વીથિમુત્ત સઙ્ગહ પરમત્થદીપની

૧૪૩. એવં પવત્તિકાલે પવત્તિસઙ્ગહં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પટિસન્ધિયં પવત્તિસઙ્ગહં દસ્સેતું આદિગાથ માહ. એવં વુત્તનયેન પવત્તિયં પવત્તિસઙ્ગહોનામ વીથિચિત્તવસેન ઉદીરિતોકથિતો. ઇદાનિ સન્ધિયં પવત્તિસઙ્ગહો નામ વીથિમુત્ત ચિત્તાનં વસેન વુચ્ચતીતિ યોજના. એત્થચ પટિસન્ધિયં ચિત્તચેતસિકાનં પવત્તિયા કથિતાય તતો પરં ભવઙ્ગકાલેચ ચુતિકાલેચ તેસં પવત્તિ કથિતાયેવ હોતીતિ કત્વા સન્ધિયમિચ્ચેવ વુત્તં.

[૧૪૧] વિભાવનિયં પન

પરતો મરણુપ્પત્તિયં પથમં ચુતિં દસ્સેત્વા પચ્છા અનન્તરે પટિસન્ધિયા વક્ખમાનત્તા ઇધ સન્ધિગ્ગહણેન અતીતા નન્તર ચુતિપિ ગહેતબ્બાતિ અધિપ્પાયેન યં વુત્તં ‘‘તદાસન્નતાય તંગહણેનેવ ગહિતચુતિકાલેચા’’તિ. તં ન યુજ્જતિયેવ.

વીથિમુત્તાનઞ્હિ વિસયપ્પવત્તિનામ અતીતાનન્તરભવે મરણુપ્પત્તિયંએવ સિદ્ધાતિ એકસ્મિં ભવે વિસયપ્પપત્તિયા સહ તેસં પટિસન્ધિપમુખાનં વીથિમુત્તચિત્તાનં પવત્તિદસ્સનત્થંએવ તાય અતીતાનન્તરચુતિયા સદ્ધિં મરણુપ્પત્તિવિધાનં થેરેન દસ્સિતન્તિ. ભવન્તિ સત્તા સઙ્ખારાચ એતાસૂતિ ભૂમિયો. અયોતિ વડ્ઢિ. અત્થતો પન સુખંચ સુખહેતુ સુખપચ્ચયાચ વેદિતબ્બા. યેભુય્યેન તતો અયતો અપગતા એત્થ નિબ્બત્તા સત્તાતિ અપાયો. સોએવ ભૂમીતિ અપાયભૂમિ. ઓળારિકેન કામરાગેન કામીયતીતિ કામો. ગન્તબ્બા ઉપગન્તબ્બાતિ ગતિ. ગચ્છન્તિ સત્તા એત્થાતિવા ગતિ. અનેકવિધસમ્પત્તીનં અધિટ્ઠાનતાય સોભણાગતિ સુગતિ. કામોચ સો સુગતિચાતિ સમાસો. નત્થિ યથાવુત્તો અયો એત્થાતિ નિરયો. નિચ્ચં વા રયન્તિ કમ્પન્તિ ફન્દન્તિ સત્તા દુક્ખપ્પત્તા એત્થાતિ નિરયો. મનુસ્સા વિય ઉદ્ધં ઉચ્ચા અહુત્વા તિરો અઞ્ચિતા આયતાતિ તિરચ્છાના. યુવન્તિ નાના વણ્ણસણ્ઠાનાપિ સત્તા સમાનજાતિતાય એકીભૂતાવિય હોન્તિ એતાયાતિ યોનિ. જાતિ.

વિભાવનિયં પન

ખન્ધાનં પવત્તિવિસેસોતિ વુત્તં.

તિરચ્છાનાનં યોનિ તિરચ્છાનયોનિ. પેચ્ચ ઇતા ગતાતિ પેતા. ઇતો અપક્કમ્મ ચવિત્વા ભવન્તરે ગતાતિ અત્થો. યેકેચિ કાલઙ્કતા. દિવઙ્ગતાપિ હિ લોકે કાલઙ્કતા પેતાતિ વુચ્ચન્તિ. ઇધ પન સુખસમુસ્સયતો પેચ્ચ પકટ્ઠં પવાસં દૂરં ગતાતિ અત્થેન યાવ તતો ન મુચ્ચન્તિ. તાવ નિચ્ચં દુક્ખપ્પત્તા લક્ખણસંયુત્તાદીસુ આગતા તતીયા અપાયિકસત્તા અધિપ્પેતા. પેતાનં સમૂહો પેત્તિ. પેત્તિયા વિસયોતિ પેત્તિ વિસયો. વિસયોતિચ પવત્તિદેસો વુચ્ચતિ. અસુરકાયોતિ એત્થ સુરા વુચ્ચન્તિ ઉપરિ દેવા સુરન્તિ ઇદ્ધિવિસેસેહિ દિબ્બન્તિ, સુટ્ઠુવા રમન્તિ કામસુખરતિં પચ્ચનુભવન્તીતિ કત્વા. ન સુરાતિ અસુરા. વેપચિત્તિ પહારાદાદયો સન્ધાય સુરપટિપક્ખા સુર સદિસાવાતિ અત્થો. વિયઙ્કરમાતા ઉત્તરમાતાદયો વિનિ પાતિકે સન્ધાય ખુદ્દકસુરા ચૂળકસુરાતિ અત્થો. યમરાજા દયો વેમાનિકપેતે સન્ધાય એકદેસેન સુરસદિસાતિ અત્થો. વેમાનિકપેતાપિ હિ કત્થચિ અસુરકાયાતિ આગતા. લોકન્તરિક નેરયિકે સન્ધાય સબ્બસો સુરગુણ રહિતાતિ અત્થો. તેપિ હિ બુદ્ધવંસનિદાનટ્ઠકથાયં જાતિદુક્ખ નિદ્દેસેસુચ અસુરકાયાતિ વુત્તા. તથા કાલકઞ્ચિકપેતે સન્ધાય સબ્બસો સુરભાવરહિતાતિ અત્થો. ઇતિ પઞ્ચન્નં અસુરાનં વસેન અત્થવિભાગો વેદિતબ્બો. દિબ્બા વત ભોકાયા પરિહાયિસ્સન્તિ, પરિપૂરિસ્સન્તિ અસુરકાયાતિ ઇમસ્મિં સુત્તપદે ચત્તારોપિ અપાયા અસુરકાયાતિ અટ્ઠકથાયં વણ્ણિતા.

તત્થ વેપચિત્તિ પહારાદાદયો અસુરા તાવ તિંસેસુ દેવેસુ સઙ્ગહિતા. વિનિપાતિકાસુરા ચાતુમહારાજિકદેવેસુ. તથા વેમાનિકપેતાસુરા. તેપિ હિ વિનિપાતિકાસુરા વિય તિહેતુકાપિ દુહેતુકાપિ અહેતુકાપિ હોન્તીતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તા. યમરાજાનો પન વેસ્સભૂ નોત્તિચ પેત્તિ રાજા સોમો યમો વેસ્સવણોચ રાજાતિ એવં કથા વત્થુપાળિયં આગતા વેસ્સભૂઆદયો સયં મહિદ્ધિકા મહાનુભાવા વેમાનિકપેતરાજાનો હુત્વાપિ નેરયિકેસુ સત્તેસુ કારુઞ્ઞતં પટિચ્ચ હેટ્ઠા નિરયલોકેસુપિ રજ્જં કારેન્તિયેવ. તેનેવ હિ સબ્બે પેતલોકાપિ નિરયલોકાપિ યમલો કાતિચ યમવિસયાતિચ વુચ્ચન્તીતિ. યેચ ચાતુમહારાજિકપરિ યાપન્ના પાપજ્ઝાસયા કુરુરકમ્મકારિનો રેવતિવિમાને યક્ખાતિ આગતા સંકિચ્ચજાતકે રક્ખસાતિ આગતા યક્ખરક્ખસાનામ ઇતો ગન્ત્વા ઉસ્સદનિરયેસુ નેરયિકાનં નાનાકમ્મ કારણાયો કરોન્તો વિચરન્તિ. તેસંપિ કાલો ઉપકાલોતિ એવમાદીહિ નામેહિ નારદજાતકે આગતાનં નિરય પાલાનં ઉપરિયમરાજાનં આણાપવત્તતિયેવાતિ. લોકન્તરિકા સુરા નિરયે સઙ્ગહિતા. ઇધ પન કાલકઞ્ચિકાદયો પેતાસુરાવ અધિપ્પેતા. તેસં અસુરાનં કાયો સમૂહોતિ અસુરકાયો. એત્થચ નિરયભૂમિનામ પચ્ચેકં સોળસુસ્સદપરિ વારાનં અટ્ઠન્નં મહાનિરયાનં વસેન અન્તો પથવિયં ઠિતાતિ વેદિતબ્બા. અરઞ્ઞ પબ્બત સમુદ્દ દીપકાદીસુપિ નાનાનિરય ભૂમિયો હોન્તિયેવ. તસ્મા તાદિસસ્સ વિસું વવત્થિતસ્સ ઓકાસસ્સ અત્થિતાય નિરયોત્વેવ વુત્તા. સેસાનં પન તિસ્સન્નં અપાયભુમ્મીનં તાદિસસ્સ ઓકાસસ્સ નત્થિતાય યોનિ વિસય કાય સદ્દેહિ યોજેત્વા ખન્ધાવા ખન્ધપ્પવત્તિપદેસાવા ગહિતાતિ. [અપાયભૂમિ]

ઉસ્સિતો ઉગ્ગતો ઉસ્સન્નોવા મનો એતેસન્તિ મનુસ્સા. તેહિ અનન્તેસુ ચક્કવાળેસુપિ ઇતરભૂમિકાનં સત્તાનં તિક્ખતરસૂર વિચિત્રચિત્તા હોન્તિ. પરિપુણ્ણાનં કુસલાકુસલકમ્મ પથાનં આનન્તરિયકમ્માનઞ્ચ એત્થેવ સમ્ભવતોતિ. તેસુપિ પન જમ્બુદીપવાસિનોએવ અતિસયેન ઉસ્સિતમના હોન્તિ. ઇતરે પન તેહિ સમાનવણ્ણાદિતાય મનુસ્સા ઇચ્ચેવ વુચ્ચન્તિ. ઇમસ્મિં ચક્કવાળે પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ, યથાહ-તીહિ ભિક્ખવે ઠાને હિ જમ્બુદીપકા મનુસ્સા ઉત્તરકુરુકે મનુસ્સે અધિગ્ગણ્હન્તિ. દેવેચ તાવતિંસે. કતમેહિ તીહિ ઠાનેહિ. સૂરાચ સતિ મન્તોચ ઇધ બ્રહ્મચરિયવાસોચાતિ. અક્ખરચિન્તકા પન વદન્તિ મનૂતિ મહાસમ્મતરાજા વુચ્ચતિ. ઇમેચ જના તેન થપિતેસુ મરિયાદધમ્મેસુ ઠિતા તસ્સ પુત્તટ્ઠાનિયા હોન્તિ. તસ્મા મનુનો અપચ્ચા પુત્તાતિ મનુસ્સાતિ. ઇધ પન ભૂમિપરિયાયોતિ કત્વા મનુસ્સાતિ ઇત્થિલિઙ્ગં એકવચનઞ્ચ કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવં સેસે સુપિ. યેસુ પન ચત્તારો મહારાજાનો રજ્જં કારેન્તિ. તે દેવા ચાતુમહારાજિકા. તત્થ ધતરટ્ઠો ગન્ધપ્પાનં રાજા હોતિ. વિરુળ્હકો કુમ્ભણ્ડાનં. વિરૂપક્ખો નાગાનં. કુવેરો યક્ખાનં. તત્થ પટિસન્ધિવસેન ગન્ધરુક્ખેસુ અપ્પેન્તિ ઉપગચ્છન્તીતિ ગન્ધપ્પા. ગન્ધરુક્ખાધિવત્થા દેવા. તે મૂલગન્ધાદિવસેન દસધા પાળિયં આગતા. કુમ્ભણ્ડાતિ દાનવરક્ખસા. નાગા યક્ખાચ પાકટા. સબ્બે તે યેભુય્યેન પાપજ્ઝાસયા કુરુરકમ્મકારિનો ચ હોન્તિ. તસ્મા ચત્તારો મહારાજાનો અઞ્ઞમઞ્ઞંવા મનુસ્સાનં વા અવિહેઠનત્થાય તેસુ નાનારાજાનંવા નાનાસેનાપતિંવા થપેસું.

