કમ્મટ્ઠાન સઙ્ગહ પરમત્થદીપની

૧૭૦. એવં અટ્ઠહિ પરિચ્છેદેહિ સપચ્ચયપભેદં નામરૂપ વિભાગં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિદિતનામરૂપ વિભાગસ્સ કમ્મટ્ઠાનવિધાનં દસ્સેન્તો સમથવિપસ્સનાનન્તિઆદિ માહ. ઇતો પચ્ચય સઙ્ગહતો પરં સમથવિપસ્સનાનં ભાવનાનં દુવિધંપિ કમ્મટ્ઠાનં યથાક્કમં પવક્ખામીતિ યોજના. તત્થ કિલેસે અઞ્ઞેપિવા વિતક્કાદયો ઓળારિકધમ્મે સમેતીતિ સમથો. તથા પવત્તો એકગ્ગતાસઙ્ખાતો સમાધિ. વિસેસેન પસ્સન્તિ એતાયાતિ વિપસ્સના. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિકા ભાવનાપઞ્ઞા. તાય હિ યોગિનો ખન્ધેસુ લોકિયમહાજનેન પસ્સિતં ઇત્થિપુરિસાદિકં નિચ્ચસુખાદિકઞ્ચ અતિક્કમિત્વા વિસેસેન અનિચ્ચાદિકમેવ પસ્સન્તીતિ. ભાવેતબ્બાતિ ભાવના. ભાવેન્તિવા ચિત્તસન્તાનં એતાહીતિ ભાવના. કિરિયા કમ્મં. તિટ્ઠતિ એત્થાતિ ઠાનં. કમ્મસ્સ ઠાનન્તિ કમ્મટ્ઠાનં. વીરિયારબ્ભસઙ્ખાતસ્સ યોગકમ્મસ્સ પવત્તિટ્ઠાનન્તિ અત્થો. કસિણમણ્ડલાદિકં કસિણભાવનાદિકઞ્ચ. આદિમજ્ઝ પરિયોસાનાનઞ્હિ સમુદાયભૂકં એકમેતં પથવીકસિણ ભાવનાદિકં ભાવનાકમ્મંપિ અત્તનો અવયવભૂતસ્સ યોગ કમ્મસ્સ પવત્તિટ્ઠાનં સમ્ભવતીતિ.

વિભાવનિયં પન

ઉત્તરુત્તર યોગકમ્મસ્સ પદટ્ઠાનતાય કમ્મટ્ઠાનભૂતં ભાવનાવિધિઞ્ચાતિપિ વુત્તં. તમ્પિ યુજ્જતિયેવ.

યોગકમ્મમેવવા સુખવિસેસાનં અધિટ્ઠાનટ્ઠેનઠાનન્તિ કમ્મટ્ઠાનં. તત્થાતિ તસ્મિં દુવિધેપિ કમ્મટ્ઠાને. સમથસઙ્ગહેતિ સમથ કમ્મટ્ઠાનસઙ્ગહે. દસકસિણાનીતિ દસકસિણમણ્ડલાનિ કસિણજ્ઝાનાનિચ. તદુભયાનિપિ હિ યોગાનુયોગસઙ્ખાતસ્સ સમથ કમ્મસ્સ પવત્તિટ્ઠાનત્તા સમથકમ્મટ્ઠાનાનિનામ હોન્તીતિ. દસઅસુભાતિ દસઅસુભવત્થૂનિ અસુભજ્ઝાનાનિચ. દસઅનુસ્સતિ યોતિ બુદ્ધગુણાદીનિ દસઅનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ અનુસ્સરણસતિ યોચ. સેસાનિપિ યથાનુરૂપં વત્તબ્બાનીતિ. ચરણં ચરિયા. સમુદાચરણન્તિ અત્થો. પવત્તિબહુલતાતિ વુત્તં હોતિ. રાગસ્સ ચરિયા રાગચરિયા. રાગચરિતાતિ પાઠો, સો અટ્ઠકથાયં નત્થિ, પુગ્ગલટ્ઠાનેએવ સો યુત્તોતિ. એસનયો સેસેસુપિ.

[૨૪૩] યો પન વિભાવનિયં

ચરિયાનં સંસગ્ગભેદો વુત્તો. સો ઇધ નાધિપ્પેતો.

નહિ કમ્મટ્ઠાનાનંનામ સંસગ્ગચરિતસ્સપિ એકસ્સ દ્વે તીણિ દાતબ્બાનિ હોતીતિ. તેનેવ હિ સો ભેદો અટ્ઠકથાયં નગરુકતોતિ. સબ્બાપિ અપ્પનાય પુબ્બભાગપવત્તા કામાવચર ભાવના પરિકમ્મભાવનાનામ. સા પન અપ્પનાય આસન્ને દૂરેતિ દુવિધા હોતિ. તત્થ યા આસન્ને, સા અપ્પનં ઉપેચ્ચ સમીપે ઠત્વા પવત્તત્તા ઉપચારભાવનાતિ વુચ્ચતિ. ઇતરા પન પરિકમ્મ ભાવનાએવનામ. ઇતિ પરિકમ્મભાવનાપિ સમાના પુબ્બાપરવિસેસ પાકટભાવત્થં અટ્ઠકથાસુ દ્વીહિ નામેહિ ગહિતાતિ વુત્તં પરિકમ્મભાવના.લ. તિસ્સોભાવનાતિ તાસં પન વિસેસો પરતો આગમિસ્સતિ. પરિકમ્મનિમિત્તન્તિ પરિકમ્મભાવનાય આરમ્મણભૂતં કસિણમણ્ડલાદિનિમિત્તં. તઞ્ચ તસ્સા આરમ્મણ ભાવેન એકંપિ સમાનં પુબ્બાપરવિસેસપાકટભાવત્થં પરિકમ્મનિમિત્તં ઉગ્ગહનિમિત્તન્તિ દ્વિધા ભિન્દિત્વા વુત્તં. તેસંપિ વિસેસો આગમિસ્સતિ. વિદત્થિચતુરઙ્ગુલસઙ્ખાતેન પરિત્તપમાણેનવા ખલ મણ્ડલાદિસઙ્ખાતેન મહન્તપમાણેનવા કતં અકતંવા પથવી મણ્ડલતલમેવ અસેસફરિતબ્બટ્ઠેન કસિણન્તિ પથવીકસિણં. સકલસદ્દપરિયાયો હિ કસિણસદ્દો. યથા કસિણેન જમ્બુદીપસ્સાતિ. તસ્મા યત્તકે પથવીતલે નિમિત્તં ગણ્હાતિ, તત્તકં ચિત્તેન અસેસં ફરિત્વા એવ ગહેતબ્બં હોતિ. ન પન તસ્સ એકદેસે ઠત્વાતિ, તેન વુત્તં પથવીમણ્ડલતલમેવ અસેસફરિતબ્બટ્ઠેન કસિણન્તિ પથવીકસિણન્તિ. એસનયો સેસકસિણેસુપીતિ. એત્થચ, અવિભૂતવણ્ણાય પથવિયા એક તલભાવેનસન્નિવિટ્ઠાસણ્ઠાનપઞ્ઞત્તિઇધપથવીકસિણંનામ. તથા આપોકસિણં તેજોકસિણઞ્ચ. ફુટ્ઠટ્ઠાને ચિત્તેન સણ્ઠાનં કત્વા ગહિતા વાયુવટ્ટિ વાયોકસિણંનામ. નીલવણ્ણવિસિટ્ઠાએકા સણ્ઠાનપઞ્ઞત્તિ નીલકસિણંનામ. તથા પીતલોહિતો દાતકસિણાનિપિ. ચન્દસૂરિયઅગ્ગોભાસવિસિટ્ઠા કત્થચિ દિસ્સમાના સણ્ઠાનપઞ્ઞત્તિ આલોકકસિણંનામ. તિત્તિછિદ્દવાત પાનછિદ્દાદીસુ દિસ્સમાના આકાસવિસિટ્ઠા સણ્ઠાનપઞ્ઞત્તિ આકાસકસિણંનામાતિ. અતિવિય ધુમાતં સુનભાવં ગતન્તિ ઉદ્ધુમાતં. તદેવ કુચ્છિતત્તા ઉદ્ધુમાતકં. તથાભૂતસ્સ છવસરીરસ્સેતં નામં. તદેવ પૂતિભાવં ગતકાલે પુરિમવણ્ણં વિજહિત્વા પુન નીલભાવં પત્તં વિનીલકં. તદેવ પુન પચ્ચિત્વા તતો તતો વિસન્દમાનપુબ્બયુત્તં વિપુબ્બકં. યુદ્ધભૂમિયાદીસુ સત્થેન મજ્ઝે છિન્દિત્વા થપિતં વિરૂપછિન્નસરીરં વિચ્છિન્નકંનામ. સોણ સિઙ્ગાલાદીહિ વિવિધાકારેન ખાયિતપદેસયુત્તં સરીરં વિક્ખાયિતકંનામ. સોણસિઙ્ગાલાદીહિ એવ ખણ્ડાખણ્ડિકં કત્વા અપકડ્ઢિત્વા તતો તતો ખિત્તઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગયુત્તં સરીરં વિત્તક્ખિકં નામ. અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેસુ સત્થેન હનિત્વા ખણ્ડાખણ્ડિકં કત્વા તતો તતો ખિત્તઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગયુત્તં સરીરં હતવિક્ખિત્તકંનામ. પગ્ઘરિત લોહિતસરીરં લોહિતકં નામ. પુળુવપરિપૂરં સરીરં પુળુવકં. સકલો અટ્ઠિસઙ્ઘાટોવા એકમેકંવા અટ્ઠિ અટ્ઠિકં નામ. પુનપ્પુનં નિરન્તરં સરણં અનુસ્સતિ. બુદ્ધગુણસ્સ અનુસ્સતિ બુદ્ધાનુસ્સતિ. એસ નયો સેસાસુપીતિ. તત્થ અરહતાદિગુણો બુદ્ધગુણોનામ. સ્વક્ખાતતાદિગુણો ધમ્મગુણોનામ. સુપ્પટિપન્નતાદિગુણો સઙ્ઘગુણો નામ. અત્તનો સીલસ્સ અખણ્ડતાદિ ગુણો સીલગુણોનામ. અત્તનો દાનસ્સ વિગતમલમચ્છેરતાદિ ગુણો ચાગગુણોનામ. અત્તાનં દેવત્તંવા સક્કત્તંવા બ્રહ્મત્તંવા વહિતું સમત્થા અત્તનો સદ્ધાદિગુણા દેવતાગુણાનામ. વત્ત પટિપત્તિવસેનવા ધુતઙ્ગસમાદાનવસેનવા ઝાનસમાપત્તિવસેનવા વિપસ્સનાવસેનવા અત્તનો સન્તાને ચિરંવિકાલં વિક્ખમ્ભિતાનં કામરાગાદીનં વૂપસમો અત્તનાઅધિગતનિબ્બાનઞ્ચ ઉપસમોનામ. એકભવપરિયાપન્નસ્સ અત્તનો ખન્ધસન્તાનસ્સ ભેદો મરણં નામ. કેસકાયાદીનં નાનાકાયાનં સમૂહભૂતો અયં કાયો કાયોનામ. અત્તનિ નિરન્તરં પવત્તમાના અસ્સાસ પસ્સાસા આનાપાણંનામ. મિજ્જતિ સિનિય્હતીતિ મેત્તા. યં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સ હિતસુખં અવિપ્પકિણ્ણં કત્વા સઙ્ગણ્હતીતિ અત્થો. મિત્તસ્સવા એસા મિત્તેસુવા ભવાતિ મેત્તા. અત્થતો પન પરસત્તાનં હિતૂપસંહારવસેન પવત્તો અદોસોએવ. પરસત્તાનં હિતૂપસંહાર હિતમોદન અહિતાપનયનસઙ્ખાતં બ્યાપારત્તયં પહાય તેસં કમ્મસકતાનુબ્રૂહનવસેન ઉપપત્તિતો યુત્તિતો પેક્ખતીતિ ઉપેક્ખા. તથા પવત્તા તત્રમજ્ઝત્તતાએવ. અપ્પમાણેસુસત્તેસુ ભવાતિ અપ્પમઞ્ઞા. ન હિ એત્તકેસુ એવ સત્તેસુ એતા પવત્તેતબ્બા. ન તતો અઞ્ઞેસૂતિ એવં એતાસં વિસયપરિચ્છેદોનામ અત્થીતિ. એવંસન્તેપિ આદિકમ્મિ કેન આદિતો એકસ્મિં પુગ્ગલે અત્તનો ભાવનાચિત્તં લદ્ધાસેવનં લદ્ધવિસેસઞ્ચ કત્વા પચ્છા દ્વીસુ તીસૂતિઆદિના વડ્ઢિત્વા સીમસમ્ભેદોચ ઓધિસોફરણ અનોધિસોફરણ દિસાફરણાનિવ કત્તબ્બાનીતિ. યં પન વિભઙ્ગે મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતીતિઆદિના પટિસમ્ભિદામગ્ગેચ સબ્બેસત્તા અવેરા હોન્તૂતિઆદિના મેત્તાવિધાનં નામ વુત્તં. તં મેત્તાઝાને વસીભાવપ્પત્તાનં વસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એતા પન વિસેસેન દોસપક્ખિકાનં કિલેસાનં ઉજુપટિપક્ખભૂતા હોન્તીતિ તંસમઙ્ગિનોચ નિચ્ચં સોમ્મહદયભાવેન બ્રહ્મસદિ સત્તા બ્રહ્માનોનામ. તેસં વિહારોતિ બ્રહ્મવિહારો. સેટ્ઠાનંવા સેટ્ઠભૂતોવા વિહારોતિ બ્રહ્મવિહારોતિ. આહારેતિ અસિત પીત ખાયિત સાયિત વસેન ચતુપ્પભેદે અજ્ઝોહટાહારે. પટિકૂલસઞ્ઞાતિ આહારહેતુ અનુભવિતબ્બાનં દુક્ખધમ્માનં પચ્ચવેક્ખનવસેન સરસપટિકૂલતા પચ્ચવેક્ખનવસેન આસયનિધાન પક્કાપક્કફલનિસ્સન્દપચ્ચવેક્ખન વસેન ચ તત્થ નિકન્તિ પહાનસઞ્ઞા. ચતુધાતુવવત્થાનન્તિ સરીરગતાનં પથવિઆદીનં ચતુન્નં મહાધાતૂનં સલક્ખણા દિવસેન વિસું વિસું પરિચ્છિન્દિત્વા સમનુપસ્સનં. તઞ્હિ ચતસ્સો ધાતુયો વવત્થપિયન્તિ વિનિચ્છિયન્તિ સલ્લક્ખિયન્તિ એતેનાતિ ચતુધાતુવવત્થાનન્તિ વુચ્ચતીતિ. અસુભસઞ્ઞા ભાવેતબ્બા રાગસ્સપહાનાયાતિ વચનતો દસઅસુભા.લ. રાગચરિતસ્સ સપ્પાયાતિ વુત્તં. તત્થ રાગેન ચરતીતિ રાગચરિતો. સો હિ કામં કદાચિ દોસેન ચરતિ. કદાચિ મોહેન. કદાચિ સદ્ધાદીસુપિ અઞ્ઞતરેન. રાગો પનસ્સ ઉસ્સન્નો. તસ્મા ઉસ્સન્નેન રાગેન સો રાગચરિતોતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતીતિ. એસનયો સેસેસુપિ. મેત્તા ભાવેતબ્બા બ્યાપાદસ્સ પહાનાયાતિ વચનતો મેત્તાદીનં તિણ્ણં બ્રહ્મવિહારાનં યથાક્કમં બ્યાપાદવિહિંસા અરતીનં નિસ્સરણતાવચનતો સુપરિસુદ્ધાનઞ્ચ વણ્ણકસિણાનં દોસવત્થુત્તાભાવતો ચતસ્સોઅપ્પમઞ્ઞાયો.લ. દોસચરિતસ્સાતિ વુત્તં. એત્થચ આદિકમ્મિકસ્સેવાયં ચરિયવિભાગો. ઉપેક્ખાચ આદિકમ્મિકસ્સ નસમ્ભવતિ. વક્ખતિહિ ઉપેક્ખાપઞ્ચમજ્ઝાનિકાતિ. તસ્મા યસ્સ પુરિમા તિસ્સો સપ્પાયા. તસ્સ તદનુગતિકા ઉપેક્ખાપિ સપ્પાયાનામ હોતીતિ કત્વા ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયોતિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇતરથા નિસ્સરણઞ્હેતં રાગસ્સ. યદિદં ઉપેક્ખા ચેતો વિમુત્તીતિ વચનતો ઉપેક્ખા રાગચરિતસ્સાતિ વત્તબ્બં સિયાતિ. નીલાદીનિચ ચત્તારિ કસિણાનીતિ ઇદઞ્ચ મનાપિયરૂપાનિ નીલાદીનિ સન્ધાય વુત્તં. અમનાપિયાનિ પન તાનિ રાગચરિતસ્સેવ સપ્પાયાનીતિ. આનાપાણસતિ ભાવેતબ્બા વિતક્કુપચ્છેદાયાતિ વચનતો આનાપાણંવિતક્કચરિતસ્સાતિ વુત્તં. મોહચરિતો પન પકતિયા પમાદબહુલો હોતિ વિક્ખિત્તચિત્તોચ. આનાપાણઞ્ચનામ નિરન્તરં પવત્તમાનં તસ્સ સતિં ઉપ્પાદેન્તં વિય પવત્તતીતિ તં મોહચરિતસ્સસપ્પાયન્તિ વુત્તં સિયા.

[૨૪૪] વિભાવનિયં પન

બુદ્ધિવિસયભાવેન મોહપટિપક્ખત્તાતિ કારણં વુત્તં. તં યુત્તં વિય ન દિસ્સતિ.

