નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

પરમત્થદીપની

સઙ્ગહ મહાટીકા પાઠ

ગન્થારબ્ભકથા

[ક]

ઉદયા યસ્સ એકસ્સ, સદ્ધમ્મરંસિ જાલિનો;

પબુજ્ઝિંસુ જનમ્બુજા, જાતિક્ખેત્તે મહાસરે.

[ખ]

વન્દામિ તં મહાસૂરં, મહામોહ તમોનુદં;

સઞ્જાતં સો હદયે મય્હં, તમોખન્ધં પનૂદતં.

[ગ]

પોરાણકેહિ વિઞ્ઞૂહિ, વણ્ણિતા વણ્ણના બહૂ;

દિસ્સન્તિ ઇધ લોકમ્હિ, અભિધમ્મત્થસઙ્ગહે.

[ઘ]

ન તાહિ તુટ્ઠિં વિન્દન્તિ, યે સારત્થા ભિમાનિનો;

તે મં સઙ્ગમ્મ યાચન્તિ, પરમત્થસ્સ દીપનં.

[ઙ]

મહણ્ણવે રતનાનિ, ઉદ્ધરિત્વા દિપવાસિનં;

યથિચ્છકંપિ દજ્જેય્યું, ન વત્તબ્બાવ ઊનતા.

[ચ]

તથેવેત્થ વિપુલત્થા, અણ્ણવે રતનૂપમા;

સતક્ખત્તુંપિ વણ્ણેય્યું, પરિયાદિન્ના ન હેસ્સરે.

[છ]

તસ્મા તાસુ વણ્ણનાસુ, સારમાદાય વણ્ણનં;

નાનાસારત્થ સમ્પુણ્ણં, ઉત્તાન પદબ્યઞ્જનં.

[જ]

નાતિસઙ્ખેપ વિત્થારં, મન્દબુદ્ધિપ્પબોધનં;

કરિસ્સં તં પરમત્થેસુ, સુણન્તુ પાટવત્થિનોતિ.

પથમગાથા-પરમત્થદીપની

૧. અભિધમ્મત્થસઙ્ગહં કત્તુકામો અનુરુદ્ધત્થેરો સઙ્ગહારબ્ભે તાવ સપ્પયોજને પઞ્ચપિણ્ડત્થે દસ્સેન્તો આદિગાથ માહ. પઞ્ચપિણ્ડત્થાનામ રતનત્તયવન્દના, ગન્થાભિધેય્યો, ગન્થપ્પકારો, ગન્થાભિધાનં, ગન્થપ્પયોજનં. તત્થ તીસુ રતનેસુ નિપ્પચ્ચકારકરણં રતનત્તયવન્દનાનામ. સા સમ્માસમ્બુદ્ધમતુલં સસદ્ધમ્મગણુત્તમં અભિવાદિયાતિ એતેહિ પદેહિ દસ્સિતા. સકલેન ગન્થેન અભિહિતા પધાનત્થભૂતા ચત્તારો અભિધમ્મત્થા ગન્થાભિધેય્યો. સો અભિધમ્મત્થસઙ્ગહન્તિપદે અભિધમ્મત્થ સદ્દેન દસ્સિતો.

[૧] વિભાવનિયં પન

સઙ્ગહિતભાવોપિ અભિધેય્યોયેવાતિ કત્વા અભિધેય્યો અભિધમ્મત્થસઙ્ગહપદેન દસ્સિતોતિવુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ સો અપ્પધાનત્થભૂતો સઙ્ગહિતભાવો ઇમસ્મિં પિણ્ડત્થદસ્સને અભિધેય્યો નામ ભવિતું યુત્તોતિ. ઇતો પટ્ઠાયચ ટીકાયન્તિ વુત્તે ઇમસ્સ સઙ્ગહસ્સ દ્વીસુ સીહળટીકાસુ પથમાટીકા દટ્ઠબ્બા. વિભાવનિયન્તિ વુત્તે એતરહિ પાકટા દુતીયા. ટીકાસૂતિ વુત્તે દ્વેપિ. મહાટીકાયન્તિ વુત્તે વિસુદ્ધિમગ્ગે મહાટીકા દટ્ઠબ્બા. યઞ્ચ વચનં વિભાવનિયંપિ આગતં, અઞ્ઞત્થાપિ આગતં, તંપિ ઇધ વિભાવનિયંત્વેવ વુચ્ચતિ આસન્નત્તાતિ. સભાગધમ્મસઙ્ગહવસેન ગન્થવિધાનાકારો ગન્થપ્પકારો. સો પન સઙ્ગહ સદ્દેન દસ્સિતો.

[૨] વિભાવનિયં પન

અભિધમ્મત્થસઙ્ગહપદેનાતિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ અભિધમ્મત્થસદ્દો ગન્થવિધાનાકારં દીપેતીતિ. અત્થા નુગતા ગન્થસમઞ્ઞા વન્થાભિધાનં. તં અભિધમ્મત્થ સઙ્ગહપદેન દસ્સિતં. સઙ્ગહગન્થે કતે સતિ તદુગ્ગહપરિપુચ્છાદિવસેન અનાયાસતો લદ્ધબ્બં ધમ્માનં સરૂપાવબોધાદિકં અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તં ગન્થસ્સ ફલાનુફલં ગન્થપ્પયોજનં તંપિ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહપદેનેવ સામત્થિયતો દસ્સિતં.

[૩] વિભાવનિયં પન

સઙ્ગહસદ્દેનાતિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ અભિધમ્મત્થસદ્દેન વિના અનાયાસતો સંસિદ્ધિમત્તદીપકેન સઙ્ગહસદ્દમત્તેન તાદિસો અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તો પયો જનવિસેસો સક્કા વિઞ્ઞાતું, અસદ્ધમ્મ સઙ્ગહાનંપિ લોકે સન્દિસ્સનતોતિ.

૨. તત્થ રતનત્તયવન્દના તાવ અસઙ્ખેય્યઅપ્પમેય્યપ્પયોજના હોતિ. યથાહ –

તે તાદિસે પૂજયતો, નિબ્બુતે અકુતો ભયે;

ન સક્કા પુઞ્ઞં સઙ્ખાતું, યમેત્થ મપિ કેનચીતિ.

ય મેત્થમપીતિએત્થ યેનકેનચિ અપિ મનુસ્સેનવા દેવેનવા બ્રહ્મુનાવા સઙ્ખાતું ન સક્કાતિ યોજના. ટીકાકારાપિ તં પયોજનં તત્થ તત્થ બહુધા પપઞ્ચેન્તિ. સઙ્ગહકારા પન અન્તરાયનીવારણમેવ વિસેસતો પચ્ચાસીસન્તિ. સઙ્ગહકારા તિચ બુદ્ધઘોસત્થેરાદયો અટ્ઠકથાચરિયા વુચ્ચન્તિ.

નિપ્પચ્ચકારસ્સેતસ્સ,

કતસ્સ રતનત્તયે;

આનુભાવેન સોસેત્વા,

અન્તરાયે અસેસતોતિ હિ વુત્તં.

૩. કથઞ્ચ રતનત્તયવન્દનાય અન્તરાયનીવારણં હોતીતિ. વુચ્ચતે-રતનત્તયવન્દના હિ નામ વન્દનાકિરિયાભિનિપ્ફાદકો સત્તક્ખત્તું સત્તક્ખત્તું અનેકકોટિસતસહસ્સવારે પવત્તમાનો મહન્તો પુઞ્ઞાભિસન્દો પુઞ્ઞપ્પવાહો. સો ચ અનુત્તરેસુ બુદ્ધાદીસુ પુઞ્ઞક્ખેત્તેસુ સંવડ્ઢિતત્તા થેરસ્સ ચ ઉળારચ્છન્દસદ્ધાબુદ્ધિગુણેહિ પરિભાવિતત્તા મહાજુતિકો મહપ્ફલો મહાનિસંસો ચ પુઞ્ઞાતિસયો હોતિ. સો સયં પયોગસમ્પત્તિભાવે ઠત્વા બહિદ્ધા વિપત્તિપચ્ચયે અપનેત્વા સમ્પત્તિપચ્ચયે ઉપનેત્વા અતિપણીતઉતુચિત્તાહાર સમુટ્ઠિતાનં સરીરટ્ઠકધાતૂનં ઉપબ્રૂહનં કત્વા પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય લદ્ધો કાસસ્સ જનકકમ્મસ્સ અનુબલં દેતિ. અલદ્ધોકાસસ્સ ચ પુઞ્ઞન્તરસ્સ ઓકાસલાભં કરોતિ. અથ લદ્ધાનુબલેન લદ્ધો કાસેન ચ તદુભયેન પુઞ્ઞેન નિબ્બત્તા રૂપારૂપસન્તતિયો થેરસન્તાને યમકમહાનદિયો વિય બલવબલવન્તિ યો હુત્વા પવત્તન્તિ. તદા તસ્મિં ઇટ્ઠફલઘનપરિપૂરિતે થેરસન્તાને અનિટ્ઠફલભૂતાનં રોગાદિ અન્તરાયાનં ઉપ્પત્તિયા ઓકાસો નામ નત્થીતિ ઇટ્ઠફલસન્તાનવિબાધકાનિ અનિટ્ઠફલસન્તાનજનકાનિ ચ અપુઞ્ઞકમ્માનિ દૂરતો અપનીતાનેવ હોન્તિ. ન હિ કમ્માનિનામ પુઞ્ઞાનિ અપુઞ્ઞાનિ ચ અત્તનો વિપાકુપ્પત્તિયા ઓકાસે અસતિ વિપચ્ચન્તીતિ. તતો તસ્મિં સન્તાને આયુવણ્ણા દયો ઇટ્ઠફલધમ્મા યાવ ગન્થનિટ્ઠાના યાવ આયુકપ્પપરિયો સાનાપિ વા વડ્ઢનપક્ખે ઠત્વા પવત્તન્તિ. યથાહ –

અભિ વાદનસીલિસ્સ, નિચ્ચં વુડ્ઢાપચાયિનો;

ચત્તારો ધમ્મા વડ્ઢન્તિ, આયુવણ્ણો સુખં બલન્તિ.

એવં તાય વન્દનાય અન્તરાયનીવારણં હોતીતિ. તસ્મા સઙ્ગહારબ્ભે રતનત્તયવન્દનાકરણં થેરસ્સ અત્તના આરબ્ભ માનસઙ્ગહસ્સ અનન્તરાયેન પરિસમાપનુત્થં. ન કેવલઞ્ચ થેરસ્સેવ, સોતૂનઞ્ચ સઙ્ગહં ગણ્હન્તાનં આદિમ્હિયેવ રતનત્તય વન્દના સિદ્ધિતો અનન્તરાયેન ગહણ કિચ્ચસમ્પજ્જનત્થન્તિ.

[૪] વિભાવનિયં પન

સત્તસુ જવનેસુ પથમજવન વસેનેવ વન્દના પયોજનં વિભાવિતં વિય દિસ્સતિ. ‘‘દિટ્ઠધમ્મવેદનીયભૂતા’’તિ હિ તત્થ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ઉપત્થમ્ભનકિચ્ચસ્સેવ ઇધ અધિપ્પેતત્તા. તસ્સ ચ સત્તસુપિ જવનેસુ ઉપલદ્ધત્તાતિ. યથા હિ આહારરૂપસ્સ દ્વીસુ કિચ્ચેસુ ઓજટ્ઠમકરૂપજનનકિચ્ચં પરિત્તકં અપ્પમત્તકં હોતિ. ચતુસ્સન્ત તિરૂપુપત્થમ્ભનકિચ્ચમેવ મહન્તં અધિમત્તં. તથાહિ પટ્ઠાનેપિ તદુપત્થમ્ભનકિચ્ચમેવ ગહેત્વા કબળીકારો આહારો ઇમસ્સ કાયસ્સ આહારપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વિભઙ્ગવારો વિભત્તો. એવમેવં ઇધપિ પથમજવનસ્સ અવુનાવ વિપાકજનનકિચ્ચં પરિત્તકં અપ્પમત્તકં હોતિ. અહેતુકવિપાકમત્તં જનેતીતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. કમ્મન્તરુપત્થમ્ભનકિચ્ચમેવ મહન્તં અધિમત્તં. તઞ્ચ સત્તસુપિ જવનેસુ ઉપલબ્ભતિ યેવાતિ. યસ્મા પન ગન્થાભિધેય્યે ગન્થપ્પકારે ગન્થપ્પયોજને ચ આદિતો વિવિતેસતિ સોતુ જનાનં ગન્થસ્સવને ઉસ્સાહો જાયતિ. તસ્મા તેસં ગન્થા ભિધેય્યાદીનં દસ્સનં ગન્થે ઉસ્સાહજનનત્થં. ગન્થાભિધાનદસ્સનં વોહારસુખત્થન્તિ. ઇદમેત્થ પિણ્ડત્થદસ્સનં.