આટાનાટિયસુત્તંચેત્થવત્તબ્બં. તત્થ હિ યક્ખોયક્ખિનીગન્ધપ્પો ગન્ધપ્પી કુમ્ભણ્ડો કુમ્ભણ્ડી નાગો નાગીતિચતસ્સો અવરુદ્ધકજાતિયો આગતા. તત્થ સરીરોભાસસિરિસમ્પત્તિયુત્તો અમનુસ્સો યક્ખોતિચ દેવોતિચ દેવતાતિચ વુચ્ચતિ. સરીરો ભાસ સિરિસમ્પત્તિરહિતો વિગચ્છરૂપો અમનુસ્સો યક્ખોત્વેવ વુચ્ચતિ. રુક્ખટ્ઠકવિમાને જાતો રુક્ખદેવતાનામ. રુક્ખસ્સ અબ્ભન્તરે જાતો ગન્ધપ્પોનામ. યો લોકે કટ્ઠયક્ખોતિ વુચ્ચતિ. પુબ્બે નિહીનકમ્મકતા કાચિ ગન્ધપ્પિયો મનુસ્સિત્થીનં સરીરબ્ભન્તરેસુપિ જાયન્તિ. યા વેદગન્થેસુ યોગિનીતિચ લોકે જોગિનીતિચ વુચ્ચન્તિ. અભિલક્ખિતરત્તીસુ ગોચરપસુત કાલે જુતિઅત્થેન જુણ્હાતિચ વુચ્ચન્તિ, કુબ્ભણ્ડાનામ મહોદરા વિસાલક્ખા રક્ખસાએવ. યે લોકે ધન રક્ખકાતિ વુચ્ચન્તિ. તે હિ વેપુલ્લપબ્બતે મણિરતનં રક્ખન્તિ. અન્તો હિમવન્તે અબ્ભન્તર અમ્બરુક્ખે રક્ખન્તિ. એવં રતનટ્ઠાનાનિવા વનપ્પતિ રુક્ખેવા દિબ્બોસધરુક્ખેવા દિબ્બગન્ધરુક્ખેવા ઉદકસરેવા રક્ખિત્વા અસન્તિ ભક્ખન્તિ. તસ્મા રક્ખસાતિ વુચ્ચન્તિ. નાગો નાગીતિ એત્થ અન્તો પબ્બતેવા અન્તો પથવિયંવા નિબ્બત્તા વસુન્ધરદેવયક્ખજાતિયોપિ ઇધ નાગાત્વેવ વુચ્ચન્તિ. યા મહાપરિનિબ્બાન સુત્તે ભૂમિચાલસુત્તપદે પથવી દેવતાતિ વુત્તા. યાસં કીળાપસુત વસેન કદાચિ ભૂમિચાલો હોતિ. યાસઞ્ચ મન્તપદાનિ વત્થુ વિજ્જાતિચ ભૂમિવિજ્જાતિચ બ્રહ્મજાલસુત્તે વુત્તાનિ. તેસુચ નાના ઇદ્ધિમન્તા અવરુદ્ધકા પાપાતિરતા કિબ્બિસકમ્મકારિનો કીળા સોણ્ડવસેનવા ઘાસસોણ્ડવસેનવા પેતેસુચનિરયેસુચ પકતિ વણ્ણેનવા સોણગિજ્ઝકાકાદિવણ્ણેનવા સત્તે વિહેઠયન્તા વિચરન્તિ. સબ્બઞ્ચે તં સુત્તન્તેસુવા જાતકેસુવા વેદગન્થેસુવા કુસલેહિ વેદિતબ્બન્તિ.

સહ પુઞ્ઞકારિનો તેત્તિંસ જના માઘેનનામ જેટ્ઠપુરિસેન સહ એત્થ નિબ્બત્તાતિ તેત્તિંસા. સાએવ તાવતિંસા નિરુત્તિ નયેન. કામઞ્ચેત્થ સબ્બચક્કવાળેસુપિ અયં દુતીયદેવ લોકો જનવસતસુત્તે આગત નયેન સક્કટ્ઠાનિયાનં પજાપતિ વરુણ ઈસાનાદીનં તેત્તિંસ દેવરાજૂનં નિબન્ધનો કાસો હોતિ. સહસ્સં ચાતુમહારાજિકાનં. સહસ્સં તાવતિંસાનન્તિ હિ અઙ્ગુત્તરે વુત્તં. માઘપુરિસા પન તેસુ સમુદાગતેસુ દેવરાજટ્ઠાનેસુ પચ્ચાજાતા હોન્તિ. એતરહિ ધરમાનાચ તસ્મા તેસં વસેન અયં વચનત્થો કતોતિ વેદિતબ્બો. અપરે પન યથા ઇન્દગોપકવણ્ણાભા. તાવ દિસ્સન્તિ તિંસતીતિ ઇમસ્મિં વિધુરજાતકે તાવ સદ્દો તિંસસદ્દપરિવારમત્તો હોતિ. તથા ઇધાપીતિ કત્વા તિંસમત્તાનં સક્કટ્ઠાનિયાનં દેવરાજકુલાનં નિવાસટ્ઠા નત્તા તાવતિંસાનામાતિ યુત્તં સિયા. અટ્ઠકથાસુ પન યથાવુત્તં નિરુત્તિનયં કપ્પેત્વા માઘવત્થૂસુચ તેસુ તેસુચ ઠાનેસુ સક્કાનં તેત્તિંસ સઙ્ખાએવ વુત્તાતિપિ વદન્તિ. તં ન યુજ્જતિ. પાળિયંએવ બ્રહ્માસનઙ્કુમારો તેત્તિંસે અત્તભાવે અભિનિમ્મિનિત્વા દેવાનં તાવતિંસાનં પલ્લઙ્કેસુ નિસીદિત્વાતિ વુત્તત્તા. યામોતિ તસ્મિં દેવલોકે ઇસ્સરદેવકુલસ્સ નામં. તથા સુયામોતિચ. તં સહચરિતત્તા પન સો દેવ લોકોપિ તત્થ નિબ્બત્તદેવાપિ યામાત્વેવ વુચ્ચન્તિ. વિપુલાય સિરિસમ્પત્તિયા સમન્નાગતત્તા નિચ્ચં તુસન્તિ અતિવિય હટ્ઠતુટ્ઠમુખા હોન્તિ એત્થાતિ તુસિતા. યથારુચિતે ભોગે સયમેવ નિમ્મિનિત્વા નિમ્મિનિત્વા રમન્તિ એત્થાતિ નિમ્માનરતી. અત્તનો રુચિં ઞત્વા પરેહિ નિમ્મિતેસુ ભોગેસુ વસં વત્તેન્તિ એત્થાતિ પરનિમ્મિતવસવત્તી. બ્રૂહન્તિ વડ્ઢન્તિ અતિપણીતેહિ ઝાનાદિ ગુણેહિ વુદ્ધિં વિરુળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તીતિ બ્રહ્માનો. મહન્તા બ્રહ્માનો મહાબ્રહ્માનોતિ વત્તબ્બે મહાસદ્દસ્સ લોપો.

પરિસતિ ભવાતિ પારિસજ્જા. પરિસાસુ જાતાતિવા પારિસજ્જા. પરિચારિકાતિ અત્થો. મહાબ્રહ્માનં પારિસજ્જાતિ બ્રહ્મ પારિસજ્જા. પુરે ઉચ્ચે ઠાને ઓદહન્તિ તિટ્ઠન્તીતિ પુરોહિતા. મહાબ્રહ્માનં પુરોહિતાતિ બ્રહ્મપુરોહિતા. મહન્તા બ્રહ્માનો મહાબ્રહ્માનો. સહસ્સોબ્રહ્મા દ્વિસહસ્સોબ્રહ્મા. તિસહસ્સોબ્રહ્માતિઆદિના સઙ્ખારુપપત્તિસુત્તે આગતા અધિપતિબ્રહ્માનોતિ અત્થો. તત્થ સહસ્સોબ્રહ્માતિ ચક્કવાળસહસ્સમ્હિ ઇસ્સરો બ્રહ્મા. દ્વિસહસ્સોતિ દ્વીસુ ચક્કવાળ સહસ્સેસુ ઇસ્સરોતિ અત્થો. તયોપેતે એકતલ વાસિનો હોન્તિ. તત્થ લોકે મહાજના વિસું વિસું કુલદેવતાયોનામ ઉપટ્ઠહન્તિ. કેચિ મહાદેવંનામ ઉપટ્ઠહન્તિ. કેચિ વાસુદેવંનામ. કેચિ મહેસરંનામ. કેચિ પરમેસ્વારં નામાતિ. ઘરદેવતા ગામદેવતા રુક્ખદેવતાદયોપિ તેસં મહાદેવરાજાનં ઉપટ્ઠકાએવ સમ્પજ્જન્તિ. તત્થ મહાદેવરા જાનોવિય મહાબ્રહ્માનો દટ્ઠબ્બા. ઘરદેવતાદયોવિય બ્રહ્મ પુરોહિતાદટ્ઠબ્બા, મનુસ્સાવિય બ્રહ્મપારિસજ્જાદટ્ઠબ્બા. તત્થચ ઘર દેવતાદયો મહાદેવરા જાનો અદિસ્વાવ ઉપટ્ઠહન્તિ. મનુસ્સા ચ તેઉભોપિ અદિસ્વાવ ઉપટ્ઠહન્તિ. એવમેવં બ્રહ્મપુરોહિતા મહાબ્રહ્માનોપિ નપસ્સન્તિ. મહાબ્રહ્માનં નિવાસટ્ઠાનંપિ નજાનન્તિ. બ્રહ્મપારિસજ્જાઉભોપિ નપસ્સન્તિ. ઉભિન્નંનિવાસટ્ઠાનંપિ નજાનન્તિ. યદા પન ઓળારિકં રૂપં માપેત્વા અત્તાનં દસ્સેન્તિ. તદા એવ પસ્સન્તિ. એસનયો ઉપરિભૂમીસુપિ. યં પન બ્રહ્મનિમન્તન સુત્તટ્ઠકથાયં વુત્તં બ્રહ્માનં પકતિરૂપં કસ્સચિ આપાતં ન ગચ્છતીતિ. તં બ્રહ્મપુરો હિતા દીનં ઉપરિમાનં બ્રહ્માનં પકતિરૂપં કસ્સચિ બ્રહ્મપારિસજ્જાદિનોવા દેવસ્સવા મનુસ્સસ્સવાઆપાતં નગચ્છતીતિ કત્વા વુત્તં. હેટ્ઠિમાનં પન પકતિરૂપં ઉપરિમસ્સ આપાતં આગચ્છિસ્સતિયેવ. તેનેવ હિ જનવસભસુત્તટ્ઠકથાયં હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમાહિ દેવા ઉપરિમદેવાનં ઓળારિકં કત્વા માપિતમેવ અત્તભાવં પસ્સિતું સક્કોન્તીતિ વુત્તં. તત્થદુતીયતલે પરિત્તાભાતિ બ્રહ્મપારિસજ્જાએવ. અપ્પમાણાભાતિ બ્રહ્મપુરોહિતા એવ. આભસ્સરાતિ મહાબ્રહ્માનોએવ. તસ્મિં તલે અધિપતિ બ્રહ્માનોએવાતિ અત્થો. હેટ્ઠિમતલતો પન વિસેસ કરણત્થં આભાવસેન નામગહણં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

તત્થ પરિત્તા આભા એતેસન્તિ પરિત્તાભા. અપ્પમાણા આભા એતેસન્તિ અપ્પમાણાભા. આભાસરન્તિ નિચ્છરન્તિ એતેસૂતિ આભસ્સરાતિ. તતીયતલે પરિત્તસુભાતિ બ્રહ્મપારિસજ્જાએવ. અપ્પમાણસુતાતિ બ્રહ્મપુરોહિતાએવ. સુતકિણ્ણાતિ મહાબ્રહ્મનોએવ. તસ્મિં તલે અધિપતિબ્રહ્માનો એવાતિ અત્થો. તત્થ સુભાતિ એકગ્ઘના અચલસણ્ઠિતા આભાએવ વુચ્ચન્તિ. પરિત્તા સુભા એતેસન્તિ પરિત્તસુભા. અપ્પમાણા સુભા એતેસન્તિ અપ્પમાણસુભા. સુતેહિ આકિણ્ણાતિ સુભાકિણ્ણા. સુભકિણ્હાતિપિ પઠન્તિ. તેસં આકારસ્સ રસ્સો અન્તિમણકારસ્સ ચ હકારો દટ્ઠબ્બો. ઇમેસુ પન દ્વીસુ તલેસુ પકતિકાયપ્પભા અધિમત્તા હોન્તિ. તસ્મા તાસં વસેન પરિત્તાભાતિઆદિકં નામં સિદ્ધં. ન બ્રહ્મપારિ સજ્જાતિઆદિકં. એવઞ્ચ કત્વા વેરઞ્જસુત્તે પથમતલવાસિનો બ્રહ્મકાયિકા દેવાતિ આગતા. દુતીયતલવાસિનો આભાદેવાતિ. તતીયતલવાસિનો સુભાદેવાતિ ચતુત્થતલે વિપુલં ફલં એતેસન્તિ વેહપ્ફલા. અથવા ઇઞ્જનજાતિકેહિ સોમનસ્સજ્ઝાનેહિ નિબ્બત્તાનં તિણ્ણં હેટ્ઠિમતલાનં તેજોસં વટ્ટાદિકેન અન્તરાયેન ભૂમિતલેન સહ આયુકપ્પનિવત્તિવસેન ઇઞ્જિતં પુઞ્ઞફલં અત્થિ. તેસુ હિ યં સુભાકિણ્ણાનં દેવાનં ચતુસટ્ઠિકપ્પાનીતિ વુત્તં. તં તસ્મિં તલે આદિકપ્પિકાનં વસેન વુત્તં. પચ્છિમિકાનં પન તેસટ્ઠિકપ્પ દ્વાસટ્ઠિકપ્પ એકસટ્ઠિ કપ્પાદિ વસેન ઇઞ્જિતં પટિલીનં પુઞ્ઞફલં હોતીતિ. આનેઞ્જજાતિકેન ઉપેક્ખાઝાનેન નિબ્બત્તાનં પન કેનચિ અન્તરાયેન તાદિસં ઇઞ્જિતં પુઞ્ઞફલં નામ નત્થિ. તસ્મા ઝાન સામત્થિયાનુરૂપં વિસેસેન ઈહિતં અભિવડ્ઢિતં પુઞ્ઞફલં એત્થ અત્થીતિ વેહપ્ફલા.