એવઞ્હિ સતિ સો બુદ્ધિચરિતેન સહ વત્તબ્બો સિયાતિ. કામઞ્ચ બુદ્ધગુણાદયોપિ એકન્તેન બુદ્ધિવિસયાએવ હોન્તિ. તે પન વિસેસતો સદ્ધં ઉપબ્રૂહયન્તીતિ વુત્તં બુદ્ધાનુસ્સતિ આદયો.લ. સદ્ધાચરિતસ્સાતિ. પરમત્થતો સુખુમતરાનિ મરણાદીનિ વિપુલબુદ્ધીનં એવ વિસયાનામ હોન્તીતિ વુત્તં મરણ. લ. બુદ્ધિચરિતસ્સાતિ. સેસાનિપનસબ્બાનિપીતિ ચત્તારિ ભૂત કસિણાનિ દ્વે આલોકાકાસકસિણાનિ ચત્તારો આરુપ્પાચાતિ દસવિધાનિ કમ્મટ્ઠાનાનિ. તત્થાપીતિ તેસુ દસસુ સેસ કમ્મટ્ઠાનેસુપિ. પુથુલં ખલમણ્ડલાદિપમાણં મોહચરિતસ્સ સપ્પાયં. સમ્બાધસ્મિઞ્હિ ઓકાસે ચિત્તં ભિય્યો સંમોહં આપજ્જતીતિ. ખુદ્દકં વિદત્થિચતુરઙ્ગુલપમાણં વિતક્કચરિતસ્સેવ સપ્પાયં. મહન્તઞ્હિ વિતક્કસન્ધાવનસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ. તત્થચ વિતક્કચરિતસ્સેવાતિ એત્થ એવસદ્દો ખુદ્દકન્તિપદે યુજ્જતિ. વિતક્કચરિતસ્સ ખુદ્દકમેવ સપ્પાયં. ન પુથુલન્તિ. સબ્બઞ્ચેતં ઉજુવિપચ્ચનિકવસેનચેવ અતિસપ્પાયતાયચ વુત્તં. રાગાદીનં પન અવિક્ખમ્ભિકા સદ્ધાદીનઞ્ચ અનુપકારિકા કુસલભાવનાનામ નત્થીતિપિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. સબ્બત્થાપીતિ સબ્બેસુપિ ચત્તાલીસ કમ્મટ્ઠાનેસુ. પરિકમ્મભાવના લબ્ભતેવ પરિકમ્મેન વિના એકસ્સપિ કમ્મટ્ઠાનસ્સ અસમ્પજ્જનતો. દસસુકમ્મટ્ઠાનેસુઉપચારભાવનાવ સમ્પજ્જતિ નત્થિ અપ્પના. કસ્મા ઇતિ ચે. બુદ્ધ ધમ્મ સઙ્ઘ સીલ ચાગ દેવતા ઉપસમ ગુણાનં તાવ ગમ્ભીરતાય નાનાપ્પકારગુણા નુસ્સરણાધિમુત્તતાયગાતિ હિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. તત્થ ગમ્ભીર તાયાતિ એતેન એકેકસ્સપિ ગુણપદસ્સ ગમ્ભીરત્તા તબ્બિસયો સમાધિ મહાસમુદ્દે સસકો વિય તત્થ અપ્પનં પત્વા નિચ્ચલભાવેન પતિટ્ઠાતું નસક્કોતીતિ દસ્સેતિ. નાનાપ્પકાર ગુણાનુસ્સરણાધિમુત્તતાયવાતિ એતેન તેસં ગુણાનં અતપ્પ નિયસભાવત્તા એત્તકેએવ ગુણપદે ઠત્વા અપ્પનં પાપેસ્સામીતિ અત્તનો ચિત્તં સન્ધારેતુંપિ નસક્કોતીતિ દસ્સેતીતિ. સેસેસુ પન મરણસઞ્ઞાવવત્થાનેસુ મરણં તાવ સભાવ ધમ્મત્તા સંવેજનીયધમ્મત્તાચ ઇતરાનિચ દ્વે સભાવધમ્મતાય ગમ્ભીરત્તા અપ્પનાય પતિટ્ઠા નહોન્તીતિ. યદિએવં કસ્મા લોકુત્તરજ્ઝાનાનિ અતિગમ્ભીરે નિબ્બાનસઙ્ખાતે સભાવધમ્મે અપ્પનં પાપુણન્તિ. દુતીયચતુત્થારુપ્પજ્ઝાનાનિચ પથમતતીયારુપ્પ સઙ્ખાતે સભાવધમ્મેતિ. વુચ્ચતે, લોકુત્તરજ્ઝાનાનિ તાવ વિસુદ્ધિતો સમ્મસનઞાણતોચ પટ્ઠાય અનુક્કમેન ઉપરુપરિપવત્તાનં વિસુદ્ધિભાવનાનં બલેન અતિગમ્ભીરેપિ નિબ્બાનસઙ્ખાતે સભાવધમ્મે અપ્પનાભાવેન પતિટ્ઠાતું સક્કોન્તિ. આરુપ્પજ્ઝાનાનિચ અપ્પનાપત્તસ્સેવ પઞ્ચમજ્ઝાનસમાધિસ્સ ઉદયમત્તાનિ હોન્તીતિ આરમ્મણસમતિક્કમનમત્તકરણેન સભાવધમ્મેપિ આરમ્મણે અપ્પનાભાવેન પતિટ્ઠાતું સક્કોન્તીતિ. તત્થાપીતિ તેસુ સમતિંસઅપ્પનાકમ્મટ્ઠાનેસુપિ. પઞ્ચકજ્ઝાને નિયુત્તાનિ પઞ્ચકજ્ઝાનિ કાનિ. ઝાનપઞ્ચકસ્સ આરમ્મણભાવયોગ્યાનીતિ વુત્તંહોતિ. પટિકૂલારમ્મણાનિનામ અતિઅનિટ્ઠાનિ લૂખાનિ ચિત્તરભિજનને પરિદુબ્બલાનિ હોન્તીતિ ન તાનિ અત્તનિ ચિત્તં રોચેત્વા થપેતું સક્કોન્તિ. તસ્મા વિતક્કેન વિના ચિત્તં તત્થ એકગ્ગં હુત્વા ન તિટ્ઠતિ. વિતક્કબલેનેવ તિટ્ઠતીતિ વુત્તં દસઅસુભા.લ. પથમજ્ઝાનિકાતિ. યદિએવં કથં તેસુ સોમનસ્સજ્ઝાનં હોતીતિ નીવરણસન્તાપં પહાનબલેનચેવ તં તં આનિસંસદસ્સન ઞાણબલેનચ. બ્યાધિદુક્ખપીળિતસ્સ રોગિનો વમનવિરેચનપવત્તિયં વિય બહું દાનિ વેત્તનં લભિસ્સામીતિ આનિસંસદસ્સાવિનો પુપ્ફચ્છટ્ટકસ્સ ગૂથરાસિદસ્સને વિય ચાતિ દટ્ઠબ્બં. મેત્તાદયો તયો બ્રહ્મવિહારા દોમનસ્સસમુટ્ઠિતાનં બ્યાપાદવિહિં સાઅરતીનં નિસ્સરણભૂતા હોન્તીતિ ન તે કદાચિ સોમનસ્સેન વિના અપ્પનં પાપુણન્તીતિ વુત્તં મેત્તાદયો તયો ચતુક્કજ્ઝાનિકાતિ. ઉપેક્ખા પન સત્તેસુ સબ્બસો ઉદાસિનપક્ખે ઠત્વા ભાવિતબ્બત્તા કદાચિપિ ઉપેક્ખાવેદનાય વિના અપ્પનં નપાપુણાતીતિ વુત્તં ઉપેક્ખાપઞ્ચમજ્ઝાનિકાતિ. ચત્તારોપનઆરુપ્પાતિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસાદીનિ ચત્તારિ આરુપ્પારમ્મણાનિ. સબ્બત્થાપીતિ સબ્બેસુપિ ચત્તાલીસકમ્મટ્ઠાનેસુ. યથારહન્તિ તંતંઆરમ્મણાનુરૂપં. આરમ્મણેન વિના પરિકમ્મંનામ ન સિજ્ઝતિ. આરમ્મણસ્સ સુટ્ઠુ દળ્હવિભૂતગહણસઙ્ખાતેન ઉગ્ગહેન વિના આરમ્મણસમ્પત્તિ નામ નત્થિ. અસતિચ આરમ્મણસમ્પત્તિયા ઉપચારજ્ઝાનંપિ તાવ ન સમ્પજ્જતિ. પગેવ અપ્પનાઝાનન્તિ વુત્તં પરિકમ્મનિમિત્તં.લ. લબ્ભન્તેવાતિ. તત્થ સબ્બત્થાપીતિ સબ્બેસુપિ ચત્તાલીસકમ્મટ્ઠાનેસુ. યથારહન્તિ તંતંકમ્મટ્ઠાનાનુરૂપં. પરિયાયેનાતિ ઇદં પન કસ્સચિ આરમ્મણસ્સ ચક્ખુના પસ્સન્તસ્સેવ અવિભૂતતરત્તા વુત્તં. યત્થ પન પથમં સભાવધમ્મં ગણ્હિત્વા પચ્છા તાદિસે તદાકારે તંસણ્ઠાને પઞ્ઞત્તારમ્મણે ઉપચારોવા અપ્પનાવા પવત્તતિ. તત્થેવ પટિભાગનિમિત્તંનામ લબ્ભતીતિ વુત્તં પટિભાગ નિમિત્તંપનાતિઆદિ. વુત્તમેવત્થં દળ્હં કરોન્તો તત્થહીતિઆદિમાહ. એવં સમથકમ્મે પથમં ઉગ્ગહકોસલ્લં દસ્સેત્વા ઇદાનિ આદિતો પટ્ઠાય ભાવનાવિધાનં દસ્સેન્તો કથન્તિઆદિ માહ. નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હન્તસ્સાતિ આરમ્મણસ્સ યથા સણ્ઠિતં આકારં ચિત્તે ઉપરુપરિ વિભૂતં કત્વા ગણ્હન્તસ્સ સમનુપસ્સન્તસ્સ. સાચભાવનાતિ ઉગ્ગહણાકારેન પવત્ત જવનવીથિપરંપરસઙ્ખાતા સા ચિત્તભાવના પરિકમ્મભાવના નામ. પુનપ્પુનં કરણવસેન વડ્ઢનાકારસણ્ઠિતત્તા. સમુગ્ગહિતં હોતીતિ વત્વા યથા સુટ્ઠુ ઉગ્ગહિતં સમુગ્ગહિતંનામ હોતિ તં દસ્સેતું ચક્ખુનાપસ્સન્તસ્સેવમનોદ્વારસ્સ આપાતમાગતન્તિ વુત્તં. તત્થ મનોદ્વારસ્સઆપાતમાગતન્તિ ચક્ખૂનિ નિમ્મિલિત્વાવા અઞ્ઞસ્મિં ઠાને ઠત્વાવા આવજ્જન્તસ્સ ચક્ખુના દિટ્ઠસદિસં મનોદ્વારે પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ. ઉગ્ગહનિમિત્તંનામ. સુટ્ઠુ અવિનસ્સમાનં કત્વા ગહિતત્તા. સાચ ભાવના સમાધિયતિ. ન તાવ ભાવનન્તરભાવં પાપુણાતીતિ અધિપ્પાયો. તથા સમાહિતસ્સાતિ તેન મત્થકપત્તેન પરિકમ્મસમાધિના સમાહિતસ્સ એતસ્સ યોગિનો. તતોપરન્તિ ઉગ્ગહનિમિત્તુપ્પત્તિ તો પરં. ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ ચિત્તે સન્નિસિન્નન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ અનુયુઞ્જન્થસ્સાતિ નિરન્તરં પદહન્તસ્સ. તપ્પટિભાગન્તિ સભાવ ધમ્મભૂતેન તેન ઉગ્ગહનિમિત્તેન સદિસં. વત્થુધમ્મવિમુચ્ચિતન્તિ મેઘવલાહકન્તરતોવા રાહુમુખતોવા નિક્ખન્તચન્દમણ્ડલં વિય સભાવધમ્મભૂતા ઉગ્ગહનિમિત્તતો વિમુચ્ચિત્વા વિસું ઉપટ્ઠિતં. તતોયેવ પઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતં નિમિત્તપઞ્ઞત્તિઇતિ કથિતં. ભાવના મયન્તિ કેવલં ભાવનાચિત્તબલેન પસિદ્ધં. આલમ્બણન્તિ તદેવ સમુગ્ગહિતં નિમિત્તાલમ્બણં ચિત્તેસન્નિસન્નંસમપ્પિતંહોતીતિ મનોદ્વારિકચિત્તસન્તાને સન્નિસિન્નં નિચ્ચલભાવેન સણ્ઠિતં હુત્વા સુટ્ઠુ અપ્પિતં પવેસિતં હોતિ. તન્તિ નિમિત્તાલમ્બણં પવુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. યસ્મા ચન્દમણ્ડલાદિકસ્સ વિય તસ્સ નિમિત્તાલમ્બણસ્સ પરિસુદ્ધપરિયોદાતભાવેન ઉપટ્ઠિતતાનામ કિલેસમલવિક્ખમ્ભનેન પરિસુદ્ધપરિયોદાતભાવં પત્વા ઓભાસજાતસ્સ ચિત્તસ્સ વસેનેવ હોતિ. ન તસ્સ આલમ્બણસ્સ વસેન. નહિ પઞ્ઞત્તિ ધમ્મે તાદિસો ગુણોનામ ઉપલબ્ભતીતિ. તસ્મા પટિભાગ નિમિત્તે સમુપ્પન્ને નીવરણસઙ્ખાતાનં પટિબન્ધકધમ્માનં વિક્ખમ્ભિતતા સિદ્ધા હોતીતિ વુત્તં તતોપટ્ઠાયાતિઆદિ. પટિબન્ધન્તિ નીવારેન્તિ નિસ્સરણપક્ખિકં ચિત્તં પાતેન્તીતિ પટિબન્ધા. નીવરણ ધમ્મા. વિસેસેન પહીના પટિબન્ધા એતાયાતિ પટિબન્ધવિપ્પહીના. સમાસેવન્તસ્સાતિ સુટ્ઠુ આસેવન્તસ્સ. સત્તવિધં નિમિત્ત રક્ખણવિધાનં સમ્પાદેત્વા ચક્કવત્તિગબ્ભં વિય સુટ્ઠુ રક્ખિત્વા પુનપ્પુનં ભાવનાવસેન સેવન્તસ્સાતિ અત્થો.

આવાસો ગોચરો ભસ્સં, પુગ્ગલો ભોજનં ઉતુ;

ઇરિયાપથોતિ સત્તે તે, અસપ્પાયે વિવજ્જયે.

સપ્પાયે સત્ત સેવેથ, એવઞ્હિ પટિપજ્જતો;

નચિરેનેવ કાલેન, હોતિ કસ્સચિ અપ્પનાતિ હિ વુત્તં.

રૂપાવચરપથમજ્ઝાનંઅપ્પેતીતિ કામતણ્હાય વિસયભાવં અતિક્કમિત્વા સાતિસયં સણ્હસુખુમભાવપ્પત્તં ઉપચારજ્ઝાનતો સતગુણેનવા સહસ્સગુણેનવા થિરતરજ્ઝાનઙ્ગયુત્તં રૂપાવચર સઙ્ખાતં પથમજ્ઝાનં તસ્મિં નિમિત્તે અનુપવિસિત્વા વિય વત્તતીતિ અત્થો. તમેવ પથમજ્ઝાનં વસીભૂતં કત્વાતિ સમ્બન્ધો. પઞ્ચસુ વસીતાસુ પન પથમજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય પથમં વિતક્કં આવજ્જતિ. તતો વિચારં. તતો પીતિં. તતો સુખં. તતો સમાધિં. તતો પુન વિતક્કં. તતો વિચારન્તિ એવં પુનપ્પુનં ઝાનઙ્ગાનિ આવજ્જન્તસ્સ યદા તંતંઝાનઙ્ગાલમ્બણા ચિત્તવારા અન્તરન્તરા કતિપયભવઙ્ગેહિ અન્તરિતા હુત્વા નિરન્તરભૂતા વિય પવત્તન્તિ. તદા આવજ્જન પચ્ચવેક્ખન વસિતાયો વસીભૂતાનામ હોન્તિ. એતા પન સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં મત્થકપ્પત્તા હોન્તિ. તેસઞ્હિ યમકપાટિ હારિયાદિકાલેસુ લહુકપવત્તિં ઇચ્છન્તાનં તંતંઝાનઙ્ગા રમ્મણાચિત્તવારાપિ ચતુપઞ્ચજવનિકાએવ પવત્તન્તિ. અન્તરભવઙ્ગાનિપિ પચ્છિમવારસ્સ ઉપચાર ભૂતાનિ ભવઙ્ગ ચલન સઙ્ખાતાનિ દ્વેએવ પવત્તન્તિ. યત્થ અપરં ઝાનઙ્ગં આપાત માગચ્છતિ. નહિ આરમ્મણે આપાતં અનાગતે ભવઙ્ગં ચલતિ. નચ વિના ભવઙ્ગચલનેન આવજ્જનુપ્પત્તિનામ અત્થીતિ. થપેત્વા સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધે અઞ્ઞેસં વસિભાવપત્તાનંપિ અન્તરન્તરા ભવઙ્ગચારે ગણનાનામ નત્થીતિ પટિસમ્ભિદામગ્ગટ્ઠકથાયં વુત્તં. વિસુદ્ધિમગ્ગે પન અયં પન મત્થકપ્પત્તાવસી ભગવતો યમકપાટિહારિયકાલે લબ્ભતિ. અઞ્ઞેસંવા એવરૂપે કાલેતિ વુત્તં. ઝાનસ્સ સીઘતરં સમાપજ્જનસમત્થતા સમાપજ્જનવસીનામ. તેનેવ હિ પાળિયં સમાપજ્જને દન્ધાયિતત્તં નત્થીતિ વુત્તં. એસનયો સેસાસુપીતિ. તથા સમાપજ્જિતં ઝાનં અચ્છરામત્તાદિવસેન અતિપરિત્તકંપિ ખણં થપેતું સમત્થતા અધિટ્ઠાનવસીનામ. સમાપજ્જિતજ્ઝાનતો સીઘતરં વુટ્ઠાતું સમત્થતા વુટ્ઠાનવસીનામ. પચ્ચવેક્ખનવસી પન આવજ્જનવસિયા સિદ્ધાય સિદ્ધાએવ હોતીતિ.

વિભાવનિયં પન

યત્તકં કાલં ઇચ્છતિ. તત્તકં ચિરતરં ઝાનં થપેતું સમત્થતા અધિટ્ઠાનવસિતાનામાતિપિ વુત્તં. તથા પરિચ્છિન્ન કાલતો અન્તો અવુટ્ઠહિત્વા યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેનેવ વુટ્ઠાનસમત્થતા વુટ્ઠાનવસિતાનામાતિ. તંપિ યુજ્જતિયેવ.

