુવિપાકા અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે યો અત્તનો ઉપત્થમ્ભકં પચ્ચુપત્થમ્ભતિ. સોએવ પચ્ચયુપ્પન્નભાવં ગચ્છતિ. ચિત્તસમુટ્ઠાન રૂપાનિચ ચિત્તં કિઞ્ચિ ઉપત્થમ્ભેતું નસક્કોન્તિ. તથા ઉપાદારૂપાનિચ મહાભૂતેતિ વુત્તં ચિત્તચેતસિકાધમ્માઅઞ્ઞમઞ્ઞન્તિઆદિ.

[૨૩૫] વિભાવનિયં પન

‘‘યસ્મા પન અઞ્ઞમઞ્ઞુવત્થમ્ભનવસેનેવ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતા. ન સહજાતમત્તતોતિ પવત્તિયં રૂપં નામાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો ન હોતિ. તસ્મા વુત્તં ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ’’ વુત્તં. તત્થ ન સહજાતમત્તતોતિ એતેન યદિ સહજાતમત્તતો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતાસિયા. એવંસતિ પવત્તિયં રૂપં નામાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો સિયાતિ અનુઞ્ઞાતં હોતિ. સહજાતપચ્ચયેપિ પન પવત્તિયં રૂપં નામાનં પચ્ચયો નહોતિયેવ. તસ્મા ન સુન્દરમેતન્તિ.

છવત્થૂનિ સત્તન્નં વિઞ્ઞાણધાતૂનન્તિ એત્થ વત્થુસહજાત નિસ્સયો વત્થુપુરેજાતનિસ્સયો વત્થારમ્મણપુરેજાતનિસ્સયોતિ તિવિધો વત્થુનિસ્સયો. તત્થ પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુ વિપાકાનં ખન્ધાનં વત્થુસહજાતનિસ્સયો. યં પન પવત્તિયં પુરેજાતં, વત્થું નિસ્સાય ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તં તસ્સ ચિત્તસ્સ વત્થુપુરેજાતનિસ્સયોનામ. યં પન પુરેજાતં વત્થુ યસ્સ ચિત્તસ્સ નિસ્સયોચેવ હોતિ આરમ્મણઞ્ચ, તં તસ્સ વત્થારમ્મણ પુરેજાતનિસ્સયોનામ. વુત્તઞ્હેતં પટ્ઠાને આરમ્મણ નિસ્સય પુરેજાતવિપ્પયુત્ત અત્થિઅવિગતન્તિ તીણીતિ. કથઞ્ચ તં ચિત્તસ્સ નિસ્સયોચ આરમ્મણઞ્ચ હોતીતિ. પચ્ચુપ્પન્નં વત્થું આરબ્ભ સમ્મસનવસેનવા અસ્સાદનાદિવસેનવા ઇદ્ધિવિધકિચ્ચાધિટ્ઠાનવસેનવા ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, એવં તં ચિત્તસ્સ નિસ્સયોચ આરમ્મણઞ્ચ હોતીતિ. વુત્તઞ્હેતં પટ્ઠાને-અજ્ઝત્તં વત્થું અનિચ્ચતો દુક્ખતો વિપસ્સતિ, અસ્સાદેતિ. અભિનન્દતિ. તં આરબ્ભ રાગો ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ. દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતીતિ.

એત્થ પન આચરિયા ઇમં વત્થારમ્મણપુરેજાતનિસ્સયંનામ મરણાસન્નકાલેએવ વાચનામગ્ગં આરોપયિંસુ. અયંપનેત્થ તેસં અધિપ્પાયો. અટ્ઠકથાયં તાવ અનિટ્ઠે ઠાને આવજ્જનેન વિના વીથિચિત્તાનં પવત્તિ પટિસિદ્ધા હોતિ. તથા એકાવજ્જનવીથિ યઞ્ચ ચિત્તાનં આરમ્મણંનામ ધમ્મતોચ કાલતોચ અભિન્નમેવ ઇચ્છન્તિ અટ્ઠકથાચરિયા. પકતિકાલેચ ચિત્તાનિનામ પચ્ચેક વત્થુનિસ્સયાનિ હોન્તિ. તસ્મા યદા પચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વત્થું આરબ્ભઅનિચ્ચાદિવસેન સમ્મસન્તિ, એતં મમાતિવા અસ્સાદેન્તિ, તદાયં વત્થુ આવજ્જિતં હોતિ. જવનાનિપિ તદેવ ગણ્હન્તિ. ન અત્તનો અત્તનો નિસ્સયવત્થૂનિ. યદિ હિ તાનિવા અઞ્ઞંવા આરમ્મણં ગણ્હેય્યું. નિરાવજ્જનાનિનામ જવનાનિ હોન્તિ. કસ્મા, આવજ્જનેન આવજ્જિતં અગહેત્વા અઞ્ઞં ગહેત્વા પવત્તનતોતિ. ભિન્ના રમ્મણાનિચનામ હોન્તિ. પચ્છા ઉપ્પન્નાનિ પચ્ચેકવત્થૂનિવા અઞ્ઞંવા ગહેત્વા પવત્તનતોતિ. નચ તથા સક્કા ભવિતું અટ્ઠકથા વિરોધતો. તસ્મા સો વત્થારમ્મણ પુરેજાતપચ્ચયો પકતિ કાલે ન સક્કા લદ્ધુન્તિ. મરણાસન્નકાલે પન સબ્બાનિ આવજ્જનાદીનિ ચિત્તાનિ એકમેવ વત્થું નિસ્સાય પવત્તન્તીતિ તં આરબ્ભ પવત્તાનં આવજ્જનાદીનં તેસં તદેવ વત્થુચ આરમ્મણઞ્ચ હોતિ. એવઞ્હિ સતિ તેસં નિરાવજ્જનતાવા ભિન્નારમ્મણતાવા નત્થીતિ અયં તેસં અધિપ્પાયોતિ.