નત્થિ સઞ્ઞામુખેન ગહિતા ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા એતેસન્તિ અસઞ્ઞા. અસઞ્ઞાચ તે સત્તાચાતિ અસઞ્ઞસત્તા. ચિત્તચે તસિકાનં પન નત્થિતાય તેસં અસત્તપસઙ્ગતા સમ્ભવતીતિ સત્તગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એતે દ્વેપિ એકતલવાસિનો એવ હોન્તિ. એત્થપિ નિબ્બત્તકજ્ઝાનસ્સ હીનમજ્ઝિમપણીતતા વિસેસસ્સ અત્થિતાય તદનુરૂપં બ્રહ્માનંપિ પારિસજ્જ પુરોહિત મહાબ્રહ્મત્ત વિસેસો સમ્ભવતિયેવ. આયુવેમત્તતાય પન અઞ્ઞમઞ્ઞ અદસ્સનાદીનઞ્ચ નત્થિતાય પારિસજ્જાદિવસેન ભૂમિવિભાગો નત્થીતિ વેદિતબ્બો. એવં અવિહાદીસુપિ. ઓળારિકાનં કામરાગપટિઘાનુસયાનં નત્થિતાય સુદ્ધાનં અનાગામિઅરહન્તાનમેવ આવાસાતિ સુદ્ધાવાસા. તત્થ પથમભૂમિવાસિનો અપ્પકેન કાલેન અત્તનો ઠાનં નવિજહન્તીતિ અવિહા. અથવા, ઓળારિકાનં પઞ્ચન્નં સંયોજનાનં પહીનત્તા નત્થિ ચિત્તસ્સ વિહઞ્ઞનં સમથવિપસ્સ નાધમ્મેસુ અવિપ્ફારિકતાપત્તિ એતેસન્તિ અવિહા. દુતીયભૂમિ વાસિનો ન કેનચિ ચિત્તપરિળાહેન તપ્પન્તીતિ અતપ્પા. તતીય તલવાસિનો પરિસુદ્ધેહિ પસાદચક્ખુ દિબ્બચક્ખુ ધમ્મચક્ખુ પઞ્ઞા ચક્ખૂહિ સમ્પન્નત્તા સુટ્ઠુ પસ્સન્તીતિ સુદસ્સા. ચતુત્થભૂમિવાસિનો પન તતો અતિસયેન સુટ્ઠુ દસ્સનભાવેન સમન્નાગતાતિ સુદસ્સિનો. અતિસયત્થે હિ અયં ઈકારોતિ. પઞ્ચમભૂમિ વાસિનો ઉપરિ અઞ્ઞસ્સ ભૂમન્તરગતસ્સ રૂપિબ્રહ્મુનો નત્થિતાય નત્થિ રૂપીનં સત્તાનં મજ્ઝે કેનચિ ગુણેન કનિટ્ઠભાવો એતેસન્તિ અકનિટ્ઠા.

આકાસાનઞ્ચાયતનભૂમીતિ એત્થ યત્તકં આકાસપદેસં ફરિત્વા આકાસાનઞ્ચાયતન સઞ્ઞિતા ચતુક્ખન્ધા પવત્તન્તિ. સો ખન્ધસહિતો આકાસપદેસો આકાસાનઞ્ચાયયનભૂમિ. એવં સેસાસુ. પુથુજ્જના સોતાપન્ના સકદાગામિનોચાપિ પુગ્ગલા સુદ્ધાવાસેસુ સબ્બથા સબ્બપકારેનપિ નલબ્ભન્તીતિ યોજના. એત્થચ સકદાગામીનં પટિક્ખેપેન અનાગામિ મગ્ગટ્ઠસ્સપિ તત્થ પટિક્ખેપો સિદ્ધો હોતીતિ ઉપરિમાનં તિણ્ણં અરિયાનમેવ તત્થ પટિલાભો ઇમાય ગાથાય વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. સેસટ્ઠાનેસૂતિ પઞ્ચસુદ્ધાવાસતો અસઞ્ઞાપાયતોચ અવસેસેસુ એકવીસતિયા ઠાનેસુ, અનરિયાતિ પુથુજ્જના. [ભૂમિચતુક્કં]

૧૪૪. ઓક્કન્તિક્ખણેતિ પટિસન્ધિક્ખણે. પટિસન્ધિહિ ભવન્તરે ઓક્કમનં અનુપવિસનન્થિ અત્થેન ઓક્કન્તીતિ વુચ્ચતિ. તતો પરં ભવઙ્ગં હુત્વાતિ યોજના. કેચિ પન ભવઙ્ગપરિયોસાનેતિ પઠન્તિ. તં ન યુજ્જતિ. જાતિયા અન્ધો જચ્ચન્ધો. આદિસદ્દેન જાતિ બધિર જચ્ચઘાનક જાતિમૂગ જચ્ચેળ જચ્ચુમ્મત્તક પણ્ડક ઉભતો બ્યઞ્જનક નપુંસક મમ્માદયો સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ યસ્સ ચક્ખું ઉપ્પાદેતું અસમત્થેન કમ્મેન પટિસન્ધિ લદ્ધા. સો જચ્ચન્ધો નામ. એસનયો સેસેસુપિ. તત્થ પસાદસોત રહિતો જાતિબધિરો નામ. પસાદ ઘાનરહિતો જચ્ચ ઘાનકો નામ. પસાદજિવ્હારહિતો નામ નત્થિ. વચનરહિતો જાતિમૂગોનામ. દિસાવિદિસામત્તંપિ સઞ્ઞાપેતું અસક્કુણેય્યો જાતિએળો નામ. સબ્બકાલંપિ વિપલ્લટ્ઠચિત્તો જચ્ચુમ્મત્તકોનામ. કામહેતુ આસિત્તકાદિભાવેન વિપ્પકારપત્તો પણ્ડકોનામ. દ્વીહિ બ્યઞ્જનેહિ સમન્નાગતો ઉભતો બ્યઞ્જનકોનામ. ભાવદ્વય રહિતો નપુંસકોનામ. પકતિવચનેપિ એકમેકં અક્ખરં મહુસ્સાહેન ઉપ્પાદેન્તો વિબચ્છવચનો મમ્મોનામ. એત્થચ ચક્ખું ઉપ્પાદેતું સમત્થેન કમ્મેન લદ્ધપટિસન્ધિકસ્સ પવત્તિકાલે તંવા અઞ્ઞંવા કમ્મં ચક્ખું ઉપ્પાદેતિ. અસમત્થેનકમ્મેન લદ્ધપટિસન્ધિ કસ્સ પન વત્થુવિપન્નસ્સ પવત્તિકાલે અઞ્ઞંપિ કમ્મં ચક્ખું ઉપ્પાદેતીતિ નત્થિ. તસ્મા ગબ્ભસેય્યકાનંપિ જચ્ચન્ધભાવો પટિસન્ધિક્ખણેયેવ સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બો. એસનયો સેસેસુ જાતિ બધિરાદીસુ. આયતનાનં પટિલાભો જાતીતિ વુત્તત્તા ચક્ખુસ્સ ઉપ્પજ્જનારહકાલો ચક્ખુસ્સ જાતિકાલોનામ. તદા અનુપ્પન્ન ચક્ખુકો જચ્ચન્ધોનામાતિ એવં અત્તનો અત્તનો ઉપ્પજ્જનારહ કાલવસેન તસ્સ તસ્સ આયતનસ્સ જાતિકાલો વેદિતબ્બો. એવઞ્હિસતિ જાતિમૂગાદયોપિ ઉપપન્નો હોન્તીતિચ વદન્તિ. વિભાવનિ યંપિ અયમત્થો વિભાવિતોતિ.

[૧૪૨] યં પન વિભાવનિયં

‘‘અપરે પન જચ્ચન્ધોતિ પસુતિયંયેવ અન્ધો. માતુ કુચ્છિયં અન્ધો હુત્વા નિક્ખન્તોતિ અત્થો. તેન દુહેતુકતિહેતુકાનં માતુકુચ્છિયં ચક્ખુસ્સ અવિપજ્જનં સિદ્ધન્તિ વદન્તીતિ’’ વુત્તં. તં ન યુત્તં.

લોકે માતુકુચ્છિયંયેવ અન્ધો હુત્વા નિક્ખન્તસ્સપિ એકચ્ચસ્સ તં તં સિપ્પવિજ્જાઠાનેસુ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયભાવસ્સ દિટ્ઠત્તા. થપેત્વા હિ મહાબોધિસત્તે અઞ્ઞેચ પચ્છિમભવિકે સત્તે અવસેસાનં દ્વિહેતુક તિહેતુકાનંપિ માતુકુચ્છિમ્હિ પરૂપક્કમેનવા માતુયા વિસમપયોગેનવા નાનાબાધેનવા ઉપ્પન્નાનંપિ ચક્ખુસોતાનં વિપત્તિનામ નત્થીતિ ન સક્કા નિયમેતુન્તિ. ભુમ્મસ્સિતાનઞ્ચ વિનિપાતિકાસુરાનન્તિ એત્થ ભૂમિયં જાતાતિ ભુમ્મા. ભૂમિસમ્બન્ધેસુ રુક્ખટ્ઠક પબ્બતટ્ઠક વિમાનેસુ નિબ્બત્તા આળવક સાતાગિર હેમવતાદયો મહિદ્ધિકા ભુમ્માદેવા. યે લોકે બલિહરણ વસેન પૂજનીયટ્ઠેન યક્ખાતિપિ વુચ્ચન્તિ. યે પન ભુમ્મદેવજાતિકાપિ સમાના અત્તનો પુઞ્ઞનિબ્બત્તસ્સ કસ્સચિ ભોગસુખસ્સ અભાવા કિચ્છજીવિ કપ્પત્તા વિચરન્તિ. તે તેસં મહિદ્ધિકાનં ભુમ્મદેવાનં પરંપર પારિસજ્જેસુ પરિયાપન્નત્તા ભુમ્મે દેવે સિતા નિસ્સિતાતિ અત્થેન ભુમ્મસ્સિતાનામ હોન્તિ. ભુમ્મિસ્સિતાતિપિ પાઠો. પુઞ્ઞનિબ્બત્તસ્સ નિવાસટ્ઠાનસ્સ અભાવા રુક્ખગુમ્બલેણગુહાસુસાના દીસુ વિવિત્તેસુ ભૂમિપદેસેસુ નિસ્સાય વસન્તીતિ અત્થો. તેયેવ વિરૂપા હુત્વા ભવન્તરે નિપતન્તીતિ વિનિપાતિકા. વિનિપાતિકાચ તે હેટ્ઠાવુત્તટ્ઠેન અસુરાચાતિ વિનિપાતિકા સુરા. તે પન ગામસમીપેવા અન્તોગામેવા વિવિત્તટ્ઠાનેસુ વસિત્વા ગામવાસીહિ છડ્ડિતાનિ ભત્તસિત્થપૂવખજ્જમચ્છમંસાદીનિ પરિયેસિત્વાવા તાનિ અલભિત્વા દારકેવા ગિલાનેવા પીળેત્વાવા સક્કોન્તા પન અઞ્ઞેપિ મનુસ્સે તાસેત્વા પીળેત્વાવા જીવિતં કપ્પેન્તીતિ. તેસં વિનિપાતિકાસુરાનં. એકચ્ચાનન્તિ અધિપ્પાયો. ન હિ સબ્બે વિનિપાતિકા સુરાનામ અહેતુ કાએવાતિ સક્કા વત્તું. દ્વિહેતુકતિહેતુકાનંપિ સબ્ભાવતો. એવઞ્ચ કત્વા તેસં એકચ્ચાનં પિયઙ્કરમાતા ઉત્તરમાતા ધમ્મગુત્તા ફુસ્સમિત્તાદીનં ધમ્માભિસમયોપિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તોતિ. એકચ્ચે યક્ખજાતિકાપિ રક્ખસજાતિકાપિ વેમાનિકપેતાપિ પરદત્તુપજીવિ પેતાપિ એત્થ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા.