પાળિયઞ્હિ પથમજ્ઝાનં યત્થિચ્છકં યદિચ્છકં યાવતિચ્છકં અધિટ્ઠાતિ. અધિટ્ઠાનાય દન્ધાયિતત્તં નત્થીતિઆદિના સીઘતરંવા હોતુ. ચિરતરંવા. યત્તકં કાલં ઝાનં થપેતુંવા યત્તકે કાલે તતો ઉટ્ઠાતુંવા ઇચ્છતિ. તત્તકં કાલં અનૂનંવા અનધિકંવા કત્વા અધિટ્ઠાતુંવા વુટ્ઠાતુંવા સમત્થતાપિ દસ્સિતાયેવ હોતીતિ. એવઞ્ચસતિ વુટ્ઠાનવસિતાપિ અધિટ્ઠાનવસિતાય સિદ્ધાય સિદ્ધાએવાતિ તાસં દ્વિન્નં વિસેસકપ્પનાપિ નિપ્પયોજના હોતીતિ દટ્ઠબ્બા. વસનં વસી. સમત્થતાતિ અત્થો. ઇસ્સર ભાવોતિ વુત્તં હોતિ. વસીએવ વસિતા. યથા દેવોએવ દેવતાતિ. કત્વા પદહતોતિ સમ્બન્ધો. વિતક્કાદિકં ઓળારિકઙ્ગં પહાનાયાતિ એત્થ પથમજ્ઝાનં તાવ વસીભૂતં કત્વા ઠિતસ્સ વિતક્કો ઓળારિકતો ઉપટ્ઠાતિ. તદા અહોવતમે અવિતક્કં ઝાનં અસ્સાતિ એવમસ્સ અજ્ઝાસયો સણ્ઠાતિ. તદા અવિતક્કં ઝાનં સમાપજ્જિસ્સામીતિ પુન તસ્મિં પટિભાગનિમિત્તે પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ સા ભાવના વિતક્કવિરાગભાવનાનામ હોતિ. સાપિ યાવ વિતક્કે નિકન્તિ ન પરિયાદિયતિ, તાવ પરિકમ્મભાવનાનામ. પરિયાદિન્નાય પન વિતક્કનિકન્તિયા ઉપચાર ભાવનાનામ હોતિ. એસનયો સેસજ્ઝાનુપચારેસુપિ. એવં તંતંઝાનઙ્ગવિરાગભાવનાબલેન વિતક્કાદિકસ્સ ઓળારિકસ્સ તસ્સ તસ્સ ઝાનઙ્ગસ્સ પજહનત્થાય. વિચારાદિસુખુમઙ્ગુપ્પત્તિયાતિ વિચારાદીનં સુખુમાનં ચતુન્નં તિણ્ણં દ્વિન્નં પુન દ્વિન્નંવા ઝાનઙ્ગાનં તેન તેન વિતક્કાદિના ઓળારિકેન અઙ્ગેન વિના પુન ઉપ્પત્તિયા. પાહતોતિ પદહન્તસ્સ. પધાનનામકં આતાપવીરિયં કરોન્તસ્સાતિ અત્થો. દુતીયજ્ઝાનાદયોતિ દુતીયજ્ઝાનાદીનિ સેસરૂપાવચરજ્ઝાનાનિ. યથારહન્તિ ઇદં દ્વાવીસકમ્મટ્ઠાનેસુ દુતીયજ્ઝાનાદીનં અનુરૂપાનિ કસિણઆનાપાણાનિ સન્ધાય વુત્તં. અવસેસેસુ પન અટ્ઠારસકમ્મટ્ઠાનેસુ યસ્મા અરૂપજ્ઝાનાનિ નામ આરમ્મણાતિક્કમનવસેનેવ પવત્તન્તિ. તદતિક્કમનત્થઞ્ચ કસિણુગ્ઘાટનંનામ હોતિ. તસ્મા યેસુ તદુગ્ઘાટનં સમ્ભવતિ. તાનિયેવ કસિણાનિ દસ્સેતું આકાસવજ્જિતકસિણેસૂતિ વુત્તં. આકાસકસિણઞ્હિ ઉગ્ઘાટીયમાનંપિ આકાસ મેવ હોતીતિ નત્થિ તત્થ તદતિક્કમનસમ્ભવોતિ. ઉગ્ઘાટેત્વાતિ યથાદિટ્ઠે કસિણનિમિત્તે કસિણનિમિત્તસઞ્ઞં અકત્વા તત્થ આકાસં અનન્તં આકાસં અનન્તન્તિ આકાસસઞ્ઞં પવત્તેન્તસ્સ ચિત્તે તંકસિણનિમિત્તં અન્તરધાયતિ. તપ્પમાણં આકાસમેવ ઉપટ્ઠાતિ. એવં કસિણસઞ્ઞાવિધમનેન આકાસસઞ્ઞાપવત્તનેનચ યંકિઞ્ચિ કસિણં ઉગ્ઘાટેત્વા વિયોજેત્વાતિ અત્થો. લદ્ધં આકાસં આરબ્ભાતિ પાટ્ઠસેસેન સમ્બન્ધો. એસનયો પથમા રુપ્પવિઞ્ઞાણન્તિઆદીસુપિ. અનન્તવસેનાતિ અનન્તં આકાસન્તિ એવં પવત્તમનસિકારવસેન. સન્તમેતં પણીતમેતન્તિ પરિકમ્મં કરોન્તસ્સાતિ એત્થ તથા સમ્ભાવેત્વા પરિકમ્મં કરોન્તસ્સપિ આરમ્મણસ્સ સમતિક્કન્તત્તા ઉપરિ ઝાનં હોતિયેવાતિ વુત્તં ચતુત્થારુપ્પમપ્પેતીતિ. પરિકમ્મંકત્વાતિ સો ભગવા ઇતિપિ અરહન્તિઆદિના સમનુસ્સરણપરિકમ્મં કત્વા. તસ્મિન્તિ તસ્મિં બુદ્ધગુણાદિકે આલમ્બણે. ભૂમત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. નિમિત્તેતિ તસ્સ આરમ્મણસ્સ આકારસઙ્ખાતે નિમિત્તે. ભાવલક્ખણે ચેતં ભુમ્મવચનં. સાધુકમુગ્ગહિતેતિ આરમ્મણસ્સ વિભૂતતર વસેનવા ચિત્તસ્સ તસ્મિં નિન્નપોણપબ્ભારવસેનવા સુટ્ઠુ ઉગ્ગહિતે. ઉપચારોચ સમ્પજ્જતિ અરિયસાવકાનં દિટ્ઠસચ્ચાનન્તિ અધિપ્પાયો. ઇતરેસંપિ વા મરણસઞ્ઞાવવત્થાનેસૂતિ. એત્થચ નીવરણવિક્ખમ્ભનેન ઝાનઙ્ગપાતુભાવેનચઉપચારસમ્પદા વેદિતબ્બા. એવં ચત્તાલીસકમ્મટ્ઠાનેસુયથારહંસમથજ્ઝાનાનં પવત્તિં દસ્સેત્વાઇદાનિતેસુસમથજ્ઝાનેસુકસિણજ્ઝાનાનં નિસન્દભૂતંઅભિઞ્ઞા પવત્તિં દસ્સેતું અભિઞ્ઞાવસેનપવત્તમાનન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યો કતાધિકારો હોતિ. આસન્નભવે સમથજ્ઝાનેસુ કતાભિયોગોવા હોતિ, પૂરિતબોધિસમ્ભારો મહાપુરિસ જાતિકોવા. તસ્સ અટ્ઠવિધેસુ નવવિધેસુવા સમથજ્ઝાનેસુસિજ્ઝ માનેસુ અભિઞ્ઞાપિ સિજ્ઝતિયેવ. રૂપજ્ઝાનમત્તેસુપિ સિજ્ઝન્તેસુ સિજ્ઝતિ યેવાતિપિ વદન્તિ. તેનેવ હિ અટ્ઠસાલિનિયં વિસુદ્ધિમગ્ગેચ આરુપ્પજ્ઝાનાનંપચ્ચયભાવંઅનુપગતસ્સપિઆકાસકસિણજ્ઝાનસ્સ અભિઞ્ઞાપાદકતાસમ્ભવો વુત્તોતિ. દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં પન નહિ અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ ચુદ્દસહાકારેહિ ચિણ્ણવસીભાવં વિના ઉપરિ અભિઞ્ઞાધિગમો હોતીતિ વુત્તં. તં પન થપેત્વા પુરિસ વિસેસે અવસેસાનં બહૂનં આદિકમ્મિકકુલપુત્તાનં સાધારણવસેન વુત્તન્તિ યુત્તં. તેનેવ હિ વિસુદ્ધિમગ્ગે ઇમેહિ પન ચુદ્દસહિ આકારેહિ ચિત્તં અપરિદમેત્વા પુબ્બે અભાવિતભાવનો આદિકમ્મિકો યોગાવચરો ઇદ્ધિવિકુબ્બનં સમ્પાદેસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ વુત્તં. તસ્મા તાદિસાનં અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ ચિણ્ણવસીભાવાનં અભિઞ્ઞાકમ્મે આદિકમ્મિકકુલપુત્તાનં કસિણા નુલોમતો કસિણપટિલોમતોતિઆદિના નયેન વુત્તેહિ ચુદ્દસહિ આકારેહિ અત્તનો રૂપપઞ્ચમજ્ઝાનચિત્તં પરિદમેત્વા તિક્ખં સૂરં અભિનીહારક્ખમં કત્વા ઇદાનિ ઇદ્ધિવિકુબ્બનં કરિસ્સા મીતિ આરભન્તાનં અભિઞ્ઞાવસેન પવત્તમાનં પન રૂપાવચરપઞ્ચ મજ્ઝાનં રૂપાદીસુ છસુ આલમ્બણેસુ યથારહં અપ્પેતીતિ યોજના વેદિતબ્બા. અભિઞ્ઞાપાદકપઞ્ચમજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વાતિ અભિઞ્ઞાય પાદકત્થાય યંઅભિઞ્ઞાજાતિકં રૂપાવચરપઞ્ચમજ્ઝાનં સબ્બપથમં સમાપજ્જિયતિ. તતો ભવઙ્ગપવત્તિવસેન વુટ્ઠહિત્વા. અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ અધિટ્ઠેય્યં. સવત્થુકં સતરૂપસહસ્સરૂપાદિકં નિમ્મિતરૂપં. તં અધિટ્ઠેય્યં આદિ યસ્સ અવત્થુકસ્સ આવિભાવતિરોભાવાદિકસ્સ કમ્મસ્સાતિ અધિટ્ઠેય્યાદિકં. આવજ્જિત્વા પરિકમ્મંકરોન્તસ્સાતિ એત્થ ઇદ્ધિવિધે તાવ યંયંસતાદિકં નિમ્મિતરૂપંવા આવિભાવાદિકં નિમ્મિતકમ્મંવા નિપ્ફાદેતું ઇચ્છતિ. તં તં અવજ્જિત્વા સલ્લક્ખેત્વા સતં હોમિ સહસ્સં હોમીતિવા સતં હોતુ સહસ્સં હોતૂતિવા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ હોતુ એવઞ્ચેવઞ્ચ હોતૂતિવા પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ. દિબ્બસોતાદીસુ પન યં યં આરમ્મણં સોતુંવા પસ્સિતુંવા જાનિતુંવા અનુસ્સરિતુંવા ઇચ્છતિ. તં તં સલ્લક્ખેત્વા અસુકસ્સ અસુકાનંવા સદ્દં સુણોમીતિઆદિના પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ. અટ્ઠકથાયં પન પરિકમ્મં કત્વા પુન પાદકજ્ઝાનસમાપજ્જનં આગતમેવ. યથાહ અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય સચે સતં ઇચ્છતિ. સતં હોમીતિ પરિકમ્મં કત્વા પુન અભિઞ્ઞાપાદકં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠાતિ. અધિટ્ઠાનચિત્તેન સહેવ સતં હોતીતિ. તત્થચ આદિતો પાદકજ્ઝાનસમાપજ્જનં પરિકમ્મ ચિત્તસ્સ સમાદાનત્થાય હોતિ. પચ્છિમં પન અભિઞ્ઞાય અનુ બલપ્પદાનત્થાયાતિ. તથા હિ પાદકજ્ઝાનબલેન સુટ્ઠુ સમાહિતં પરિકમ્મચિત્તંનામ અત્તનો વિસયે અભિઞ્ઞાચિત્તગતિકં હોતિ. પુબ્બેનિવાસાનુસ્સરણકાલે તેનેવ ચિત્તેન તસ્મિં ભવે અતીતં ધમ્મજાતં યાવ પટિસન્ધિયા જાનાતિ. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં તંસમ્પયુત્તં ઞાણં પરિકમ્મસમાધિઞાણન્તિ વુત્તં. અતીતંસઞાણન્તિપિ વુચ્ચતીતિ. સેસાભિઞ્ઞાસુપિ તસ્સ ઞાણસ્સ વિસયવિસેસો યથારહં વત્તબ્બોતિ. થેરેન પન પચ્છિમં પાદકજ્ઝાનસમાપજ્જનંનામ ન સબ્બેસં હોતિ. ન હિ અભિઞ્ઞાસુ વસીભાવપત્તાનં પુન પાદકજ્ઝાનેન કિચ્ચં અત્થીતિ કત્વા તં ઇધ નગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. રૂપાદીસુઆલમ્બણેસુયથારહમપ્પેતીતિ એત્થ ઇદ્ધિવિધઞાણં તાવ તેકાલિકભૂતેસુ છસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ. તઞ્હિ રૂપાદીસુ છસુ આરમ્મણધમ્મેસુ યં યં નિપ્ફાદેતિ. તં તં આરમ્મણં કત્વા પવત્તતિ. પાદકજ્ઝાનચિત્તં પન કાયગતિકં અધિટ્ઠહિત્વા દિસ્સમાનેનકાયેન આકાસેગમનકાલે અતીતં પાદકજ્ઝાનચિત્તં આરબ્ભ પવત્તતિ. કાયં ચિત્તગતિકં અધિટ્ઠહિત્વા અદિસ્સમાનેન કાયેન ગમનકાલે પચ્ચુપ્પન્નં રૂપકાયં આરબ્ભ પવત્તતિ. તથાપવત્તમાનસ્સ પન તસ્સ ઞાણસ્સ કિઞ્ચિરૂપં આરમ્મણ મત્તં હોતિ. કિઞ્ચિ આરમ્મણપુરેજાતં. કિઞ્ચિ વત્થારમ્મણ પુરેજાતં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. અનાગતે ઇદંનામ હોતૂતિ અધિટ્ઠાન કાલે અનાગતં તંતંરૂપધમ્મં આરબ્ભ પવત્તતીતિ. પચ્ચુપ્પન્નો સદ્દો દિબ્બસોતસ્સ આરમ્મણં હોતિ. અતીતે સત્તદિવસાનિ અનાગતે સત્તદિવસાનીતિ એત્થન્તરે કાલે અતીતા નાગતપચ્ચુપ્પન્નભૂતં પરસ્સચિત્તં ચત્તારોવા ખન્ધા ચેતોપરિય ઞાણસ્સ. ચિત્તઞ્હિ જાનન્તો તં સમ્પયુત્તધમ્મંપિ ઇચ્છન્તો જાનિસ્સતિયેવ. એવઞ્ચ કત્વા પટ્ઠાને કુસલા ખન્ધા ચેતો પરિયઞાણસ્સ યથાકમ્મુપગઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ ઞાણદ્વયં એકતો કત્વા વુત્તં. એત્થચ અટ્ઠકથાયં તાવ પરચિત્તસ્સ પચ્ચુપ્પન્નાલમ્બણતાનામ સન્તતિવસેનવા અદ્ધા વસેનવા યોજિતા. યદિ હિ ખણિકવસેન યોજેય્ય. આવજ્જને પચ્ચુપ્પન્નં યંકિઞ્ચિ એકં ચિત્તં આવજ્જેત્વા નિરુદ્ધે જવનાનિપિ તદેવ આવજ્જનેન સદ્ધિં નિરુદ્ધં અતીતં ગણ્હન્તીતિ તાનિ કાલતો આવજ્જનેન સહ ભિન્નાલમ્બણાનિ નામ હોન્તિ. નચ અનિટ્ઠે મગ્ગફલવીથિતો અઞ્ઞસ્મિં ઠાને કાલમત્તેનાપિ તેસં તેન સહ ભિન્નાલમ્બણતા અટ્ઠકથાચરિયેહિ અનુ મતાતિ. તસ્મા ઈદિસેસુ ઠાનેસુ પચ્ચુપ્પન્નંનામ સન્તતિવસેન અદ્ધાવસેનચ ગહેતું યુત્તન્તિ. મૂલટીકાયં પન ખણિકપચ્ચુપ્પન્ન વસેનેવ યોજિતં. નહિ અભિધમ્મે અતીતારમ્મણત્તિકં સન્તતિ અદ્ધાનવસેનેવ વુત્તન્તિ સક્કા વત્તું. ઇતરથા પચ્ચુપ્પન્નો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વત્તબ્બો સિયા. ન તુ વુત્તો. અતીતો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયોતિચ્ચેવ પન વુત્તો, તસ્મા આવજ્જનાદીનિ સબ્બાનિ ચિત્તાનિ પચ્ચેકં અત્તના ખણવસેન સહુપ્પન્નાનિ પરસ્સ ચિત્તાનિગણ્હન્તીતિ યુત્તં, નચ તાનિ ધમ્મતો ભિન્ના લમ્બણાનિનામ હોન્તિ. ગહણા કારસ્સ અભિન્નત્તા. આવજ્જનંપિ હિ ચિત્તન્તેવ આવજ્જતિ. જવનાનિચ ચિત્તં ચિત્તન્તેવ જવન્તિ. તાનિચ સબ્બાનિ ચિત્તાનિએવ હોન્તીતિ. અતીતાનન્તર ચુતિતો પન પટ્ઠાય અતીતા ખન્ધા ખન્ધુપનિ બન્ધા નામ ગોત્તકસિણ નિમિત્તાદિકા પઞ્ઞત્તિયો નિબ્બાનઞ્ચ પુબ્બેનિવાસઞાણસ્સ આરમ્મણં હોતિ. પચ્ચુપ્પન્નં રૂપારમ્મણં દિબ્બચક્ખુસ્સાતિ એવં રૂપાદીસુ છસુ આલમ્બણેસુ યથારહ મપ્પેતીતિ. ઇદાનિ અભિઞ્ઞાવસેન પવક્ખસ્સ તસ્સ પઞ્ચમજ્ઝાનસ્સ કિચ્ચભેદેન પભેદં દસ્સેતું ઇદ્ધિવિધન્તિઆદિગાથ માહ. તત્થ યં યં અધિટ્ઠાતિ. યથા યથાચ અધિટ્ઠાતિ. તસ્સ તસ્સ તથા તથાવા ઇજ્ઝન સઙ્ખાતો વિધો કોટ્ઠાસો પકારોવા એતસ્સાતિ ઇદ્ધિવિધં. તં પન તિવિધં અધિટ્ઠા નિદ્ધિ વિકુબ્બનિદ્ધિ મનોમયિદ્ધિ વસેન. તત્થ અત્તનો પકતિવણ્ણં અવિજહિત્વા તસ્સેવ સત સહસ્સાદિ બહુભાવ કરણ વસેનવા આકાસગમનાદિવસેન વા બહિદ્ધા નાનાવણ્ણ પાટિહારિય દસ્સન વસેનવા પવત્તિતા ઇદ્ધિ અધિટ્ઠાનિદ્ધિનામ. પકતિવણ્ણં પન વિજહિત્વા અત્તાનમેવ કુમારવણ્ણનાગવણ્ણાદિકં કત્વા દસ્સનવસેન પવત્તિતા ઇદ્ધિ વિકુબ્બનિદ્ધિનામ. અત્તનો સરીરબ્ભન્તરે અઞ્ઞં સબ્બસો અત્તના સદિસં સરીરં નિમ્મિનિત્વા નીહરિત્વા દસ્સનવસેન પવત્તિતા ઇદ્ધિ મનોમયિદ્ધિનામ. દિવે ભવં દિબ્બં. દેવલોકે જાતન્તિ અત્થો. દિબ્બઞ્ચ તં સોતઞ્ચાતિ દિબ્બસોતં. દેવાનં ઉળારકમ્મનિબ્બત્તા દૂરેપિ પટિચ્છન્નેપિ આરમ્મણસમ્પટિચ્છનસમત્થં પસાદસોતં. દિબ્બસોતસદિસત્તા પન ઇદં અભિઞ્ઞાઞાણંપિ દિબ્બસોતન્તિ વુચ્ચતિ. કસિણજ્ઝાન સઙ્ખાતેનવા દિબ્બવિહારેન પટિલદ્ધત્તા સયઞ્ચ તસ્મિં દિબ્બવિહારે પરિયાપન્નત્તા દિબ્બઞ્ચ તં સોતઞ્ચાતિ દિબ્બસોતં. પરસ્સ ચિત્તં વિજાનન્તિ એતેનાતિ પરચિત્તવિજાનનં. તદેવ ચેતોપરિયાયન્તિ પરિચ્છિજ્જ જાનન્તિ એતેનાતિ કત્વા ચેતોપરિયઞાણન્તિપિ વુચ્ચતિ. પુબ્બે નિવાસો વુચ્ચતિ અતીતભવેસુ અત્તનો છસુ દ્વારેસુ આપાતં આગતા સુટ્ઠુ વિદિતા ધમ્મા. પુબ્બે અતીતજાતીસુ ગોચર નિવાસવસેન નિવસિંસુ અત્તનો છદ્વારિકાનિ ચિત્તાનિ એત્થાતિ કત્વા. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં પન પરેસં છદ્વારગહિતાપિ ધમ્મા પુબ્બે નિવાસો હોતિયેવ, પુબ્બે નિવાસસ્સ અનુસ્સરણં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિ. ઇધ પન તં સમ્પયુત્તઞાણં અધિપ્પેતં. પુબ્બે વુત્તનયેન દિબ્બઞ્ચ તં ચક્ખુચાતિ દિબ્બચક્ખુ. તં સદિસત્તા ઇદં અભિઞ્ઞાઞાણંપિ દિબ્બચક્ખૂતિ વુચ્ચતિ. દિબ્બવિહાર વસેન પટિલદ્ધત્તા સયઞ્ચ દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતત્તા દિબ્બઞ્ચ તં ચક્ખુચાતિ દિબ્બચક્ખુ. યથાકમ્મુપગઞાણં અનાગતંસઞાણન્તિ ઇમાનિ દ્વે ઞાણાનિ ઇમસ્સેવ પરિભણ્ડઞાણાનિનામ. નહિ તેસં પટિલાભત્થાય વિસું ચિત્તપરિદમનપરિકમ્મંનામ અત્થિ. દિબ્બચક્ખુઞાણે પટિલદ્ધે તેસંપિ પટિલદ્ધત્તાતિ. તત્થ દિબ્બચક્ખુના નિરયેસુ દુક્ખં દેવેસુવા સુખં અનુભવન્તે સત્તે દિસ્વા તેસં અતીતં કમ્મં જાનિસ્સામીતિ પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ તં કમ્મારમ્મણં યથાકમ્મુપગઞાણં પવત્તતિ. તતો ચવિત્વા કત્થ ભવિસ્સન્તીતિ તેસં અનાગતે પવત્તિં પસ્સિસ્સામીતિ પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ તેસં અનાગતખન્ધારમ્મણં અનાગતંસઞાણં પવત્તતિ. પુબ્બે નિવાસાનુસ્સતિ ઞાણં વિયચ સબ્બંપિ અનાગતધમ્મજાતં એતસ્સ આરમ્મણં હોતિયેવ. એતઞ્હિ અત્તનો વિસયે સબ્બઞ્ઞુતઞાણગતિકન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં.