૪. અયં પન પદત્થો. સમ્માચ બુજ્ઝિ સામઞ્ચ બુજ્ઝીતિ સમ્મા સમ્બુદ્ધો. એત્થ ચ સમ્માસદ્દો અવિપરીતત્થે નિપાતો. સો બુજ્ઝિતબ્બેસુ ઞેય્યધમ્મેસુ બુજ્ઝનક્રિયાય અસેસબ્યાવિભાવં દીપેતિ. તથાહિ પદેસઞાણે ઠિતા પચ્ચેકબુદ્ધાદયો અત્તનો વિસયે એવ અવિપરીતં બુજ્ઝન્તિ. અવિસયે પન અન્ધકારે પવિટ્ઠાવિય હોન્તીતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. વિસયો ચ તેસં અપ્પમત્તકોવ સબ્બઞ્ઞુવિસયં ઉપાદાય યથા હત્થ પુટે આકાસો અપ્પમત્તકોવ અજટાકાસં ઉપાદાયાતિ. તે હિ ફસ્સાદીસુ ધમ્મેસુ એકધમ્મમ્પિ સબ્બાકારતો બુજ્ઝિતું નસક્કોન્તીતિ. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં પન અવિસયો નામ નત્થિ, યત્થ તે વિપરીતં બુજ્ઝેય્યું. તે હિ અનમતગ્ગે સંસારે અનન્તાસુ ચ લોકધાતૂસુ તિયદ્ધગતે અદ્ધમુત્તકે ચ ધમ્મે હત્થમણિકે વિય સમસમે કત્વા બુજ્ઝન્તિ. સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાત માગચ્છન્તીતિ હિ વુત્તં. તત્થ ઞાણમુખેતિ સબ્બઞ્ઞુંમહાભવઙ્ગં સન્ધાયાહ. તત્થ હિ તે ધમ્મા બોધિમણ્ડે સબ્બં અભિધમ્મં સમ્મસનતો પટ્ઠાય નિચ્ચકાલં ઉપટ્ઠહન્તીતિ. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધા પન યત્તકે ધમ્મે વિચારેતું ઇચ્છન્તિ. તત્તકે ધમ્મે આવજ્જનાય વિસું કત્વા આવજ્જિત્વા વિચારેન્તીતિ. નનુ ધમ્મા મહન્તા ભવઙ્ગં પરિત્તકન્તિ ન ચોદેતબ્બમેતં. અરૂપધમ્માનઞ્હિ પરમુક્કંસપત્તાનં એસ આનુભાવોતિ. સંસદ્દો પન સામન્તિ એતસ્સ અત્થે ઉપસગ્ગો. સો ભગવતો પટિવેધધમ્મેસુ અનાચરિયકતં દીપેતિ. ન મે આચરિયો અત્થીતિ હિ વુત્તં. નનુ ભગવતો તતીયચતુત્થારુપ્પ સમાપત્તિયો આળારુદકમૂલિકાતિ. સચ્ચં. તા પન અનલઙ્કરિત્વા લદ્ધમત્તાવ હુત્વા છડ્ડિતત્તા પચ્છા બુજ્ઝનક્રિયાય પાદકમત્તાપિ નહોન્તિ. કુતો પટિવેધધમ્માતિ. તસ્મા તા ભગવતો બુદ્ધભાવે સાચરિયકતં ન સાધેન્તીતિ. અયમેત્થ પાળિ અનુગતો અત્થો. યથાહ –

તત્થ કતમો ચ પુગ્ગલો સમ્માસમ્બુદ્ધો. ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ. તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણાતિ. બલેસુ ચ વસિભાવં. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ.

તત્થાતિ નિમિત્તે ભુમ્મં. બલેસૂતિ દસબલ ઞાણેસુ. વસિભાવન્તિ ઇસ્સરભાવં. એત્થચ પુબ્બે. લ. સામન્તિએતેન સંસદ્દસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. તત્થાતિઆદિના [સમ્માસદ્દસ્સઅત્થન્તિ. સમ્માસમ્બુદ્ધપદં]

૫. ઇદાનિ થેરો અત્તનો વન્દનં સુટ્ઠુબલવં કરોન્તો અતુલન્તિ આહ. અનેકગુણપદવિસયા હિ વન્દના સુટ્ઠુતરં બલવતી હોતીતિ. નનુ એકગુણપદવિસયાપિ વન્દના અન્તરા યનીવારણેસમત્થા સિયાતિ કિં દુતીયેનાતિ. ન ન સમત્થા. વિઞ્ઞુજાતિકા પન સત્થુગુણત્થોમને મત્તકારિનો નામ ન હોન્તિ. થેરો ચ તેસં અઞ્ઞતરો. ત્વં પન અવિઞ્ઞુજાતિકો. તસ્મા મત્તં કરોન્તો ચોદેસીતિ. અપિચ. ન કેવલં અન્તરા યનીવારણમેવ વન્દનાય ઇચ્છિતબ્બં હોતિ. અથખો પઞ્ઞાપાટવાદિઅત્થોપિ ઇચ્છિતબ્બોયેવ. સોપિ હિ અનાયાસેન ગન્થ નિટ્ઠાનસ્સ ગન્થપારિસુદ્ધિયા ચ પચ્ચયો હોતીતિ. અનુસ્સતિટ્ઠાનેસુ હિ ચિત્તભાવના ચિત્તસમાધાનાવહા હોતિ. ચિત્ત સમાધાને ચ સતિ પઞ્ઞાતિક્ખાસૂરા હુત્વા પહતિ. સમાહિતો ભિક્ખવે યથાભૂતં પજાનાતીતિ હિ વુત્તં. તસ્મા તદત્થાયપિ અત્તનો વન્દના સુટ્ઠુ બલવતી કાતબ્બાયેવાતિ.

[૫] વિભાવનિયં પન

‘‘યથાવુત્તવચનત્થ યોગેપિ સમ્માસમ્બુદ્ધસદ્દસ્સ ભગવતિ સમઞ્ઞાવસેન પવત્તત્તા અતુલન્તિ ઇમિના વિસે સેતી’’તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

મહન્તઞ્હિ સત્થુગુણપદાનં મજ્ઝે એતં સમ્માસમ્બુદ્ધપદં, ચન્દો વિય તારકાનં મજ્ઝે. તસ્મા તં સભાવનિરુત્તિં જાનન્તાનંસન્તિકે ભાવત્થસુઞ્ઞં સત્થુસમઞ્ઞામત્તં ભવિતું નારહતિ. અઞ્ઞેસં પન પદસહસ્સં વુચ્ચમાનંપિ સત્થુ સમઞ્ઞામત્તમેવ સમ્પજ્જતીતિ. તુલયિતબ્બો અઞ્ઞેન સહ પમિતબ્બોતિ તુલો. ન તુલો અતુલો, નત્થિતુલો સદિસો એતસ્સાતિ વા અતુલો. ભગવા. ન હિ અત્થિ ભગવતો અત્તના સદિસો કોચિ લોકસ્મિન્તિ. યથાહ –

ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતિ;

સદેવકસ્મિં લોકસ્મિં, નત્થિ મે પટિપુગ્ગલોતિ.

અનચ્છરિયઞ્ચેતં, યં બુદ્ધભૂતસ્સ અતુલત્તં. સમ્પતિજાતસ્સપિ પનસ્સ અતુલતા પઞ્ઞાયતિ. તદા હિ મહાપુરિસો સમ્પતિજાતોવ સમાનો પુરત્થિમદિસાભિમુખો અટ્ઠાસિ. તસ્મિં દિસા ભાગે અનન્તાનિ ચક્કવાળાનિ એકઙ્ગણાનિ અહેસું. તેસુ ઠિતા દેવબ્રહ્માનો મહાપુરિસ ઇધ તુમ્હેહિ સદિસો નત્થિ. કુતો ઉત્તરિતરોતિ પરમાય પુજાય પૂજેસું. એવં સેસદિસાસુપિ. તદા મહાપુરિસો અત્તનો સબ્બલોકગ્ગભાવં ઞત્વા અગ્ગોહમસ્મિ લોકસ્સ, સેટ્ઠોહમસ્મિલોકસ્સ, જેટ્ઠોહમસ્મિલોકસ્સ અયમન્તિ માજાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવોતિ એવં અછમ્ભિવાચં નિચ્છારેસીતિ. ઇદંપિ અનચ્છરિયં, યં પચ્છિમભવં પત્તસ્સ અતુલત્તં. યદા પન સો સુમેધભૂતો દીપઙ્કરબુદ્ધસ્સ સન્તિકે નિયતબ્યાકરણં ગણ્હિ. તદાપિ થપેત્વા દીપઙ્કરસમ્માસમ્બુદ્ધં પારમિતાગુણેહિ તેન સદિસો કોચિ નત્થેવ. નત્થિભાવોચસ્સ તદા પવત્તે હિ દસસહસ્સિલોકધાતુકમ્પનાદીહિ અસાધારણપાટિહારિયેહિ દીપેતબ્બો. તાનિ હિ પચ્ચેકબોધિસત્તાનં સતસહસ્સંપિ પવત્તેતું ન સક્ખિસ્સતિયેવ. કુતો સાવકબોધિ સત્તાનન્તિ. તેનેવ હિ તદા પવત્તિપારમિપવિચયઞ્ઞાણં અત્તનો વિસયે સબ્બઞ્ઞુથઞ્ઞાણગતિકન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. સાવકબોધિસત્તાપિ હિ યતો પટ્ઠાય અત્તનો બોધિયા અનુરૂપે સમ્ભારધમ્મે સયમેવ જાનિતું સક્કોન્તિ. તતો પટ્ઠાય અનિવત્તિધમ્મા હુત્વા વત્તાનુસારિમહાપુથુજ્જનભાવં અતિક્કમિત્વા બોધિસત્તભૂમિં ઓક્કન્તા હોન્તિ. એકેન પરિયાયેન નિયતા સમ્બોધિપરાયના ચ નામ હોન્તિ. તદા એવ બુદ્ધાનં સમ્મુખિભાવે સતિ નિયતબ્યાકરણં લભન્તિ. સબ્બઞ્ઞુ બોધિસત્ત પચ્ચેકબોધિસત્તેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ.