તત્થ પન યદિ આવજ્જનેન આવજ્જિતં વત્થું અગહેત્વા અત્તનો અત્તનો નિસ્સયવત્થૂનિ ગણ્હેય્યું. નિરાવજ્જનાનિનામ જવનાનિ ભવેય્યુન્તિ ઇદં તાવ ન યુજ્જતિ. આવજ્જનેન આવજ્જિ તપ્પકારસ્સેવ ગહણતો. યથા હિ આવજ્જનંપિ વત્થુન્ત્વેવ આવજ્જતિ. તથા જવનાનિચ વત્થુન્ત્વેવ જવન્તિ. નો અઞ્ઞથાતિ નત્થિ જવનાનં નિરાવજ્જનતાતિ. યથા ચ નિરાવજ્જનતા નત્થિ, તથા ભિન્નારમ્મણતાપિ તેસં નત્થિયેવ. કસ્મા, વિભાગસ્સ અસમ્ભવતો. નહિ સન્તતિઘનવસેન એકીભૂતમિવ પુબ્બાપરં પવત્ત માનેસુ બહૂસુ વત્થુસુ એકમેકં વત્થું ઇદમેવાતિ વિસું કત્વા આવજ્જનંવાજવનાનિવા ગહેતું સક્કોન્તિ. નચ તથા અસક્કુણેય્યેસુ ઠાનેસુ એકન્તેન ધમ્મતોવા કાલતોવા ભિન્ના રમ્મણતાનામ સક્કા લદ્ધુન્તિ ઇતિ ભિન્નારમ્મણતાપિ તેસં નત્થિ યેવાતિ. એત્તાવતા ઇમસ્સ વત્થારમ્મણપુરેજાતનિસ્સય વિધાનસ્સ પકતિકાલેપિ લબ્ભમાનતા સાધિતા હોતીતિ.

અપિચ, સબ્બં પચ્ચુપ્પન્નં અત્તનો રૂપકાયં આરબ્ભ રૂપં મે અનિચ્ચન્તિવા એતં મમાતિવા સમનુપસ્સન્તાનં અજ્ઝત્તરૂપેસુ ઇદં નામરૂપં તસ્સચિત્તસ્સ આરમ્મણં નહોતીતિ નવત્તબ્બં. આરમ્મણ ભૂતેસુ પન તેસુ કિઞ્ચિ આરમ્મણમત્તં કિઞ્ચિ આરમ્મણપુરેજાતં કિઞ્ચિ વત્થારમ્મણપુરેજાતં હોતીતિ સક્કા વત્તુન્તિ. કબળી કારો આહારોતિ કામાવચરસત્તાનં પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નો ચતુસમુટ્ઠાનિક રૂપાહારોચેવ બહિદ્ધાહારોચ. ગબ્ભસેય્યકાનઞ્હિ યાવ માતુયા આહારફરણં નલબ્ભતિ, તાવ કલલાદિકાલેસુ તિસમુટ્ઠાનિકો અજ્ઝત્તાહારોયેવ ઉપત્થમ્ભનકિચ્ચં સાધેતિ. વુત્તઞ્હેતં પટ્ઠાને-પટિસન્ધિક્ખણે કબળીકારો આહારો ઇમસ્સ કાયસ્સ આહારપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ, ઓજટ્ઠમકરૂપસમુટ્ઠાપનં પનસ્સ બહિદ્ધાહારુપત્થમ્ભનં લદ્ધકાલેયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. યદિએવં –

યઞ્ચસ્સ ભુઞ્જતિ માતા, અન્નં પાનઞ્ચ ભોજનં. તેન સો તત્થ યાપેતિ, માતુકુચ્છિગતો તિરોતિ

કસ્મા વુત્તન્તિ. પાકટાહારેન તસ્સ યક્ખસ્સ બોધનત્થન્તિ. ઇમસ્સકાયસ્સાતિ ગબ્ભસેય્યકાનં તાવ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે એકસમુટ્ઠાનિકસ્સ ઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુ દ્વિસમુટ્ઠાનિ કસ્સ તતોપરં તિસમુટ્ઠાનિકસ્સ ઓજાફરણકાલે ચતુસમુટ્ઠાનિકસ્સચ કાયસ્સ. ઇતરેસંપિ યથાસમ્ભવં વત્તબ્બં. રૂપલોકે પન વિનાપિ દુવિધેન ઓજાહારકિચ્ચેન અપ્પનાપત્ત કમ્મવિસેસેન સિદ્ધસ્સ સુચિરંપિ અદ્ધાનં ફરિતું સમત્થસ્સ રૂપ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ તથારૂપાનઞ્ચ ભવઙ્ગપરિયાપન્નાનં અરૂપાહારાનં વસેન અનેકકપ્પાનિપિ અત્તભાવસ્સ પવત્તિ વેદિતબ્બા. એતેનુપાયેન કમ્મજકાયબહુતરેસુ દેવેસુ પેતનિરયેસુચ સુચિરંપિ કાલં બહિદ્ધાહારેન વિના અત્તભાવસ્સ પવત્તિ વત્તબ્બા. તેસુ પન અજ્ઝત્તાહારોપિ લબ્ભતિયેવાતિ કિઞ્ચાપિ ઓક્કન્તિક્ખણે વિપાકક્ખન્ધાપિ વત્થુસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયા હોન્તિ. તે પન ચિત્તચેતસિકાધમ્મા સહજાતરૂપાનન્તિ એત્થ સઙ્ગય્હિસ્સન્તીતિ કત્વા ઓક્કન્તિક્ખણેવત્થુવિપાકાનન્તિ વુત્તં.