વિભાવનિયં પન

અનાગતે સત્તદિવસતો પટ્ઠાય ચિત્તચેતસિકધમ્મા દુતીયદિવસતો પટ્ઠાય યંકિઞ્ચિ આરમ્મણં એતસ્સ વિસયોતિ અધિપ્પેતં. તમ્પિ યુત્તંવિય દિસ્સતિ.

નહિ ભવન્તરેપિ અનાવતધમ્મે જાનિતું સમત્થં એતં ઇમસ્મિં ભવે અનાગતધમ્મે નજાનાતીતિ સક્કા ભવિતું. યથા ચેતં, તથા પુબ્બેનિવાસઞાણંપિ ઇમસ્મિં ભવે પરસન્તાનગતે અતીતધમ્મેતિ. પાળિયં પન અટ્ઠકથાસુચ ભવન્તરગતધમ્મેહિ એવ ઞાણદ્વયં યોજિતં. તં પન અસાધારણકાલવસેન આનુભાવવિસેસપાકટત્થં યોજિતન્તિ યુત્તં સિયાતિ. ગોચરભેદોતિ દસકસિણાદીસુ ગોચરેસુ સમથજ્ઝાનાનં પવત્તિભેદો.

સમથકમ્મટ્ઠાનનયો.

૧૭૧. સબ્બલોકિયમહાજનેહિ યથાદિટ્ઠં પુગ્ગલસત્તઇત્થિ પુરિસાદિકં નિચ્ચ ધુવ સુખ અત્ત નિમિત્તઞ્ચ અતિક્કમિત્વા વિસેસેન પસ્સન્તિ એતાયાતિ વિપસ્સના. કિરિયા કમ્મં. ભાવનાપયોગો. વિપસ્સનાય કમ્મં વિપસ્સનાકમ્મં. વિપસ્સના એવ વા કમ્મન્તિ વિપસ્સના કમ્મં. વિપસ્સનાકમ્મસ્સ ઠાનં અધિટ્ઠાનં ભુમીતિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં. ખન્ધાદિધમ્મજાતં. વિપસ્સના કમ્મમેવ વા ઉત્તરુત્તરસ્સ ભાવના વિસેસસ્સ આનિસંસવિસેસસ્સવા ઠાનં આસન્નકારણન્તિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં. તસ્મિં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાને સત્તવિધેન વિસુદ્ધિ સઙ્ગહો તીણિ લક્ખણાનીતિઆદિના સમ્બન્ધો. નિચ્ચસીલમેવ સયઞ્ચ દુસ્સિલ્યમલતો વિસુદ્ધત્તા કાયં વાચઞ્ચ તતો વિસોધનતો વિસુદ્ધીતિ સીલવિસુદ્ધિ. સુભાવિત ચિત્તસન્તાનમેવ સયઞ્ચ નીવરણમલતો વિસુદ્ધત્તા તંસમઙ્ગિપુગ્ગલઞ્ચ તતો વિસોધનતો વિસુદ્ધીતિ ચિત્તવિસુદ્ધિ. ચિત્તસીસેન ચેત્થ સમાધિ અધિપ્પેતો. ધમ્મવવત્થાનઞાણસઙ્ખાતા દિટ્ઠિએવ તં સમઙ્ગિપુગ્ગલં સક્કાયદિટ્ઠિમલતો વિસોધનતો વિસુદ્ધીતિ દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ. સોળસવિધં અટ્ઠવિધં કઙ્ખં વિતરન્તિ અતિક્કમન્તિ એતાયાતિ કઙ્ખાવિતરણા. પચ્ચયપરિગ્ગહઞાણં. સા એવ તંસમઙ્ગિપુગ્ગલં અહેતુ દિટ્ઠિ વિસમહેતુદિટ્ઠીહિ સદ્ધિં યથાવુત્તાહિ દુવિધાહિ કઙ્ખાહિ વિસોધનતો વિસુદ્ધીતિ કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ. મગ્ગોચ અમગ્ગોચ મગ્ગામગ્ગા. તત્થ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધાધિગમનસ્સ ઉપાયભૂતો મનસિકારવિધિવા અરિયમગ્ગોવા મગ્ગોનામ. તસ્સ અનુપાયભૂતો મનસિકારોવા અધિમાનવત્થૂનિવા અમગ્ગોનામ. મગ્ગસ્સ મગ્ગતો અમગ્ગસ્સચ અમગ્ગતો જાનનં દસ્સનઞ્ચ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનં. તમેવ તંસમઙ્ગીપુગ્ગલં અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાય વિસોધનતો વિસુદ્ધીતિ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ. ઉપરિ વિસેસં પટિપજ્જન્તિ એતાયાતિ પટિપદા. વિપસ્સનાપરંપરસઙ્ખાતો પુબ્બભાગમગ્ગો. પટિપદાભૂતં ઞાણદસ્સનન્તિ પટિપદાઞાણદસ્સનં. તમેવ નિચ્ચસઞ્ઞાદિતો વિસુદ્ધત્તા વિસુદ્ધીતિ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનામ, અરિયમગ્ગઞાણસઙ્ખાત ઞાણદસ્સનમેવ સમ્મોહમલતો વિસુદ્ધત્તા વિસુદ્ધીતિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનામ. એત્થચ સુતમયાદિવસેન સિદ્ધં અનુમાન ઞાણંપિ ઞાણમેવાતિ તં પટિક્ખિપિત્વા અત્થપચ્ચક્ખઞાણમેવ ગહેતું સબ્બત્થ દસ્સનગહણં કતન્તિ વેદિતબ્બં. લક્ખીયન્તિ સલ્લક્ખીયન્તિ ઇમે અનિચ્ચાએવાતિ એકન્તેન વિનિચ્છીયન્તિ ધમ્મા એતેનાતિ લક્ખણં અનિચ્ચતા એવ લક્ખણન્તિ અનિચ્ચલક્ખણં. પુબ્બપદે ભાવપચ્ચયલોપો. અઞ્ઞોહિ અનિચ્ચો, અઞ્ઞા અનિચ્ચતાતિ. તત્થ યથાગમનક્રિયાયોગેન પુરિસો ગતોતિ વુચ્ચતિ. ન પન ગમન ક્રિયા પુરિસો. નચ પુરિસો ગમનક્રિયા. અઞ્ઞા હિ ક્રિયા, અઞ્ઞો પુરિસો. તથા અનિચ્ચતાયોગેન સબ્બો સઙ્ખતધમ્મો અનિચ્ચોતિ વુચ્ચતિ. ન પન અનિચ્ચતા સો ધમ્મો, નચ સો ધમ્મો અનિચ્ચતા. અઞ્ઞા હિ અનિચ્ચતા, અઞ્ઞો સો ધમ્મોતિ. કતમા પન સા અનિચ્ચતાતિ. વિપરિણામા કારો. જીરણાકારો ભિજ્જનાકારોતિ વુત્તં હોતિ. તં પન આકારં દિસ્વા તદાકારવન્તે ધમ્મે ઞાણં પવત્તતિ અયં ધમ્મો અનિચ્ચોતિ. તસ્મા સા અનિચ્ચતાયેવ ઇધ લક્ખણન્તિપિ વુચ્ચતીતિ. એસનયો સેસેસુપિ દ્વીસુ. તત્થ પન અભિણ્હસંપટિપીળનાકારો દુક્ખતાનામ. અવસવત્તનાકારો અનત્તતાનામાતિ. યથાવુત્તાય પન અનિચ્ચતાય સહ અનિચ્ચસ્સ ધમ્મસ્સ અનિચ્ચેન વા ધમ્મેન સહ અનિચ્ચતાય અનુઅનુપસ્સના અનિચ્ચાનુપસ્સના. એસ નયો સેસાસુપિ દ્વીસુ. યાવ સરીરે ધમ્માનં તિવિધલક્ખણયુત્તતા અત્તનો ઞાણેન પઞ્ઞાયતિ. તાવ તેસુ તિવિધલક્ખણવિભાવનવસેન પુનપ્પુનં મસનં આમસનં સમ્મસનં. સમ્મસનાકારેન પવત્તં ઞાણં સમ્મસનઞાણં. ઉદયો વુચ્ચતિ તંતં ખણાનુરૂપં તંતં પચ્ચયાનુરૂપઞ્ચ નવનવાનં ધમ્માનં પાતુ ભાવો ચેવ ઉપરુપરિ વડ્ઢનઞ્ચ. વયો વુચ્ચતિ યત્થ યત્થ લદ્ધપચ્ચયા નવનવા ધમ્મા પાતુભવન્તિ ચેવ વડ્ઢન્તિચ. તત્થ તત્થ અલદ્ધપચ્ચયાનં પુરાણધમ્માનં અન્તરધાનં. સમૂહ સન્તતિવસેન પન ઉદયપક્ખસ્સવા વયપક્ખસ્સવા સમનુપસ્સનઞાણં ઉદયબ્બયઞાણં. તેસુ પન દ્વીસુ પક્ખેસુ ઉદયકોટ્ઠાસોનામ ઉપરુપરિ પાકટો હુત્વા આગચ્છતિ. વયકોટ્ઠાસો પન અપાકટો. સો એવ ચ અનિચ્ચતાય પરમા કોટીતિ તસ્સેવ સુટ્ઠુતરં સમનુપસ્સનઞાણં ભઙ્ગઞાણં. ભઙ્ગે દિટ્ઠે એવં ભિજ્જનસભાવાનં ધમ્માનં અનેકસહસ્સસોક દુક્ખવત્થુભાવેન તથા તથા ભાયિતબ્બપકારસમનુપસ્સનઞાણં ભયઞાણં નામ. લોકે પન કિઞ્ચિ ભયવત્થું પસ્સન્તાપિ આસન્ને અઞ્ઞસ્મિં પટિસરણે સતિ ન ભાયન્તિ. અસતિ એવ ભાયન્તિ. એવં ભાયિતબ્બાનં તેસં સબ્બસો અઞ્ઞપટિસરણાભાવદસ્સનં આદીનવઞાણં નામ. કુતોચિ પટિસરણાભાવેન તેહિ ઉક્કણ્ઠતાકાર સહિતં વિપસ્સનાઞાણં નિબ્બિદાઞાણંનામ. નિબ્બિન્દીયમાનેહિ તેહિ અત્તાનં વિમુચ્ચિતું અજ્ઝાસયસહિતં વિપસ્સનાઞાણં મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણં નામ. સુટ્ઠુ મુચ્ચિતું ઇચ્છન્તસ્સ સીઘં મુચ્ચનત્થં તેસં ધમ્માનં ચત્તાલીસાય આકારેહિ અનેકાદીનવરાસિ ભાવ પટિસઙ્ખાનવસેન સુટ્ઠુવિપ્ફારતરં પવત્તમાનં વિપસ્સના ઞાણં પટિસઙ્ખાઞાણં નામ. તેસં પન અનેકાદીનવરાસિભાવે સુટ્ઠુ દિટ્ઠે સઙ્ખારેસુ નિકન્તિયા પરિયાદિન્નાય ઇદાનિ મુચ્ચનુપાયો લદ્ધોતિ અધિમત્તબ્યાપારં અકત્વા સમેન વાયામેન સઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ સઙ્ખારપરિગ્ગહે મજ્ઝત્તાકારસહિતં સઙ્ખારેસુવા ભયઞ્ચ નન્દિઞ્ચ પહાય ઉદાસિનભાવસહિતં વિપસ્સનાઞાણં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણંનામ. ઉપરિ મગ્ગપ્પવત્તિં વહિતું સમત્થભાવેન મગ્ગુપ્પત્તિયા અનુલોમેહિ થામબલેહિ સમ્પન્નં વિપસ્સનાઞાણં અનુલોમઞાણં નામ. હેટ્ઠિમાનંવા ઞાણાનંતં અનુલોમં હોતિ લક્ખણત્તયસ્સ સુટ્ઠુતરં વિભાવનતો. ઉપરિમગ્ગસ્સવા અનુલોમં હોતિ તસ્સ પરિકમ્મભાવતો, પદટ્ઠાનત્તાચાતિપિ અનુલોમઞાણં નામાતિ. અત્ત જીવસુઞ્ઞતાદસ્સન બલેન ખન્ધેસુ કિલેસબન્ધનતો વિમુચ્ચમાનો મગ્ગો સુઞ્ઞતાવિમોક્ખો નામ. સઙ્ખારાનં યાનિ નિમિત્તાનિ કિલેસાનં અવસ્સયો હોતિ. તાનિ વિધમિત્વા સબ્બસો ધમ્માનં અનાથ ભાવ દસ્સન બલેન વિમુચ્ચમાનો મગ્ગો અનિમિત્તોવિમોક્ખો નામ. સઙ્ખારેસુ સબ્બસો અસ્સાસાભાવ દસ્સનબલેન વિમુચ્ચમાનો મગ્ગો અપ્પણિહિતોવિમોક્ખોનામ. સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાતિ અનત્તાનુપસ્સના. સા હિ ધમ્માનં સમૂહઘન સન્તતિઘન કિચ્ચઘન આરમ્મણઘનેસુ તંતંઘન વિનિબ્ભુજ્જન વસેન પવત્તત્તા અત્તા ઇતિ ગહેતબ્બસ્સ કસ્સચિ સારસ્સ અભાવાનુપસ્સનતો સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાતિ વુચ્ચતિ. અનિમિત્તા નુપસ્સનાતિ અનિચ્ચાનુપસ્સના. સાપિ હિ સન્તતિ વિચ્છેદન વસેન પવત્તત્તા અહન્તિ ગહિતસ્સ નિમિત્તસ્સ વિધમનતો અનિમિત્તાનુપસ્સનાતિ વુચ્ચતિ. અપણિહિતાનુપસ્સનાતિ દુક્ખા નુપસ્સના. સાપિ હિ મહાઆદીનવરાસિ ભાવ વિભાવનવસેન પવત્તત્તા ઇદં મમ એતં મમાતિ ગહેતબ્બસ્સ કસ્સચિ પણિહિત ગુણસ્સ અભાવાનુપસ્સનતો અપ્પણિહિતાનુપસ્સનાતિ વુચ્ચતીતિ. પાતિમોક્ખસંવરસીલન્તિ વિનયપઞ્ઞત્તિસીલં. તઞ્હિ સબ્બલો કિયસીલાનં જેટ્ઠકત્તા પતિચ હોતિ. ચતુભૂમકકુસલાનં આદિપભવભૂતત્તા મુખઞ્ચ. ઇતિ પતિમુખટ્ઠેન પાતિમોક્ખન્તિ વુચ્ચતિ. તમેવચ દુસ્સિલ્યમગ્ગસ્સ સંવરણતો પિદહનતો સંવરોતિ વુચ્ચતીતિ. યેસં ધમ્માનં ઉપ્પત્તિયા ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ વિફન્દિતાનિ હોન્તિ. લોલાનિ હોન્તિ. તદનુબન્ધાચ અકુસલધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. તેસં ઉપ્પત્તિ મગ્ગસ્સ સંવરણવસેન પવત્તમાના સતિ ઇન્દ્રિય સંવરોનામ. સો એવ સીલન્તિ ઇન્દ્રિયસંવરસીલં. આજીવન્તિ જીવિતં કપ્પેન્તિ એતેનાતિ આજીવો. પચ્ચયપરિયેસનવાયામો. સોયેવ બુદ્ધપટિકુટ્ઠેહિ પુપ્ફદાનાદીહિ મિચ્છાપયોગેહિ તિવિધકુહનવત્થુહિચ પરિસુદ્ધત્તા આજીવપારિસુદ્ધિનામ. સા એવ સીલન્તિ સમાસો. તથારૂપેન પરિસુદ્ધેન ભિક્ખાચારાદિના પયોગેન પટિલદ્ધાનં પચ્ચયાનં પટિગ્ગહણ પરિભુઞ્જનકાલેસુ સમ્મોહસ્સ ગેધસ્સ મદસ્સ પમાદસ્સચ પહાનત્થં તંતંપયોજનમરિયાદંવા પટિકૂલલક્ખણંવા ધાતુમત્તલક્ખણંવા પરિગ્ગહણ પચ્ચવેક્ખનવસેન પવત્તં પચ્ચયસેવને પટિસઙ્ખાઞાણં પચ્ચય સન્નિસ્સિતસીલંનામ. પરિસુજ્ઝતીતિ પરિસુદ્ધિ. પરિસુદ્ધિએવ પારિસુદ્ધિ. સા એવ સીલન્તિ સમાસો. ચત્તારિ પારિસુદ્ધિસીલાનીતિ ચતુપારિ સુદ્ધિસીલં. ચિત્તવિસુદ્ધીતિ એત્થ ચિત્તસદ્દેન સમાધિ નિદ્દિટ્ઠોતિ વુત્તં દુવિધોપિસમાધિ ચિત્તવિસુદ્ધિનામાતિ. લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાન વસેનાતિ એત્થ ધમ્માનં પચ્ચત્તસભાવો લક્ખણંનામ. અગ્ગિસ્સ ઉણ્હત્તં વિય. તેન સભાવેન સાધેતબ્બં કિચ્ચંવા સાધનપચ્ચયા પટિલદ્ધગુણસઙ્ખાતા સમ્પત્તિવા રસોનામ. અગ્ગિસ્સ પરિવાચન જોતનાનિ વિય. સા એવ સમ્પત્તિવા કારિયસઙ્ખાતં ફલંવા પચ્ચુપટ્ઠાનંનામ. અગ્ગિસ્સ ધૂમો વિય. અત્તનો ઉપ્પત્તિયા અસાધારણપચ્ચયસઙ્ખાતં આસન્નકારણં પદટ્ઠાનંનામ. તેસં વસેન નામસ્સચ રૂપસ્સચ પરિગ્ગહો ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા ગહણં નામરૂપવવત્થાનં દિટ્ઠિવિસુદ્ધિનામ. એત્થચ પરિગ્ગહો દુવિધો સઙ્ખેપ પરિગ્ગહો વિત્થારપરિગ્ગહોતિ. તત્થ અજ્ઝત્તધમ્મે દ્વિધા કત્વા ઇદં નામમેવ, ન રૂપં. ઇદં રૂપમેવ, ન નામં. અઞ્ઞં નામં અઞ્ઞં રૂપં. તદુભયતોચ અઞ્ઞો અત્તાવા જીવોવા સત્તોવા પુગ્ગલોવા મનુસ્સોવા દેવોવા બ્રહ્માવા નત્થીતિ એવં પચ્ચક્ખતો સુદિટ્ઠં કત્વા પરિગ્ગણ્હનં સઙ્ખેપપરિગ્ગહોનામ. ઞાણુત્તરિકોહિ પુગ્ગલો એત્તકમત્તેનપિ સક્કાયદિટ્ઠિં વિક્ખમ્ભેતું સક્કોતિ સદ્ધિં સઞ્ઞા ચિત્તવિપલ્લાસેહીતિ. તયો હિ વિપલ્લાસા. યથાહ-અનત્તનિ અત્તાતિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો ચિત્તવિપલ્લાસો દિટ્ઠિવિપલ્લાસોતિ. તત્થ સત્થુસાસનધમ્મે સુટ્ઠુ પતિટ્ઠિતેન સદ્ધામત્તેનપિ દિટ્ઠિ વિપલ્લાસો વિક્ખમ્ભિતો હોતિ. ઇતરે પન નામરૂપપરિગ્ગહે કતેયેવ વિક્ખમ્ભિતા હોન્તિ. યાવચ એતે દ્વે અવિક્ખમ્ભિતા હોન્તિ. તાવ નામરૂપપરિગ્ગહોચ અપરિસુદ્ધોયેવ હોતિ. તંમૂલિકાચ કિલેસધમ્મા અવિક્ખમ્ભિતા એવ હોન્તીતિ અપિચ. ચતુન્નં આહારાનં વસેન ચતુધા, પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં વસેન પઞ્ચધા, છન્નં ધાતૂનં વસેન છધાતિઆદિના નયેન નામરૂપં પરિગ્ગહે તબ્બમેવ. તત્થ છ ધાતુયોનામ પથવિધાતુ આપોધાતુ તેજોધાતુ વાયોધાતુ આકાસધાતુ વિઞ્ઞાણધાતુયો. પક્કુસાતિ કુલપુત્તો હિ ઇમા છ ધાતુયો પરિગ્ગણ્હિત્વા અનાગામિફલં પત્વા ચપિત્વા સુદ્ધાવાસેસુ નિબ્બત્તોતિ. યત્તકે વા પન ધમ્મે પરિગ્ગણ્હન્તો અત્તા મેતિ પવત્તમાને સઞ્ઞાચિત્તદિટ્ઠિ વિપલ્લાસે વિક્ખમ્ભેતું સક્કોતિ. તત્તકાપિ પરિગ્ગહેતબ્બા યેવાતિ. ઇમસ્મિં પન સઙ્ગહપકરણે યો યો