[૬] વિભાવનિયં પન

સમિતત્થે ય્યકારસ્સ અકારસ્સ વા વસેન એતં સિદ્ધન્તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ તુલસદ્દો ધાતુસિદ્ધો કમ્મસાધનો ચ ભવિતું ન યુત્તો. તુલયિતું અસક્કુણેય્યોતિ અતુલો. અપ્પમે ય્યોતિ હિ ટીકાયં વુત્તં. એતેન તુલસદ્દો કમ્મસાધનોતિ દિપેતિ. એવઞ્ચ સતિ કમ્મસાધનેનેવ તદત્થસિદ્ધિતો કિં તતો સમિતત્થે ય્યકારસ્સઅકારસ્સ વા ચિન્તાયાતિ. વત્તિચ્છાનુગતો સદ્દપ્પયોગોતિ કત્વા એતં વુત્તન્તિ ચે. ન. યથા સુતં યુત્તં વજ્જેત્વા અસ્સુતસ્સ પરિકપ્પનાય પયો જનાભાવતોતિ. [અતુલ પદં]

૬. ઇમેહિ પન દ્વીહિ પદેહિ સત્થુ તિસ્સો સમ્પદા વિભા વિતા હોન્તિ. હેતુસમ્પદા ફલસમ્પદા સત્તુપકારસમ્પદાચાતિ. તત્થ સત્થુ મહાકરુણા સમઙ્ગિતા બોધિસમ્ભારસમ્ભરણઞ્ચ હેતુસમ્પદાનામ. બોધિમણ્ડે પવત્તિતા ચતુવીસતિ કોટિસભસહસ્સસઙ્ખા મહાવજિરઞ્ઞાણસઙ્ખાતા સબ્બઞ્ઞુમહા વિપસ્સનાપિ એત્થેવ સઙ્ગહિતા. સા હિ મહાબોધિયા પદટ્ઠાન ભૂતાતિ. પહાન સમ્પદાયમેવ વા સા સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. ફલસમ્પદા ચતુબ્બિધા પહાનસમ્પદા ઞાણસમ્પદા આનુભાવસમ્પદા રૂપકાયસમ્પદા ચાતિ. તત્થ સહ વાસનાય કિલેસપ્પહાનં પહાનસમ્પદા નામ. પહાનસ્સ સબ્બપારિપૂરિતાતિ અત્થો. અત્થતો પન અરિયમગ્ગો, અગ્ગમગ્ગઞ્ઞાણમેવ વા. સબ્બઞ્ઞુત ઞ્ઞાણ દસબલઞ્ઞાણાદીનિ ઞાણસમ્પદા.

[૭] વિભાવનિયં પન

એતાસુ દ્વીસુ સમ્પદાસુ ઞાણસમ્પદા પથમં વુત્તા, તતો પહાનસમ્પદા. પહાનસમ્પદાયેવ પન પથમં વત્તબ્બા. સા હિ ઞાણસમ્પદાયપુબ્બઙ્ગમભૂતા પચ્ચયભૂતા ચ. મહાટીકાયઞ્ચ સાયેવ પથમં વુત્તાતિ.

[૮] યઞ્ચ વિભાવનિયં

‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં અગ્ગમગ્ગઞ્ઞાણ’’ન્તિ ઞાણસમ્પદાયં વુત્તં. તંપિ ન યુજ્જતિ.

અગ્ગમગ્ગઞ્ઞાણઞ્હિ પહાનસમ્પદા એવ ભવિતું અરહતિ. ન હિ મગ્ગઞ્ઞાણતો અઞ્ઞા પહાનસમ્પદાનામ અત્થીતિ. યઞ્ચ કોચિ વદેય્ય મગ્ગઞ્ઞાણં ઞાણઞ્ચ હોતિ પહાનઞ્ચ. તસ્મા ઉભયત્થ વત્તું યુત્તન્તિ. તંપિ ન યુજ્જતિ. એવઞ્હિ સતિ સમ્પદાસઙ્કરો હોતીતિ.

[૯] તથા વિભાવનિયં

ઞાણસમ્પદાયં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સબ્બપથમં વત્તબ્બંપિ ન વુત્તં. તંપિ ન સુન્દરં.

નનુ ‘‘તમ્મૂલકાનિ ચ દસબલાદિ ઞ્ઞાણાની’’તિ એત્થ આદિસદ્દેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણંપિ ગહિતન્તિ ચે. તંપિ ન યુજ્જતિ.

ન હિ અપ્પધાનં સરૂપતો નિદ્દિસિત્વા પધાનં પાકટં આદિસદ્દેન ગહિતન્તિ ઞાયાગતં હોતીતિ. અચિન્તેય્યાનુભાવેહિ સીલા દિગુણેહિ ઇદ્ધિ ધમ્મેહિ ચ સમ્પદા આનુભાવસમ્પદા. લક્ખણા નુબ્યઞ્જનપ્પટિમણ્ડિતસ્સ રૂપકાયસ્સ સમ્પત્તિ રૂપકાયસમ્પદા. સત્તુપકારોદુવિધો આસયસમ્પદા, પયોગસમ્પદા ચ. અજ્ઝાસયસ્સ ઉળારતા કાયવચીપયોગસ્સ ચ પરિસુદ્ધતાતિ અત્થો. તત્થ દેવદત્તાદીસુ વિરોધિસત્તેસુપિ નિચ્ચં હિતજ્ઝાસયતા આસય સમ્પદા. લોકે અભિઞ્ઞાતાનં રાજૂનં રાજમહામત્તાનં સેટ્ઠિ ગહપતીનં દેવરાજૂનમ્પિ ધમ્મં દેસેન્તસ્સ લાભસક્કારાદિ નિરપેક્ખતાવસેન દેસનાપયોગસુદ્ધિ પયોગસમ્પદા. તત્થ દ્વે પહાનઞાણસમ્પદા સમ્માસમ્બુદ્ધપદેન વિભાવિતા. દ્વીહિ આનુ ભાવરૂપકાયસમ્પદાહિ સહ દ્વે સત્તુપકારસમ્પદા અતુલપદેન. હેતુસમ્પદા પન દ્વીહિપિ પદેહિ સામત્થિયતો વિભાવિતા. ન હિ તાદિસિયા હેતુસમ્પદાય વિના ઇતરાસં પવત્તિ અત્થીતિ. [સમ્પદા]

૭. પુનપિ થેરો અત્તનો વન્દનં બલવતરં કરોન્તો સસદ્ધમ્મગણુત્તમન્તિ આહ. એતેન ધમ્મસઙ્ઘાનંપિ વન્દના કતા હોતિ. દૂરતોહં નમસ્સિસ્સં, સસઙ્ઘં લોકનાયકન્તિ હિ વુત્તે સઙ્ઘસ્સપિ નમનક્રિયાપત્તિ સહસદ્દેન વિઞ્ઞાયતિ. એવ મિદં દટ્ઠબ્બં. તત્થ નમસ્સિસ્સન્તિ નમસ્સિં.

[૧૦] યમ્પન વિભાવનિયં

‘‘ગુણીભૂતાનંપિ હિ ધમ્મસઙ્ઘાનં અભિવાદેતબ્બ ભાવો સહયોગેન વિઞ્ઞાયતી’’તિ વુત્તં. તત્થ અભિવાદેતબ્બ ભાવોતિ નવત્તબ્બં. અભિવાદિતભાવોતિ પન અભિવાદનન્તિ વા વત્તબ્બં. એવઞ્હિ સતિ ઇધ અધિપ્પેતસ્સ ક્રિયા સમવાયસ્સ સિદ્ધત્તા ધમ્મસઙ્ઘાનંપિ થેરસ્સ વન્દના ક્રિયાપત્તિ સિદ્ધા હોતીતિ. ઇતરથા તબ્બપચ્ચયસ્સ અરહત્થદીપનતો અભિવાદના રહતા સઙ્ખાત ગુણસમવાયો વુત્તો સિયા. સોચ ઇધ નાધિપ્પેતો. અત્તનો નિદસ્સનેન ચ સહ ન સમેતિ સપુત્તદારો આગતોતિ.

અપિચ થેરો ઇમં ગન્થં રચયિસ્સામીતિ પુબ્બભાગેયેવ તીણિ રતનાનિ વન્દિ, અથ તં અત્તનો વન્દનં ગન્થપ્પટિઞ્ઞાય સહ ઘટેત્વા દસ્સેન્તો ઇમં ગાથં રચયીતિપિ ન ન સક્કા વત્તુન્તિ. તથાહિ અભિવાદિયાતિ વુત્તં. ન અભિવાદિયામીતિ. એસનયો અઞ્ઞત્થપિ. તત્થ સદ્ધમ્મેન ચ ગણુત્તમેન ચ અત્તના નિમ્મિતેન સકલલોકસ્સ સરણભૂતેન સહ વત્તતીતિ સસદ્ધમ્મ ગણુત્તમો. સમ્માસમ્બુદ્ધો. ન હિ પરનિમ્મિતેન સદ્ધમ્મેન ગણુત્તમેન ચ સહિતા સાવકા સસદ્ધમ્માતિ ચ સગણુત્તમાતિ ચ વુચ્ચન્તિ. ન ચ અત્તનોએવ સરણભૂતેન સદ્ધમ્મેન સબ્રહ્મચારિગણુત્તમેન ચ સહિતા પચ્ચેકબુદ્ધા તથા થોમનં અરહન્તીતિ, તસ્મા ઇદંપિ સત્થુ અસાધારણગુણપદમેવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

તત્થ ધારેતીતિ ધમ્મો. કે ધારેતિ, અત્તાનં ધારેન્તે. ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિન્તિ હિ વુત્તં. કથઞ્ચ ધારેતિ, ચતૂસુ અપાયેસુ વટ્ટદુક્ખેસુચ અપતમાને કરોન્તો. કિઞ્ચ ધારણંનામ, યેસં વસેન સત્તા અપાયેસુવા વટ્ટદુક્ખેસુવા પતન્તિ, તેસં કિલેસાનં એકદેસેનવા સબ્બસોવા સમુચ્છિન્દનં. ઇમસ્મિં અત્થે ચત્તારો અરિયમગ્ગા નિબ્બાનઞ્ચ નિપ્પરિયાયતો ધમ્મોનામ. અરિયમગ્ગા હિ કિલેસે સમુચ્છિન્દન્તા નિબ્બાનેન સહેવ હુત્વા સમુચ્છિન્દન્તિ. ન વિનાતિ, તસ્મા તેયેવ પઞ્ચ એકન્તતો ધમ્મોનામાતિ. પરિયત્તિધમ્મો પન ધારણુપાયોયેવ હોતિ. ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિચ ધારણફલાનિયેવ હોન્તિ, કિલેસાનં પટિપ્પસ્સમ્ભનવસેન પવત્તત્તા ધારણાનુકૂલપ્પવત્તાનિ ચ. તસ્મા એતે પઞ્ચ પરિયાયધમ્માયેવાતિ. અથવા, ધારીયતીતિ ધમ્મો. ધારણારહોતિ વુત્તં હોતિ. યો હિ ધારેન્તં એકન્તેન દુક્ખતો મોચેતિ. અગ્ગસુખેચ પતિટ્ઠાપેતિ. સોયેવ ધારણારહત્તા ઇધ ધમ્મોનામાતિ. કોપન સોતિ, યથા પુત્તધમ્માયેવ. તેહિ કેચિ ભાવના વસેન કેચિ સચ્છિકિરિયવસેન કેચિ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારવસેન કેચિ ઉગ્ગહ ધારણવસેન ધારીયન્તિ. તે ચ એવં ધારીયમાના ધારેન્તં યથારહં અપાયદુક્ખતો વટ્ટદુક્ખતોચ મોચેન્તિ, અગ્ગેચ ફલસુખેવા નિબ્બાનસુખેવા પતિટ્ઠાપેન્તીતિ. ધારેન્તિવા સપ્પુરિસાજના અપાયેસુ વટ્ટદુક્ખેસુચ અત્તાનં અપત માનં વહન્તિ એતેનાતિ ધમ્મો. ધરન્તિવા એત્થ ધમ્મદીપા ધમ્મપ્પટિસરણા જના લદ્ધપ્પતિટ્ઠા હોન્તીતિ ધમ્મોતિપિ યુજ્જતિયેવ. કસ્મા પનેત્થ ધમ્મો દસવિધોવ વુત્તો. નનુ પટિપત્તિધમ્મેન સહ એકાદસવિધોવ વત્તબ્બોતિ. સચ્ચં. સોપન પટિપત્તિધમ્મો મગ્ગસ્સ પુબ્બભાગપ્પટિપદાએવ હોતીતિ પુબ્બચેતના વિય દાને મગ્ગે એવ સો સઙ્ગહિતો. તસ્મા ધમ્મો દસવિધોવ સબ્બત્થ વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