સબ્બથાતિ સબ્બપકારં સહજાતન્તિઆદિના યોજેતબ્બં. પકારોચ તિવિધો હોતિ સહજાતપચ્ચયોતિઆદિવસેન વેદિતબ્બો. રૂપજીવિતમિચ્ચયન્તિ એવં પોરાણેહિ વુત્તો અયં અત્થિપચ્ચયો અવિગતપચ્ચયોચાતિ યોજેતબ્બં. નનુ કબળીકારાહારો રૂપજીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ સહજાતે સઙ્ગહેતબ્બં. એવઞ્હિ સતિ તિવિધોવ અત્થિપચ્ચયો સિયાતિ.ન. સહજનનસઙ્ખાતસ્સ સહુપ્પાદનલક્ખણસ્સ અભાવા. સહુપ્પાદનલક્ખણો હિ સહજાતપચ્ચયો. કબળીકારાહારોચ ઓજટ્ઠમકરૂપાનિ ઉપ્પાદેન્તોપિ અત્તનો ઠિતિક્ખણેએવ ઉપ્પાદેતિ, નો ઉપ્પાદક્ખણે. યથાચ મહાભૂતા સહજાતરૂપાનિ ઉપત્થમ્ભન્તા અત્તના સહ ઉપ્પાદનપુબ્બકાએવ ઉપત્થમ્ભન્તિ, ન તથા સો આહારો. સો પન વિનાવ સહુપ્પાદનકિચ્ચેન સહજાતાનિપિ અસહજાતાનિપિ ઉપત્થમ્ભતીતિ રૂપજીવિતંપિ સહ ઉપ્પાદનકિચ્ચેન વિનાવ સહ જાતરૂપાનિ અનુપાલેતિ. ઇતિ ઇમે દ્વેપિ ધમ્મા સહજાત લક્ખણાભાવાએવ સહજાતપચ્ચયે અસઙ્ગહિતા. ઇદાનિ સબ્બેપિ ચતુવીસતિપચ્ચયા સઙ્ગય્હમાના ચત્તારોપચ્ચયા હોન્તીતિ દસ્સેતું આરમ્મણૂપનિસ્સય.લ. સમોધાનં ગચ્છન્તીતિ વુત્તં. તત્રાયં સમોધાનવિધિ, ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ અધિપતિ પચ્ચયો તાવ દુવિધો આરમ્મણસહજાતવસેન. તત્થ આરમ્મણાધિપતિ તીસુ કમ્મવજ્જેસુ સમોધાનં ગચ્છતિ. આરમ્મણ મત્તંપિ હિ કમ્મેન સહ સમોધાનં નગચ્છતિ. કુતો અધિપતિ ભૂતન્તિ.

એત્થ સિયા, કસ્મા આરમ્મણમત્તંપિ.લ. ન ગચ્છતીતિ વુત્તં. નનુ કમ્મારમ્મણાપિ પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિયો હોન્તીતિ. સચ્ચં. એત્થ પન મૂલટીકાયં કમ્મં પન તસ્મિં કતે પવત્તમાનાનં કતૂપચિત ભાવેન કમ્મપચ્ચયો હોતિ. ન આરમ્મણાકારેન. વિસય મત્તતાવસેનચ આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. ન સન્તાનવિસેસનં કત્વા ફલુપ્પાદનસઙ્ખાતેન કમ્મપચ્ચયાકારેન. તસ્મા તે પચ્ચયાકારવિસભાગત્તા સહ ઘટનં નગચ્છન્તીતિ વિસજ્જિતન્તિ. સહજાતાધિપતિ પન અત્થિપચ્ચયે. નિસ્સયપચ્ચયો તિવિધો સહજાતો વત્થુપુરેજાતો વત્થારમ્મણપુરેજાતોતિ. તત્થ પુરિમા દ્વે અત્થિપચ્ચયે, પચ્છિમો પન દ્વીસુ આરમ્મણત્થિ પચ્ચયેસુ. સો ચે ગરુકતો હોતિ ઉપનિસ્સયેપીતિ. પુરેજાતપચ્ચયો તિવિધો આરમ્મણપુરેજાતો વત્થુપુરે જાતો વત્થારમ્મણપુરેજાતોતિ. તત્થ વત્થુપુરેજાતો અત્થિપચ્ચયે. ઇતરે દ્વે દ્વીસુ આરમ્મણત્થિપચ્ચયેસુ. તેચે ગરુકતા હોન્તિ. ઉપનિસ્સયેપીતિ. કમ્મપચ્ચયો દુવિધો સહજાતો નાનાક્ખણિકોતિ. તત્થ સહજાતો અત્થિપચ્ચયે. નાનાક્ખણિકો પન દુવિધો બલવા દુબ્બલોચ. તત્થચ બલવા દુવિધો અકાલિકો કાલિકોચ, તદુભયાપિ ઉપનિસ્સયે. દુબ્બલો પન વિસું કમ્મપચ્ચયોયેવ. સબ્બો આહારપચ્ચયો સબ્બોચ ઇન્દ્રિયપચ્ચયો અત્થિપચ્ચયે.

વિપ્પયુત્તપચ્ચયો ચતુબ્બિધો સહજાતો વત્થુપુરેજાતો વત્થારમ્મણપુરેજાતો પચ્છાજાતોતિ. તત્થ પુરિમા દ્વે પચ્છિમોચ અત્થિપચ્ચયે. તતીયો પન દ્વીસુ આરમ્મણત્થિ પચ્ચયેસુ. સો ચે ગરુકતો હોતિ, ઉપનિસ્સયેપીતિ. સેસેસુ પન સત્તરસપચ્ચયેસુ હેતુ, સહજાત, અઞ્ઞમઞ્ઞ, વિપાક, ઝાન, મગ્ગ, સમ્પયુત્ત, અવિગતવસેન અટ્ઠપચ્ચયા પચ્છા જાતોચ અત્થિપચ્ચયે. અનન્તર સમનન્તર આસેવન નત્થિ વિગત વસેન પઞ્ચપચ્ચયા ઉપનિસ્સયેતિ. ઇતિ સબ્બેપિ ચતુવીસતિપચ્ચયા સભાગસઙ્ગહવસેન સંખિપ્પમાના આરમ્મણાદીસુ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ સમોધાનં ગચ્છન્તીતિ.