તેસૂતિ યથાવુત્તપટિસન્ધિ યુત્તેસુ પુગ્ગલેસુ. યસ્મા આયુપરિચ્છેદોનામ એકભૂમિપરિયાપન્નાનં સબ્બસત્તાનં અસેસસા ધારણનિયમપરિમાણવસેન પવત્તો. અપાયાનં મનુસ્સાનં ભુમ્મ દેવાનઞ્ચ તાદિસો નિયમપરિમાણોનામ નત્થિ. ન હિ સકલચક્ક વાળપરિયાપન્ના એકભૂમકા સબ્બનિરયા એકઆયુપરિચ્છેદા હોન્તિ. તિરચ્છાનાદીસુપિ એસેવનયો. તસ્મા વુત્તં ચતુન્નં અપાયાનન્તિઆદિ. ચતુન્નં અપાયાનં આપાયિકપુગ્ગલાનં આયુપ્પમાણ ગણનાય નિયમો નત્થિ, તત્થ યેભુય્યેન કમ્મપમાણત્તા. તત્થ નિરયેસુ અબ્બુદાદીનં દસન્નં નિરયાનં ભગવતા વુત્તો આયુપરિચ્છેદોપિ તત્થ તત્થ નિબ્બત્તકેન કમ્મેનેવસિદ્ધોતિ વેદિતબ્બો. મનુસ્સાનન્તિ ઇદં જમ્બુદીપગાસીનં વસેન વુત્તન્તિ વદન્તિ. તે સઞ્ઞેવ હિ આયુકપ્પસ્સ આરોહણં ઓરોહણઞ્ચ અત્થિ. ન ઇતરદીપવાસીનં. તેસુ હિ ઉત્તરકુરુવાસીનં નિયમતો વસ્સ સહસ્સં હોતિ. ઇતરેસં દ્વિન્નં પઞ્ચવસ્સ સતાનીતિચ વદન્તિ. એવં સન્તે તેસુ દીપેસુ આદિકપ્પિકાનંપિ સોએવ પરિચ્છેદોતિ આપજ્જતિ. જમ્બુદીપવાસીનં પન સમવિસમાચારનિસન્દભૂતા ચન્દસૂરિયનક્ખત્તાદીનં વિસમસમગતિમૂલિકાઉતુઆહારાનં સમ્પત્તિ વિપત્તિયો તેસંપિ સાધારણાએવ હોન્તિ. તસ્મા તેસુપિ આયુપરિચ્છેદાનં આરોહણં ઓરોહણઞ્ચ નત્થીતિ નવત્તબ્બં. નિસન્દમત્તત્તા જમ્બુદીપગતિયા એકગતિકા નહોન્તીતિ પન વત્તબ્બં. તથા હિ પાળિયં ઉત્તરકુરુકા મનુસ્સા અમમા અપરિગ્ગહા. નિયતાયુકા અવસેસાયુનાતિ વુત્તં. તત્થ અવસેસાયુનાતિ અસઙ્ખ્યેય્યતો ઓરોહિત્વા નિચ્ચલં ઠિતેન વસ્સસહસ્સેનાતિ અત્થોતિ.

વિનિપાતિકાસુરાનન્તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. સબ્બેસંપિ મહેસક્ખાનં અપ્પેસક્ખાનઞ્ચ ભુમ્મદેવાનં વેમાનિકપેતાદીનઞ્ચ ઇધ અધિપ્પેતત્તા. તેસઞ્હિ સબ્બેસંપિ કમ્મમેવ પમાણન્તિ. ચાતુમહારાજિકાનંપનદેવાનન્તિ ઇદં ઉપરિમે ચાતુમહારાજિકે સન્ધાય વુત્તં. દિબ્બાનીતિ તસ્મિં દેવલોકે સિદ્ધાનિ. પઞ્ચ વસ્સસતાનીતિ ઇદઞ્ચ યેભુય્યવસેન વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. યસ્મા પન કસ્સપબુદ્ધસ્સ સાવકભૂતા સોતાપન્નદેવ પુત્તા આકાસટ્ઠક વિમાનેસુ નિબ્બત્તા યાવ નિમિરાજકાલાપિ તિટ્ઠન્તીતિ જાતકટ્ઠકથાયં વુત્તા. તસ્મા કેસઞ્ચિ આકાસટ્ઠકદેવાનંપિ કમ્મપમાણતા સિદ્ધા હોતીતિ વેદિતબ્બં. ન ચેત્થ પુનપ્પુનં નિબ્બત્તિ ચિન્તેતબ્બા. ન હિ સોતા પન્નાનં સત્તક્ખત્તુતો પરં કામભવે પટિસન્ધિનામ અત્થિ. ન ચ તસ્મિં દેવલોકે સહસ્સક્ખત્તું નિબ્બત્તમાનાપિ તત્તકં કાલં સંપાપુણિતું સક્કોન્તીતિ. મનુસ્સગણનાયાતિ મનુસ્સાનં વસ્સગણનાય. મનુસ્સલોકે હિ પઞ્ઞાસવસ્સાનિ ચાતુમહારાજિકે એકો દિબ્બરત્તિદિવો હોતિ. તિંસરત્તિદિવા એકો દિબ્બમાસો. દ્વાદસમાસા એકં દિબ્બવસ્સં. તેન દિબ્બવસ્સેન તેસં પઞ્ચવસ્સસતાનિ મનુસ્સગણનાય નવુતિવસ્સસતસહસ્સં હોતીતિ. તતોતિ ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં આયુપ્પમાણતો. ચતુગુણન્તિ આયુપમાણસ્સ દિગુણવુદ્ધિયાચેવ દિબ્બસ્સ રત્તિદિવસ્સ દિગુણવુદ્ધિયાચ વસેન ચતૂહિ ભાગેહિ ગુણિતં વડ્ઢિતન્તિ અત્થો. એસનયો સેસેસુપિ. તત્થ આયુપમાણસ્સ દિગુણવુદ્ધિનામ હેટ્ઠિમાનં દેવાનં આયુપમાણતો ઉપરિમાનં દેવાનં આયુપમાણસ્સ દિગુણવુદ્ધિ. એતેન તાવતિંસાનં દિબ્બં એકં વસ્સસહસ્સં. યામાનં દ્વેવસ્સસહસ્સાનિ. તુસિતાનં ચત્તારિ, નિમ્માનરતીનં અટ્ઠ. વસવત્તીનં દિબ્બાનિ સોળસવસ્સ સહસ્સાનિ આયુપ્પમાણં હોતીતિ સિદ્ધં હોતિ.

દિબ્બસ્સ રત્તિદિવસ્સ દિગુણવુદ્ધિનામ હેટ્ઠિમાનં દેવાનં રત્તિદિવતો ઉપરિમાનં રત્તિદિવસ્સ દિગુણવુદ્ધિ. એતેન મનુસ્સલોકે એકં વસ્સસતં તાવતિંસે એકો દિબ્બરત્તિદિવો. દ્વેવસ્સસતાનિ યામે. ચત્તારિ તુસિતે. અટ્ઠ નિમ્માનરતિયં. સહસ્સં છ ચવસ્સસતાનિ વસવત્તિયં એકો દિબ્બરત્તિદિવોતિ સિદ્ધં હોતિ. રત્તિદિવાનઞ્ચ દિગુણવુદ્ધિયા સિદ્ધાય માસસંવચ્છરાનંપિ દિગુણવુદ્ધિ સિદ્ધાવ હોતીતિ. એવઞ્ચસતિ યથાવુત્તાનિ તાવતિંસાદીનં દિબ્બવસ્સસહસ્સાદિનિપિ અત્તનો અત્તનો રત્તિદિવમાસસંવચ્છરેતિએવ વેદિતબ્બાનીતિ સિદ્ધં હોતિ. તથાચ સતિ ઉપરિમાનં આયુપરિમાણાનિ હેટ્ઠિમાનં આયુપરિમાણતો ચતુગુણાનીતિ સિદ્ધં હોતિ. તેન વુત્તં. તતો ચતુગુણં તાવતિંસાનં. તતો ચતુગુણં યામાનન્તિઆદિ. દિબ્બગણનાય ચ તથા સિદ્ધાય સતિ મનુસ્સગણનાયપિ ચતુગુણભાવો સિદ્ધોયેવ હોતિ. તસ્મા મનુસ્સગણનાયપિ હેટ્ઠિમાનં નવુતિવસ્સસતસહસ્સાદીનિ ચતૂહિ ઉપરૂપરિગુણિતાનિ ઉપરિમાનં તિકોટિસટ્ઠિવસ્સસત સહસ્સાદિનિ ભવન્તીતિ કત્વા તાનિ સબ્બાનિપિ આદિઅન્તદસ્સન વસેન નિદ્દિસન્તો નવસતન્તિ ગાથમાહ. વસ્સાનં નવસતં કોટિયો ચ એકવીસ કોટિયો ચ તથાસટ્ઠિવસ્સ સતસહસ્સાનિ ચ વસવત્તીસુ દેવેસુ આયુપ્પમાણં હોતીતિ યોજના.

યસ્મા અવિતક્કવિચારમત્તં ઝાનં ઓળારિકસ્સ વિતક્કસ્સ સમતિક્કમા પથમજ્ઝાનતો સુટ્ઠુબલવં હોતિ. તતોયેવ તતીયજ્ઝાનતોપિ નાતિદુબ્બલઞ્ચ હોતિ. તસ્મા તં તતીયજ્ઝાનેન એકતો હુત્વા સમતલે ભૂમન્તરે વિપાકં દેતીતિ વુત્તં દુતીયજ્ઝાનવિપાકં તતિયજ્ઝાનવિપાકઞ્ચ દુતીયજ્ઝાનભૂમિયન્તિ. તેનેવચ ભૂમીનં ઠિતિક્કમોપિ ચતુત્થજ્ઝાન વસેનેવ સિદ્ધો. થેરેન પન હેટ્ઠા પઞ્ચકનયવસેનેવ ઝાનાનિ વુત્તાનિ. તસ્મા ઇધપિ તેનેવ નયેન વિપાકાનિ ગહેત્વા ચતુત્થજ્ઝાનવિપાકં તતીયજ્ઝાનભૂમિયન્તિઆદિ વુત્તં. તેસૂતિ તાહિ છહિ પટિસન્ધીતિ ગહિતપટિસન્ધિકેસુ. કપ્પસ્સાતિ ઇદં અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પં સન્ધાય વુત્તં. ચતુબ્બિધા હિ કપ્પામહાકપ્પો અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પો અન્તરકપ્પો આયુકપ્પોતિ, તત્થ આયુકપ્પોનામ તેસં તેસં સત્તાનં તંતં આયુપરિચ્છેદો વુચ્ચતિ. અન્તરકપ્પોનામ એકસ્સવિવટ્ટટ્ઠાયિઅસઙ્ખ્યેય્યસ્સ અબ્ભન્તરે મનુસ્સાનં આયુકપ્પસ્સ હાયનવડ્ઢનવસેન દિસ્સમાનન્તરા ચતુસટ્ઠિપભેદા ચૂળકપ્પા વુચ્ચન્તિ. પીસતિભેદાતિ કેચિ. અસીતિભેદાતિ અપરે. ચુદ્દસપ્પ ભેદાતિ વેદવિદુ. યે લોકે મન્વન્તરકપ્પાતિ વુચ્ચન્તિ. એકમેકેન મનુનામકેન મહાસમ્મતરાજેન ઉપલક્ખિતા અન્તરકપ્પાતિ વુત્તં હોતિ. કેચિ પન એકસ્મિં વિવટ્ટટ્ઠાયિમ્હિ મહાસમ્મતરા જાનં એકમેવ ઇચ્છન્તિ. ચતુસટ્ઠિઅન્તરકપ્પા પન એકો અસઙ્ખ્યે કપ્પોનામ. સો ચતુબ્બિધો સંવટ્ટો સંવટ્ટટ્ઠાયી વિવટ્ટો વિવટ્ટટ્ઠાયીતિ. તત્થ વિનસ્સમાનો કપ્પો સંવટ્ટો. યથા વિનટ્ઠં તિટ્ઠમાનો કપ્પો સંવટ્ટટ્ઠાયી. વડ્ઢમાનો કપ્પો વિવટ્ટો. યથા વિવટ્ટં તિટ્ઠમાનો કપ્પો વિવટ્ટટ્ઠાયીતિ વેદિતબ્બો. તે પન ચત્તારો અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પા એકો મહાકપ્પોનામ. એત્થચ યો જનાયામવિત્થારે સેતસાસપરાસિમ્હિ વસ્સસત વસ્સસતચ્ચયેન એકેકબીજહરણેન પરિક્ખીણેપિ એકો મહાકપ્પો પરિક્ખયં નગચ્છતિ. એવં દિઘો મહાકપ્પોતિ વેદિતબ્બો.

તત્થ યદા કપ્પો તેજેન સંવટ્ટતિ. આભસ્સરતો હેટ્ઠા અગ્ગિના દય્હતિ. યદા આપેન સંવટ્ટતિ. સુભાકિણ્ણતો હેટ્ઠા ઉદકેન વિલીયતિ. યદા વાયુના સંવટ્ટતિ. વેહપ્ફલતો હેટ્ઠા વાતેન વિદ્ધંસતીતિ એવં અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા અયં લોકો નિરન્તરં સત્તસુ વારેસુ અગ્ગિના વિનસ્સતિ. અટ્ઠમે વારે ઉદકેન વિનસ્સતિ. પુન સત્તસુ અગ્ગિના. અટ્ઠમે ઉદકેનાતિ એવં અટ્ઠન્નં અટ્ઠકાનં વસેન ચતુસટ્ઠિવારેસુ અન્તિમે ઉદકવારે ઉદકં પહાય વાતવારો હોતીતિ અયમત્થો સિદ્ધો હોતિ. કથં. યં વુત્તં આભસ્સરાનં અટ્ઠકપ્પાનીતિ. એતેન અટ્ઠમે વારે આપોસંવટ્ટો હોતિ. અન્તરા સત્તસુ સત્તસુ વારેસુ તેજોસંવટ્ટા હોન્તીતિ સિદ્ધં. યઞ્ચ વુત્તં સુભાકિણ્ણાનં ચતુસટ્ઠિકપ્પાનીતિ. એતેન ચતુસટ્ઠિમે ચતુસટ્ઠિમે વારે વાતસંવટ્ટોહોતિ. અન્તરા તેસટ્ઠિયા વારેસુ તેજોસંવટ્ટા આપોસંવટ્ટાચ હોન્તીતિ સિદ્ધં હોતીતિ. તેનાહુ પોરાણા –

અગ્ગિના ભસ્સરા હેટ્ઠા, આપેન સુભાકિણ્ણતો;

વેહપ્ફલતો વાતેન, એવં લોકો વિનસ્સતિ.