ચિત્તચેતસિક વિભાગો રૂપવિભાગોચ હેટ્ઠા વુત્તો. તસ્સ સબ્બસ્સ વસેન નામરૂપસ્સ પરિગ્ગણ્હનં વિત્થારપરિગ્ગહોનામ. અયંપન આદિકમ્મિકાનં અવિસયો. પટિવિદ્ધચતુસચ્ચાનં પન આભિધમ્મિકત્થેરાનં એવ વિસયોતિ વેદિતબ્બો. નામરૂપં પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ પન નામરૂપ મત્તતો ઉદ્ધં અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ અભાવદસ્સનતોચ સરીરબ્ભન્તરે જીવસઞ્ઞિતો અત્તા અત્થિ. સો કરોતિ, સો પટિસંવેદેતિ, સંસરતિ, સન્ધાવતીતિ એવં પવત્તા દિટ્ઠિ પહીયતિ. સુદ્ધે નામે એવવારૂપે એવવા પુગ્ગલસત્તક્રિયસઞ્ઞિતાનં ઈહાબ્યાપારાનં સબ્બસો અભાવદસ્સનતો તદુભયસંયોગેએવ તેસં લબ્ભમાનતા દસ્સનતોચ તદુભયંવા એકમેકંવા ઉદ્દિસ્સ અત્તાતિ પવત્તા દિટ્ઠિ પહીયતિ. અત્તા જીવો સત્તો પુગ્ગલો મનુસ્સો દેવો બ્રહ્માતિ એવમાદીસુ વોહારેસુચ વોહાર મત્તે અટ્ઠત્વા અત્તાનામ એકન્તતો અત્થિ જીવોનામ એકન્તતો અત્થીતિઆદિના તદત્થાભિનિવેસવસેન અતિધાવનઞ્ચ પહીયતીતિ દટ્ઠબ્બં. તદત્થાભિનિવેસોતિચ અત્તાનામ અત્થિ જીવોનામ અત્થીતિઆદિના દળ્હતરં અભિનિવેસો. અતિધાવનન્તિ નામરૂપં અત્તાતિઆદિના ગહણં. પચ્ચયપરિગ્ગહોતિ એત્થપિ દુવિધો પચ્ચયપરિગ્ગહો સઙ્ખેપતો વિત્થારતો ચાતિ. તત્થ વત્થારમ્મણવસેન નામસ્સ ચિત્તોતુકાહારવસેન રૂપસ્સ અવિજ્જાતણ્હુપાદાનકમ્મવસેન તદુભયસ્સચ પચ્ચયં પરિગ્ગણ્હન્તો સઙ્ખેપતો પરિગ્ગણ્હાતિનામ. હેટ્ઠા પચ્ચયસઙ્ગહે વિભત્તેહિ પટિચ્ચસમુપ્પાદનય પટ્ઠાનનયેહિ પરિગ્ગણ્હન્તો વિત્થારતો પરિગ્ગણ્હાતિનામ. એત્થપિ પટ્ઠાનનયેન પરિગ્ગહો આદિકમ્મિકાનં અવિસયોએવ. પચ્ચયં પરિગ્ગણ્હન્તસ્સપન યથાવવત્થિતસ્સ સબ્બસ્સ નામરૂપસ્સ સબ્બસો પચ્ચયાયત્તવુત્તિકતાદસ્સનતો અહેતુકદિટ્ઠિ પહીયતિ. અત્તનો અનુરૂપપચ્ચયસામગ્ગિયા વિના અઞ્ઞથા પવત્તિયા અદસ્સનતો ઇસ્સરનિમ્માન કાલનિમ્માનાદિકા વિસમહેતુદિટ્ઠિચ પહીયતિ. હેતુસમ્ભારપચ્ચયેહિ કમ્મપ્પવત્તિયા વિપાકપ્પવત્તિયાચ અઞ્ઞસ્સ કમ્મકારકસ્સવા વિપાક વેદકસ્સવા કત્તુનો અભાવદસ્સનતો કારક વેદક દિટ્ઠિ પહીયતિ. અનમતગ્ગેચ સંસારે તીસુ અદ્ધાસુ હેતુફલ પરંપરાવસેન કેવલસ્સ નામરૂપમત્તસ્સેવ પવત્તિદસ્સનતો અહોસિં નુખો અહમતીતમદ્ધાનન્તિ એવમાદિકાય પુગ્ગલસત્ત વિસયાય સોળસવિધાય કઙ્ખાયચ અતિક્કમો હોતિ. સભાવધમ્મપવત્તિયાચ સુટ્ઠુ દિટ્ઠાય દેસનાધમ્મસ્સ સુધમ્મતા દસ્સનતો બુદ્ધસુબુદ્ધતઞ્ચ દિસ્વા સત્થરિ કઙ્ખતિ ધમ્મે કઙ્ખતીતિઆદિનયપવત્તા અટ્ઠવિધાપિ કઙ્ખા પહીયતીતિ. લોકુત્તરધમ્માનં સઙ્ખતાનંપિ સતં અસમ્મસનુપગત્તા તેભૂમકસઙ્ખારેસૂતિ વુત્તં. અનુસયસમૂહનત્થઞ્ચ સમ્મસનન્તિ કત્વા યત્થ કામરાગાદયો અનુસયા અનુસેન્તિ. તેયેવ ધમ્મા સમ્મસનારહા હોન્તીતિ વુત્તં તેભૂમકસઙ્ખારેસૂતિ. ઇમસ્સ ચ પદસ્સ લક્ખણત્તયં સમ્મસન્તસ્સાતિ ઇમિના સમ્બન્ધો. અતીતાદિભેદભિન્નેસૂતિ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નજ્ઝત્તબહિદ્ધાદીહિ એકાદસહિ ભેદેહિ ભિન્નેસુ. ખન્ધાદિનયંઆરબ્ભાતિ પટિસમ્ભિદામગ્ગે વિભત્તં ખન્ધપઞ્ચકં દ્વારછક્કં આરમ્મણછક્કં વિઞ્ઞાણછક્કં ફસ્સછક્કં વેદનાછક્કં સઞ્ઞાછક્કન્તિ એવમાદિકં સમ્મસનભૂમિવિભાગનયં આરબ્ભ અનુગન્ત્વા તંનયાનુસારેનાતિ અત્થો. તત્થ પન તેવીસતિયા ધમ્મકોટ્ઠાસેસુ યસ્સ યો કોટ્ઠાસો પાકટો હોતિ. તેન તં ગહેત્વા સમ્મસનં આરભિતબ્બં. સક્કોન્તેન પન સબ્બમ્પિ ગહેત્વા આરભિતબ્બમેવ. કલાપવસેનસંખિપિત્વાતિ ખન્ધપઞ્ચકેન યે રૂપં તાવ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાદિભેદભિન્નંપિ સમાનં સબ્બં એકરૂપપિણ્ડભાવેન સંખિપિત્વા એસ નયો વેદના દીસુપીતિ. તત્રાયં નયો. યંકિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તંવા બહિદ્ધાવા ઓળારિતંવા સુખુમંવા હીનંવા પણીતંવા યં દૂરે સન્તિકેવા. સબ્બં રૂપં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન દુક્ખં ભયટ્ઠેન અનત્તા અસારકટ્ઠેન. યાકાચિ વેદના.લ. યાકાચિ સઞ્ઞા.લ. યેકેચિ સઙ્ખારા.લ. યંકિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં.લ. સબ્બં વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન. દુક્ખં ભયટ્ઠેન અનત્તા અસારકટ્ઠેનાતિ. એત્થચ સબ્બં રૂપં.લ. સબ્બં વિઞ્ઞાણન્તિ ગહણમેવ કલાપવસેન સઙ્ખિપનન્તિ દટ્ઠબ્બં. અનિચ્ચંખયટ્ઠેનાતિ એત્થ રૂપં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન. વેદના અનિચ્ચા. સઞ્ઞા અનિચ્ચા. સઙ્ખારા અનિચ્ચા. વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેનાતિઆદિના નયેન સમ્મસિતબ્બધમ્મપરિગ્ગહેન સહેવ સમ્મસનં કાતબ્બં. ઇતરથા સમ્મસનં ન રુહતિ. તદત્થસ્સ પન પાકટત્તા ઇધ અનિચ્ચં ખયટ્ઠેનાતિઆદિના સમ્મસનપદમેવ થેરેન ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ રૂપં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેનાતિ તંતંરૂપં ઞાણેન દળ્હં ગહેત્વા અયં પથવિધાતુ અનિચ્ચા ખયટ્ઠેન. અયં આપોધાતુ અનિચ્ચા ખયટ્ઠેનાતિઆદિના સમ્મસનં કાતબ્બં. તત્થ ઇમસ્મિં કાયે સબ્બં થદ્ધક્રિયામત્તં પથવીનામ. સાચ ક્રિયા સીતુણ્હપરિવત્તિયાવા પરિવત્તતિ. નાનાહારપરિવત્તિયા વા નાનાચિત્તપરિવત્તિયાવા નાનિરિયાપથપરિવત્તિયાવા નાના કાયિકક્રિયા પરિવત્તિયાવા પરિવત્તતિ. નાનાસન્તતિ સઙ્કન્તિ હોતીતિ અત્થો. તત્થ નવનવાસુ ક્રિયાસન્તતીસુ પાતુભોન્તીસુ પુબ્બપુબ્બક્રિયાસન્તતિયો નસ્સન્તિ. યસ્માચ સન્તતિ નામ ધમ્મતો વિસું નત્થિ, તસ્મા નવનવસન્તતીનં પાતુભાવોનામ નવનવક્રિયાનં ઉપ્પત્તિએવ. પુબ્બપુબ્બસન્તતીનં નસ્સનંનામ પુબ્બપુબ્બ ક્રિયાનં ભિજ્જનમેવાતિ. એવં અત્તનો કાયે નાનાથદ્ધક્રિયાનં પરિવત્તિં પસ્સન્તો પથવિધાતુયા ખયવયં પસ્સતિ. તઞ્ચ પસ્સન્તો તંસહજાતાનં રૂપાનં ખયવયં પસ્સતિયેવ. આપો નામ આબન્ધનક્રિયામત્તં. તેજોનામ સીતક્રિયામત્તં ઉણ્હ ક્રિયામત્તઞ્ચ. વાયોનામ વિત્થમ્ભનક્રિયામત્તં. ઇમાચ ક્રિયા ખણે ખણે પરિવત્તન્તિયેવ. ઇમાસઞ્ચ, વિસું વિસું સન્તતિપરિવત્તિં પસ્સન્તો આપાદીનં તંસહજાતરૂપાનઞ્ચ ખયવયં પસ્સતિ. સન્તતિપરિવત્તિં પન બહિદ્ધા ચક્ખુના દિસ્વા જાનાતિ, સરીરબ્ભન્તરે પન કાયસંફસ્સેન જાનાતિ. સન્તતિસરીરભૂતાનં પન ધાતૂનં ખયવયં ઞાણેનએવ પસ્સતિ. તસ્મા અત્તનો સરીરબ્ભન્તરે તંતંસન્તતિ પરિવત્તિં ઞત્વાવા તથા તથા કપ્પેત્વા વા રૂપધાતૂનં અનિચ્ચત્તં ઞાણેન સુદિટ્ઠં કત્વા પુનપ્પુનં સમ્મસિતબ્બં. સેસખન્ધેસુપિ તંતંસન્તતિનાનાત્તં ઞત્વા વેદનાદીનં ખયવયં સુદિટ્ઠં કત્વા સમ્મસનં કાતબ્બન્તિ. ભયટ્ઠેનાતિ ભાયિતબ્બટ્ઠેન. યઞ્હિ અનિચ્ચં હોતિ. ખણમત્તેપિ વિપરિણામધમ્મં. તં એકન્તેન ભાયિતબ્બમેવ. કસ્મા, તઞ્હિ યો અભાયિત્વા વિસ્સાસં કરોતિ. એતં મેતિ અત્તનો અઙ્ગં કત્વા પરિહરતિ. તં અપરિયન્તેહિ અનેકસહસ્સેહિ અભિસઙ્ખરણદુક્ખેહિવા વિપરિણામદુક્ખેહિવા અભિણ્હં પીળેતિ. બાધતિ. ઇતિ નાનાદુક્ખધમ્મેહિ અભિણ્હં સમ્પટિપીળનસભાવત્તા એકન્તેન ભાયિતબ્બટ્ઠેન દુક્ખંનામાતિ. અત્તપટિપક્ખત્તા અનત્તા. યો હિ ઇતો ઉદ્ધં મય્હં અબ્ભન્તરિમતરોનામ નત્થીતિ એવં પરમજ્ઝત્તભાવેન પરિગ્ગહિતો હોતિ. સો અત્તાતિ વુચ્ચતિ. કતમો પન તથાપરિગ્ગહિ તબ્બોતિ. યો અત્તનો વસે સબ્બસો વત્તતિ. યથા વુત્તેહિ અભિસઙ્ખરણકિચ્ચેહિ વિના કેવલં અત્તનો છન્દેનવા વસેનવા અજ્ઝાસયેનવા આણાવિધાનેનવા નિચ્ચં અવિરજ્ઝમાનો પવત્તતિ. સો તથા પરિગ્ગહેતબ્બોતિ. તથારૂપો એવ હિ ધમ્મો નિચ્ચં સુખકામાનં દુક્ખપટિકૂલાનં સત્તાનં અત્તકિચ્ચં કરોતિ નામાતિ. યો પન નિચ્ચં સુખકામાનં તેસં યથાપવત્તં સુખં વિદ્ધંસેતિ વિકિરેતિ. દુક્ખપટિકૂલાનં તેસં અભિસઙ્ખરણાદિ મૂલકં નાનાદુક્ખં જનેતિ વડ્ઢેતિ. સો અત્તપટિપક્ખોએવ હોતિ. ઇદઞ્ચ રૂપં એદિસમેવ હોતિ. ઇતિ અત્તકિચ્ચસ્સ અકરણતો અત્તપટિપક્ખકિચ્ચસ્સ કરણતોચ રૂપં અનત્તાનામાતિ. કસ્મા પનેતં અત્તનો વસે નવત્તતિ અત્તકિચ્ચં ન કરોતિ અત્તપટિપક્ખકિચ્ચં કરોતીતિ આહ અસારકટ્ઠેનાતિ. તત્થ સારોનામ પચ્ચયસામગ્ગિયા વિના કેવલં અજ્ઝાસયમત્તેન ઉપ્પજ્જિતુંવા ઉપ્પજ્જિત્વાચ પચ્ચયુપત્થમ્ભેન વિના યદિચ્છકં પતિટ્ઠાતું વા સમત્થભાવસઙ્ખાતો થામબલવિસેસો વુચ્ચતિ. રૂપં પન સયંપિ એવરૂપો સારોનામ ન હોતિ. નચ એવરૂપેન સારેન યુત્તન્તિ. નહિ તસ્સ પચ્ચયસામગ્ગિયા વિના ઉપ્પજ્જિતુંવા ઉપ્પજ્જિત્વાપિ પચ્ચયુપત્થમ્ભેન વિના ખણમત્તંપિ પતિટ્ઠાતુંવા થામોવા બલંવા અત્થિ. યઞ્ચ અત્તનો થામેન બલેન વિના કેવલં પચ્ચયસામગ્ગિ બલેનેવ ઉપ્પજ્જતિ. પચ્ચયુપત્થમ્ભેનેવ પતિટ્ઠાતિ. તં અનેક સહસ્સાનિ પચ્ચયાભિસઙ્ખરણદુક્ખાનિ જનેત્વા એકન્તેન નિચ્ચં અત્તપટિપક્ખકિચ્ચં કરોતિ, પીળેતિ, બાધતિયેવાતિ. એસનયો વેદના અનિચ્ચા ખયટ્ઠેનાતિઆદીસુ. ઇતિ લક્ખણત્તયં સમ્મ સન્તસ્સાતિ સમ્બન્ધો. અદ્ધાનવસેનાતિ એકેકભવપરિચ્છિન્નસ્સ પવત્તકાલસ્સ વસેન. નહિ ભવન્તરે ઉપ્પન્નં ખન્ધપઞ્ચકં અઞ્ઞં ભવન્તરં ગચ્છતિ. તસ્મિં તસ્મિં ભવેએવ અસેસં નિરુજ્ઝતીતિ. અપિચ, એકસ્મિં ભવેપિ તિણ્ણં વયાનં મન્દાદીનં દસન્નં દસકાનં સંવચ્છરઉતુ માસ પક્ખતિથિ અહોરત્તિ યામ પહારાદીનઞ્ચ વસેન અદ્ધાનભેદો યોજેતબ્બો. સન્તતિવસેનાતિ સભાગેકસન્તાનવસેન પવત્તમાનાય રૂપસન્તતિયાવા અરૂપ સન્તતિયાવા વસેન. ખણવસેનાતિ રૂપારૂપધમ્માનં આયુ પરિમાણસઙ્ખાતસ્સ ખણસ્સ વસેન. એત્થચ ખણવસેન સમ્મસનંનામ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં એવ વિસયો સિયા, ન સાવકાનં. નહિ તે એવં પરિત્તકે ખણે ઉપ્પાદંવા નિરોધંવા સમ્પાપુણિતું સક્કોન્તીતિ. તસ્મા અદ્ધાસન્તતિવસેન સમ્મસનમેવ ઇધા ધિપ્પેતન્તિ દટ્ઠબ્બં. લક્ખણત્તયંસમ્મસન્તસ્સાતિ તેસુ તેભૂમક સઙ્ખારેસુ ધમ્મેસુ તિલક્ખણાનિ આરોપેત્વા તે ધમ્મે પુનપ્પુનં આમસન્તસ્સ પરિમજ્જન્તસ્સ. તેસં ધમ્માનં અનિચ્ચ જાતિકતંવા દુક્ખજાતિકતંવા અનત્તજાતિકતંવા ઞાણે સુટ્ઠુ પાકટં કરોન્તસ્સાતિ અત્થો. વિસેસતો પન ઇમસ્મિં ઞાણે અનિચ્ચલક્ખણદસ્સનમેવ પધાનં. તસ્મિં દિટ્ઠેયેવ ઇતરાનિ કમેન દિટ્ઠાનિ હોન્તિ. અદિટ્ઠેચ અદિટ્ઠાનીતિ. તસ્મા આદિતો અનિચ્ચલક્ખણસ્સેવ સુટ્ઠુ પાકટભાવો અધિપ્પેતોતિ. તેસ્વેવાતિ તેભૂમકસઙ્ખારેસુ એવ. પચ્ચયવસેનાતિ રૂપક્ખન્ધે તાવ અવિજ્જાતણ્હુપાદાનકમ્માહારસઙ્ખાતાનં પચ્ચયાનં વસેન. વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારેસુ પન આહારટ્ઠાને ફસ્સો વત્તબ્બો. વિઞ્ઞાણેચ નામરૂપં. તત્રાયં નયો. અતીતાનન્તરભવે અવિજ્જાતણ્હુપાદાન કમ્મેસુ અપ્પહીનવસેન સમુદિતેસુ ઇમસ્મિં ભવે પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય રૂપસન્તતિયો વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખાર વિઞ્ઞાણસન્તતિયોચ સમુદેન્તિ. યાવ મરણકાલા ખણે ખણે નાનાકલાપવસેન ઉદેન્તિ પસવન્તિ. તેસુ પન તસ્મિં ભવે એવ પહીનવસેન નિરુદ્ધેસુ તા રૂપારૂપસન્તતિયો નિરુજ્ઝન્તિ. ભવન્તરે પુન અનુપ્પાદસઙ્ખાતં નિરોધં પાપુણન્તિ. એત્થ પન યથા ઉદકે સતિ મચ્છાનામ હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તિ. એવં કમ્મજેસુ નામરૂપેસુ સતિ ઇતરાનિ નામરૂપાનિ હોન્તિ. અસતિ ન હોન્તીતિ ઇતરાનિ સબ્બાનિ કમ્મજેસુ સઙ્ગહેત્વા કમ્મવસેન ઉદયબ્બયવિધાનં ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવં અવિજ્જાતણ્હુપાદાનકમ્મપચ્ચયાનં વસેન પઞ્ચક્ખન્ધસ્સ ઉદયબ્બયપવત્તિ હોતીતિ. કમ્મવસેન પન ઇમસ્મિં ભવે સમુદેન્તાનિપિ પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય ખણે ખણે કબળીકારાહારૂપત્થમ્ભનં લદ્ધા એવ યથા પવત્તરૂપસન્તતિયો અનુબન્ધ માના નવનવા રૂપસન્તતિયો સમુદેન્તિ. અલદ્ધા પન નિરુજ્ઝન્તિ. તં સન્તતિયં પુન અનુપ્પાદસઙ્ખાતં એકભવનિરોધં પાપુણન્તિ, યથા પવત્તસન્તતિયો વા છિજ્જન્તિ ભિજ્જન્તિ અન્તરધાયન્તીતિ.

વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારા પન બહિદ્ધા આરમ્મણેસુ આપાતાગતેસુ આરમ્મણસમ્ફસ્સં લદ્ધાએવ છદ્વારિકા કુસલાકુસલવિપાક ક્રિયભૂતા સમુદેન્તિ. નવનવા સન્તતિયો પાતુભવન્તિ. અલદ્ધા પન નિરુજ્ઝન્તિ. સન્તતિં ન ઘટેન્તિ. વિઞ્ઞાણંચ સહજાત નામેચ વત્થુરૂપેચ પવત્તમાનેએવ પવત્તતિ. નિવત્તમાને નિવત્તતીતિ. ખણવસેનાતિ વુત્તપ્પકારે પચ્ચયે અનપેક્ખિત્વા કેવલં નામરૂપાનં પવત્તિક્ખણવસેન. ખણસદ્દેન ચેત્થ સમ્મસનઞાણે વુત્તરૂપસન્તતિ નામસન્તતિયોપિ ગહેતબ્બા. નહિ સાવકાનં ઞાણં ખણવસેન નામરૂપાનં ઉદયંવા વયં વા સમ્પાપુણિતું સક્કોતીતિ. યથા પન રત્તન્ધકારે અન્તો લેણે મહન્તો તમોખન્ધો જાયતિ. દીપં જાલેન્તસ્સ પન દીપોભાસો એકક્ખણે એવ સકલં અન્તોલેણં ફરમાનો ઉદેતિ. તમોખન્ધો વેતિ. આલોકસ્સ ઉદયો હોતિ. તમોખન્ધસ્સ વયો. પુન દીપે નિબ્બાપીયમાને તમોખન્ધસ્સ ઉદયો હોતિ. આલોકસ્સ વયો. એવ મેવં સરીરે નાનાઉતુવસેનવા નાનાહારવસેનવા નાનાચિત્ત વસેનવા નાનિરિયાપથવસેનવા નાનાપયોગવસેનવા ઉદયપક્ખાનં વયપક્ખાનઞ્ચ નાનાસન્તતીનં ઉદયઞ્ચ ઉદયતો વયઞ્ચ વયતો સુદિટ્ઠં કત્વા સમનુપસ્સન્તસ્સાતિ અત્થો. એવં સમનુપસ્સન્તસ્સ પન આરદ્ધવિપસ્સકભાવં પત્તસ્સ ઉદયબ્બય ઞાણે તિક્ખે સૂરે વહન્તે દસવિધા વિપસ્સનુપક્કિલેસસઙ્ખાતા પારિપન્થકધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. તે દસ્સેતું ઓભાસોતિઆદિગાથ માહ. તત્થ ઓભાસોતિ વિપસ્સના ચિત્તસમુટ્ઠિતો સરીરોભાસો. પીતીતિ વિપસ્સનાચિત્તસમ્પયુત્તા પઞ્ચવિધા પીતિ. પસ્સદ્ધીતિ દુવિધાપસ્સદ્ધિ. અધિમોક્ખોતિ સદ્ધાધિમોક્ખો. પગ્ગહોતિ વીરિયં. સુખન્તિ સોમનસ્સં. ઞાણન્તિ વિપસ્સના ઞાણં. ઉપટ્ઠાનન્તિ સતિ. ઉપેક્ખાતિ તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા ચેવ આવજ્જનુપેક્ખા ચ. નિકન્તીતિ ઓભાસાદીહિ સહ વિપસ્સનાય આલયં કુરુમાના સુખુમા તણ્હા. અયમેવ પન એકન્તતો વિપસ્સનુપક્કિલેસો હોતિ. ઓભાસાદયો પન તસ્સા વત્થુભૂતત્તા ઉપક્કિલેસાતિ વુત્તા. તેસુ હિ ઉપ્પજ્જમાનેસુ ન વત મે ઇતો પુબ્બે એવરૂપો ઓભાસો ઉપ્પન્નપુબ્બો. એવરૂપા પીતિ.લ. ઉપેક્ખા ઉપ્પન્નપુબ્બા અદ્ધા મગ્ગં પત્તોસ્મિ. ફલં પત્તોસ્મીતિ એવં અસ્સાદસહિતા અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞા અફલે ફલસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ. તદા કોચિ અબ્યત્તો યોગાવચરો કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા અધિમાનવસેન વિક્ખિપન્તો વિચરતીતિ. બ્યત્તો પન તાવદેવ સભિં પટિલભિત્વા ઇદાનિ મમ એતેસુ ઓભાસાદીસુ એતં મમ એસો હ મસ્મિ એસો મે અત્તાતિ ચિત્તસ્સ નિકામનાકારો પઞ્ઞાયતિ. નચ લોકુત્તરધમ્મોનામ ઈદિસસ્સ નિકામનસ્સ વત્થુ. અદ્ધા મમ સંકિલેસધમ્મો ઉપ્પન્નો. સો વડ્ઢમાનો મં નિય્યાનમુખતો પાતેત્વા વટ્ટમુખે યોજેસ્સતિ. હન્દ તેસ્વેવ લક્ખણત્તયં આરોપેત્વા નિકન્તિં સોધેત્વા યથાપવત્તં વિપસ્સનાવીથિં પટિપાદેસ્સામીતિ તે ઓભાસાદયો એવ તાવ પરિગ્ગણ્હાતિ. અયં મે ઓભાસો અનિચ્ચો ખયટ્ઠેન દુક્ખો ભયટ્ઠેન અનત્તા અસારકટ્ઠેનાતિઆદિના સમ્મસતીતિ અત્થો. એવં તે ઓભાસાદિકે વિપસ્સનાય ઉપક્કિલેસભૂતે પરિપન્થ ધમ્મે પરિગ્ગણ્હિત્વા તપ્પરિગ્ગહવસેન તેસુ નિકન્તિં પરિયાદિ યિત્વા ઠિતસ્સ ઉપ્પન્નં મગ્ગામગ્ગલક્ખણવવત્થાનઞાણં મગ્ગામગ્ગઞાણ દસ્સનવિસુદ્ધિનામ. અમગ્ગેસુ ઓભાસાદીસુ મગ્ગસઞ્ઞામલતો યથા વુત્તનિકન્તિમલતોચ વિસુદ્ધત્તા. તઞ્હિ ઞાણં તેસુ નિકન્તિયાપિ વિક્ખમ્ભિતાય એવ ઓભાસાદિપટિબન્ધતો સુટ્ઠુ પરિસુદ્ધંનામ હોતીતિ.

[૨૪૫] વિભાવનિયં પન

અનિચ્ચાદિવસેન ઓભાસાદિ પટિબન્ધપરિગ્ગહં વિસું અવત્વા મગ્ગામગ્ગજાનનમત્તેનેવ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનામ વુત્તા. સા અટ્ઠકથાય ન સમેતિ.