[૨૩૬] વિભાવનિયં પન

તેસુ ચતૂસુ એકેકસ્મિંપિ સબ્બે ચતુવીસતિપચ્ચયા સમોધાનં ગચ્છન્તીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન યં વુત્તં ‘‘નહિ સો કોચિપચ્ચયોતિ’’આદિ. તં સબ્બંપિ આચરિયસ્સ મતિમત્તમેવ.

[૨૩૭] યઞ્હિ તત્થ

‘‘નહિ સો કોચિપચ્ચયો અત્થિ. યો ચિત્તચેતસિ કાનં આરમ્મણભાવં નગચ્છેય્યાતિ’’ વુત્તં, તં તાવ ન યુજ્જતિ. નહિ ઇધ ધમ્મસરૂપમત્તેન સમોધાનં અધિપ્પેતં. પચ્ચયટ્ઠેન સહેવ અધિપ્પેતં. નચ હેતાદિપચ્ચયટ્ઠો આરમ્મણાદિપચ્ચયટ્ઠો હોતીતિ. એસનયો ‘‘સક સકપચ્ચયુપ્પન્નસ્સચ ઉપનિસ્સયભાવં નગચ્છતીતિ’’ એત્થાપિ.

એત્થ પન યો સકસકપચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ઉપનિસ્સયભાવં નગચ્છતિ. નહિ સો કોચિ પચ્ચયો અત્થીતિ યોજના.

[૨૩૮] યઞ્ચ તત્થ

‘‘કમ્મહેતુકત્તાચ લોકપ્પવત્તિયા ફલહેતૂપચાર વસેન સબ્બેપિ કમ્મસભાવં નાતિવત્તન્તીતિ’’ વુત્તં.

[૨૩૯] યઞ્ચ

‘‘તેચ પરમત્થતો લોકસમ્મુતિવસેનચ વિજ્જમાના યેવાતિ’’ વુત્તં. તદુભયં પન સબ્બસો સાસનયુત્તિ યાપિ વિરુદ્ધમેવાતિ.

એત્થાતિ એતસ્મિં પટ્ઠાનનયે. સબ્બત્થાપીતિ સબ્બેસુ સહ જાતસભાગેસુ પચ્ચયેસુ. યસ્મા પન પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણંનામ નામરૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપટિબદ્ધઓકાસે ચુતિપરિચ્છિન્નસ્સ સકલસ્સ તસ્સ તસ્સ ભવસ્સ સીસભૂતં બીજભૂતઞ્ચ હોતિ. યતો સકલકાયભૂતસ્સ નાનારૂપારૂપસન્તાનસ્સ નિબ્બત્તિ હોતિ. બીજતો વિય મહારુક્ખસ્સ. યથાહ –

વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિ આનન્દ માતુકુચ્છિસ્મિં ન ઓક્કમિસ્સથ. અપિનુખો નામરૂપં માતુકુચ્છિસ્મિં સમુચ્ચિસ્સથાતિ. નો હેતં ભન્તે. વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિ આનન્દ માતુકુચ્છિસ્મિં ઓક્કમિત્વા વોક્કમિસ્સથ. અપિનુખો નામરૂપં ઇત્થત્તાય અભિનિબ્બત્તિસ્સથાતિ. નોહેતં ભન્તે. વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિ આનન્દ દહરસ્સેવ સતો વોચ્છિજ્જિસ્સથ કુમારસ્સવા કુમારિકાયવા. અપિનુખો નામરૂપં વુદ્ધિં વિરુળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જિસ્સથાતિ. નોહેતં ભન્તે. તસ્મા હિ આનન્દ એસેવ હેતુ એસ નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો નામરૂપસ્સ. યદિદં વિઞ્ઞાણન્તિ.

તત્થ સમુચ્ચિસ્સથાતિ વડ્ઢિસ્સથ. નામરૂપઞ્હિ વિઞ્ઞાણસ્સ વડ્ઢિયેવાતિ. વોક્કમિસ્સથાતિ ભિજ્જિસ્સથ. ઇત્થત્થાયાતિ ઈદિસસ્સ અત્તભાવસ્સ અત્થાયાતિ અત્થો. વુદ્ધિં વિરુળ્હિં વેપુલ્લન્તિ પથમવયવસેન વુદ્ધિં. મજ્ઝિમવયવસેન વિરુળ્હિં. પચ્છિમવયવસેન વેપુલ્લન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. તસ્મા પટિસન્ધિક્ખણે રૂપુપ્પત્તિયા એકન્તેન વિઞ્ઞાણપચ્ચયતા વેદિતબ્બા. એવં ઉપ્પન્નઞ્ચ પનેતં પટિસન્ધિરૂપં પુન સયં તસ્મિં ભવે યાવ ચુતિયા પવત્તમાનાનં સબ્બાસં ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપસન્તતીનં સિત ભૂતં બીજભૂતઞ્ચ હોતિ. અતિબલવન્તંપિ હિ ચિત્તં પુરિમુપ્પન્નાય રૂપપવેણિયા અસતિ રૂપં જનેતું નસક્કોતિ. એવં ઉતુ આહારાપીતિ. તતોયેવ હિ અરૂપભવે કામાવચરાદીનિ રૂપજનકચિત્તાનિપિ તત્થ રૂપં નજનેન્તીતિ. અસઞ્ઞસત્તેપિ ઉતુ સમુટ્ઠાનરૂપસન્તતિયો પથમુપ્પન્નાય કમ્મજરૂપસન્તતિયા વિજ્જ માનત્તાએવ ઉપ્પજ્જન્તીતિ. વુત્તઞ્હિ વિભઙ્ગટીકાયં અરૂપં પન રૂપસ્સ ઓકાસો ન હોતીતિ યસ્મિં રૂપે સતિ ચિત્તં અઞ્ઞં રૂપં ઉપ્પાદેય્ય. તદેવ તત્થ નત્થીતિ અત્થો. પુરિમરૂપસ્સાપિ હિ પચ્ચયભાવો અત્થિ પુત્તસ્સ પિતિસદિસતાદસ્સનતોતિ. એત્થચ પુત્તસ્સ પિતિસદિસતાદસ્સનતોતિ એતેન ઇમમત્થં દસ્સેતિ. યથા તિણરુક્ખાનં બીજભાવસઙ્ખાતં નિયામરૂપંનામ અત્થિ. યસ્સ આનુભાવેન તન્નિબ્બત્તાતિણરુક્ખા વડ્ઢન્તા યથાવા તથાવા અવડ્ઢિત્વાઅત્તના સમાનબીજેહિએવ તિણરુક્ખેહિ સબ્બસો સદિસા કારં ગહેત્વા વડ્ઢન્તિ. એવમેવં ગબ્ભસેય્યકાનં સત્તાનં યોનિ ભાવસઙ્ખાતં નિયામ રૂપંનામ અત્થિ. યસ્સાનુભાવેન તે સમાન જાતિકેહિએવ કુલેહિ વિસેસતો માતાપિતૂહિ એવ સબ્બસો સદિસરૂપસણ્ઠાના હોન્તિ. ઇતિ બીજનિયામો વિય યોનિનિયામોપિ હોતિ. સોચ પટિસન્ધિરૂપસ્સેવ આનુભાવોતિ વેદિતબ્બો.