અપિચ, યદગ્ગેન પરિયત્તિધમ્મો ઇધ ધમ્મસ્મિં સઙ્ગહિતો. તદગ્ગેન પરિયત્તિધારકોપિ સઙ્ઘે વન્દનેય્યે સઙ્ગહિતોતિ યુત્તો. યદગ્ગેનચ પુથુજ્જનકલ્યાણકો સઙ્ઘે સેક્ખેસુ સઙ્ગહિતો. તદગ્ગેન તસ્સ કલ્યાણહેતુભૂતો પટિપત્તિ ધમ્મોપિ ધમ્મે વન્દનેય્યે સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો. સો હિ પુથુજ્જનભૂતોપિ યેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતત્તા સેખે સોતાપત્તિ ફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્ને સઙ્ગહિતો. તે પન ધમ્મા સેક્ખે સોતાપત્તિમગ્ગે અસઙ્ગહિતાતિ નસક્કા વત્તુન્તિ. એત્તાવતા યે વદન્તિ સઙ્ઘં સરણં ગચ્છામીતિ, એત્થ પુથુજ્જન કલ્યાણકો સઙ્ઘે અસઙ્ગહિતો. ન હિ તંસરણં ગચ્છન્તસ્સ સરણગમનં સમ્પજ્જતીતિ. તેસં તં પટિક્ખિત્તં હોતિ. એવં પન વત્તબ્બો, યો વો આનન્દ મયા ધમ્મોચ વિનયોચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો, સો વો મમચ્ચયેન સત્થાતિ એવં સત્થુઠાને થપેત્વા ભગવતા સંવણ્ણિતો પરિયત્તિધમ્મો ધમ્મસરણે સઙ્ગહિતોતિ યુત્તો, તં ધારેન્તોપન કલ્યાણપ્પટિપત્તિયં ઠિતોપિ અત્થિ. અટ્ઠિતોપિ અત્થિ. યો અટ્ઠિતો, સો અત્તનોપિ સરણં નહોતિ. કુતો પરસ્સ. સત્થારા ચ અનેકેસુ સુત્તસહસ્સેસુ સો ગરહિતો. તસ્મા સો સઙ્ઘસરણે અસઙ્ગહિતો. ઇતરોવ સઙ્ગહિતોતિ યુત્તોતિ.

સન્તાનં ધમ્મોતિ સદ્ધમ્મો. સમિતકિલેસાનં તતોયેવ પસત્થાનં પૂજિતાનં સપ્પુરિસાનં પણ્ડિતાનઞ્ચ ધમ્મોતિ અત્થો. યોચ સન્તાનં ધમ્મો, સોપિ એકન્તેન સન્તોયેવ હોતીતિ સન્તો ધમ્મોતિપિ સદ્ધમ્મો. પસત્થો પૂજિતો ધમ્મોતિ અત્થો. સચ્ચો વા. અયઞ્હિ અઞ્ઞતિત્થિયધમ્મો વિય ધારેન્તં નવિસંવાદેતિ. સો હિ અયં મે હિતોતિ ધારેન્તસ્સ અહિતોયેવ સમ્પજ્જતિ. અયં પન તથાધારેન્તસ્સ હિતોયેવ સમ્પજ્જતીતિ. [સદ્ધમ્મપદં]. ગણુત્તમપદે લોકે સમાન દિટ્ઠિસીલાનં સહધમ્મિકાનં સમૂહો ગણોતિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન ઉત્તમેહિ સીલાદિગુણેહિ યુત્તો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો ઉત્તમોચ સો ગણોચાતિ અત્થેન ઉત્તમગણોનામ. સોયેવ ઇધ ગણુત્તમોતિ વુચ્ચતિ યથા મુનિસેટ્ઠો મુનિવરોતિ.

[૧૧] વિભાવનિયં પન

‘‘ગણાનં ગણેસુવા દેવમનુસ્સાદિસમૂહેસુ ઉત્તમો ગણુત્તમો’’તિ ચ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

એતસ્મિઞ્હિ અત્થે સતિ ઉત્તમસદ્દો પધાનભૂતો હોતિ. સોચ ગુણમ્હિયેવ પવત્તતીતિ તેન ઇધ અરિયસઙ્ઘો વુત્તોતિ નસિજ્ઝતીતિ. એત્થચ ગણોતિ સઙ્ઘોયેવ વુચ્ચતિ. સોચ સઙ્ઘો દુવિધો સમ્મુતિસઙ્ઘો, દક્ખિણેય્યસઙ્ઘોતિ. તત્થ સમગ્ગેન સઙ્ઘેન કતં ઉપસમ્પદાકમ્મં સમ્મુતિનામ. તાય સમ્મુતિયા ઉપસમ્પન્નભૂમિં પત્વા ઠિતો ભિક્ખુસઙ્ઘો સમ્મુતિસઙ્ઘોનામ. સો વિનયકમ્મેસુ પસિદ્ધો. દક્ખિણેય્યસઙ્ઘો નામ અટ્ઠ અરિયપુગ્ગલસમૂહો. સોપન કિઞ્ચાપિ સમ્મુતિસઙ્ઘેપિ અન્તોગધોયેવ હોતિ. તથાપિ સરણગમન વન્દના માન પૂજાસક્કારાનુસ્સતિટ્ઠાનેસુ અનુત્તર પુઞ્ઞક્ખેત્ત વિસે સપરિગ્ગહત્થં ભગવતા તથા તથા સંવણ્ણેત્વા સો વિસું વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. પુથુજ્જનસઙ્ઘોહિ પુઞ્ઞક્ખેત્તં સમાનોપિ અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં નહોતિ. કસ્મા. સાલિક્ખેત્તે તિણાનં વિય ખેત્તદુટ્ઠાનં સક્કાયદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છાનુસયાનં સબ્ભાવાતિ. પુઞ્ઞક્ખેત્તભાવો પનસ્સ પુરિમે સદ્ધમ્મપદે વુત્તનયેન વેદિતબ્બોતિ. [સસદ્ધમ્મગણુત્તમપદં]

૮. અભિવાદિયાતિ વિસેસતો વન્દિત્વા. એત્થ ચ અયં લોકે સીલાદિગુણયુત્તો સેટ્ઠો વન્દનેય્યોતિ એવં સેટ્ઠ ચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા વન્દન્તો વિસેસતો વન્દતીતિ વુચ્ચતિ. વન્દના પન તિવિધા કાયવન્દનાદિવસેન. યથાહ –

તિસ્સો ઇમા ભિક્ખવે વન્દના, કતમા તિસ્સો. કાયેન વન્દતિ, વાચાય વન્દતિ, મનસા વન્દતીતિ.

તત્થ સેટ્ઠચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા જાણુદ્વય કપ્પરદ્વય નલાટ સઙ્ખાતાનિ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ભૂમિયં પતિટ્ઠાપેત્વા વન્દનેય્યાનં અભિમુખં નિપ્પજ્જન્તો કાયેન વન્દતિનામ. યં સન્ધાય પઞ્ચપ્પતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વાતિ તત્થ તત્થ વુત્તં. યાયચ અવન્દિયટ્ઠાનેસુ વન્દન્તસ્સ આપત્તિ હોતીતિ. ગુણપદાનિ વાચાય પવત્તેન્તો વાચાય વન્દતિનામ. નમો બુદ્ધસ્સ, નમત્થુ બુદ્ધસ્સ, નમો વિમુત્તિયા, નમો વિમુત્તાનં, વિપસ્સિસ્સ નમત્થૂતિ એવમાદીસુપિ વાચા વન્દનાયેવ. ગુણપદાનિ અનુગન્ત્વા ગુણે અનુસ્સરન્તો મનસા વન્દતિનામાતિ.

૯. ભાસિસ્સન્તિ કથેસ્સામિ. કામઞ્ચ થેરો ઇમં સઙ્ગહં રચયન્તો પોત્થકારુળ્હં કત્વાવ રચયિસ્સતિ. ગન્થકમ્મં નામ વાચાકમ્મેસુ પસિદ્ધન્તિ કત્વા ભાસિસ્સન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૧૦. અભિધમ્મત્થસઙ્ગહન્તિ પદે અભિધમ્મે વુત્તા અત્થા અભિધમ્મત્થા. તે સઙ્ગય્હન્તિ એત્થ એતેનાતિવા અભિધમ્મત્થસઙ્ગહો. સઙ્ગય્હન્તિતિચ થેરેન સંખિપિત્વા ગય્હન્તિ કથીયન્તીતિ અત્થો. અભિધમ્મેતિ ચેત્થ અભિઅતિરેકો અભિવિસે સોચ ધમ્મો અભિધમ્મો. ધમ્મોતિ ચ વિનયપાળિતો અઞ્ઞંપાળિ દ્વયં વુચ્ચતિ. યો વો આનન્દ મયા ધમ્મોચ વિનયોચ દેસિતો પઞ્ઞત્તોતિ હિ વુત્તં. તઞ્ચ પાળિદ્વયં આણાવિધાનસઙ્ખાતં વિનયન કિચ્ચં વજ્જેત્વા કુસલાદિકે યથાપવત્તે પરમત્થધમ્મે એવ દીપેતીતિ. એવં દીપેન્તેસુચ તેસુ દ્વીસુ ધમ્મેસુ યો ઇતરતો અતિરેકોચ હોતિ વિસેસોચ. અયમેવ અભિધમ્મો નામ. ઇતરોપન ધમ્મોયેવ. એવઞ્ચ કત્વા ધમ્મો અભિધમ્મો વિનયો અભિવિનયોતિ ઇદં ચતુક્કં વેદિતબ્બં. તત્થ ધમ્મોનામ સુત્તન્તપિટકં. અભિધમ્મોનામ યત્તપકરણાનિ. વિનયોનામ ઉભતો વિભઙ્ગો, અભિવિનયોનામ ખન્ધકપરિવારાતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. અતિરેકવિસેસતા ચેત્થ કુસલાદિ વસેન ખન્ધાદિવસેન સઙ્ગહાદિવસેન તથા તથા દેસેતબ્બપ્પકારાનં અનવસેસવિભત્તિવસેનવા સુદ્ધધમ્માધિટ્ઠાન દેસનાપવત્તિવસેનવા વેદિતબ્બા. યતો સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધા ઇમં અભિધમ્મદેસનં દેવેસુએવ દેસેન્તિ. ન હિ મનુસ્સા એવરૂપં તયો માસે નિરન્તરં પવત્તનયોગ્યં કથામગ્ગં એકેન ઇરિયાપથેન આદિતો પટ્ઠાય પરિયોસાનં પાપેત્વા પટિગ્ગહેતું સક્કોન્તિ, નચ એવ રૂપો એકમાતિકાનુબન્ધો કથામગ્ગો નાનાખણેસુ નાનાજનાનં દેસેતું સક્કુણેય્યો હોતીતિ. કેચિપન વિનયપાળિતોપિ અભિરેકવિસેસતં તસ્સ વણ્ણેન્તિ. તં અટ્ઠસાલિનિયા ન સમેતિ. તત્થ હિ ધમ્મનામિકાનં દ્વિન્નં પાળીનં મજ્ઝેએવ અયં અતિરેકવિસેસતા વિચારિતા. નચ યુજ્જતિ વિનયેન સહ તથા વિચારેતું અસમાનકિચ્ચવિસયત્તા. વિનયો હિ કાયવાચાનં વિનયનકિચ્ચો, અજ્ઝાચારવિસયોચ. ધમ્મો પન ધમ્મવિભાગકિચ્ચો ધમ્મપ્પવત્તિ વિસયોચાતિ. કેચિપન વદન્તિ એવં સન્તેપિ વિનયો એવ સબ્બજેટ્ઠકો સિયા. વિનયં વિવણ્ણેન્તસ્સ હિ પાચિત્તિયાપત્તિ હોતિ. ધમ્મં વિવણ્ણેન્તસ્સ દુક્કટાપત્તિમત્તાતિ, તં નયુજ્જતિ. વિનયો હિ આણાચક્કં. ધમ્મોચ ધમ્મચક્કં. તત્થ વિનયં વિવણ્ણેન્તો સત્થુ આણાચક્કે પહારં દેતિ. સત્થરિ અગારવો મહન્તો હોતિ. યસ્સચ સત્થરિ અગારવો, તસ્સ ધમ્મસઙ્ઘેસુ તીસુ સિક્ખાસુચ અગારવો સિદ્ધો હોતિ. તસ્મા વિનય વિવણ્ણને આપત્તિ મહન્તી હોતિ. ન સબ્બજેટ્ઠકત્તાતિ. અપિચ, વિનયોનામ સાસનસ્સ મૂલં. વિનયે અટ્ઠિતે સાસનં નતિટ્ઠતિ. તસ્મા સાસનસ્સ ચિરટ્ઠિતત્થંપિ વિનયવિવણ્ણને મહતી આપત્તિ પઞ્ઞત્તાતિ.