સત્તસત્તગ્ગિના વારા, અટ્ઠમે અટ્ઠમે દકા;

ચતુસટ્ઠિ યદા પુણ્ણા, એકો વાયુવારો સિયાતિ.

એવઞ્ચ વિનટ્ઠે લોકે એકસ્મિં કપ્પેપિ પથમજ્ઝાનભૂમિ અવિનટ્ઠાનામ નત્થિ. તસ્મા બ્રહ્મપારિસજ્જાનંદેવાનં કપ્પસ્સતતીયો ભાગો આયુપ્પમાણં, બ્રહ્મપુરોહિતાનંઉપડ્ઢકપ્પો, મહા બ્રહ્માનંએકોકપ્પોતિ એત્થ અસઙ્ખ્યેય્ય કપ્પોવ સમ્ભવતિ. નમહાકપ્પો. તેન વુત્તં કપ્પસ્સાતિ ઇદં અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પં સન્ધાય વુત્તન્તિ. આયુકપ્પં સન્ધાય વુત્તન્તિપિ યુજ્જતિયેવ. તેજોસંવટ્ટકપ્પેસુ હિ પથમજ્ઝાનતલં વિવટ્ટમાનં સબ્બપથમં વિવટ્ટતિ. સંવટ્ટમાનં સબ્બપચ્છા સંવટ્ટતિ. તસ્મા વિવટ્ટસ્સ પચ્છિમડ્ઢેન સંવટ્ટસ્સચ પુબ્બડ્ઢેન સહ એકં વિવટ્ટટ્ઠાયિકપ્પં ગહેત્વા દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ તસ્મિં તલે એકો આયુકપ્પોતિ સક્કા વત્તુન્તિ. દુતીય તલતો પટ્ઠાય પન મહાકપ્પોવ ગહેતબ્બો. અપ્પકં ઊનકંવા અધિકંવા ગણનૂપગં ન હોતીતિ કત્વા ઉપડ્ઢેહિ સહ સત્તકપ્પાનિ સન્ધાય આભસ્સરાનં અટ્ઠકપ્પાનીતિ વુત્તં. એવં ચતુસટ્ઠિકપ્પાનીતિ એત્થપીતિ. આકાસાનઞ્ચાયતનભવં ઉપગચ્છન્તીતિ આકાસાનઞ્ચાયતનુપગા, તેસં. એકોવ વિસયો આરમ્મણં યસ્સ તં એકવિસયં. એકજાતિયન્તિ એકસ્મિં ભવે. [પટિસન્ધિચતુક્કં.]

૧૪૫. જનેતીતિ જનકં ઉપત્થમ્ભેતીતિ ઉપત્થમ્ભકં. ઉપપીળેતીતિ ઉપપીળકં. ઉપઘાતેતીતિ ઉપઘાતકં. તત્થ જનકં નામ પટિસન્ધિપવત્તીસુ વિપાકક્ખન્ધ કટત્તારૂપાનં નિબ્બત્તિકા કુસલાકુસલચેતના. તત્થ પટિસન્ધિનિબ્બત્તિકા કમ્મપથપત્તાવ દટ્ઠબ્બા. પવત્તિનિબ્બત્તિકા પન કમ્મપથં પત્તાપિ અપત્તાપિ અન્તમસો પઞ્ચદ્વારિકજવનચેતનાપિ સુપિનન્તે કુસલાકુસલચેતનાપીતિ. ઉપત્થમ્ભકંનામ વિપચ્ચિતું અલદ્ધોકાસાવા વિપક્કવિપાકા વા સબ્બાપિ કુસલાકુસલચેતના. સા હિ જનકભૂતાપિ સમાના અત્તનોવિપાકવારતો પુરેવા પચ્છાવા સભાઙ્ગં કમ્મન્ત રંવાકમ્મનિબ્બત્તક્ખન્ધસન્તાનંવાઉપત્થમ્ભમાના પવત્તતિ. યથા ગન્થારબ્ભે રતનત્તયપણામચેતનાતિ. યં પન વિસુદ્ધિમગ્ગે ઉપત્થમ્ભકં પન વિપાકં જનેતું નસક્કોતીતિ વુત્તં. તં અલદ્ધવિપાકવારં સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. ન હિ પચ્ચયસામગ્ગિયં સતિ કિઞ્ચિકમ્મં પવત્તિવિપાકમત્તસ્સપિ અજનકંનામ અત્થીતિ. તત્થ કમ્મન્તરસ્સ ઉપત્થમ્ભનંનામ અલદ્ધોકાસસ્સ અઞ્ઞસ્સ જનકકમ્મસ્સ ઓકાસકરણં. તં પન મરણાસન્નકાલે પાકટં. તદા હિ કુસલે જવિતે અઞ્ઞં પટિસન્ધિજનકં કુસલકમ્મં ઓકાસં લભતિ. અકુસલે જવિતે અઞ્ઞં અકુસલકમ્મન્તિ. વુત્તઞ્હેતં ઇતિ વુત્તકે –

ઇમસ્મિં ચાયં સમયે, કાલઙ્કરિયાથ પુગ્ગલો;

સગ્ગમ્હિ ઉપપજ્જેય્ય, ચિત્તઞ્હિસ્સ પસાદિતં.

ઇમસ્મિં ચાયં સમયે, કાલઙ્કરિયાથ પુગ્ગલો;

નિરયે ઉપપજ્જેય્ય, ચિત્તઞ્હિસ્સ પદૂસિતન્તિ.

પવત્તિકાલેપિ એતં બહુલં લબ્ભતિયેવ. કમ્મનિબ્બત્તખન્ધસન્તાનસ્સ ઉપત્થમ્ભનંનામ અઞ્ઞેન લદ્ધોકાસેન કુસલકમ્મેનવા અકુસલકમ્મેનવા નિબ્બત્તસ્સ ખન્ધસન્તાનસ્સ જીવિતન્તરાયે અપનેત્વા જીવિતપરિક્ખારે સમુદાનેત્વા ચિરતર પવત્તિકરણં. યથાહ –

અભિવાદનસીલિસ્સ, નિચ્ચં વુદ્ધાપચાયિનો;

ચત્તારો ધમ્મા વડ્ઢન્તિ, આયુ વણ્ણો સુખં બલન્તિ.

એત્થ પન કુસલંપિ અકુસલકમ્મનિબ્બત્તસ્સ ખન્ધસન્તાનસ્સ અકુસલંપિ કુસલકમ્મનિબ્બત્તસ્સ ઉપત્થમ્ભકંનામ નત્થીતિ નવત્તબ્બં. અકુસલ કમ્મ નિબ્બત્તસ્સપિ હિ મહિદ્ધિકાનં નાગસુપણ્ણાદીનં ખન્ધસન્તાનસ્સ પવત્તિકાલે પુબ્બકતં કુસલં વુત્તનયેન ઉપબ્રૂહનં કરોતિયેવ. તથાકુસલકમ્મનિબ્બત્તસ્સપિ કેસઞ્ચિ વિનિપાતિકાસુરાદીનં ખન્ધસન્તાનસ્સ પવત્તિકાલે પુબ્બકતં અકુસલં ચિરતરપ્પવત્તિં કરોતિયેવાતિ. ઉપપીળકઉપઘાતકાનિપિ વુત્તપ્પકારા કુસલાકુસલ ચેતનાયોએવ. તાપિ હિ જનકભૂતાપિ સમાના અત્તનો વિપાકવારતો પુરેવા પચ્છા વા વિપાકવાર ગહણ કાલેપિ વા કમ્મન્તરંવા કમ્મનિબ્બત્ત ખન્ધસન્તાનંવા દુબ્બલતરં કત્વાવા વિબાધયમાના સબ્બસોવા ઉપચ્છિન્દમાના પવત્તન્તીતિ. તત્થ ઉપપીળકે તાવ કમ્મન્તરસ્સ વિબાધનંનામ અઞ્ઞસ્સ જનકકમ્મસ્સ દુબ્બલભાવકરણં. કમ્મઞ્હિ નામ આયૂહનકાલે બલવન્તંપિ પચ્છા કતેન ઉજુપટિપક્ખેન કમ્મન્તરેન વિબાધિયમાનં પુન વિહતસામત્થિયં હોતિ. ઉપરિભૂમિ નિબ્બત્તકંપિ સમાનં હેટ્ઠાભૂમિયં નિબ્બત્તેતિ. મહેસક્ખેસુ મહિદ્ધિકેસુ નિબ્બત્તકંપિ સમાનં અપ્પેસક્ખેસુ નિબ્બત્તેતિ. તથા ઉચ્ચકુલેસુ નિબ્બત્તકંપિ નીચકુલેસુ. દીઘાયુકેસુ નિબ્બત્તકંપિ અપ્પાયુકેસુ. મહાભોગેસુ નિબ્બત્તકંપિ અપ્પભોગેસુ. પુરિસત્ત ભાવનિબ્બત્તકંપિ સમાનં ઇત્થત્તભાવંવા નપુંસકભાવં વા નિબ્બત્તેતિ. વણ્ણસમ્પત્તિનિબ્બત્તકંપિ દુબ્બણ્ણભાવં. ઇન્દ્રિયસમ્પત્તિનિબ્બત્તકંપિ અન્ધંવા બધિરંવા યંકિઞ્ચિ ઇન્દ્રિયવેકલ્લં. અઙ્ગપચ્ચઙ્ગ સમ્પત્તિજનકંપિ હત્થપાદાદિ અઙ્ગવેકલ્લં જનેતિ. તથા આયૂહનકાલે મહાનિરયેસુ નિબ્બત્તકંપિ અકુસલં પચ્છાકતેન બલવકુસલેન વિબાધિયમાનં ઉસ્સદેસુવા પેતેસુવા નિબ્બત્તેતિ. અજાતસત્તુ રાજા ચેત્થ નિદસ્સનં. ઉસ્સદેસુ નિબ્બત્તકંપિ પેતેસુવા તિરચ્છા નેસુવાતિ આદિસબ્બં વત્તબ્બં.

ઉપત્થમ્ભકંપિ તબ્બિપરિયાયેન વેદિતબ્બમેવ. તથા હિ કમ્મં નામ કતકાલેદુબ્બલંપિસમાનં પચ્છાસભાગેનબલવતાકુસલેનવા અકુસલેનવા ઉપત્થમ્ભીયમાનં સુટ્ઠુ બલવં હોતીતિ. કમ્મનિબ્બત્ત ખન્ધસન્તાનસ્સ વિબાધનંનામ અઞ્ઞેન કમ્મેન નિબ્બત્તસ્સ સત્તસ્સ ગહિતપટિસન્ધિતો પટ્ઠાય યદાકદાચિ સરીરે નાનાઅન્તરાયે ઉપ્પાદેત્વાવા ઠાનન્તરખેત્તવત્થુ ગોમહિંસ ધન ધઞ્ઞભોગ સમ્પત્તીનં પુત્તદારઞાતિ મિત્તાનઞ્ચ વિપત્તિં કત્વાવા દુક્ખુપ્પત્તિ કરણં. દુવિધઞ્હિ કમ્મફલંનામ વિપાકફલં નિસન્દફલન્તિ. તત્થ વિપાકફલંનામ કમ્મકારકસ્સેવ હોતિ. ન અઞ્ઞસ્સ. નિસન્દ ફલં પન અઞ્ઞેસંપિ સાધારણમેવ. ધમ્મપદે આનન્દસેટ્ઠિવત્થુ એત્થ વત્તબ્બં. ચક્ખાદીસુ પન કમ્મજસન્તથિસીસેસુ યેન કમ્મેન યંકિઞ્ચિ એકંવા દ્વેવા તીણિવા સબ્બસો ભિજ્જન્તિ. ચક્ખુપાલત્થે રાદીનં વિય. તં કમ્મં ઉપઘાતકે સઙ્ગહિતન્તિ યુત્તં. ઉપઘા તકન્તિ પન ઉપચ્છેદકન્તિચ અત્થતો એકં. તથા હિ મજ્ઝિમટ્ઠ કથાયં પથમં ઉપચ્છેદકનામેન વત્વા ઉપઘાતકન્તિપિ એતસ્સેવ નામન્તિ વુત્તં. અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયં પથમં ઉપઘાતકનામેન વત્વા ઉપચ્છેદકન્તિપિ તસ્સેવેતં નામન્તિ વુત્તં. વિસુદ્ધિ મગ્ગેપિ મરણસ્સતિનિદ્દેસે તદેવ કમ્મુપચ્છેદકકમ્મન્તિ વુત્તં. ઇધચ પરતો ઉપચ્છેદકકમ્મુનાતિ વક્ખતિ.