અપિચ, અયં યોનિનિયામોનામ કલલકાલાદીસુ પુત્તાનં સરીરેસુ માતાપિતૂહિ સમુદાગતં ઉતુજરૂપસન્તાનંએવ. યસ્સ આનુભાવેન તંસન્તાનં સમાનજાતિકસત્તસણ્ઠાનસદિસં અત્તનો ઞાતિકુલસદિસઞ્ચ હોતિ. યથાહિઇત્થિભાવાદિરૂપં સત્તાનં ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ બીજરૂપઞ્ચ તિણરુક્ખાનં તંતંવણ્ણસણ્ઠાના દીનિ નિયામેતિ. એવં યોનિરૂપં નાનાજાતિવસેન સત્તાનં નિયામકં વવત્થાપકં હોતીતિ. એત્તાવતા પવત્તિયં થપેત્વા ચિત્તજરૂપં સબ્બેસં તિસમુટ્ઠાનિકરૂપાનં ઉપ્પત્તિયા ચિત્તનિરપેક્ખતા પુરિમુપ્પન્ન રૂપપવેણિ પટિબદ્ધતાચ સાધિતા હોતિ. તેનેવચ તેસં ચિત્તસ્સ ઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુપિ ચિત્તરહિતે નિરોધસમાપત્તિ કાલેપિ ઉપ્પત્તિ હોતીતિ. તેન વુત્તં સહજાતરૂપન્તિ પનેત્થાતિઆદિ. ઇતીતિઆદિ નિગમનં. તત્થ સમ્ભવંતિ યથા સમ્ભવં. સમ્ભવાતિવા સમ્ભૂતા. અજ્ઝત્તઞ્ચાતિ અજ્ઝત્તભૂતાચ. બહિદ્ધાચાતિ બહિદ્ધાભૂતાચ. સઙ્ખતાતિ સઙ્ખતભૂતા. અસઙ્ખતાતિ અસઙ્ખતભૂતા. એવં તેકાલિકાચ કાલમુત્તાચ અજ્ઝત્તબહિદ્ધા સમ્ભૂતાચ. તથા સઙ્ખતાસઙ્ખતભૂતાચ પઞ્ઞત્તિ નામરૂપાનં વસેન તિવિધા ઠિતા ધમ્મા પટ્ઠાને સબ્બથા ચતુવીસતિ પચ્ચયાનામ હોન્તીતિ યોજના. એત્થચ તિવિધા ઠિતાનં ધમ્માનં તેકાલિકાદિભાવે સતિ ચતુવીસતિપચ્ચયાનંપિ યથાસમ્ભવં તેકાલિકાદિભેદો સિદ્ધો હોતિ. તત્થ આરમ્મણઅધિપતિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયા તેકાલિકા કાલમુત્તાચ હોન્તિ.

[૨૪૦] વિભાવનિયં પન

‘‘આરમ્મણઅધિપતિઉપનિસ્સયપચ્ચયાનં તિકાલિકાનન્તિ’’ વુત્તં. તં ન યુજ્જતિ.