ઇતિ પરમત્થદીપનિયા નામ અભિધમ્મત્થ સઙ્ગહસ્સ

ચતુત્થવણ્ણનાય પથમગાથાય

પરમત્થદીપના નિટ્ઠિતા.

દુતીયગાથા-પરમત્થદીપની

૧૧. એવં આદિગાથાયતંતં પયોજન સહિતે પઞ્ચ અત્થે દસ્સેત્વા ઇદાનિ તે અભિધમ્મત્થે ઉદ્દેસતો દસ્સેન્તો દુતીયગાથમાહ. તત્થ તત્થાતિ ભાસિસ્સં અભિધમ્મત્થ સઙ્ગહન્તિ વુત્તે તસ્મિં અભિધમ્મત્થસઙ્ગહપદે મયા વુત્તા અભિધમ્મત્થા સબ્બથાપરમત્થતો ચતુધા હોન્તીતિ યોજના. એત્થચ -

[૧૨] ટીકાયં તાવ

તત્થ તસ્મિં અભિધમ્મત્થસઙ્ગહપકરણેતિવા અભિધમ્મત્થ પદેતિવા અભિધમ્મેતિવા તસદ્દત્થો નિદ્દિટ્ઠો. વિભાવનિયં પન તસ્મિં અભિધમ્મેતિ. સબ્બં નસુન્દરં.

ન હિ અભિધમ્મત્થ સઙ્ગહપકરણે મયા વુત્તા અભિધમ્મત્થાતિ યુજ્જતિ. પકરણંપિ હિ ઉપરિ વુચ્ચમાનમેવ હોતિ. નતુ વુત્તં. કુતો અભિધમ્મત્થાતિ. ન ચ સંવણ્ણનાપકરણેસુ આદિમ્હિયેવ તાવ તસદ્દો અપ્પધાનપદાનિ પચ્ચામસતીતિ અત્થિ. તસ્મા અટ્ઠસાલિનિયં આદિમ્હિ તત્થ કેન ટ્ઠેન અભિધમ્મોતિ વાક્યેવિય ઇધ તસદ્દત્થો વેદિતબ્બોતિ. એવઞ્હિ સતિ –

[૧૩] ટીકાસુ

સબ્બથા વુત્તાતિ યોજનાપિ પટિક્ખિત્તા હોતિ.

સા હિ વક્ખમાનેહિ સબ્બયાપિ દ્વાદસ, સબ્બથાપિ અટ્ઠારસાતિઆદીહિ નસમેતીતિ. તત્ત સબ્બથાતિ ધમ્મસઙ્ગણિયં વુત્તેન કુસલાદિના સબ્બપ્પકારેનપિ ચતુધાવ હોન્તિ, વિભઙ્ગે વિભત્તે ન ખન્ધાદિના સબ્બપ્પકારેનપિ ચતુધાવ હોન્તીતિ અત્થો. ધાતુ કથાયં વુત્તેનાતિઆદિનાપિ વત્તબ્બં.

૧૨. પરમત્થતોતિ પરમત્થ સચ્ચતો. દ્વે હિ સચ્ચાનિ સમ્મુતિસચ્ચં, પરમત્થસચ્ચન્તિ, તત્થ સત્ત પુગ્ગલ અત્ત જીવાદિકા પઞ્ઞત્તિઅત્થા સભાવતો અવિજ્જમાનાયેવ હોન્તિ. ધમ્મવવત્થાનઞ્ઞાણરહિતાનંપન મહાજનાનં ચિત્તે મહન્તમહન્તાપિ હુત્વા વિજ્જમાનાવિય પઞ્ઞાયન્તિ, તેચ મહાજના સમગ્ગા હુત્વા તેસં એકન્તેન અત્થિભાવં ગહેત્વા તથા તથા વોહરન્તિ ચેવ સમ્પટિચ્છન્તિચ. તસ્મા તે મહાજનેહિ સમગ્ગેહિ સમ્મતત્તાતતોયેવચ વચીસચ્ચવિરતિસચ્ચાનં વત્થુભૂતત્તાસમ્મુતિ સચ્ચન્તિ વુચ્ચન્તિ. તસ્મિં સમ્મુતિસચ્ચે ઠત્વા સમ્મા પટિપજ્જન્તા સબ્બ લોકિયસમ્પત્તિયોચ સબ્બબોધિસમ્ભાર ધમ્મેચ આરાધેન્તિ. મિચ્છાપટિપજ્જન્તા અપાયપૂરકા હોન્તિ. એવં મહન્તઞ્હિ સમ્મુતિ સચ્ચન્તિ. પરમત્થસચ્ચં પન પત્વા તં સચ્ચમેવ નહોતિ. તઞ્હિ સયં અવિજ્જમાનંયેવ સમાનં મહાજને વિજ્જમાનન્ત્વેવ ગણ્હાપેતિ. સક્કાયદિટ્ઠિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિ તિવિધમિચ્છાદિટ્ઠીનં વત્થુ હુત્વા બાલજનાનં વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાતું નદેતિ. એવં વિપરીતઞ્હિ સમ્મુતિસચ્ચં. એવં મહાસાવજ્જઞ્ચાતિ. પરમત્થસચ્ચંપન દુવિધં સભાવસચ્ચં અરિયસચ્ચન્તિ. તત્થ ધમ્મસઙ્ગણિઆદીસુ સત્તસુ પકરણેસુ વિભત્તા કુસલાદયો ધમ્મા સભાવસચ્ચંનામ. તે હિ સયં સભાવતો વિજ્જમાનત્તા કુસલાનામ ધમ્મા અત્થિ સુખાનામ વેદના અત્થીતિ ગણ્હન્તેન વિસંવાદેન્તીતિ. તં પન અરિયસચ્ચં પત્વા કિઞ્ચિ અસચ્ચંપિ હોતિયેવ. તથાહિ અનુભવનભેદમત્તં ઉપાદાયેવ વેદના સુખા દુક્ખા અદુક્ખમસુખાતિ વુત્તા. ન સબ્બાકારતો સુખભૂતત્તા. સબ્બેહિ પન અનિચ્ચતા સઙ્ખતતાદીહિ અનેકસતેહિ આકારેહિ સબ્બાપિ વેદના દુક્ખાએવ. તથા અનવજ્જસુખવિપાકટ્ઠેન કુસલભાવોપિ અકુસલં ઉપાદાયેવ વુત્તો. સબ્બેપિ હિ તેભૂમકા કુસલસમ્મતા ધમ્મા સાસવતા સંકિલેસિકતા ઓઘનિય યોગનિય ઉપાદાનિયતા સઙ્ખાતેહિ વજ્જેહિ સાવજ્જાએવ હોન્તિ. દુક્ખસચ્ચભૂતાનઞ્ચ વિપાકાનં જનનટ્ઠેન એકન્તેન દુક્ખવિપાકાએવ હોન્તિ. અજ્ઝત્તત્તિકઞ્ચ સબ્બલોકિયસમ્મતં ઉપાદાય વુત્તં. સબ્બેપિ હિ ચતુબ્ભૂ મકધમ્મા એકન્તેન અત્તાપિનામ નત્થિ. કુતો અજ્ઝત્તાનામ. બહિદ્ધાએવ હોન્તિ. સઙ્ખારે પરતો પસ્સાતિ હિ વુત્તન્તિ. અયં નયો સેસત્તિક દુકધમ્મેસુપિ યથારહં નેતબ્બો. અરિય સચ્ચંનામ સબ્બેસં તેભૂમકધમ્માનં એકન્ત દુક્ખભાવો તણ્હાય એકન્ત દુક્ખસમુદય ભાવો નિબ્બાનસ્સેવ દુક્ખનિરોધ ભાવો અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સેવ દુક્ખનિરોધમગ્ગભાવોચાતિ. ઇધમેવ હિ પરિસુદ્ધબુદ્ધીનં અરિયાનં ઞાણે અચલમાનં સબ્બાકારપરિપુણ્ણં નિપ્પરિયાયસચ્ચં હોતીતિ. તેસુ ઇધ સમ્મુતિસચ્ચં નિવત્તેન્તો પરમત્થતોતિ ઇદ માહ. તેન વુત્તં પરમત્થતોતિ પરમત્થસચ્ચતોતિ. તત્થ અત્થો દુવિધો સભાવસિદ્ધોચ પરિકપ્પસિદ્ધોચ. તત્થ યો વિના અઞ્ઞાપદેસેન કેવલં વિસું વિસું અત્તનો લક્ખણેન વિજ્જમાનો હુત્વા સિદ્ધો. સો ચિત્તાદિકો અત્થો સભાવસિદ્ધોનામ. યોપન અત્તનો લક્ખણેન વિજ્જમાનોયેવ નહોતિ. વિજ્જમાનસ્સપન અત્થસ્સ નાના પવત્તિઆકારે ઉપાદાય ચિત્તેન પરિકપ્પેત્વા સવિગ્ગહં કત્વા ગહિતો ચિત્તમયો ચિત્તનિમ્મિતો હુત્વા ચિત્તેએવ ઉપલબ્ભમાનો હોતિ. સો સત્તપુગ્ગલાદિકો અત્થો પરિકપ્પસિદ્ધો નામ. તેસુ સભાવસિદ્ધોયેવ પરમત્થોનામ. સો હિ સન્તિ ભવન્તિ બુદ્ધિસદ્દા એત્થાતિ અત્થો. એકન્તવિજ્જમાનટ્ઠેન ઇતરતો પરમો ઉક્કંસગતો અત્થોતિ પરમત્થો. અપિ ચ, યે અયં અત્થિ અયં ઉપલબ્ભતીતિ ગહેત્વા તસ્સ અભિઞ્ઞેય્યસ્સ અભિઞ્ઞત્થાય, પરિઞ્ઞેય્યસ્સ પરિઞ્ઞત્થાય, પહાતબ્બસ્સ પહાનત્થાય, સચ્છિકાતબ્બસ્સ સચ્છિકરણત્થાય, ભાવેતબ્બસ્સ ભાવનત્થાય પટિપજ્જન્તિ. તેસં તદત્થસાધને અવિસંવાદકટ્ઠેન પરમો ઉત્તમો અત્થોતિ પરમત્થો. ઇતરોપન અવિજ્જમાનત્તા તસ્સ અભિઞ્ઞાદિઅત્થાય પટિપજ્જન્તાનં તદત્થસાધને વિસંવાદકોયેવ ભવિસ્સતિ. નપન તદત્થં સાધેસ્સ તીતિ પરમત્થોતિ વત્તું નારહતીતિ.