ઇમસ્સપિ કમ્મન્તરુપચ્છેદનં મરણાસન્નકાલે પાકટં. તદાહિ પથમં પાપકમ્મબલેન દુગ્ગતિનિમિત્તે ઉપટ્ઠહન્તે પુન કલ્યાણ કમ્મં તં પટિબાહિત્વા સુગતિનિમિત્તં દસ્સેત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તેતિ. કલ્યાણકમ્મબલેન સુગતિનિમિત્તે ઉપટ્ઠહન્તે પુન પાપકમ્મં તં પટિબાહિત્વા દુગ્ગતિનિમિત્તં દસ્સેત્વા અપાયે નિબ્બત્તેતિ. દુટ્ઠ ગામણિરઞ્ઞો સોણત્થેરપિતુચ વત્થૂનિ કથેતબ્બાનિ. અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયં પન કુસલાકુસલકમ્મક્ખય કરસ્સ મગ્ગકમ્મસ્સપિ કમ્મન્તરુપચ્છેદકહા વુત્તા. અઙ્ગુલિમાલત્થેરાદીનં વિયાતિ. ઇમસ્મિં ભવે લદ્ધાનિ મહગ્ગતકમ્માનિ યેન અકુસલેન પરિહાયન્તિ. તસ્સપિ કમ્મન્તરુપચ્છેદકે સઙ્ગહો યુત્તો. દેવદત્તસ્સ વિયાતિ. કમ્મનિબ્બત્તખન્ધસન્તાનુપચ્છેદનં પન તસ્મિં તસ્મિં ભવે આયુ કમ્મેસુ વિજ્જમાનેસુ લદ્ધોકાસસ્સ કસ્સચિ અપરાધકમ્મસ્સ બલેન કલલકાલતો પટ્ઠાય અન્તરાવ કેનચિરોગેનવા ભયેનવા ઉપક્કમેનવા મરન્તાનં વસેન વેદિતબ્બં.

એત્થચ કમ્મન્તરસ્સવા કમ્મનિબ્બત્તખન્ધસન્તાનસ્સવા ઉપત્થમ્ભના દીનિ સન્ધાય ઇમેસં ચતુન્નંપિ કમ્માનં કુસલાકુસલભાવો વિસુદ્ધિમગ્ગે અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયઞ્ચ વુત્તો. મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં પન સંવણ્ણેતબ્બસુત્તાનુરૂપં કમ્મનિબ્બત્તખન્ધસન્તાનસ્સેવ ઉપત્થમ્ભનાદીનિ સન્ધાય ઉપત્થમ્ભકસ્સ કુસલભાવો ઉપપીળકઉપઘાતકાનં અકુસલભાવો વુત્તો. સો પન મજ્ઝિમટીકાયં અઙ્ગુત્તરટીકાયઞ્ચ અરુચ્ચમાનો વિય વુત્તો. મહાટીકાયં પન સો કેચિ વાદોપિ કતો. તત્થપન સંવણ્ણેતબ્બસુત્તાનુરૂપં વુત્તત્તા વિસું પાળિનયોતિ દટ્ઠબ્બો. ન ચ કેચિવાદો કત્તબ્બો. સુત્તસ્મિંહિ અપ્પાયુકસંવત્તનિકાએસા માણવપટિપદા, યદિદં પાણાતિપાતી હોતીતિઆદિના ઉપઘાતકં પાણાતિપાતવસેનેવ વુત્તં. ઉપપીળકઞ્ચ બત્વાબાધસંવત્તનિકા એસા માણવ પટિપદા, યદિદં સત્તાનં વિહેઠકજાતિકો હોતીતિઆદિના વિહિંસાદીનં વસેન વુત્તં. ઉપત્થમ્ભકઞ્ચ દીઘાયુકસંવત્તનિકા એસા માણવ પટિપદા. યદિદં પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતીતિઆદિના પાણાતિપાતવિરતિઆદીનં વસેન વુત્તં. સબ્બઞ્ચેતં મનુસ્સત્તં આગતસ્સેવ સત્તસ્સ વસેનાતિ એવં વિસું પાળિનયો વેદિતબ્બોતિ. મહાટીકાયં પન અઙ્ગુત્તરટીકાયઞ્ચ કમ્મન્તરુપત્થમ્ભનાદીનિ અનિચ્છન્તેહિ જનકાદિભાવોનામ વિપાકં પટિઇચ્છિતબ્બો. નકમ્મન્તિ વિપાકસ્સેવ ઉપઘાતકતા યુત્તા વિય દિસ્સતીતિ વુત્તં.

કિચ્ચવસેનાતિ જનનં ઉપત્થમ્ભનં ઉપપીળનં ઉપચ્છિન્દનન્તિ ચતુન્નં કિચ્ચાનં વસેન. તત્થ એકા પાણાતિપાતચેતના ચત્તારિ કિચ્ચાનિ સાધેતિ. સા હિ યાવ વિપચ્ચિતું ઓકાસં નલભતિ. તાવ ઉપત્થમ્ભનાદીસુ તીસુ કિચ્ચેસુ યંકિઞ્ચિ લદ્ધપચ્ચયં કિચ્ચં કરોતિ. યદા વિપચ્ચિતું ઓકાસં લભતિ. તદા એકાય ચેતનાય એકાએવ પટિસન્ધિ હોતીતિ એવં સાકેતપઞ્હે વુત્તનયેન એકં અપાયભવં જનેતિ. તતો પરં પન પટિસન્ધિજનનકિચ્ચં નત્થિ. પવત્તિ વિપાકજનનેન સહ ઇતરાનિ તીણિ કિચ્ચાનિ ભવસતસહસ્સેપિ કપ્પસતસહસ્સેપિ સાધેતિયેવ. ધમ્મદિન્નાયનામ ઉગ્ગસેન રઞ્ઞો દેવિયા વત્થુ એત્થ વત્તબ્બં. સા પન યદા અત્તનો વિપાકવારતો પુરે અરિયભૂતસ્સવા પુથુજ્જનભૂતસ્સપિ કલ્યાણ ચિત્તસમઙ્ગિનોવા ઉપચ્છેદનં કરોતિ. તદા ઉપચ્છિન્દિત્વા કમ્મન્ત રસ્સેવ ઓકાસં કરોતિ. સયં વિપાકં નજનેતિ. યદા પન પાપચિત્તસમઙ્ગિનો ખન્ધસન્તાનં ઉપચ્છિન્દતિ. તદાએવ ઉપચ્છિન્દિત્વા અત્તનો વિપાકં જનેતિ. સકિં લદ્ધપટિસન્ધિવારતો પન પટ્ઠાય અનેકેસુ અત્તભાવ સતસહસ્સેસુપિ ઉપચ્છેદનાદીનિયેવ કરોતિ. એત્થ મહામોગ્ગલાન ત્થેર વત્થુ સામાવતિ વત્થુ વગ્ગુમુદાતીરિયભિક્ખુ વત્થુ દુસ્સિમાર કલાબુરાજવત્થૂનિ કથેતબ્બાનિ. યસ્મા પન ઇદં ઉપચ્છેદકકમ્મં નામ તિરચ્છાનગતાનં બહુલં લબ્ભતિ. તસ્મા સુટ્ઠુ બલવં અકુસલકમ્મં દુબ્બલસ્સ અકુસલકમ્મસ્સવા અકુસલકમ્મનિબ્બત્તખન્ધસન્તાનસ્સવા ઉપચ્છેદકંનામ ન હોતીતિ ન વત્તબ્બં. તેનેવ હિ મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં બહુકસ્મિઞ્હિ અકુસલકમ્મે આયૂહિતે બલવકમ્મં દુબ્બલ કમ્મસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કરોતીતિ વુત્તં.

અપિચ પવત્તિયંપિ કમ્મન્તરજનિતં ભવઙ્ગસન્તાનં અનુપચ્છિન્દિત્વા પઞ્ચસુ ચક્ખુ સોત ઘાન જિવ્હા ભાવ દસક સઙ્ખાતેસુ સન્તતિ સીસેસુ અઞ્ઞતરસ્સ સન્તતિસીસસ્સ સબ્બસો ઉપચ્છિન્દનંપિ ઇમસ્સેવ કિચ્ચન્તિ યુત્તં. યં પન મહાટીકાયં અઙ્ગુત્તરટીકાયઞ્ચ ઉપપીળિકં અઞ્ઞસ્સ વિપાકં છિન્દતિ. ન સયં અત્તનો વિપાકં જનેતીતિ વુત્તં. તં અટ્ઠકથાયં સુખદુક્ખં પીળેતિ, અદ્ધાનં પવત્તિતું ન દેતીતિ ઇદં દિસ્વા વુત્તં સિયા. અદ્ધાનં પવત્તિતું નદેતીતિ એત્થ પન સુખસન્તાનંવા દુક્ખસન્તાનંવા ચિરકાલં પવત્તિતું નદેતિ ઇચ્ચેવત્થો. ન પન ઉપઘાતકં વિય ભવઙ્ગસન્તાનેન સહ અઞ્ઞસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકં છિન્દતીતિ.

[૧૪૩] યંપન વિભાવનિયં

‘‘જનકં કમ્મન્તરસ્સ વિપાકં અનુપચ્છિન્દિત્વાવ વિપાકં જનેતિ. ઉપઘાતકં ઉપચ્છેદનપુબ્બકન્તિ ઇદં તાવ અટ્ઠકથાસુ સન્નિટ્ઠાનન્તિ વુત્તં’’. તં ન સુન્દરં.

ઇધ પુબ્બકતેન ઉપચ્છેદનકકમ્મેન મરિત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તાનં વત્થૂનં અટ્ઠકથાસુયેવ આગતત્તાતિ.

[૧૪૪] યઞ્ચ તત્થ

અપરે પન આચરિયા વદન્તીતિઆદિના ઉપઘાતકસ્સ સયં વિપાકનિબ્બત્તકત્તા ભાવવચનં વુત્તં. તંપિ ન સુન્દરં.

તેનેવ કમ્મેન અપાયે નિબ્બત્તાનં દુસ્સિમાર કલાબુરાજા દીનં તસ્સ કમ્મસ્સ ઉપચ્છેદકકમ્મભાવેન અટ્ઠકથાસુ આગતત્તાતિ. [જનકચતુક્કં]

૧૪૬. ગરુકન્તિ અઞ્ઞેન કમ્મેન પટિબાહિતું અસક્કુણેય્યં કુસલપક્ખે મહગ્ગતકમ્મં અકુસલપક્ખે નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયા સહ પઞ્ચાનન્તરિયકમ્મં. એત્થ સિયા. મહગ્ગતકમ્મન્તિ કસ્મા વુત્તં. તઞ્હિ પમાદવસેનવા નીવરણધમ્મપવત્તિયાવા પરિહાયિયમાનં નિકન્તિબલેનવા પટિબાહિયમાનં વિપાકં ન દેતીતિ. તથા એકસ્સ બહૂસુ આનન્તરિયકમ્મેસુ કતેસુ એકસ્મિં વિપચ્ચન્તે સેસાનિ ન વિપચ્ચન્તીતિ. વુચ્ચતે, મહગ્ગતકમ્મં તાવથપેત્વા પમાદધમ્મનીવરણધમ્મનિકન્તિધમ્મે અત્તનો બલવતરઞ્ચ મહગ્ગતકમ્મન્તરં અઞ્ઞેન પુઞ્ઞકમ્મેન અપ્પટિબાહનિયટ્ઠેન ગરુકં નામ હોતિ. આનન્તરિયકમ્માનિ પન થપેત્વા અત્તનો બલવતરં આનન્તરિયકમ્મં અઞ્ઞેન કેનચિ ધમ્મેન અપ્પટિબાહનિયટ્ઠેનાતિ એવં યથારહં તેસં ગરુકતા વેદિતબ્બાતિ. આસન્નન્તિ મરણકાલે અનુસ્સરિતં તદા કતઞ્ચ. તત્થ તદાકતન્તિ અન્તિમ જવનવીથિતો પુબ્બભાગે આસન્ને કતં યંકિઞ્ચિ કુસલાકુસલકમ્મં. મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મં પન વિપસ્સનાદિવસેન પવત્તં સમ્માદિટ્ઠિકમ્મઞ્ચ અન્તિમજવનવીસિયંપિ કતન્તિ ગહેતબ્બં. યથાહ-મરણકાલે વાસ્સ હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ સમ્માદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્નાતિ. એતેન તતો મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મતો અઞ્ઞં અન્તિમજવનવીથિયં પવત્તં કમ્મં પટિસન્ધિં જનેતું ન સક્કોતીતિ સિદ્ધં હોતીતિ. આચિણ્ણન્તિ દીઘરત્તં અભિણ્હસો કતં. સકિં કરિત્વાપિવા પચ્છા પુનપ્પુનં સોમનસ્સજનકં સન્તાપજનકઞ્ચ. કટત્તાકમ્મન્તિ કારિયિત્થાતિ કમ્મન્તિ એવં કતકારણાએવ કમ્મન્તિ વત્તબ્બં કમ્મં. ગરુકાદિભાવેન વત્તબ્બં કમ્મં ન હોતીતિ અત્થો. તત્થ પુરિમાનિ તીણિ ઇમસ્મિં ભવે કતાનિ ઉપપજ્જવેદનીયકમ્માનિએવ. કટત્તાકમ્મં પન અતીતભવેસુ કતેહિ અપરપરિયાયવેદનીયેહિ સહ ઇમસ્મિં ભવે કતં ગરુકા સન્નાચિણ્ણભાવરહિતં કમ્મપથપત્તં યંકિઞ્ચિ ઉપપજ્જવેદનીયકમ્મં. મહાટીકાયં પન કટત્તાકમ્મં પુરિમ જાતીસુ કતંએવ ગહિતં. તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ. એતેહિ પન તીહિ મુત્તં પુનપ્પુનં લદ્ધાસેવનં કટત્તાવા પન કમ્મંનામ હોતીતિ હિ વુત્તં. ન ચ અતીતભવેસુ કતાનિ માતુઘાતકાદીનિપિ અપરપરિયાય કમ્માનિ એતેહિ તીહિ મુત્તાનીતિવા અમુત્તાનીતિવા પુનપ્પુનં લદ્ધાસેવનાનીતિવા અલદ્ધાસેવનાનીતિવા સક્કા વિસેસેતું. તદા હિ તાનિ ગરુક કમ્મસન્તાને પવત્તાનિપિ હોન્તિ. આસન્નવચિણ્ણકમ્મસન્તાને પવત્તાનિપીતિ.

અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયઞ્ચ એતેહિ પન તીહિ મુત્તં અઞ્ઞાણવસેનકતં કટત્તાવા પન કમ્મંનામાતિ વુત્તં. ન તાનિ અઞ્ઞાણવસેન કભાનીતિ સક્કા વિસેસેતું. તાનિ હિ પુરિમભવેસુ અઞ્ઞાણ વસેન કતાનિપિ હોન્તિ. ઞાણવસેન કતાનિપીતિ. તાનિ પન વિસેસનાનિ ઇમસ્મિં ભવે કતાનં ગરુકાદીહિ તીહિ મુત્તાનં સત્તમજવન કમ્માનં વસેન વુત્તાનીતિ તેહિ સહ પુરિમજાતીસુ કતાનિ અપરપરિયાય કમ્માનિ કટત્તા કમ્મંનામાતિ વેદિતબ્બાનિ. એવઞ્ચ કત્વા યત્થ તંપુબ્બકતં કમ્મન્તિ આગતં. તત્થપિ ઇમસ્મિં ભવેવા અતીતભવેસુવા પુબ્બકાલે કતન્તિ અત્થો વેદિતબ્બોતિ. ઇમેસુ પન ચતૂસુ કમ્મેસુ વિજ્જમાનેસુ ગરુકમેવ અનન્તરે ભવે પટિસન્ધિં દેતિ. ગરુકે અસતિ આસન્નં. આસન્ને અસતિ આચિણ્ણં. આચિણ્ણે અસતિ કટત્તાકમ્મં. તેનાહ પાકદાનપરિયાયેનાતિ. પાકદાનવારેનાતિ અત્થો. એત્થ સિયા. કસ્મા ઇધ આસન્નં આચિણ્ણતો પથમં વુત્તં. નનુ પાળિયં આસન્નતો આચિણ્ણમેવ પથમં વુત્તં. યથાહ-યં ગરુકં યં બહુલં. યદાસન્નં. કટત્તાવા પન કમ્મન્તિ. અટ્ઠકથાસુચ તેનેવ કમેન પાકદાનવારો વિહિતોતિ. વુચ્ચતે, સભાવતો બલવદુબ્બલક્કમેન પાળિયં આચિણ્ણં પથમં વુત્તં. સો પન કમો કદાચિ પાકદાનપરિયાયોપિ સમ્ભવતીતિ કત્વા અટ્ઠકથાસુ તેનેવ કમેન પાકદાનવારો વિહિતો. આસન્નંપિ હિસમાનં ચિત્તં તોસેતુંવા સન્તાપેતુંવા અસક્કોન્તં હુત્વા દુબ્બલં બલવતો આચિણ્ણસ્સ નિવત્તકં ન હોતીતિ. યસ્મા પન મહાકમ્મવિભઙ્ગસુત્તે પુબ્બેવાસ્સતં કતં હોતિ કલ્યાણકમ્મં સુખવેદનીયં. પચ્છાવાસ્સતં કતં હોતિ કલ્યાણકમ્મં સુખવેદનીયં. મરણકાલેવાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્નાતિ એવં આચિણ્ણદુચ્ચરિતસ્સપિ એકચ્ચસ્સ આસન્નેન કલ્યાણ કમ્મેન સગ્ગગમનં વુત્તં. તથા પુબ્બેવાસ્સતં કતં હોતિ પાપકમ્મં દુક્ખવેદનિયં.લ. મિચ્છાદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્નાતિ એવં આચિણ્ણ સુચરિતસ્સપિ એકચ્ચસ્સ આસન્નેન પાપકમ્મેન અપાયગમનં વુત્તં. યસ્માચ ઉભિન્નંપિ બલવભાવે સતિ આસન્નમેવ પરિયત્તં ભવિતું અરહતિ. તસ્મા ઇધ થેરેન આસન્નમેવ પથમં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એત્થચ પુબ્બેવાસ્સકતં હોતીતિ ઇદં આસન્નાનુસ્સરિતકમ્મવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તમ્બદાઠિકનામસ્સ ચોરઘાતકસ્સ મહાવાતકાલનામસ્સચ ઉપાસકસ્સ વત્થુ એત્થ કથેતબ્બન્તિ.

[૧૪૫] વિભાવનિયં પન

અટ્ઠકથાયં આગતં જરગ્ગવોપમં દસ્સેત્વા આસન્નમેવ પથમં વિપાકં દેતીતિ એકંસેન વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ અટ્ઠકથાયં એવં એકંસેન વુત્તં. નચ ઉટ્ઠાતુંપિ અસક્કોન્તો સો જરગ્ગવો પજદ્વારસ્સ આસન્ને ઠિતોપિ પથમતરં નિક્ખમિસ્સતીતિ. [ગરુકચતુક્કં]

૧૪૭. દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખભૂતો પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો. વેદિતબ્બં અનુ ભવિતબ્બન્તિ વેદનીયં. ફલં. દિટ્ઠધમ્મે વેદનીયં ફલં એતસ્સાતિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં.

[૧૪૬] વિભાવનિયં પન

‘‘દિટ્ઠધમ્મે વેદિતબ્બં વિપાકાનુભવન વસેનાતિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીય’’ન્તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

દિટ્ઠેવ ધમ્મે વિપાકં પટિસંવેદેતીતિ હિ પાળિયં વુત્તં. એત્થ હિ વિપાકં પટિસંવેદેતીતિ એતેન ઇધ વેદનીયસદ્દો કમ્મસાધનો વિપાકાતિધેય્યોચ હોતીતિ દસ્સેતિ. એવઞ્ચ સતિ ઇધ અઞ્ઞપદત્થસમાસો એવ લબ્ભતિ. ન ઉત્તરપદત્થસમાસોતિ. દિટ્ઠધમ્મં ઉપેચ્ચ તસ્સ અનન્તરે પજ્જિત્વા પાપુણિત્વા વેદિતબ્બં ફલં એતસ્સાતિ ઉપપજ્જવેદનીયં. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં ઉપપજ્જ સદ્દસ્સ અત્થં વદન્તેન ઉપપજ્જિત્વાતિ વુત્તં. સુત્તપદેસુ પન ઉપપજ્જેવાતિ પાઠો દિટ્ઠો. તસ્મા દિટ્ઠધમ્મસ્સ સમીપે અનન્તરે પજ્જિતબ્બો ગન્તબ્બોતિ ઉપપજ્જો. દુતીયો અત્તભાવો ઉપપજ્જેવેદિતબ્બં ફલં એતસ્સાતિ ઉપપજ્જવેદનીયન્તિ એવમત્થો પાઠસ્સ વસેન વેદિતબ્બો. ઉપપજ્જાતિવા અનન્તરે ભવે પવત્તો એકો નિપાતો. યથા પચ્ચાતિ.

[૧૪૭] વિભાવનિયં પન

‘‘દિટ્ઠધમ્મતો અનન્તરં ઉપપજ્જિત્વા વેદિતબ્બન્તિ ઉપવજ્જવેદનીય’’ન્તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ઉપપજ્જવા વિપાકં પટિસંવેદેતીતિ હિ પાળિયં વુત્તં. પરિયાયતિ પુનપ્પુનં આગચ્છતીતિ પરિયાયો. અપરોચ સો પરિયા યોચાતિ અપરપરિયાયો. દિટ્ઠધમ્મા નાગતા નન્તર ભવેહિ અઞ્ઞો અત્ત ભાવ પરિવત્તો. તે નેવ હિ મહાટીકાયં અઙ્ગુત્ત રટીકાયઞ્ચ અપરપરિયાયેતિ દિટ્ઠધમ્માનન્તરાનાગતતો અઞ્ઞસ્મિં અત્તભાવપરિયાયે અત્તભાવપરિવત્તેતિ વુત્તં. સુત્તપદેસુ પન અપરેવા પરિયાયેતિચ અપરાપરેવા પરિયાયેતિચ દ્વિધા પાઠો દિટ્ઠો. તત્થ પચ્છિમસ્મિં પાઠેસતિ ઇધ મજ્ઝે એકસ્સ અપરસદ્દસ્સ લોપો દટ્ઠબ્બો. સઙ્ગહપોટ્ઠકેસુ પન મજ્ઝે દીઘો યાકારનટ્ઠોચ અપરાપરિયસદ્દો દિસ્સતિ. સો બહૂસુ અટ્ઠકથાસુ નત્થિ. પાળિયાચ ન સમેતિ.

[૧૪૮] યઞ્ચ વિભાવનિયં

‘‘અપરે અપરે દિટ્ઠધમ્મતો અઞ્ઞસ્મિં યત્થકત્થચિ અત્તભાવે વેદિતબ્બં કમ્મં અપરાપરિય વેદનીય’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ દિટ્ઠધમ્મતોતિ ઇદં તાવ નયુજ્જતિ.

ન હિ મજ્ઝે ઉપપજ્જભવં વજ્જેત્વા પથમો દિટ્ઠધમ્મોવ ઇધ તતીયે પદે અધિકતોતિ યુત્તો.

[૧૪૯] અત્થતો પન બ્યઞ્જનતોચ સબ્બં પાળિયા ન સમેતિ.

અપરેવા પરિયાયે વિપાકં પટિસંવેદેતીતિ હિ પાળિયં વુત્તં. અપરાપરેવા પરિયાયેતિવા. અહોસિનામકં કમ્મં અહોસિકમ્મં. અહોસિકમ્મં. ભવિસ્સતિકમ્મં. અત્થિકમ્મં. નતસ્સ વિપાકોતિ એવં વુત્તપાઠવસેન આચરિયેહિ તથાગહિતનામ ધેય્યં સબ્બસો અલદ્ધવિપાકવારં કમ્મન્તિ વુત્તં હોતિ. તત્થ સત્તસુ કુસલાકુસલજવનેસુ પથમજવનચેતના દિટ્ઠધમ્મવે દનીયંનામ. સા હિ અલદ્ધાસેવનતાય સબ્બદુબ્બલત્તા અચિરટ્ઠિ તિકાચ હોતિ અપ્પતરવિપાકાચાતિ. પચ્ચયં લદ્ધા દિટ્ઠધમ્મેએવ અહેતુકમત્તં ફલં દત્વા વિગચ્છતિ. ન એકંપિ મરણકાલં અતિક્કમ્મ સન્તાનં અનુબન્ધિતું સક્કોતિ. પચ્ચયં પન અલભમાના અહોસિકંનામ હોતિ. પચ્ચયોતિચ અત્તનો ફલુપ્પત્તિયા ઓકાસદાયકો નાના ઇરિયાપથેસુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણસમા ગમાદિકો યોકોચિ પચ્ચયોપિ યુજ્જતિયેવ. ટીકાસુ પન પટિપક્ખેહિ અનભિભૂતતાયાતિઆદિના મહન્તં કત્વા પચ્ચયો વુત્તો. સો કાકવલિયાદીનં વિય પાકટતરફલદાનં સન્ધાય વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. ન હિ કમ્મપથજવનસન્તાને પવત્તમાના ઇતરાપિવા પથમજવનચેતના ઇટ્ઠાનિટ્ઠસમાયોગવસેનપિ લદ્ધ પચ્ચયા કાચિ અત્તનો બલાનુરૂપં ફલં ન દેતીતિ અત્થિ. નચતાય દિય્યમાનં સબ્બંપિ ફલં મહાજનસ્સવા કમ્મકારકસ્સેવ વાપાકટમેવ સિયાતિ સક્કા વત્તુન્તિ. યં પન ઞાણવિભઙ્ગટ્ઠ કથાયં એકં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં વિપાકં દેતિ. સેસાનિ અવિપાકાનીતિ વુત્તં. તં અલદ્ધપચ્ચયાનિ સેસાનિ સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. ન હિ એકો દિટ્ઠધમ્મો એકસ્સેવ દિટ્ઠધમ્મવેદની યસ્સ ઓકાસોતિ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ. અત્થસાધિકા પન સન્નિટ્ઠાપકભૂતા સત્થમજવનચેતના ઉપપજ્જ વેદનીયંનામ. સા હિ લદ્ધાસેવનતાય થોકં સારભૂતા હોતીતિ પથમચેતના વિય સીઘતરં વિપચ્ચિતું નસક્કોતિ. બલવતીચ હોતીતિ એકં ભવં જનેતું સક્કોતિ. પતિત જવ નેસુ પન અન્તિમજવનતાય મજ્ઝિમચેતનાયો વિય ચિરટ્ઠિતિકા ન હોતીતિ પચ્ચયં લદ્ધા અનન્તરે એવ ભવે પટિસન્ધિંવા પવત્તિ ફલમેવવા દત્વા વિગચ્છતિ. અલદ્ધા પન અહોસિકમ્મમેવ હોતિ. ન દુતીયં મરણકાલં અતિક્કમિતું સક્કોતિ. યંપન ઞાણવિભઙ્ગટ્ઠકથાયં એકં ઉપપજ્જવેદનીયં પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ. સેસાનિ અવિપાકાનીતિ વુત્તં. તંપિ પટિસન્ધિવિપાકં સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. સેસાનિપિ હિ યાવ દુતીયચુતિ નાગચ્છતિ. તાવ લદ્ધપચ્ચયાનિ પવત્તિ વિપાકં દેન્તિયેવ. ઇધ મિસ્સક કમ્માનિ કત્વા અનન્તરભવે મિસ્સકકમ્મફલં અનુભોન્તાનિ વેમાનિક પેતવત્થૂનિ અઞ્ઞાનિચ તંતંકમ્મં કત્વા અનન્તરભવે એવ સુગતિ યં કબ્બિપાકભૂતં વિપત્તિં અનુભવન્તાનિ દુગ્ગતિયંવા તબ્બિપાકભૂતં સમ્પત્તિં અનુભવન્તાનિ અનેકાનિ વત્થુસતાનિ એત્થ કથે તબ્બાનીતિ.