પઞ્ઞત્તિનિબ્બાનાનંપિ કાલમુત્તાનં તેસુ પવિટ્ઠત્તાતિ. તત્થ ઇમસ્મિં ભવે અભિનવાનં ધનધઞ્ઞભોગાનંવા વિજ્જાસિપ્પસુતપરિ યત્તીનંવા સીલસમાધિપઞ્ઞાનંવા ભવન્તરે ભવસમ્પત્તિભોગ સમ્પત્તિ મગ્ગફલસમ્પત્તીનંવા પટિલાભત્થાય પુબ્બયોગં કરોન્તસ્સ અનાગતાનં તાસં ઉપનિસ્સયપચ્ચયતા વેદિતબ્બા. પટ્ઠાને પન અનાગતં ચક્ખુસમ્પદં પત્થયમાનો સોત, ઘાન, જિવ્હા, કાયસમ્પદં, વણ્ણસમ્પદં, સદ્દ, ગન્ધ, રસ, ફોટ્ઠબ્બસમ્પદં પત્થયમાનો અનાગતે ખન્ધે પત્થયમાનો દાનં દેતિ સીલં સમાદિયતીતિઆદિના ભવન્તરપરિયાપન્નાએવ સમ્પત્તિયો વુત્તા. તા પન દાનાદીનં કમ્માનં અનુરૂપવસેન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. કમ્મપચ્ચયો પન પચ્ચુપ્પન્નાતીતવસેન દ્વિકાલિકો. અનન્તર સમનન્તર આસેવન નત્થિ વિગત પચ્ચયા અતીતકાલિકા. સેસા પન્નરસ પચ્ચયા પચ્ચુપ્પન્નકાલિકાતિ. અજ્ઝત્તબહિદ્ધાદુકે આરમ્મણા ધિપતિ સહજાત અઞ્ઞમઞ્ઞ નિસ્સય ઉપનિસ્સય પુરેજાત આહાર અત્થિ અવિગતા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા હોન્તિ. સેસા ચુદ્દસ પચ્ચયા અજ્ઝત્તાવ. આરમ્મણ અધિપતિ ઉપનિસ્સયા સઙ્ખતા અસઙ્ખતાચ હોન્તિ. સેસા સઙ્ખતાવાતિ. પઞ્ચવિધંપિઅરૂપન્તિ પવુચ્ચતિ. કસ્મા, કદાચિપિ રૂપસઙ્ખાતં સણ્ઠાનત્થં અનુપગમનતો નામન્તિચ પવુચ્ચતિ. કસ્મા, અધિવચનસઙ્ખાતનામાભિધાનવસેનેવ સુણન્તેહિ ગહેતબ્બભાવુપગમનતોતિ.

૧૬૯. પઞ્ઞપીયતીતિ પઞ્ઞત્તિ. અયંપિ એકો વચનત્થોતિ લોકિયમહાજનેહિ થપીયતિ. વોહરીયતિ ચેવ સમ્પટિચ્છી યતિચાતિ અત્થો. યોકોચિ સમ્મુતિસચ્ચભૂતો બ્યઞ્જનત્થો. તથા પઞ્ઞાપેતબ્બા અત્થા પઞ્ઞપીયન્તિ એતાયાતિ પઞ્ઞત્તિ. બ્યઞ્જનત્થજોતકો પઞ્ઞત્તિસદ્દોતિ એવં દુવિધા પઞ્ઞત્તીતિ વુત્તં તતોઅવસેસા.લ. દુવિધાહોતીતિ. તત્થ પઞ્ઞાપીયત્તા પઞ્ઞત્તીતિ અત્થ પઞ્ઞત્તિમાહ. પઞ્ઞાપનતોપઞ્ઞત્તીતિ સદ્દપઞ્ઞત્તિં. તંતંભૂતવિપરિણામાકારન્તિ પથવિયાદીનં તેસં તેસં મહાભૂતાનં અધિમત્તભાવપ્પકારસઙ્ખાતં તથા તથા પરિણા માકારં. પવત્તિવિસેસાકારન્તિ અત્થો. ઉપાદાયાતિ પટિચ્ચ. નિસ્સાય. પથમં ચિત્તેન ગહેત્વાતિ અત્થો. તથાતથા પઞ્ઞત્તાતિ અયં પથવીનામ અયં પબ્બતોનામાતિ એવમાદિ નયેન મહાજનેન પઞ્ઞત્તા, કથિતા, વોહરિતાતિ અત્થો. પથવિપબ્બતાદિકાતિઆદિસદ્દેન નદિ સમુદ્દાદિકાયો સઙ્ગણ્હતિ. અયં સમૂહપઞ્ઞત્તિનામ.

[૨૪૧] વિભાવનિયં પન

‘‘સણ્ઠાનપઞ્ઞત્તીતિ’’ વુત્તા. સા યુત્તા વિય નદિસ્સતિ.

નહિ ઇધ સણ્ઠાનં પધાનં હોતીતિ. સમ્ભારસન્નિવેસાકારન્તિ કટ્ઠાદીનં સમ્ભારાનં તથા તથા સન્નિવેસાકારં. એત્થાપિ આદિસદ્દેન નાવાદયો સઙ્ગણ્હતિ. અયં સણ્ઠાન પઞ્ઞત્તિ. કટ્ઠાદયો એવ હિ ગેહાકારેન સણ્ઠિતા ગેહન્તિ રથાકારેન સણ્ઠિતા રથોતિ વુચ્ચન્તીતિ.

[૨૪૨] વિભાવનિયં પન

‘‘સમૂહપઞ્ઞત્તીતિ’’ વુત્તં. તં ન યુજ્જતિ.

નહિ ઇધ સમૂહો પધાનન્તિ. પુરિસપુગ્ગલાદિકા સત્તપઞ્ઞત્તિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તીતિપિ વુચ્ચતિ. ચન્દાવટ્ટનાદિકન્તિ ચન્દસૂરિયાદીનં સિનેરું પદક્ખિણં કત્વા આવટ્ટનાદિકં. યતો ચન્દિમસૂરિયા ઉદેન્તિ, સા પુબ્બદિસાનામ. પુબ્બતરં લદ્ધપ્પકાસત્તા. યત્થ પન અત્થં ગચ્છન્તિ, સા પચ્છિમદિસાનામ. પચ્છાલદ્ધપકાસત્તા. તાસં દક્ખિણપસ્સા દિસા વુડ્ઢિઅત્થેન દક્ખિણદિસાનામ. ઇતરા પન ઉચ્ચતરટ્ઠેન ઉત્તરાદિસાતિ વુચ્ચતિ. યદા સૂરિયો ઉદેતિ, તદા સકલસ્સ અહસ્સ પુબ્બભાગત્તા પુબ્બન્હોતિ વુચ્ચતીતિ. એવમાદિકા દિસા પઞ્ઞત્તિ કાલપઞ્ઞત્તિયોનામ. આદિસદ્દેન થલનિન્નાદિકા દેસપઞ્ઞત્તિ સઙ્ગહિતાતિ. અસમ્ફુટ્ઠાકારન્તિ મહાભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અસમ્ફુસનાકારં. અયં આકાસપઞ્ઞત્તિનામ. તં તં ભૂતનિમિત્તન્તિ પથવીકસિણાદિકં ઉદ્ધુમાતકાદિકઞ્ચ ભૂતનિમિત્તં. નીલકસિણાદિકં વણ્ણનિમિત્તઞ્ચ એત્થેવ સઙ્ગય્હતિ. ભાવના વિસેસન્તિ પરિકમ્માદિકં ભાવનાવિસેસંચ. એતેન પરિકમ્મનિમિત્ત ઉગ્ગહનિમિત્ત પટિભાગનિમિત્તાનં સિદ્ધકારણં વદતિ. અયં નિમિત્તપઞ્ઞત્તિનામ.