[૧૪] વિભાવનિયં પન

‘‘પરમસ્સવા ઉત્તમસ્સ ઞાણસ્સ અત્થો ગોચરોતિ પરમત્થો’’તિપિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ પરમસદ્દોઞાણે વત્તમાનો દિસ્સતિ. નચ અત્થસદ્દો ગોચરેતિ. યઞ્ચ અનુટીકાયં સચ્ચમેવ સચ્ચિકં. સો એવ અત્થો અવિપરીતસ્સ ઞાણસ્સ વિસયભાવટ્ઠેનાતિ સચ્ચિકટ્ઠોતિ વુત્તં. તંપિ અવિપરીતેન ઞાણેન અરણીયતો ઉપગન્તબ્બ તો અત્થોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. નપરમસદ્દસ્સ અત્થન્તિ. [પરમત્થપદં]

૧૩. ચિત્તન્તિ એત્થ ચિન્તેતીતિ ચિત્તં. એત્થચ ચિન્તનક્રિયા નામ નિચ્ચં આરમ્મણાપેક્ખા હોતિ. ન હિ સા આરમ્મણેન વિના લબ્ભતીતિ. તસ્મા આરમ્મણગ્ગહણ આરમ્મણુપલદ્ધિયેવ ઇધ ચિન્તનાતિ દટ્ઠબ્બાતિ. એવઞ્હિ સતિ ભવઙ્ગસમય વિસઞ્ઞિસમયેસુ ચિત્તં આરમ્મણેન વિનાપિ પવત્તતીતિ એવં વાદીનં વાદો પટિક્ખિત્તો હોતિ. સન્તેસુપિચ નિસ્સય સમનન્તરાદીસુ તસ્સ પચ્ચયેસુ તેહિ નામં અલભિત્વા આરમ્મણપચ્ચયવસેનેવસ્સ નામં સિદ્ધન્તિ દટ્ઠબ્બં. ચિન્તેન્તિ સમ્પયુત્તકા ધમ્મા એતેનાતિ ચિત્તં. તઞ્હિ આરમ્મણગ્ગહણકિચ્ચે પુબ્બઙ્ગમભૂતન્તિ તં સમ્પયુત્તધમ્માપિ આરમ્મણં ગણ્હન્તા તસ્સ વસેનેવ ગણ્હન્તીતિ. ચિન્તનમત્તંવા ચિત્તં. સબ્બેપિ હિ ધમ્મા તંતં ક્રિયામત્તાવ હોન્તિ. ન તેસુ દબ્બંવા સણ્ઠાનં વા વિગ્ગહોવા ઉપલબ્ભતિ. પચ્ચયાયત્ત વુત્તિનો ચ હોન્તિ. ન તે અત્તનો થામેનવા બલેનવા વસેનવા સત્તિયાવા ઉપ્પજ્જિતુંપિ સક્કોન્તિ. પગેવ ચિન્તેતુંવા ફુસેતુંવાતિ. ખણમત્તટ્ઠાયિનોચ હોન્તિ, ન કદાચિ કસ્સચિ વસે વત્તિતું સક્કોન્તીતિ. તસ્મા તેસુ ઇદં દબ્બં, અયં સત્તિ, અય ક્રિયાતિ એવં વિભાગો નલબ્ભતીતિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા સબ્બેસુ પરમત્થપદેસુ એકં ભાવસાધનમેવ પધાનતો લબ્ભતિ. તદઞ્ઞ સાધનાનિપન પરિયાયતોવ લબ્ભન્તીતિ વેદિતબ્બં. એત્થ ચ દબ્બાદિવસેન અભેદસ્સ ચિન્તનસ્સ અત્થવિસેસઞાપનત્થં વિભાગ કપ્પનાવસેન ભેદકરણં પરિયાયકથાતિ દટ્ઠબ્બં. યથા સિલા પુત્તકસ્સસરીરન્તિ, તથા કરણઞ્ચ તં તં ક્રિયાસઙ્ખાત ધમ્મવિમુત્તસ્સ પરપરિકપ્પિતસ્સ કારકભૂતસ્સ અત્ત જીવ સત્ત પુગ્ગલસ્સ સબ્બસો અભાવદીપનત્થં. સતિ હિ અત્તાદિમ્હિ કિં અભેદસ્સ ભેદકપ્પનાયાતિ.

વિભાવનિયં પન

સસવિસાણં વિય અભૂતસ્સ ભૂત કપ્પના વુત્તા વિય દિસ્સતિ. અયમસ્સાધિપ્પાયો-ધમ્મેસુ કત્તાવા કારે તાવા કોચિ નત્થિ. લોકેપન અત્તપ્પધાનો ક્રિયા નિપ્ફાદકો કત્તાનામ સિદ્ધો. તસ્મા ચિન્તનકિચ્ચે અત્તપ્પધાનતા દીપનત્થં તં કત્તુભાવં ચિત્તે આરોપેત્વા ચિન્તેતીતિ ચિત્તન્તિ વુત્તં.

ચિત્તસ્સચ બલેન તંસમ્પયુત્તાનંપિ તસ્મિં કિચ્ચે તદનુકૂલપ્પવત્તિદીપનત્થં પુનકરણભાવં ચિત્તે કત્તુભાવઞ્ચ તેસુ આરોપેત્વા ચિન્તેન્તિ સમ્પયુત્તકા ધમ્મા એતેનાતિ ચિત્તન્તિ વુત્તન્તિ. અપિ ચેત્થ ચિત્તસદ્દો વિચિત્રત્થવાચકો દટ્ઠબ્બો. વુત્તઞ્હે તં સંયુત્તકે –

દિટ્ઠં વો ભિક્ખવે ચરણંનામ ચિત્તન્તિ. એવં ભન્તે. તમ્પિ ખો ભિક્ખવે ચરણં ચિત્તં ચિત્તેનેવ ચિન્તિતન્તિ. તેનાપિ ખો ભિક્ખવે ચરણેન ચિત્તેન ચિત્તઞ્ઞેવ ચિત્તતરન્તિ, ના હં ભિક્ખવે અઞ્ઞં એકનિકાયંપિ સમનુપસ્સામિ યં એવં ચિત્તં. યથયિદં ભિક્ખવે તિરચ્છાનગતા પાણા. તેપિ ખો ભિક્ખવે તિરચ્છાનગતા પાણા ચિત્તેનેવ ચિત્તિકતા. તેહિપિ ખો ભિક્ખવે તિરચ્છાન ગતેહિ પાણેહિ ચિત્તઞ્ઞેવ ચિત્તતરન્તિ.

તત્થ ચરણંનામ ચિત્તન્તિ યત્થવિચિત્રાનિ દિબ્બવિમાનાદીનિ ચિત્તકમ્માનિ કત્વા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ પુઞ્ઞં કરોન્તા ઇધચિધચ નિબ્બત્તાતિ દસ્સેન્તો વિચરન્તિ. તસ્સ પટકોટ્ઠકસ્સેતં નામં. ચિત્તેનાતિ નિસ્સક્કે કરણવચનં. યથયિદન્તિ યથા ઇમે. ચિત્તિકતાતિ વિચિત્રા કતા. એત્થચ ચિત્તવિચિત્તકાય સઞ્ઞાવિચિત્તા. સઞ્ઞાવિચિત્તતાય તણ્હાવિચિત્તા. તણ્હાવિચિત્તતાય કમ્માનિ વિચિત્તાનિ. કમ્મવિચિત્ત તાય યોનિયો વિચિત્તા. યોનિવિચિત્તતાય તેસં તિરચ્છા નગતાનં વિચિત્તતા વેદિતબ્બા. [વચનત્થો]

તં તં સભાવો લક્ખણં, કિચ્ચસમ્પત્તિયો રસો;

ગય્હાકારો ફલંવાપિ, પચ્ચુપટ્ઠાન સઞ્ઞિતં.

આસન્નકારણં યં તં, પદટ્ઠાનન્તિ તં મતં;

ધમ્માનં વવત્થાનાય, અલં એતે વિબુદ્ધિનો.

આરમ્મણવિજાનનલક્ખણં ચિત્તં, પુબ્બઙ્ગમરસં, સન્ધાનપચ્ચુપટ્ઠાનં, નામરૂપપદટ્ઠાનં. [ચિત્તં]

૧૪. ચેતસિકન્તિ એત્થ ચેતસિ ભવં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ચેતસિકં. ફસ્સાદિ ધમ્મજાતં. એત્થચ તદાયત્તવુત્તિતા નામ એકુપ્પાદતાદીહિ લક્ખણેહિ ચિત્તેન સહ એકી ભૂતસ્સ વિય પવત્તિ. એતેન યા ચિત્તસ્સ જાતિ. સાએવ ફસ્સાદીનં. યા ચિત્તસ્સ જરા, યં ચિત્તસ્સ મરણં, યં ચિત્તસ્સ આરમ્મણં, યં ચિત્તસ્સ વત્થુ, તદેવ ફસ્સાદીનન્તિ એવં એકપુપ્ફ મઞ્જરિયં એકવણ્ટુપનિબ્બન્ધાનિ પુપ્ફાનિ વિય ચિત્તેન સહ એકજાતિયાદિ ઉપનિબ્બન્ધા ફસ્સાદયો ધમ્મા ઇધ ચેતસિકંનામાતિ સિદ્ધા હોન્તિ. એવઞ્ચ સતિ ચિત્તંપિ તેહિ ફસ્સાદીહિ સહ તથેવ આયત્તં પવત્તતીતિ તંપિ ફસ્સિકં વેદનિકન્તિઆદિના વત્તબ્બન્તિ ચે. ન. ચિત્તસ્સેવ જેટ્ઠકત્તા. મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયાતિ હિ વુત્તં. એત્થચ મનોમયાતિ મનસાએવ પકતા નિમ્મિતા ચિત્તક્રિયા ભૂતાતિ અત્થો. એતેન તે ફસ્સાદયો ધમ્મા ચિત્તેન વિના નુપલબ્ભન્તીતિ દસ્સેતિ. ચિત્તંપન તેહિ કેહિચિ વિનાપિ પવત્તતિયેવ. પઞ્ચવિઞ્ઞાણ ચિત્તઞ્હિતેહિ કેહિચિ વિતક્કાદીહિ વિના ઉપ્પજ્જતીતિ. તસ્મા તેસઞ્ઞેવ તદાયત્ત વુત્તિતા વત્તબ્બા ન ચિત્તસ્સાતિ.

[૧૫] વિભાવનિયં પન

એકાલમ્બણતા મત્તેન તેસં તદાયત્તવુત્તિતં ચેતસિ કત્તઞ્ચ વિભાવેતિ. તં ન સુન્દરં.

ન હિ એકાલમ્બણતામત્તેન ચેતસિકંનામ જાતન્તિ. એત્થ ચ લોકે નાનાવણ્ણધાતુયો ઉદકે ઘંસિત્વા વત્થુમ્હિ નાના ચિત્તકમ્માનિ કરોન્તિ, તત્થ વત્થુમ્હિ ફરણં બન્ધનઞ્ચ ઉદકસ્સેવ કિચ્ચં, ન વણ્ણધાતૂનં. નાનારૂપ દસ્સનં વણ્ણધાતૂનમેવ કિચ્ચં, ન ઉદકસ્સ. તત્થ વત્થુવિય આરમ્મણં દટ્ઠબ્બં. ઉદકંવિય ચિત્તં. નાના વણ્ણધાતુયોવિય ચેતસિકધમ્માતિ. [ચેતસિકં]

૧૫. રૂપન્તિ એત્થ રુપ્પતીતિ રૂપં. સીતુણ્હાદીહિ વિરોધિ પચ્ચયેહિ વિસમ પવત્તિ વસેન વિકારં આપજ્જતિ, તેહિ વા વિકારં આપાદીયતીતિ અત્થો. યથાહ –

રુપ્પતીતિ ખો ભિક્ખવે તસ્મા રૂપન્તિ વુચ્ચતિ. કેન રુપ્પતિ. સિતેનપિ રુપ્પતિ. ઉણ્હેનપિ રુપ્પતિ. જિઘચ્છાયપિ રુપ્પતિ. વિપાસાયપિ રુપ્પતિ. ડંસ મકસ વાતાતપ સરિં સપ સપ્ફસ્સેહિપિ રુપ્પતીતિ. રુપ્પતીતિચ રુપ્પતિ, કુપ્પતિ, ઘટ્ટીયતિ, પિળી યતિ, ભિજ્જતીતિ.