તથા પરિપન્થવિમુત્તસ્સાતિ તથા પરિગ્ગહેત્વા તતો વિપસ્સનુપક્કિલેસપરિપન્થતો વિમુત્તસ્સ યાવાનુલોમાતિ યાવઅનુલોમઞાણા. તિલક્ખણં આરોપેત્વાતિ સમ્બન્ધો. વિપસ્સનાપરિપાકંઆગમ્માતિ સઙ્ખારુપેક્ખાભાવં પત્વા તિવિધ વિમોક્ખમુખભાવપ્પત્તિયાચેવ સત્તઅરિયપુગ્ગલવિભાગસ્સ પચ્ચય ભાવપ્પત્તિયાચ વિપસ્સનાઞાણસ્સ પરિપાકં આગમ્મ પટિચ્ચ. ઇદાનિ અપ્પના ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ વત્તબ્બક્ખણેતિ સમ્બન્ધો. અપ્પના તિચ સોતાપત્તિમગ્ગઅપ્પના. દ્વેતીણિવિપસ્સનાચિત્તાનીતિ તિક્ખપઞ્ઞસ્સ દ્વે વિપસ્સનાચિત્તાનિ. મન્દપઞ્ઞસ્સ તીણિ વિપસ્સનાચિત્તાનિ. યંકિઞ્ચીતિ તીસુ લક્ખણેસુ અઞ્ઞતરં યંકિઞ્ચિ. યાસિખાપત્તાસાનુલોમાસઙ્ખારુપેક્ખાતિ મત્થકપત્તા અનુલોમઞાણસહિતા યા સઙ્ખારુપેક્ખા અત્થિ. સા વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાતિચ વુચ્ચતીતિ યોજના. સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં અનુલોમઞાણન્તિ ઇમાનિ દ્વે ઞાણાનિ વુટ્ઠાનગામિનિ વિપસ્સનાનામાતિ વુચ્ચન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ઇદં પન પરિપાકગતવિપસ્સના દસ્સનવચનં. એત્થચ વુટ્ઠાનન્તિ મગ્ગો વુચ્ચતિ. સો હિ વિપસ્સનાઞાણસ્સ આરમ્મણભૂત સઙ્ખારનિમિત્તતોવા સયં સંયોજનવત્થુભાવતોવા વુટ્ઠાતિ. તં સમઙ્ગિપુગ્ગલંવા પુથુજ્જનભાવતો સમુદયપહાનવસેન વટ્ટ પવત્તતોચ વુટ્ઠાપેતિ. તસ્મા વુટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. અવસ્સં વુટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ એતાયાતિ વુટ્ઠાનગામિનીતિ એવં દ્વિન્નં ઞાણાનં વુટ્ઠાન ગામિનિભાવો વેદિતબ્બો. તતોપરન્તિ દ્વિન્નંવા તિણ્ણંવા વિપસ્સના ચિત્તાનં પવત્તિયા પરં નિબ્બાનં આલમ્બિત્વાતિ મગ્ગસ્સ આવજ્જનટ્ઠાનિયં હુત્વા તસ્સ પુરેચરભાવેન નિબ્બાનમેવ આરમ્મણં કત્વા. તતો યેવચ તં વિપસ્સનાનામં નલભતીતિ. પુથુજ્જન ગોત્તમભિભવન્તન્તિ એતેન ગોત્તં ભવતિ અભિભવતીતિ ગોત્રભુ. ગોત્તન્તિ ચેત્થ પરિપુણ્ણકિલેસ સમાયોગેન અનરિયભાવસઙ્ખાતા પુથુજ્જનજાતિ વુચ્ચતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. અરિયગોત્તમભિસમ્ભોન્તઞ્ચાતિ એતેન ગોત્તં ભવતિ પાપુણાતીતિ ગોત્રભુ. ગોત્તન્તિચ તંતં કિલેસ વિસુદ્ધભાવ સઙ્ખાતા અરિયજાતિ વુચ્ચતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. મગ્ગો અપ્પના વીથિં ઓતરતીતિ સમ્બન્ધો. દુક્ખસચ્ચંપરિજાનન્તોતિ તેભૂમક ધમ્માનં એકન્તદુક્ખભાવં પરિચ્છિજ્જ જાનન્તો. પરિજાનનઞ્ચેત્થ તેસં દુક્ખભાવ પટિચ્છાદકસ્સ સમ્મોહસ્સ પહાનમેવ દટ્ઠબ્બં. સમુદય સચ્ચંપજહન્તોતિ અત્તનો ચિત્તસન્તાને અનુસયભાવેન પવત્તમાનં તણ્હાસઙ્ખાતં સમુદયસચ્ચં એકદેસેનવા અનવસેસેનવા અપચ્છાવત્તિકં કત્વા પજહન્તો. નિરોધસચ્ચંસચ્છિકરોન્તોતિ ચક્ખુમા વિય નભમજ્ઝે વિરોચમાનં ચન્દમણ્ડલં અત્તનો સન્તાને એકદેસસ્સવા સકલસ્સવા કિલેસ વટ્ટસ્સવા આયતિં ભાવિનો વિપાકવટ્ટસ્સંવા અત્તનો સન્તાને પુન અનુપ્પાદધમ્મભાપત્તિવસેન નિરોધસઙ્ખાતં નિબ્બાનં પચ્ચક્ખં કરોન્તો. મગ્ગસચ્ચંભાવનાવસેનાતિ ઇતો પુબ્બે અનમતગ્ગે સંસારે અનુપ્પન્નપુબ્બસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદનસઙ્ખાતાય ભાવનાય વસેન. મગ્ગચેતનાય પન આનન્તરિકફલત્તા તઙ્ખણે અપનીતગ્ગિકે પદેસે પુન ઉદકં આસિઞ્ચિત્વા નિબ્બાપેન્તો વિય મગ્ગાનુકૂલપવત્તિવસેન દુક્ખપરિજાનનાદીનિ ચત્તારિ કિચ્ચાનિ અનુકુબ્બન્તાનિ તતોપરં દ્વેવા તીણિવા ફલચિત્તાનિ પવત્તન્તિ. તતોપરં ભવઙ્ગપાતો હોતીતિ દસ્સેતું તતોપરન્તિઆદિમાહ. યથા પન પસાદચક્ખુનાવા દિબ્બચક્ખુનાવા કિઞ્ચિરૂપં પસ્સન્તસ્સ તાનિ ચક્ખૂનિ તં રૂપં પચ્ચક્ખં કત્વા પચ્છા તસ્સ પુગ્ગલસ્સપિ પચ્ચક્ખતો પાતુભૂતં કત્વા નિરુજ્ઝન્તિ. ન તાવ તેસં ઉપ્પત્તિક્ખણે તં રૂપં તસ્સ અહં ઇદંનામ પસ્સામીતિ પાકટં હોતિ. પચ્છા પન પચ્ચવેક્ખન વારેસુ પવત્તમાનેસુએવ તંરૂપં તદનુબન્ધાચ નાનાકારા તસ્સ પાતુભૂતા હોન્તિ. એવમેવં ઇધપિ પચ્ચવેક્ખનવારેસુ પવત્તમાનેસુએવ નિબ્બાનઞ્ચ તદનુબન્ધાનિ મગ્ગફલાદીનિચ પાતુભવન્તીતિ વુત્તં પુનભવઙ્ગં.લ. પવત્તન્તીતિ. ઇદાનિ પચ્ચવેક્ખનઞાણસ્સ ભૂમિં દસ્સેતું મગ્ગંફલઞ્ચનિબ્બાનન્તિઆદિગાથ માહ. તત્થ પણ્ડિતોતિ અરિયાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો ફલટ્ઠો. હીનેતિ પહીને. સેસેતિ અપહીને ઉપરિમગ્ગવજ્ઝે. ઇમાનિ પન દ્વે પહીનાવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખનાનિ કેસઞ્ચિ જીવિતસમસીસિપુગ્ગલાનં કિલેસ વિભાગેસુ અકોવિદાનઞ્ચ નલબ્ભન્તીતિ વુત્તં પચ્ચવેક્ખતિવાનવાતિ. એત્થચ વિસુદ્ધિમગ્ગે તાવ સબ્બપથમં મગ્ગપચ્ચવેક્ખનં વુત્તં. તતો ફલપચ્ચવેક્ખનં. તતો પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખનં. તતો અવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખનં. અવસાને નિબ્બાનપચ્ચવેક્ખનં વુત્તં. પટિસમ્ભિદામગ્ગટ્ઠકથાયં પન સબ્બપથમં કિલેસપચ્ચવેક્ખનં અધિપ્પેતં. વુત્તઞ્હિ તત્થ પચ્ચવેક્ખનેસુ પથમં કિલેસપચ્ચવેક્ખનં હોતિ. તતો મગ્ગફલનિબ્બાનપચ્ચવેક્ખનાનીતિ. તં પન પાળિયં પચ્ચવેક્ખન ઞાણસ્સ નિદ્દેસતો પુબ્બે પથમં છિન્નમનુપસ્સને પઞ્ઞાવિમુત્તિ ઞાણન્તિ એવં વિસું વિમુત્તિઞાણસ્સ આગતત્તા વુત્તં. તત્થ છિન્નન્તિ તેન તેન મગ્ગેન સમુચ્છિન્નં કિલેસજાતન્તિ અત્થો. પાળિ અનુ સારેન વુચ્ચમાને પન પથમં પહીનં કિલેસાનં પચ્ચવેક્ખનં. તતો પચ્ચેકં મગ્ગઙ્ગબોજ્ઝઙ્ગાદીનં પચ્ચવેક્ખનં. તતો તેસં આરમ્મણભૂતસ્સ નિબ્બાનસ્સ પચ્ચવેક્ખનં. તતો ફલધમ્માનં પચ્ચવેક્ખનં. તતો તેસં આરમ્મણભૂતસ્સ નિબ્બાનસ્સ પચ્ચવેક્ખનન્તિ વત્તબ્બં હોતિ. પાળિયઞ્હિ પચ્ચવેક્ખનઞાણનિદ્દેસે નિબ્બાનં મગ્ગવારેપિ ફલવારેપિ દ્વિક્ખત્તું આગતન્તિ. ઇતિ નિબ્બાનપચ્ચવેક્ખનં નામ ઇતરેસં પચ્ચવેક્ખનાનં આદિમ્હિવા મજ્ઝે અન્તરન્તરાવા અવસાનેવા યત્થકત્થચિ પવત્તતીતિ સિદ્ધં હોતિ. તથા કિલેસપચ્ચવેક્ખનંપિ મગ્ગફલપચ્ચવેક્ખનાનં આદિમ્હિવા પચ્છાવાતિ. એવઞ્હિ સતિ મગ્ગં ફલઞ્ચ નિબ્બાનન્તિ અયં ગાથાપિ અવિરુદ્ધા હોતીતિ. એવઞ્ચ કત્વા અધિમાનનિદ્દેસટ્ઠકથાસુ સો હિ મગ્ગફલનિબ્બાન પહીન કિલેસા વસિટ્ઠકિલેસ પચ્ચવેક્ખનેન સઞ્જાતસોમનસ્સો અરિયગુણપટિવેધે નિક્કઙ્ખોતિ વુત્તં. એત્થચ સોતાપન્નસ્સ પઞ્ચ પચ્ચવેક્ખનાનિ હોન્તિ. તથા સકદાગામિસ્સ પઞ્ચ. અનાગામિસ્સ પઞ્ચ. અરહતો પન અવસિટ્ઠકિલેસોનામ નત્થીતિ ચત્તારીતિ એકૂનવીસતિ પચ્ચવેક્ખનાનિ હોન્તીતિ. ઇદઞ્ચ પરિપુણ્ણ વસેન લબ્ભમાનં સન્ધાય વુત્તં. અપરિપુણ્ણંપિ પન હોતિયેવ. તથા હિ ચૂળદુક્ખક્ખન્ધસુત્તઅટ્ઠકથાયં સા પન ન સબ્બેસં પરિપુણ્ણા હોતિ. એકો હિ પહીનકિલેસમેવ પચ્ચવેક્ખતિ. એકો અવસિટ્ઠકિલેસમેવ. એકો મગ્ગમેવ. એકો ફલમેવ. એકોનિબ્બાનમેવ. ઇમાસુ પન પઞ્ચસુપચ્ચવેક્ખનાસુ એકંવાદ્વેવા નો લદ્ધું નવટ્ટતીતિ વુત્તં. એવં છબ્બિસુદ્ધિકમેન ભાવેતબ્બો ચતુબ્બિધો મગ્ગો ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનામ વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. મગ્ગસદ્દેન ચેત્થ ચતુબ્બિધં મગ્ગઞાણં તદનુકૂલપવત્તિવસેન ફલઞાણઞ્ચ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એત્થાતિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાને. તત્થાતિ તેસુ અનુપસ્સના મગ્ગફલેસુ. અભિનિવિસનં અભિનિવેસો. હેટ્ઠા સિલાપથવિયં નિખાતસિનેરુપાદસ્સ વિય અજ્ઝત્તખન્ધેસુ દળ્હં ગહેત્વા પવત્તીતિ અત્થો. અત્તા ઇતિ અભિનિવેસો અત્તાભિનિવેસો. તં અત્તાભિનિવેસં. મુઞ્ચન્તીતિ અજ્ઝત્તધમ્માનં કેવલં પચ્ચયાયત્ત વુત્તિતાય ખણભઙ્ગસ્સચ અદિટ્ઠત્તા સો અભિનિવેસો પવત્તતિ. તસ્મા તં દ્વયં સુદિટ્ઠં કત્વા રૂપં અનત્તા વેદના અનત્તાતિઆદિના પુનપ્પુનં સમનુપસ્સનાવસેન તં અભિનિવેસં વિમોચયમાનાતિ અત્થો. વિમોક્ખમુખં હોતિ, સુઞ્ઞતવિમોક્ખ સઙ્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ ફલસ્સચ પવેસનદ્વારભૂતત્તા, વિપલ્લાસ નિમિત્તન્તિ વિપરીતવસેન આસનં ઉપગમનં પવત્તનંવા વિપલ્લાસો. અનિચ્ચે નિચ્ચન્તિ ઉપગમનં પવત્તનંવાતિ અત્થો. સો એવ કિલે સુપ્પત્તિયા આસન્નકારણત્તા નિમિત્તન્તિ વિપલ્લાસનિમિત્તં. મુઞ્ચન્તીતિ અજ્ઝત્તધમ્માનં ખણભઙ્ગસ્સ અદિટ્ઠત્તા તંનિમિત્તં હોતીતિ તેસં ખણભઙ્ગં સુદિટ્ઠં કત્વા રૂપં અનિચ્ચં વેદના અનિચ્ચાતિઆદિના પુનપ્પુનં સમનુપસ્સનાવસેન તંનિમિત્તં વિમોચયમાનાતિ અત્થો. તણ્હાપણિધિન્તિ તણ્હાએવ અભિસઙ્ગવસેન આરમ્મણે ચિત્તસ્સ પણિદહનતો દળ્હં થપનતો પણિધીતિ તણ્હાપણિધિ. તંતણ્હા પણિધિં. મુઞ્ચન્તીતિ અજ્ઝત્તધમ્માનં મહાઆદીનવરાસિભાવસ્સ અદિટ્ઠત્તા સોપણિધિ હોતીતિ તેસં મહાઆદીનવરાસિભાવં સુદિટ્ઠં કત્વા રૂપંદુક્ખં વેદનાદુક્ખાતિઆદિના પુનપ્પુનં સમનુપસ્સનાવસેન તંપણિધિં વિમોચયમાનાતિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા એતા વિમોક્ખમુખભૂતા તિસ્સો અનુપસ્સના એવં વિસેસ નામિકા હોન્તિ. તસ્મા. યસ્મા સઙ્ખારેસુ સુઞ્ઞતદસ્સનવસેન અત્થસિદ્ધિનામ કેવલં અત્તાકિનિવેસભૂતસ્સ દિટ્ઠિગાહસ્સ પટિપક્ખભૂતસ્સ ઞાણસ્સેવ આનુભાવો હોતિ, તસ્મા તથા સમનુપસ્સિત્વા વિમુઞ્ચન્તસ્સ વિપસ્સનાપિ મગ્ગોપિ સહજાતઞાણ કિચ્ચેન નામં લભતીતિ વુત્તં યદિવુટ્ઠાન.લ. સુઞ્ઞતોવિમોક્ખો નામહોતિમગ્ગોતિ. અનિચ્ચદસ્સનવસેન અત્થસિદ્ધિનામ નિમિત્તાતિ નિવેસભૂતસ્સ માનગાહસ્સ પટિપક્ખભૂતાય સદ્ધાયપિ આનુભાવો. તસ્મા તથા સમનુપસ્સિત્વા વિમુચ્ચન્તસ્સ વિપસ્સનાપિ મગ્ગોપિ સહજાતસદ્ધા કિચ્ચેન નામં લભતીતિ વુત્તં યદિઅનિચ્ચતો.લ. અનિમિત્તો વિમોક્ખોનામાતિ. દુક્ખદસ્સનવસેન અત્થસિદ્ધિનામ પણિધિસઙ્ખાત તણ્હાગાહપટિપક્ખભૂતસ્સ સમાધિસ્સપિ આનુભાવો. તસ્મા તથા સમનુપસ્સિત્વા વિમુચ્ચન્તસ્સ વિપસ્સનાપિ મગ્ગોપિ સહજાતસમાધિકિચ્ચેન નામં લભતીતિ વુત્તં. યદિ દુક્ખતો. લ. અપ્પણિહિતો વિમોક્ખોનામાતિ. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદામગ્ગે અનિચ્ચતો મનસિકરોતો સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. દુક્ખતો મનસિકરોતો સમાધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. અનત્તતો મનસિકરોતો પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતીતિ. મગ્ગે પન તિણ્ણં ધમ્માનં કિચ્ચવિસેસોનામ વિપસ્સનાગમનવસેનેવ સિદ્ધોતિ વુત્તં મગ્ગો. લ. નામાનિ લભતીતિ. તત્થ સુઞ્ઞતવિમોક્ખેન વિમુત્તો અરિયસાવકો સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે ધમ્માનુસારીનામ હોતિ. મજ્ઝે છસુ મગ્ગફલક્ખણેસુ દિટ્ઠિપ્પત્તો નામ. અરહત્તફલક્ખણે પઞ્ઞાવિમુત્તોનામ. અનિમિત્તવિમોક્ખેન વિમુત્તો સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે સદ્ધાનુસારીનામ. ઉપરિ સત્તસુ ઠાનેસુ સદ્ધાવિમુત્તોનામ. અપણિહિતવિમોક્ખેન વિમુત્તો પન અટ્ઠસુપિ ઠાનેસુ કાયસક્ખિનામ. સોયેવ અરૂપજ્ઝાનં પાદકં કત્વા વિમુત્તો અરહત્તફલે ઠિતો ઉભતોભાગવિમુત્તો નામાતિ એત્તાવતા યં હેટ્ઠા વુત્તં વિપસ્સનાપરિપાકમાગમ્માતિ સઙ્ખારુપેક્ખાભાવં પત્વા તિવિધવિમોક્ખમુખભાવપ્પત્તિયાચેવ સત્તઅરિયપુગ્ગલવિભાગસ્સ પચ્ચયભાવપ્પત્તિયાચ વિપસ્સનાઞાણસ્સ પરિપાકં આગમ્મ પટિચ્ચાતિ. તં સરૂપતો નિદ્દિટ્ઠં હોતીતિ. મગ્ગવીથિયં ફલઞ્ચ મગ્ગાગમન વસેન તથા તીણિ નામાનિ લભતીતિ યોજના. યથાવુત્તનયેન વિપસ્સન્તાનન્તિ યદિ અનત્તતો વિપસ્સતીતિઆદિના વુત્તપ્પકારનયેન વિપસ્સન્તાનં ચતુન્નં ફલટ્ઠાનં પુગ્ગલાનં. યથાસકંફલન્તિ સોતાપન્નસ્સ સોતાપત્તિફલં. સકદાગામિસ્સ સકદાગામિફલન્તિઆદિના નયેન અત્તનો અત્તનો સન્તકભૂતં યં યં ફલં વિપસ્સનાગમન વસેનેવ સુઞ્ઞતાદિવિમોક્ખોતિચ વુચ્ચતિ. નમગ્ગાગમનવસેનાતિ અધિપ્પાયો. એત્થચ વિપસ્સનાગમન વસેન મગ્ગસ્સ અનિમિત્ત નામલાભોનામ સુત્તન્તિકપરિયાયેન વુત્તો. અભિધમ્મે પન અનિમિત્તો નામમગ્ગો નઆગતો. નહિ સો નિપ્પરિયાયતો અનિમિત્તોનામ હોતિ. હીનપણીતાદિવસેન વિભાગારહસ્સ સઙ્ખારનિમિત્તસ્સ સબ્ભાવતો. તેનેવ હિસ્સ દુક્ખપટિપદા દન્ધા ભિઞ્ઞાદિવસેનવા પારમિધમ્માનં પરિત્તમહન્તાદિવસેનવા હીન પણીત પણીતતર પણીતતમ વિભાગો સન્દિસ્સતીતિ. અટ્ઠકથાયં પન અનિચ્ચાનુપસ્સના સઙ્ખારેસુ નિચ્ચનિમિત્તં વિધમનવસેન પવત્તત્તા અનિમિત્તાનુપસ્સનાનામ સમાનાપિ સયં સઙ્ખારનિમિત્તે પરિયાપન્નત્તા એકન્તેન અત્તનોનામં મગ્ગસ્સ દાતું નસક્કોતિ. તસ્મા મગ્ગો અભિધમ્મ પરિયાયેન અનિમિત્તનામં નલભતીતિ વુત્તં. સુત્તન્તિકપરિયાયેન પન યથા પથવિકસિણારમ્મણં ઝાનં પથવિકસિણન્તિ વુચ્ચતિ. એવં સુઞ્ઞતાદિનામં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તાનિ મગ્ગફલાનિપિ આરમ્મણવસેનપિ સુઞ્ઞતાદિનામં લભન્તિ. આરમ્મણકરણવસેન પન સમ્પયોગવસેનવા પલિબોધકરાચ નિમિત્તકરાચ પણિધિકરાચ રાગાદયો કિલેસધમ્મા તેસુ નત્થિ. તસ્મા તાનિ અઞ્ઞં આગમનંવા આરમ્મણંવા અનપેક્ખિત્વા અત્તનો સભાવેનપિ સુઞ્ઞતાદિનામં લભન્તીતિ દસ્સેતું આરમ્મણવસેનાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ સરસવસેનાતિ અત્તનો સભાવેન. નામત્તયન્તિ સુઞ્ઞતાદિ નામત્તિકં. સબ્બત્થાતિ સબ્બાસુ મગ્ગવીથિ ફલસમાપત્તિવીથીસુ. સબ્બેસંપીતિ સબ્બેસંપિ મગ્ગફલાનં. સમમેવાતિ સમાનમેવ. સદિસમેવ. એત્થપનાતિ એતેસુ પન યથાવુત્તેસુ મગ્ગફલેસુ. યસ્મા સબ્બાદિટ્ઠિયોચ સોળસવિધા વિચિકિચ્છાચ અત્તદિટ્ઠિમૂલિકા એવ હોન્તિ. અત્તદિટ્ઠિયા નિરુદ્ધાય નિરુજ્ઝન્તિ સબ્બાનિચ અપાયગામિ કમ્માનિનામ અત્તદિટ્ઠિયા સતિયાએવ વિપચ્ચન્તિ. અસતિયા ન વિપચ્ચન્તિ. દિટ્ઠસચ્ચાનઞ્ચ સા દિટ્ઠિ સબ્બસો પહીના હોતિ. તસ્મા સોતાપત્તિમગ્ગં.લ. પહીનાપાય ગમનોતિ વુત્તં. અપાયં ગચ્છન્તિ એતેહીતિ અપાયગમનાનિ. દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાવિપ્પયુત્તા અકુસલધમ્માચેવ પુબ્બેકતદુચ્ચરિતકમ્માનિચ. પહીનાનિ અપાયગમનાનિ એતસ્સાતિ પહીનાપાયગમનો. પટિવિદ્ધચતુસચ્ચાનં પહીનઅત્તદિટ્ઠીનં બોધિપક્ખિયધમ્મા એકન્તેન ઉપરૂપરિ વડ્ઢનપક્ખે ઠિતા હોન્તિ. કિલેસધમ્મા પન હાયનપક્ખે. તસ્મા તે અનુક્કમેન પરિહાયિત્વા ગચ્છન્તા ઉપરિમ કોટિયા સત્તહિ ભવેહિ સબ્બસો પરિક્ખયં ગચ્છન્તીતિ વુત્તં સત્તક્ખત્તુપરમોસોતાપન્નોનામ હોતીતિ, તત્થ સત્તક્ખત્તુસદ્દેન સત્તપટિસન્ધિગહણવારા વુચ્ચન્તિ. પરમોતિ ઉક્કંસપરિચ્છેદો. ઇતિ સત્તક્ખત્તું પરમો એતસ્સાતિ. સત્તક્ખત્તુપરમો. સો પન દેવેસુ સત્તક્ખત્તુ પરમો, મનુસ્સેસુ સત્તક્ખત્તુ પરમો, ઉભયત્થ સત્તક્ખત્તુ પરમોતિ તિવિધો હોતિ. યથાહ –

કતમોચ પુગ્ગલો સત્તક્ખત્તુપરમો ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ, અવિનિપાતધમ્મો નિયતો, સમ્બોધિપરાયનો, સો સત્તક્ખત્તું દેવેચ મનુસ્સેચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સત્તક્ખત્તુ પરમોતિ.