એવમાદિભેદાતિ એત્થ આદિસદ્દેન અટ્ઠકથાયં આગતા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિઆદયો સઙ્ગહિતા. પરમત્થતો અવિજ્જમાનાપીતિ એતેન સમ્મુતિતો લદ્ધભાવં દસ્સેતિ. તેનેવ હિ તાસં વિજ્જમાનભાવં ગહેત્વા તથા તથા વોહરન્તાનં મુસાવાદોનામ નહોતીતિ. અત્થચ્છાયાકારેનાતિ તં તં ભૂતાદીનં પરમત્થાનં સમૂહસણ્ઠાનાદિછાયાકારેન. અત્થચ્છા યાકારેનાતિવા સદ્દાભિધેય્યસઙ્ખાતેન દબ્બપટિબિમ્બાકારેન સવિગ્ગહાકારેનાતિ અત્થો, તંતંઉપાદાયાતિ પરમત્થધમ્માનં તંતંપવત્તિવિસેસં ઉપાદાય. ઉપનિધાયાતિ ઓલુમ્બિય. પરિકપ્પિયમાનાતિ પરિકપ્પબુદ્ધિયા પરિકપ્પેત્વા ગય્હમાના. એત્થ પન એવમાદિપભેદા આલમ્બણભૂતા પરિકપ્પિયમાના સબ્બા પઞ્ઞત્તિ પઞ્ઞાપીયતીતિ અત્થેન પઞ્ઞત્તીતિ યોજના. સઙ્ખાયતીતિ ગણીયતિ. ગણનુપગં કત્વા થપીયતીતિ અત્થો. સમઞ્ઞાયતીતિ સમ્મન્નીયતિ. નામં, નામકમ્મં, નામધેય્યં, નિરુત્તિ, બ્યઞ્જનં, અભિલાપોતિ ઇમે છ નામ નામકમ્મા. તત્થ અત્થે નમતીતિ નામં. અત્થવિસયં એવ હુત્વા પવત્તતીતિ અત્થો. અત્તનિચ અત્થં નામેતીતિ નામં. પિટકત્તયસઙ્ખાતે હિ નામે સતિ તદુગ્ગણ્હન્તાનં સબ્બે તદત્થા પદેપદે વાક્યેવાક્યે આગચ્છન્તિ યેવાતિ.

અપિચ સુણન્તાનં ઞાણં તંતંઅત્થાભિમુખં નામેતીતિ નામં નામગહણવસેન કત્તબ્બત્તા નામમેવ કમ્મન્તિ નામકમ્મં. ધીયતિ ધારીયતીતિ ધેય્યં. નામમેવ ધેય્યન્તિ નામધેય્યં. અવિદિતપક્ખે ઠિતો અત્થો એતાય તતો નીહરિત્વા વુચ્ચતિ કથીયતીતિ નિરુત્તિ. અત્થસ્સ બ્યઞ્જનતો પાકટકરણતો બ્યઞ્જનં. અભિબ્યત્તં કત્વા લપીયતિ કથીયતિ અત્થો એતેનાતિ અભિલાપો. એત્થચ વણ્ણપઞ્ઞત્તિ, અક્ખરપઞ્ઞત્તિ, સરપઞ્ઞત્તિ, દીઘપઞ્ઞત્તિ, રસ્સ પઞ્ઞત્તિ. બ્યઞ્જનવગ્ગઘોસાઘોસપઞ્ઞત્તિ, લિઙ્ગપઞ્ઞત્તિ. પદપઞ્ઞત્તિ, વાક્યપઞ્ઞત્તિયોપિ એતસ્સેવ પભેદાતિ દટ્ઠબ્બા. પરમત્થતો વિજ્જમાનેસુ અત્થેસુ પવત્તા પઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. અવિજ્જ માનેસુ ભૂમિપબ્બતાદીસુ પવત્તા પઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. એતા એવ સમાસટ્ઠાનં પત્વા દ્વિપદસંયોગવસેન ઇતરા ચતસ્સોપિ હોન્તીતિ દસ્સેતું તત્થાતિઆદિ વુત્તં. એતાય પઞ્ઞાપેન્તીતિ એતેન વિજ્જમાનં અત્થં પઞ્ઞપેન્તિ એતાયાતિ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તીતિ ઇમમત્થં વદતિ. એસનયો પરત્થપિ. છ અભિઞ્ઞા અસ્સાતિ છળભિઞ્ઞોતિ કત્વા વિસેસનભૂતાનં છન્નં અભિઞ્ઞાનં વિજ્જમાનત્તા વિસેસિતબ્બભૂતસ્સ પુગ્ગલસ્સ અવિજ્જમાનત્તા છળ ભિઞ્ઞોતિ વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. ઇત્થી અવિજ્જમાના સદ્દો વિજ્જમાનોતિ ઇત્થિયાસદ્દો ઇત્થિસદ્દોતિ અવિજ્જમાનેન વિજ્જમાન પઞ્ઞત્તિ નામ. ચક્ખુચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્ચ ઉભયંપિ વિજ્જામાનન્તિ ચક્ખુસ્મિં વિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિ વિજ્જમાનેનવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. રાજાચ પુત્તોચ દ્વેપિ અવિજ્જમાનાએવાતિ રઞ્ઞો પુત્તો રાજપુત્તોતિ અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિનામાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ઉભિન્નન્તિઆદિમાહ.