મહાનિદ્દેસે વુત્તં. અયમેત્થ પિણ્ડત્થો, યે ધમ્મા ચિરટ્ઠિતિકાચ હોન્તિ સપ્પટિઘસભાવાચ. તેસઞ્ઞેવ ઠિતિક્ખણેસુ વિરોધિપચ્ચયેહિ સમાગમોનામ હોતિ. નપનઞ્ઞેસં પરિત્તક્ખણાનં અપ્પટિઘસભાવાનન્તિ. તેસઞ્હિ અપ્પટિઘસભાવાનં સુખુમ રૂપાનંપિ બહિદ્ધા સીતાદીહિ સમાગમોનામ નત્થિ. કુતો પરિત્તક્ખણાનં અપ્પટિઘસભાવાનઞ્ચ અરૂપધમ્માનન્તિ. યદિએવં સુખુમરૂપાનં અરૂપતાપત્તિ સિયાતિ. નસિયા. ઓળારિકરૂપેહિ સમાનગતિ કત્તા. તાનિહિ ઓળારિકેસુ રુપ્પમાનેસુ રુપ્પન્તિયેવાતિ. સમાગમોચ નામ ઇધ થપેત્વા આપાતગમનં આરમ્મણકરણઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરુદ્ધાનં ઠિતિપત્તાનં ઓળારિકરૂપાનં મહાભૂતાનમેવવા અઞ્ઞમઞ્ઞાભિઘટ્ટનં વુચ્ચતિ, રુપ્પતિ ઘટ્ટીયતિ પીળીયતીતિ હિ વુત્તં. રુપ્પનઞ્ચનામ પરસેનાયુદ્ધેન રટ્ઠખોભોવિય કલાપન્તરગતધાતૂનં કુપ્પનં ભિજ્જનંચ વુચ્ચતિ. કુપ્પતિ ભિજ્જતીતિ હિ વુત્તં. એત્થચ કુપ્પતીતિ ખોભતિ ચઞ્ચલતિ, ભિજ્જતીતિ વિકારં આપજ્જતિ. યસ્મિં ખણે વિરોધિપચ્ચયસમાગમં લભન્તિ. તતો પટ્ઠાય સયંપિ વિકારપત્તા હોન્તિ. ઓમત્તાધિમત્તરૂપસન્તતીનં ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયભાવં પત્તા હોન્તીતિ અત્થો. અપિચેત્થ રુપ્પનં દુવિધં વડ્ઢનં, હાયનઞ્ચ. તદુભયંપિ કપ્પવુટ્ઠાને કપ્પસણ્ઠાને નાનાઆયુકપ્પ સંવચ્છર ઉતુ માસ રત્તિ દિવાદીનં પરિવત્તનેચ પાકટં હોતીતિ. કસ્મા પન રૂપન્તિ નામં ઘટ્ટનવસેન રુપ્પનધમ્માનમેવ સિદ્ધન્તિ. તેસમેવ સવિગ્ગહત્તા. રૂપધમ્મા હિ સમૂહસણ્ઠાનાદિ ભાવપત્તિયા સવિગ્ગહા હોન્તિ. તસ્મા તેસમેવ રુપ્પનં પચ્ચક્ખતોપિ લોકસ્સ પાકટન્તિ તેસ્વેવ રૂપન્તિ નામં સિદ્ધન્તિ દટ્ઠબ્બં. અરૂપધમ્મા પન અવિગ્ગહાતિ ન તેસં વિકારો પચ્ચક્ખતો લોકસ્સ પાકટો હોતિ. તં તં રૂપવિકારં દિસ્વાવા સુત્વા વા પુચ્છિત્વાયેવ વા સો લોકેન જાનિતબ્બો અઞ્ઞત્ર પરચિત્તવિદૂહિ. તસ્મા તેસં રૂપતાપત્તિ નત્થીતિ.

[૧૬] વિભાવનિયં પન

તેસં રૂપતાપત્તિપ્પસઙ્ગો સીતાદિગ્ગહણ સામત્થિયેન નિવત્તિતો. યસ્મા પન વોહારોનામ લોકોપચારેન વિના નસિજ્ઝતિ. લોકોપચારોચ પાકટનિમિત્તવસે નેવ પવત્તો. તસ્મા ઇધ સીતાદિગ્ગહણેન વિનાપિ તપ્પસઙ્ગનિવત્તિ લોકતોવ સિદ્ધાતિ દટ્ઠબ્બા.

યસ્મા ચ બ્રહ્મલોકે બ્રહ્માનં કાયવિકાર વચીવિકારા ચ ઇદ્ધિવિકુપ્પનાવસપ્પવત્તા નાનારૂપવિકારાચ દિસ્સન્તિયેવ. તેચ એકેન પરિયાયેન રુપ્પનાકારાએવ નામ હોન્તિ, તસ્મા તેસં વસેન તત્થ રૂપાનં રૂપતાસિદ્ધિ હોતીતિ વેદિતબ્બં. રૂપયતિ વા અત્તનો સભાવેન પકાસતીતિ રૂપં. અરૂપધમ્મા હિ ન અત્તનો સભાવેન પાકટા હોન્તિ. રૂપસન્નિસ્સયેનેવ ગહેતબ્બા. ઇદં પન અત્તનો સભાવેનેવ પાકટં પઞ્ચવિઞ્ઞાણેહિપિ ગહેતબ્બન્તિ. ઇમસ્મિં અત્થે સતિ બ્રહ્મલોકે રૂપાનંપિ ઉજુ કતોવ રૂપતાસિદ્ધિ હોતીતિ.

[૧૭] વિભાવનિયં પન

અનુગ્ગાહકાનં સીતાદીનં વસેન તં સભાવા નાતિવત્તન વસેનચ તત્થ રૂપતાસિદ્ધિ વિભાવિતા. યસ્માપન સીતે નાપિ ઉણ્હેનાપીતિઆદિવચનં નિદસ્સનમત્તં હોતિ. કમ્મ ચિત્તાહારાનંપિ વસેન રુપ્પનસ્સ સમ્ભવતો, તથાહિ સઞ્ઞા વિઞ્ઞાણાનિપિ રૂપારમ્મણરસારમ્મણેહિ એવ પાળિયં નિદ્દિટ્ઠાનિ. ન હિ સઞ્ઞા રૂપંએવ સઞ્જાનાતિ. ન ચ વિઞ્ઞાણં રસ મેવ વિજાનાતિ. નિદસ્સનમત્તેન દેસના હોતીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ. તસ્મા સીતાદિગ્ગહણં અમુઞ્ચિત્વાવ તત્થ રૂપતાસિદ્ધિવિભાવનેન પયોજન નત્થીતિ. [રૂપં]

૧૬. નિબ્બાનન્તિ એત્થ નિબ્બાયન્તિ સબ્બે વટ્ટદુક્ખસન્તાપા એતસ્મિન્તિ નિબ્બાનં. નિબ્બાયન્તીતિ યે કિલેસાવા ખન્ધાવા અભાવિતમગ્ગસ્સ આયતિં ઉપ્પજ્જનારહપક્ખે ઠિતા હોન્તિ. તેયેવ ભાવિતમગ્ગસ્સ અનુપ્પજ્જનારહપક્ખં પાપુણન્તીતિ અત્થો. ન હિ ખણત્તયં પત્વા નિરુદ્ધા અતીતધમ્મા નિબ્બાયન્તિ નામ. પચ્ચુપ્પન્નેસુ આયતિં અવસ્સં ઉપ્પજ્જમાનેસુચ ધમ્મેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ. વટ્ટદુક્ખસન્તાપાતિ કિલેસવટ્ટ કમ્મવટ્ટ વિપાકવટ્ટ દુક્ખસન્તાપા. ન હિ તિવિધ વટ્ટદુક્ખસન્તાપરહિતાનં રુક્ખાદીનં અનુપ્પાદનિરોધો નિબ્બાનંનામ હોતીતિ. એતસ્મિન્તિ વિસયે ભુમ્મં. યથા આકાસે સકુણા પક્ખન્તીતિ. યેહિ તે નિબ્બાયન્તિ. તેસં તબ્બિનિમુત્તં અઞ્ઞં નિબ્બુતિટ્ઠાનંનામ કિઞ્ચિ નત્થીતિ. નિબ્બાયન્તિ વા અરિયજના એતસ્મિન્તિ નિબ્બાનં. નિબ્બન્તિ ધીરા યથયં પદીપોતિ હિ વુત્તં. નિબ્બાયન્તીતિ તં તં કિલેસાનંવા ખન્ધાનંવા પુન અપ્પટિસન્ધિકભાવં પાપુણન્તીતિ અત્થો. એકસ્મિન્તિ વિસયેએવ ભુમ્મં, એતસ્મિં અધિ ગતેતિપિ યોજેન્તિ. ટીકાસુપન ભવાભવં વિનનતો સંસિબ્બન તો વાનં વુચ્ચતિ તણ્હા. તતો નિક્ખન્તન્તિ નિબ્બાનન્તિ વુત્તં.

[૧૮] વિભાવનિયં પન

‘‘નિબ્બાભિવા એતેન રાગગ્ગિઆદિકોતિ નિબ્બાન’’ન્તિપિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ મગ્ગેવિય નિબ્બાને કત્થચિ કરણસાધનં દિટ્ઠં, નચ નિબ્બાનં નિબ્બૂતિ ક્રિયાસાધને રાગાદિકસ્સ કત્તુનો સહ કારિપચ્ચયો હોતીતિ. [નિબ્બાનં]

દુતીયગાથાય પરમત્થદીપના નિટ્ઠિતા.

ચિત્તસઙ્ગહ-પરમત્થદીપની

૧૭. ઇદાનિ ઉદ્દેસક્કમેન ચિત્તં તાવ નિદ્દિસન્તો તત્થ ચિત્તન્તિઆદિમાહ. તત્થાતિ તેસુ ચતૂસુ અભિધમ્મત્થેસુ. તાવ પથમં. ચત્તારો વિધા પકારા યસ્સ તં ચતુબ્બિધં.

૧૮. કામાવચરન્તિ એત્થ કામીયતીતિ કામો. કામેન્તિવા એત્થ સત્તા અવિક્ખમ્ભિતકામરાગત્તા કામરતિયાએવ રમન્તિ. ન ઉપરિભૂમીસુ વિય ઝાનરતિયાતિ કામો. એકાદસવિધા કામભૂમિ. નનુ ચેત્થ ઝાનલાભિનોપિ સન્તીતિ. ન ન સન્તિ. તેપન કદાચિ દેવાતિ નત્થેત્થ દોસો. અવીચિનિરયાદયો કથં કામીયન્તિ. કથઞ્ચ તત્થ સત્તા કામરતિયા રમન્તીતિ. નિમિત્તસ્સાદવસેનવા ભવનિકન્તિવસેનવાતિ. મરણકાલે હિ ઉપટ્ઠિતા નિરયગ્ગિજાલા સુવણ્ણવણ્ણાવિય ખાયન્તિ. એકો કિર મિચ્છાદિટ્ઠિકો બ્રાહ્મણો મરણમઞ્ચે નિપ્પન્નો હોતિ. તસ્સ આચરિયબ્રાહ્મણા સમીપે ઠત્વા બ્રહ્મલોકં ભો ગચ્છાતિ વદન્તિ. તસ્સપન અવીચિનિરયે અગ્ગિજાલા ઉપટ્ઠહન્તિ. તદા સો ભો આચરિયા સુવણ્ણવણ્ણા પઞ્ઞાયન્તીતિ આહ. એસ ભો બ્રહ્મલોકો. તત્થ ગચ્છાતિ વદન્તિ. સો કાલઙ્કત્વા અવીચિમ્હિ ઉપ્પજ્જિ. એવં નિમિત્તસ્સાદવસેન તે કામીયન્તિ. તત્થ ઉપ્પન્નાનંપિ ભવનિકન્તિનામ હોતીતિ. અપિચ, તત્થ ઉપ્પન્ના અવિક્ખમ્ભિતકામરાગાએવ હોન્તિ, ઓકાસે સતિ કામરતિયા રમિસ્સન્તિ યેવાતિ. તસ્મિં કામે અવચરતીતિ કામાવચરં. એત્થચ અવચરતીતિ પદસ્સ ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો ન ગહેતબ્બો. સો હિ અત્થો પાળિયાચ નસમેતિ. નાનાદોસયુત્તોચ હોતીતિ. યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્નાતિ હિ પાળિયં વુત્તં. યદિ ચેત્થ સો અત્થો અધિપ્પેતો સિયા. એવં સભિ એત્થાવચરા એત્થુપ્પન્નાતિ વુત્તં સિયા. નપન વુત્તં. નચ પરિયાપન્નસદ્દો ઉપ્પન્નસદ્દેન સહ સમાનત્થોતિ સક્કા વત્તું. ન હિ લોકુત્તરચિત્તાનિ તીસુ ભવેસુ ઉપ્પન્ના નિપિ તત્ર પરિયાપન્નાનિયેવ હોન્તીતિ. એવં તાવ પાળિયા નસમેતીતિ.