એત્થ હિ ચ સદ્દો અનિયમત્થો. એતેન યોચ દેવેએવ સત્તક્ખત્તું સંસરતિ. યોચ મનુસ્સેએવ સત્તક્ખત્તું સંસરતિ. યોચ દેવેચ મનુસ્સેચ મિસ્સકભવ વસેન સત્તક્ખત્તું સંસરતિ. તિવિધો પેસો સત્તક્ખત્તુ પરમોનામાતિ દસ્સેતિ. અટ્ઠકથાયં પન મિસ્સકભવ વસેનસ્સ અત્થો વુત્તો. એત્થચ યસ્મા મહગ્ગતજ્ઝાનસ્સચ ઉપરિમગ્ગ વિપસ્સના યચ આનુભાવં અનપેક્ખિત્વા કેવલં ઇમસ્સ મગ્ગસ્સ આનુભાવગતિયા એવ સત્તક્ખત્તુપરમોનામ વુત્તો. સોચ પાળિયં કતમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા. સત્તક્ખત્તુપરમસ્સ કોલં કોલસ્સ એકબીજિસ્સ સકદાગામિસ્સ યોચ દિટ્ઠેવધમ્મે અરહાતિ વુત્તત્તા કામભવેએવ ઝાનરહિતો સુક્ખવિપસ્સકોવા પરિહીનજ્ઝાનોવા દટ્ઠબ્બો. તેનેવચ પટિસમ્ભિદામગ્ગટ્ઠ કથાયં તયોપિ ઇમે સોતાપન્ના કામભવવસેન વુત્તા. રૂપારૂપભવે પન બહુકાપિ પટિસન્ધિયો ગણ્હન્તીતિ વુત્તં. અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયઞ્ચ અટ્ઠમં ભવન્તિ કામભવે અટ્ઠમં પટિસન્ધિન્તિ વુત્તં. તસ્મા યે કામભવેયેવ સત્તવારતો ઓરંવા દિટ્ઠધમ્મે યેવવા ઉપરિમગ્ગં ગણ્હન્તિ. તેસં તથારૂપો પવત્તિવિસેસો ઉપરિ મગ્ગવિપસ્સનાબલેન સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બો. તથા હિ અટ્ઠકથાસુ ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના નિયામેતીતિ વુત્તં. યે પન દિટ્ઠધમ્મેવા સક્કઅનાથપિણ્ડિકવિસાખાદયો વિય સત્તસુ ભવેસુ યત્થકત્થચિ ભવેવા ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા બ્રહ્મલોકં ગચ્છન્તિ. યેચ બ્રહ્મલોકેયેવ સોતાપત્તિમગ્ગં લભિત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાયન્તિ. તેસં તથારૂપો પવત્તિ વિસેસો મહગ્ગતજ્ઝાનબલેન સિદ્ધોતિ. યસ્માચ પાળિયં સત્તક્ખત્તું દેવેચાતિ એતેન કામભવે સત્ત ઓપપાતિક પટિસન્ધિયો દસ્સેતિ. સત્તક્ખત્તું મનુસ્સેચાતિ એતેન સત્ત ગબ્ભસેય્યકપટિસન્ધિયો દસ્સેતીતિ ઉભયેન ચુદ્દસ પટિસન્ધિયો દસ્સિતા હોન્તિ. તસ્મા તેન પરિયાયેન લબ્ભમાને ચુદ્દસભવે સન્ધાય સક્કપઞ્હસુત્તે –

ઇતો સત્ત તતો સત્ત, સંસરાનિ ચતુદ્દસાતિ વુત્તં. તથા અઙ્ગુત્તરેચ તિકનિપાતે સચે ઉદાયિ આનન્દો અવિતરાગો કાલં કરેય્ય, તેન ચિત્તપસાદેન સત્તક્ખત્તું દેવેસુ દેવરજ્જં કરેય્ય. સત્તક્ખત્તું ઇમસ્મિંયેવ જમ્બુદીપે મહારજ્જં કરેય્ય. અપિચ ઉદાયિ આનન્દો દિટ્ઠેવધમ્મે પરિનિબ્બા યિસ્સતીતિ વુત્તં. કેચિ પન ઇમેહિ સુત્તપદેહિ સત્તક્ખત્તુ પરમસ્સ સોતાપન્નસ્સ કામભવે ચુદ્દસ પટિસન્ધિયો ઇચ્છન્તિ. મહાવગ્ગસંયુત્તટીકાયઞ્ચ કેચિ પન કામભવે સત્તક્ખત્તુંએવ ઉપ્પજ્જતિ, ન તતો ઉદ્ધન્તિ વદન્તિ. તં વીમંસિતબ્બન્તિ વુત્તં. વિભઙ્ગે પન તત્થ તત્થ અટ્ઠાનસુત્તેસુચ અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો અટ્ઠમં ભવં નિબ્બત્તેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિચ, અઙ્ગુત્તરે છક્કનિપાતે અભબ્બો દિટ્ઠસમ્પન્નો પુગ્ગલો અટ્ઠમં ભવં નિબ્બત્તેતુન્તિ ચ, મહાનિદ્દેસે અજિતપઞ્હે સોહાપત્તિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ, નિરોધેન સત્તભવે થપેત્વા અનમ તગ્ગેસંસારે યે ઉપ્પજ્જેય્યું નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તિ. વૂપસમન્તિ. અત્થં ગચ્છન્તિ. પટિપસ્સમ્ભન્તીતિચ, એવં દળ્હં કત્વા વુત્તત્તા યથાવુત્તનયેનેવ તેસં સુત્તપદાનં અત્થો વેદિતબ્બોતિ. રાગદોસમોહાનન્તિ કામરાગસ્સ દોસસ્સ તદેકટ્ઠમોહસ્સચ. તનુકરત્તાતિ યથા સોતાપન્નસન્તાને ઉપ્પજ્જન્તા ધમ્મિકેસુ કામવત્થૂસુ બલવન્તા હુત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ. યતો તેસં મેથુનવત્થુસમાયોગોપિ પવત્તતિ, તથા ઉપ્પજ્જિતું અસમત્થે કત્વા સંલિખનવસેન તનુકરણતો. અધિચ્ચુપ્પત્તિવસેનચ પરિયુટ્ઠાનમન્દતાવસેનચ તનુકભાવં સાધનતોતિ અત્થો. તત્થ અધિચ્ચુપ્પત્તિવસેનાતિ કદાચિ ચિરેન ઉપ્પત્તિવસેન. પરિયુટ્ઠાનમન્દતાયાતિ ચિરેન ઉપ્પજ્જન્તાનંપિ મન્દતરં પરિયુટ્ઠાનવસેન. મહાસિવત્થેરેન પન તેસંપિ મેથુનવત્થુ સમાયોગો ઇચ્છિતો. સો મહાટ્ઠકથાયં પટિક્ખિત્તો. યઞ્ચ છક્કનિપાતે મિગાસાલવત્થુમ્હિ અબ્રહ્મચારિનોપિ ઇસિદત્તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સકદાગામિત્તં ભગવતા બ્યાકતં, તંપિ તસ્સ આસન્નમરણકાલે અધિગમવસેન બ્યાકતન્તિ વેદિતબ્બં. સકિંદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા આગમનતો સકદાગામીનામ હોતીતિ યોજના. યમેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા પથમપરિચ્છેદે વુત્તમેવ. અરહત્તંભાવેત્વાતિ અરહત્તમગ્ગં ભાવેત્વાખીણા ચત્તારો આસવા યસ્સાતિ ખીણાસવો. દક્ખિણા વુચ્ચતિ કમ્મઞ્ચ કમ્મફલઞ્ચ સદ્દહિત્વા આયતિં ફલપટિલાભત્થાય દિન્નદાનં. દક્ખન્તિ વડ્ઢન્તિ સત્તા એતાયાતિ કત્વા. તાય પન દક્ખિણાય વિપત્તિકરાનં કિલેસાનં સબ્બસો અભાવતો સમ્પત્તિકરાનઞ્ચ સીલક્ખન્ધાદિગુણાનં સબ્બસો પરિપુણ્ણત્તા દક્ખિણેય્યેસુ અગ્ગો જેટ્ઠકો હુત્વા તંદક્ખિણં પટિગ્ગહિતું અરહતીતિ અગ્ગદક્ખિણેય્યો. પુગ્ગલભેદોતિ ચતુન્નં ફલટ્ઠપુગ્ગલાનં સઙ્ખેપભેદો. વિત્થારભેદો પન એવં વેદિતબ્બો, અટ્ઠકથાસુ તાવ ચતુવીસતિ સોતાપન્ના, દ્વાદસ સકદાગામિનો, અટ્ઠચત્તાલીસ અનાગામિનો, દ્વાદસ અરહન્તોતિ ફલટ્ઠાનં છન્નવુતિભેદો વુત્તો. તત્થ સદ્ધાધિમુત્તો પઞ્ઞાધિમુત્તોતિ દ્વે સોતાપન્ના હોન્તિ. તે એકબીજી કોલંકોલો સત્તક્ખત્તુપરમોચાતિ તીહિ ગુણિતા છ. પુન ચતૂહિ પટિપદાહિ ગુણિતા ચતુવીસતિ હોન્તિ. તિવિધ વિમોક્ખચતુપટિપદાનં પન ભેદેન દ્વાદસ સકદાગામિનો દ્વાદસ અરહન્તોચ હોન્તિ. અનાગામિનો પન અવિહેસુ તાવ તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો, એકો ઉપહચ્ચ પરિનિબ્બાયી, એકો ઉદ્ધં સોતો અકનિટ્ઠગામીતિ પઞ્ચ. તેયેવ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીચાતિ દ્વીહિ ગુણિતા દસ. તથા અતપ્પસુ દસ્સસુદસ્સીસુ તિચત્તાલીસ હોન્તિ. અકનિટ્ઠે પન ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીનામ નત્થીતિ ચત્તારો સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનો ચત્તારો અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનોતિ અટ્ઠાતિ. સબ્બે અટ્ઠચત્તાલીસ હોન્તીતિ. સુત્તનિપાતટ્ઠકથાયં પન દ્વાદસ સોતાપન્ના, દ્વાદસ સકદાગામિનો, ચતુવીસતિ અનાગામિનો, દ્વે અરહન્તો, ચત્તારો મગ્ગટ્ઠાતિ ચતુપઞ્ઞાસ હોન્તિ. તેયેવ સદ્ધાધુર પઞ્ઞાધુર વસેન દ્વીહિ ગુણિતા અટ્ઠસતં પુગ્ગલા હોન્તીતિ આગતો. એત્થાતિ એતસ્મિં પુગ્ગલભેદે. સબ્બેસંપીતિ ચતુન્નં ફલટ્ઠાનંપિ સાધારણાવ. ન નિરોધસમાપત્તિ વિય એકચ્ચાનંએવ સાધારણાતિ અધિપ્પાયો. અતિવિય મમાયિતસ્સ અભિનિન્દિ તસ્સ અજ્ઝોસિતસ્સ અત્તનો ચિત્તસન્તાનસ્સ અપવત્તિકરણં નામ બહલરાગવિમુત્તાનંએવ સિજ્ઝતીતિ વુત્તં, અનાગામીનઞ્ચેવ અરહન્તાનઞ્ચલબ્ભતીતિ. તેસંપિ અટ્ઠસમાપત્તિલાભીનં કામરૂપભવગતાનઞ્ઞેવ ઇધ ગહણં દટ્ઠબ્બં. કસ્મા, આદિતો પટ્ઠાય અનુપુબ્બનિરોધબલેનેવ ગન્તબ્બત્તા. તેનાહ તત્થાતિઆદિ. તત્રાયં વિધિ, પથમજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ ગતે સઙ્ખારે અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સતિ. તતો દુતીયજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થગતે સઙ્ખારે તથેવ વિપસ્સતિ. તતો તતીયં ઝાનં. તતો ચતુત્થં ઝાનં. તતો પઞ્ચમં ઝાનં. તતો આકાસાનઞ્ચાયતનં. તતો વિઞ્ઞાણઞ્ચા યતનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થગતે સઙ્ખારે તથેવ વિપસ્સતિ. તતો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય નાનાબદ્ધઅવિકોપનં સઙ્ઘપતિમાનનં સત્થુપક્કોસનં અદ્ધાન પરિચ્છેદોતિ ઇમં ચતુબ્બિધં પુબ્બકિચ્ચં કરોતિ. તતો નેવસઞ્ઞા નાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જતિ. એકંવા દ્વેવા ચિત્તવારે અતિક્કમિત્વા અચિત્તકો હોતિ નિરોધં ફુસતીતિ. તત્થતત્થેવાતિ તતો તતો ઝાનતો તસ્મિં તસ્મિં વુટ્ઠિતકાલેએવ. વિપસ્સન્તોતિ નિરોધસ્સ સમથ વિપસ્સના યુગનન્ધબલેનેવ પત્તબ્બત્તા વિપસ્સનાબલેનપિ ચિત્તસન્તાનસ્સ સણ્હસુખુમભાવા પાદનત્થં ઇદં પથમજ્ઝાનં અનિચ્ચન્તિઆદિના નયેન વિપસ્સન્તો. યાવઆકિઞ્ચઞ્ઞાયતનંગન્ત્વાતિ યાવ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનજ્ઝાનં, તાવ સમાપજ્જનવુટ્ઠાનવિપસ્સનાવસેન ગન્ત્વા. આવજ્જનાધિટ્ઠાન પચ્ચવેક્ખનાનિપેત્થ ઇચ્છિતબ્બાનિયેવ. તેનેવ હિ પટિસમ્ભિદામગ્ગે પઞ્ચવિધા વસિયો નિરોધપરિકમ્મેસુ વુત્તાતિ. તતોપરન્તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનજ્ઝાનગતે સઙ્ખારેવિપસ્સનાનન્તરં, અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ અધિટ્ઠેય્યં. અત્તનો સરીરાબન્ધે પરિક્ખારે થપેત્વા નાનાબન્ધાનિ ચિવરાદીનિ પરિક્ખારાનિ અગ્ગિઆદિના પરિસ્સયેન માવિનસ્સન્તૂતિવા, એકસીમાયં સઙ્ઘકમ્મે કરીયમાને સઙ્ઘો મં પભિમાનેસ્સતિ, તદા વુટ્ઠહામીતિવા, સત્થા મં કેનચિકારણેન પક્કોસા પેસ્સતિ, તદા વુટ્ઠહામીતિવા અધિટ્ઠાનકિચ્ચં. આદિસદ્દેન નિરોધબ્ભન્તરેએવ મરણં નુખો મે ભવિસ્સતીતિ એવં પવત્તો અદ્ધાન પરિચ્છેદો ગહિતો. દ્વિન્નં.લ. વોચ્છિજ્જતિચિત્તસન્તતિ તદત્થાય આદિતો પટ્ઠાય તથારૂપસ્સ પયોગવિસેસસ્સ સુટ્ઠુ કતત્તા. તતોતિ તસ્મિં કાલે. અનાગામિનો અનાગામિ ફલચિત્તં નિરાવજ્જનંપિ નિપ્પરિકમ્મંપીતિ અધિપ્પાયો. તથાહિ આદિતો પટ્ઠાય પુનપ્પુનં પવત્તિતં વિપસ્સનાપરિકમ્મમેવ તસ્સ પરિકમ્મટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. ન વિસું આસન્નપરિકમ્મં નામ અત્થીતિ. પચ્ચવેક્ખનન્તિ ફલપચ્ચવેક્ખનં. એવં દુવિધં કમ્મટ્ઠાનનયં નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ યદત્થં સો નિદ્દિસીયતિ, તદત્થે સોતુજને નિયોજેન્તો ભાવે તબ્બન્તિ ગાથમાહ. તત્થ પટિપજ્જિતબ્બાતિ પટિપત્તિ. પટિપજ્જન્તિવા એતાય ઉપરુપરિ વિસેસન્તિ પટિપત્તિ. સીલાદિધમ્મો. રસીયતિ નિરામિસસુખાનુભવનવસેન અનુભવીયતીતિ રસો. ઝાનમગ્ગ ફલભૂતો અધિગમધમ્મો. અરહત્ત ફલમેવવા. તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નપીતિસોમનસ્સમેવવા. પટિપત્તિયા રસો પટિપત્તિ રસો. સોએવ અસ્સાદિતબ્બટ્ઠેન અસ્સાદો ચાતિ પટિપત્તિ રસસ્સાદો. સાસને પટિપત્તિરસસ્સાદં પત્થયન્તેન ભિક્ખુના ઇચ્ચેવં મયા નિદ્દિટ્ઠં ઉત્તમં ભાવનાદ્વયં ભાવેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો.

ઇતિ પરમત્થદીપનિયાનામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહસ્સ

ચતુત્થવણ્ણનાય કમ્મટ્ઠાનસઙ્ગહસ્સ

પરમત્થદિપના નિટ્ઠિતા.