એત્થ પન વચનતો ચ વચનત્થતોચ વિનિમુત્તા સદ્દસભાવા નામપઞ્ઞત્તિનામ વિસું નત્થીતિ વદન્તિ. તં ન યુજ્જતિ. અત્થજોતક ભાવેન વિસું સિદ્ધત્તા. સદ્દો હિ નામ અક્ખરપદબ્યઞ્જનભાવં ઉપગતોયેવ અત્થજોતને સમત્થો હોતિ. પરમત્થ સદ્દોચ ખણિકો ચુણ્ણવિચુણ્ણભૂતો તબ્ભાવં ઉપગતો નહોતીતિ. તસ્મા સદ્દસભાવાનામ પઞ્ઞત્તિનામ વિસું અત્થિયેવ. અત્થિભાવોચસ્સા વચનસદ્દં સુત્વા અનન્તરે અક્ખર પદ બ્યઞ્જનગોચરચિત્તસ્સ તદનન્તરેચ તદત્થવિજાનનચિત્તસ્સ પવત્તિયા પાકટોતિ દસ્સેન્તો ગાથાદ્વયં આહ. તત્થ વચીઘોસા નુસારેનાતિ ઉચ્ચારિયમાનસદ્દસઙ્ખાતસ્સ વચીઘોસસ્સ આરમ્મણકરણસઙ્ખાતેન અનુસારેન ઉપ્પન્નાય સોતવિઞ્ઞાણ વીથિયા પવત્તિયા અનન્તરે ઉપ્પન્નસ્સ મનોદ્વારસ્સ ગોચર ભૂતા સાયં પઞ્ઞત્તીતિ સમ્બન્ધો. કીદિસી પન સાયં પઞ્ઞત્તીતિ આહ અત્થાયસ્સા.લ. તતોપરન્તિ. તત્થ તતોપરન્તિ તતો નામપઞ્ઞત્તારમ્મણસ્સ મનોદ્વારસ્સ ઉપ્પત્તિતો પરં અત્થા વિઞ્ઞાયન્તીતિ સમ્બન્ધો. યસ્સા નામપઞ્ઞત્તિયા અનુસારેન પરમત્થપઞ્ઞત્તિભૂતા અત્થા વિઞ્ઞાયન્તિ. સા અયં પઞ્ઞત્તિ લોકસઙ્કેતનિમ્મિતાતિ વિઞ્ઞેય્યાતિ યોજના.

એત્થચ સોતવિઞ્ઞાણવીથિયાતિ એત્થ અતીતસદ્દમત્તા રમ્મણા તદનુવત્તિકાનામ મનોવિઞ્ઞાણવીથિપિ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. વુત્તઞ્હિ સારત્થદીપનિયં-તેન વુત્તવચને યત્તકાનિ અક્ખરાનિ હોન્તિ. તેસુ એકમેકં પચ્ચુપ્પન્નં અતીતઞ્ચ ગહેત્વા સોત વિઞ્ઞાણવીથિયા મનોવિઞ્ઞાણવીથિયાચ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધાય અવસાને તાનિ અક્ખરાનિ સમ્પિણ્ડેત્વા અક્ખરસમૂહં ગહેત્વા એકા મનોવિઞ્ઞાણવીથિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ. તદનન્તરં અયં અક્ખરસમૂહો એતસ્સ નામન્તિ નામપઞ્ઞત્તિગહણવસેન અપરાય મનોવિઞ્ઞાણ વીથિયા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધાય તદનન્તરં ઉપ્પન્નાય મનોવિઞ્ઞાણ વીથિયા અયમેતસ્સ અત્થોતિ પકતિયા તદત્થવિજાનનં સમ્ભવતીતિ. મણિસારમઞ્જૂસાયં પન તદનુવત્તિકવીથિતો પરં એકં વિનિચ્છયવીથિં વિઞ્ઞત્તિગહણવીથિઞ્ચ વદતિ. તતો પરં એકક્ખરે સદ્દે એકત્થજોતિકાય નામપઞ્ઞત્તિયા ગહણં હોતિ. યા વદન્તસ્સ પુબ્બભાગે મનસા વવત્થાપિતો પઞ્ઞત્તિસદ્દોનામ વુચ્ચતિ. તતોપરં તદત્થગહણન્તિ. ઈદિસેસુ પન ઠાનેસુ તત્થ તત્થ જવનવીથિવારાનં પટિપાટિકથનંનામ પધાનપાકટગહણવસેનેવાતિ દટ્ઠબ્બં. એકચ્છરક્ખણે અનેક કોટિસતસહસ્સાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ હિ વુત્તં. તથા –

એકમત્તો ભવે રસ્સો, દ્વિમત્તો દીઘમુચ્ચતે;

તિમત્તોતુપ્લુતો ઞેય્યો, બ્યઞ્જનં અદ્ધમત્તિકન્તિચં.

ન ચ પરમત્થસદ્દસઙ્ઘાટાનં સતસહસ્સંપિ એકક્ખરંનામ ભવિતું પહોતિ. તસ્મા ઇધ બહું વિચારણા અમ્હેહિ નકતાતિ.

ઇતિ પરમત્થદીપનિયાનામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહસ્સ

ચતુત્થવણ્ણનાય અટ્ઠમસ્સ પચ્ચયસઙ્ગહસ્સ

પરમત્થદીપના નિટ્ઠિતા.