યદિચ સો અત્થો ગહિતો સિયા. એવઞ્ચ સતિ તસ્મિં કામે યે મહગ્ગત લોકુત્તરધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. તેસંપિ કામા વચરતાપત્તિદોસો રૂપાવચરતાદિ મુત્તિદોસોચ આપજ્જતિ. યેચ કામાવચરધમ્મા રૂપારૂપભૂમીસુ ઉપ્પજ્જન્તિ. તેસઞ્ચ રૂપારૂપા વચરતા પત્તિદોસો કામાવચરતા મુત્તિદોસોચ આપજ્જતીતિ. નનુ યેભુય્યવુત્તિવસેનપિ કેસઞ્ચિ નામલાભો હોતિ. યથા વનચરકો સઙ્ગામાવચરોતિ. તસ્મા ઇધપિ તેસં ધમ્માનં અત્તનો અત્તનો ભુમ્મીસુ ઉપ્પન્નબહુલત્તા કામાવચરાદિ નામલાભે સતિ ન કોચિ દોસોતિ.ન. એવઞ્હિ સતિ લોકુત્તર ધમ્માનં કામાવચરતાદિ મુચ્ચનત્થં યેભુય્યેન ઉપ્પન્નભૂમિ વિસું વત્તબ્બા સિયા. ન ચ સા નામભૂમિ અત્થિ. યત્થ તે યેભુય્યેન ઉપ્પજ્જન્તીતિ. તેહિ ઉપ્પજ્જન્તા તીસુ ભવેસુ એવ ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્મા તેસં કામ રૂપારૂપાવચરતાપત્તિદોસો દુન્નિવારો સિયાતિ. એવં નાનાદોસયુત્તો હોતીતિ. તસ્માસ્સ તથા અત્થં અગ્ગહેત્વા એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્નાતિ ભગવતા સંવણ્ણિતેન પાળિનયેનેવસ્સ અત્થો ગહેતબ્બોતિ. અયઞ્હેત્થ અત્થો. કામે અવચરતિ પરિયાપન્નભાવેન તસ્મિં અજ્ઝોગાહેત્વા ચરતિ પવત્તતીતિ કામાવચરન્તિ. પરિયાપન્નભાવોચનામ અત્તનો આધારભૂતેન તેન કામેન સહ સમાનજાતિગોત્તનામતા સઙ્ખાતેહિ પરિતોભાગેહિ તસ્મિં કામે આપન્નભાવો અનુપ્પવિટ્ઠ ભાવો. અન્તોગધભાવોતિ વુત્તં હોતિ. સોચ તથા પરિયાપન્નભાવો પરિગ્ગાહિનિયા કામતણ્હાય કતોતિ દટ્ઠબ્બો. એત્તાવતા યેધમ્મા રૂપારૂપસત્તસન્તાનભૂતાપિ મય્હં એતેતિ કામ તણ્હાય પરિગ્ગહિતા કામે પરિયાપન્નાવ હોન્તિ. તે કામાવચરાનામાતિ સિદ્ધા હોન્તિ. રૂપારૂપા વચરેસુપિ અયં નયો નેતબ્બો. તેસુપન રૂપતણ્હા અરૂપતણ્હાચ પરિગ્ગાહિની તણ્હા દટ્ઠબ્બા.

યેપન ધમ્મા તિણ્ણં તણ્હાનં પરિગ્ગહવિમુત્તા હોન્તિ. તે તીસુ ભવેસુ ઉપ્પન્નાપિ તત્ર અપરિયાપન્નાએવ હોન્તીતિ લોકુત્તરા નામ જાતાતિ વેદિતબ્બા. એત્થચ પટ્ઠાને આરુપ્પે કામચ્છન્દં નીવરણં પટિચ્ચ ઉદ્ધચ્ચનીવરણન્તિઆદિના અરૂપસત્તસન્તાનેપિ કામચ્છન્દસઙ્ખાતાય કામતણ્હાય ઉપ્પત્તિ વુત્તા. તસ્મા રૂપારૂપ ભૂમીસુ ઉપ્પન્નાનં કામધમ્માનં પરિગ્ગાહિનીતણ્હા રૂપારૂપસત્તસન્તાન ગતાપિ દટ્ઠબ્બા. પાળિયં કામચ્છન્દનીવરણન્તિ ઇદં નીવરણજાતિકત્તા વુત્તં. ન હિ ઝાનભૂમીસુ એકન્તનીવરણકિચ્ચાનિ નીવરણાનિ સક્કા લદ્ધુન્તિ. અત્ર કામભેદો વત્તબ્બો. દ્વેકામા કિલે સકામોચ, વત્થુકામોચાતિ. તત્થ થપેત્વા રૂપારૂપરાગે અઞ્ઞો સબ્બોપિ લોભો ઇમસ્મિં ચતુબ્ભૂમિપરિચ્છેદે કિલે સકામોનામ. થપેત્વાચ રૂપારૂપાવચરધમ્મે અઞ્ઞે સબ્બેપિ તીસુ ભૂમીસુ ઉપ્પન્ના કામાવચરધમ્મા વત્થુકામોનામાતિ. યંપન અટ્ઠસાલિનિયં સબ્બેપિ તેભૂમકા ધમ્મા વત્થુકામોતિ વુત્તં. તં મહાનિદ્દેસે નિદ્દિટ્ઠેન સુત્તન્તિકપરિયાયેન વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. ન હિ રૂપારૂપાવચરધમ્મા અભિધમ્મે કામનામેન વુત્તા અત્થીતિ. [કામાવચરપદં]

૧૯. રૂપાવચરં અરૂપાવચરન્તિ એત્થ રૂપારૂપસદ્દા તાસુ ભૂમીસુ નિરુળ્હાતિ દટ્ઠબ્બા. અપિચ દ્વે ભૂમિયો રૂપભૂમિ, અરૂપભૂમીતિ. તત્થ રુપ્પનલક્ખણં રૂપં યત્થ નત્થિ, સા ચતુબ્બિધા ભુમ્મિ અરૂપભૂમિનામ. સેસા સત્તવીસતિવિધા ભુમ્મિ રૂપભૂમિનામ. તત્થચ હેટ્ઠા એકાદસવિધા ભુમ્મિ ઓળારિકેન કામેન વિસેસેત્વા કામ ભૂમીતિ વુત્તા. ઉપરિ સોળસવિધા ભુમ્મિ રૂપભૂમિઇચ્ચેવ વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. યત્થપન તણ્હાવા ઝાનાનિવા રૂપારૂપસદ્દેહિ વુત્તાનિ. તત્થ નિસ્સયસ્સનામં નિસ્સિતે આરોપનવસેન નિસ્સયોપચારો વેદિતબ્બો. યત્થચ કામાવચરાદિસદ્દેહિ ભૂમિએવ વુત્તા. તત્થ નિસ્સિતસ્સ નામં નિસ્સયે આરોપનવસેન નિસ્સિતો પચારોતિ. યમેત્થ વત્તબ્બં, તં કામાવચરપદે વુત્તનયમેવાતિ. અયમેત્થ તેભૂમક પરિચ્છેદે પાળિઅનુગતા પરમત્થદીપના. યથાહ –

કતમે ધમ્મા કામાવચરા. હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો પરનિમ્મિતવસવત્તીદેવે અન્તો કરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના ખન્ધધાતુઆયતના રૂપા વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં. ઇમેધમ્મા કામાવચરા. કતમે ધમ્મા રૂપાવચરા. હેટ્ઠતો બ્રહ્મલોકં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો અકનિટ્ઠે દેવે અન્તો કરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના સમાપન્નસ્સવા ઉપપન્નસ્સવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સવા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, ઇમે ધમ્મા રૂપાવચરા. કતમે ધમ્મા અરૂપાવચરા. હેટ્ઠતો આકાસાનઞ્ચાયતનુપગે દેવે પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો નેવસઞ્ઞા નાસઞ્ઞા યતનુપગે દેવે અન્તો કરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે. લ. ઇમે ધમ્મા અરૂપાવચરાતિ.

[૧૯] ટીકાસુ પન

યથાવુત્તં સુવિસદં પાળિનયં અગ્ગહેત્વા અઞ્ઞથા વચનત્થાચ વિનિચ્છયાચ એત્થ વુત્તા. સબ્બે તે સારતો ન પચ્ચેતબ્બાતિ.

નનુ અટ્ઠસાલિનિયમેવ તેચ અઞ્ઞેચ અત્થા વુત્તાતિ. સચ્ચં. ભૂતંપન સુવિસદં પાળિઅનુગતં અત્થં ઞત્વા કિંવિક્ખેપેનાતિ.

૨૦. લોકુત્તરન્તિ એત્થ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો વુચ્ચતિ યથાવુત્તો તેભૂમકધમ્મો. યથાહ લુજ્જતિ પલુજ્જતીતિ ખો ભિક્ખવે તસ્મા લોકોતિ વુચ્ચતીતિ. એવં સન્તે લોકુત્તરધમ્માનંપિ નિબ્બાનવજ્જાનં લોકતાપત્તિ સિયા. કસ્મા, તેસંપિ લુજ્જનપલુજ્જનધમ્મત્તાતિ. નસિયા. યત્થ હિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતોતિ મહાજનસ્સ મિચ્છાગાહો નિવિસતિ. તત્થેવ તસ્સ નિવારણત્થં અયં લોકસમઞ્ઞા નિયમીયતિ. તસ્મા સબ્બસો મિચ્છાગાહવિમુત્તાનં તેસં લોકતાપત્તિ નત્થીતિ વદન્તિ. યેસંવા લુજ્જનંપલુજ્જનઞ્ચ મહાજનસ્સ પાકટં. તેસઞ્ઞેવ લોકતાસિદ્ધીતિ નત્થિ લોકુત્તરાનં લોકત્તપ્પસઙ્ગોતિ. લોકતો ઉત્તરતીતિ લોકુત્તરં. મગ્ગચિત્તં. તતો ઉત્તિણ્ણન્તિ લોકુત્તરં. ફલચિત્તં. નિબ્બાનંપન ઇધ નલબ્ભતીતિ. ઉત્તરણઞ્ચેત્થ તણ્હાત્તયગ્ગાહ વિમુત્તિયા તીસુ લોકેસુ અપરિયાપન્નભાવોયેવ. સોચ અપરિયાપન્નભાવો કેસં ધમ્માનં અધિટ્ઠાન ભૂતોવિય ગય્હતીતિ વિસું એકા ચતુત્થી અવત્થાભૂમિનામાતિ.

ચતુબ્ભૂમિવિભાગસ્સ પરમત્થદીપના નિટ્ઠિતા.

૨૧. એવં ચિત્તં ભૂમિભેદેન હીનપણીતા નુક્કમતો ચતુધા નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ તદેવ ચતુબ્બિધં ચિત્તં યથાનિદ્દિટ્ઠક્કમેન વિભજન્તો પથમં કામાવચરચિત્તં. તત્થચ હીનં અસોભણચિત્તં. તત્થચ સબ્બહીનં અકુસલચિત્તં તાવ દસ્સેતું સોમનસ્સસહ ગતન્તિઆદિમાહ. એત્થચ કામાવચરચિત્તસ્સપિ અકુસલાહેતુક સહેતુકાનુક્કમો હીન પણીતાનુક્કમવસેન વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

[૨૦] વિભાવનિયં પન

ઉપરિ વુચ્ચમાનાનં બહૂનં ચિત્તાનં સોભણસઞ્ઞાકરણસુખત્થં અપ્પકે પાપાહેતુકેયેવ પથમં દસ્સેન્તોતિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.