[૧૫૦] યં પન વિભાવનિયં

‘‘સાચ પટિસન્ધિં દત્વાવ પવત્તિવિપાકં દેતિ. પટિસન્ધિયા પન અદિન્નાય પવત્તિવિપાકં દેતીતિ નત્થી’’તિ વુત્તં. તં ન યુજ્જતિ.

યથાવુત્તવત્થૂહિ સદ્ધિં વિરુજ્ઝનતો.

[૧૫૧] યઞ્ચ તત્થ

‘‘ચુતિ અનન્તરઞ્હિ ઉપપજ્જવેદનીયસ્સ ઓકાસો’’તિ કારણં વુત્તં. તંપિ અકારણં.

પુતિઅનન્તરતો પટ્ઠાય યાવજીવંપિ ઓકાસસમ્ભવતો.

[૧૫૨] યઞ્ચ તત્થ

‘‘પટિસન્ધિયા પન દિન્નાય જાતિસતેપિ પવત્તિવિપાકં દેતીતિ વુત્તં’’. તંપિ ન ગહેતબ્બં.

કમ્મસઙ્કરાપત્તિતો. અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં ઉપપજ્જવેદનીયં અપરપરિયાય વેદનીયન્તિ તેસં સઙ્કમનં નત્થિ. યથાઠાનેયેવ પતિટ્ઠન્તીતિ વુત્તં. ન ચેત્થ પટિસન્ધિવસેન એવં વુત્તન્તિ સક્કા વત્તું. તદત્થસાધકસ્સ અટ્ઠકથાપદેસસ્સવા વત્થુસ્સવા યુત્તિયાવા અભાવતોતિ. મજ્ઝે પન પઞ્ચજવન ચેતના અપરપરિયાય વેદનીયંનામ. એતા હિ સુટ્ઠુ બલવન્તી સારભૂતાચ હોન્તીતિ ન સીઘં વિપચ્ચિતું સક્કોન્તિ. ચિરટ્ઠિતિકા પન હોન્તિ. તસ્મા તતીયભવતો પટ્ઠાય યદા ઓકાસં લભન્તિ. તદા પઞ્ચવારે પટિસન્ધિં દત્વા સંસારપવત્તિયા સતિ કપ્પસતસહસ્સેપિ પવત્તિવિપાકં દેન્તીતિ. ઇમાનિયેવ પન તીણિ કમ્માનિ અત્તનો અત્તનો ખેત્તે સબ્બસો વિપાકવારં અલભમાનાનિ અહોસિકમ્મંનામ. ખેત્તઞ્ચ નેસં પથમસ્સ દિટ્ઠ ધમ્મચુતિયા પરિચ્છિન્નં. દુતીયસ્સ અનાગતાનન્તરભવચુતિયા. તતીયસ્સ પરિનિબ્બાનચુતિયાતિ દટ્ઠબ્બં. [દિટ્ઠધમ્મચતુક્કં]

૧૪૮. પાકટ્ઠાનવસેનાતિ અપાયાદિકસ્સ વિપચ્ચનટ્ઠાનસ્સ વસેન તથા ચત્તારિ કમ્માનિનામ હોન્તીતિ યોજના. તત્થાતિ તેસુ અકુસલાદીસુ ચતૂસુ કમ્મેસુ. કમ્મદ્વારવસેનાતિ કમ્મસિદ્ધિયા અઙ્ગભૂતાનં કાયાદિ કમ્મદ્વારાનં વસેન. પાણં અતિપાતેન્તિ એતેનાતિ પાણાતિપાતો. અતિપાતનઞ્ચેત્થ સરસતો પતિતું અદત્વા અન્તરાએવ પયોગબલેન પાતનં દટ્ઠબ્બં. અદિન્નં આદિયન્તિ એતેનાતિ અદિન્નાદાનં. અગમની યવત્થુસઙ્ખાતેસુ વત્થુકામેસુ મિચ્છા ચરન્તિ એતેનાતિ કામેસુમિચ્છાચારો. તત્થ પરપાણે પાણસઞ્ઞિનો તસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસન્તાનુપચ્છેદકસ્સ કાયવચીપયોગસ્સ સમુટ્ઠાપિકા વધકચેતના પાણાતિપાતોનામ. સયમેવ અત્તનો જીવિતિન્દ્રિયં પાતેન્તસ્સ પાણાતિપાતોનામ નત્થિ. પરપરિગ્ગહિતે પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિનો તતો વિયોગકારણસ્સ કાય વચીપયોગસ્સ સમુટ્ઠાપિકા અચ્છિન્દકચેતના અદિન્નાદાનંનામ. અગમનીયવત્થૂસુ મગ્ગેનમગ્ગપટિપાદકસ્સ કાયપયોગસ્સ સમુટ્ઠાપિકા અસ્સાદચેતના કામેસુમિચ્છાચારોનામ. કેચિ પનએત્થપિ અગમનીય વત્થુસઞ્ઞિનોતિ પદં ઇચ્છન્તિ. તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ. અગમયનીવત્થુ તસ્મિં સેવનચિત્તન્તિ હિ તત્થ વુત્તં. એતેન અગમનીયવત્થુમ્હિ સતિ ગમનીય સઞ્ઞાયવા અગમનીય સઞ્ઞાયવા સેવન્તસ્સ કમ્મપથો હોતિ યેવાતિ સિદ્ધં હોતિ. ઇતરથા અગમનીયવત્થુ તથા સઞ્ઞિતા તસ્મિં સેવનચિત્તન્તિ વુત્તં સિયાતિ.

અપરે પન સયં પયોગં કત્વા અત્તનિ પરેન કરીયમાનં મગ્ગેન મગ્ગપટિપાદનં અસ્સાદેન્તસ્સ સેવનચિત્તે સતિપિ નત્થિ કમ્મપ્પથભેદો. પયોગસ્સ અભાવાતિ વદન્તિ. સેવનચિત્તે પન સતિ પયોગો અપ્પમાણન્તિ એકે. એવઞ્ચ સતિ તિયઙ્ગિકોવ મિચ્છાચારો, ન ચતુરઙ્ગિકોતિ આપજ્જતિ. અટ્ઠકથાયં પન સેવન પયોગેન સહ ચતુરઙ્ગિકોવ વુત્તોતિ અઞ્ઞે. સેવનપયોગો પન યેભુય્યેન લબ્ભમાનત્તાયેવ વુત્તો. ન પન એકન્તઅઙ્ગભાવતો. ઇતરથા ઇત્થીનં યેભુય્યેન પયોગકિચ્ચં નત્થીતિ તાસં મિચ્છાચારો દુલ્લભો સિયાતિ ચ વદન્તિ. ભિક્ખુનિદૂસનંપિ એત્થેવ સઙ્ગય્હતિ. સા હિ રક્ખિતાસુ સઙ્ગહિતાતિ. ટીકાસુ પન સા ધમ્મરક્ખિતાપિ ન હોતિ. કુતો માતાદિરક્ખિતા. ધમ્મોતિ હિ ઇધ પાસણ્ડિયધમ્મોવ અટ્ઠકથાયં વુત્તોતિ વદન્તિ. સાસનધમ્મોપિ નન યુત્તો. સબ્રહ્મચારિ નિયોપિ ઉપજ્ઝાયિની આદિકા તસ્સા માતાદિટ્ઠાનિયાએવ હોન્તિ. તથા હિ સિક્ખાપદવિભઙ્ગટ્ઠકથાયં મિચ્છાચારોપિ દુસ્સીલાય.લ. સામણેરિયા, પુથુજ્જનભિક્ખુનિયા, સોતાપન્નાય, સકદાગામિનિયા, તતો અનાગામિનિયા વીતિક્કમો મહાસાવજ્જો. ખીણાસવાય પન એકન્તમહાસાવજ્જોવાતિ વુત્તં.

કસ્માપનેત્થ સુરાપાનં નગહિ તં. તંપિહિ અપાયસંવત્તનિ કભાવેન વુત્તં. યથાહ-સુરામેરયપાનં ભિક્ખવે આસેવિતં ભાવિતં બહુલીકતં નિરયસંવત્તનિકં તિરચ્છાનયોનિસંવત્તનિકં પેત્તિવિસયસંવત્તનિકં. યોચ સબ્બલહુકો સુરામેરય પાનસ્સ વિપાકો. સો મનુસ્સભૂતસ્સ ઉમ્મત્તકસંવત્તનિકો હોતીતિ. અટ્ઠકથાસુપિ કોટ્ઠાસતો પઞ્ચપિ પાણાતિપાતા દયો કમ્મપથાએવાતિ વુત્તન્તિ. વુચ્ચતે, મૂલટીકાયં તાવ તસ્સ સભાગત્તેન મિચ્છાચારે ઉપકારકત્તેન દસસુપિ કમ્મપથેસુ અનુપવેસોતિ વુત્તં. તત્થ સભાગત્તં ગહેત્વા વિભાવનિયં સુરાપાનંપિ એત્થેવ સઙ્ગય્હતીતિ વદન્તિ રસસઙ્ખાતેસુ કામેસુ મિચ્છાચારભાવતોતિ વુત્તં. ઉપકારકત્તં ગહેત્વા પટિસમ્ભિદામગ્ગટીકાયં કુસલાકુસલાપિચ પટિસન્ધિજનકાયેવ કમ્મપથાતિ વુત્તા. વુત્તાવસેસા પટિસન્ધિજનને અનેકન્તિ કત્તા કમ્મ પથાતિ ન વુત્તાતિ ઇમસ્સ વાક્યસ્સ સંવણ્ણનાયં વુત્તાવસે સાતિ સુરાપાનાદયો તબ્બિરમણાદયોચ. સુરાપાનઞ્હિ મદસ્સ પચ્ચયો. મદો અપુઞ્ઞપથસ્સ. તબ્બિરતિપિ નિમ્મદતાય. સાચ પુઞ્ઞપથસ્સાતિ કમ્મપથૂપનિસ્સયાનિ તાનિ તદાસન્નકમ્મવસેન સન્ધિજનકાનિપિ હોન્તીતિ વુત્તં. તત્થ તદાસન્નકમ્મવસેનાતિ તસ્સ સુરાપાનસ્સવા સુરાપાનવિરતિયાવા આસન્ને પવત્તાનં તમ્મૂલકાનં અપુઞ્ઞકમ્માનંવા પુઞ્ઞકમ્માનંવા વસેનાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ-યો સુરં પિવિત્વા સુરામદહેતુ પાણા પાતાદીસુ યંકિઞ્ચિ કમ્મં કરોતિ, તસ્સ સુરાપાનં તસ્સતિ કમ્મસ્સ બલવૂપનિસ્સયો હોતિ પુબ્બચેતનાઠાનિયઞ્ચ. તદેવ વિસું પટિસન્ધિં જનેતિ, ન ઇતરન્તિ. યથા હિ પુબ્બાપરચેતના યોપિ કમ્મપથપત્તસ્સ કમ્મસ્સ પરિવારભૂતાએવ પટિસન્ધિં જનેન્તિ, ન ઇતરા. એવમિદંપીતિ. ન હિ કમ્મપથસુત્તેસુ સરૂપતો આગતાનિએવ પટિસન્ધિં જનેન્તિ. ન ઇતરાનીતિ સક્કા નિયમેતું. યાનિ પન એકન્તેન પટિસન્ધિજનનસામત્થિય યુત્તાનિ, તાનેવ તત્થ સરૂપતો વુત્તાનિ. યાનિપન પટિસન્ધિજનને અનેકન્તિકાનિ હોન્તિ. તાનિ તત્થસરૂપતો ન વુત્તાનીતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. તથા હિ પટિસમ્ભિદા મગ્ગટ્ઠકથાયં કુસલાકુસલાપિચ પટિસન્ધિજનકાયેવ કમ્મપથાતિ વુત્તા. વુત્તાવસેસા પટિસન્ધિજનને અનેકન્તિ કત્તા કમ્મપથાતિ ન વુત્તાતિ વુત્તં. તસ્મા ઇદંપિ પટિસન્ધિજનને અનેકન્તિકત્તા તત્થ સરૂપતો ન વુત્તન્તિચ. યં તદા સન્નકમ્મવસેન પટિસન્ધિજનકન્તિ પુબ્બે વુત્તં. તં તત્થ સરૂપતો વુત્તેસુ તદા સન્નકમ્મેસુ અનુપવિટ્ઠન્તિચ સક્કા વત્તુન્તિ. તસ્સ પન દુવિધં કિચ્ચં પટિસન્ધિજનનં કમ્મજનનઞ્ચાતિ. તત્થ પટિજનનતો કમ્મજનનમેવસ્સ મહન્તં મહાવિપ્ફારઞ્ચ હોતીતિ કત્વા સક્કેન દેવાનમિન્દેન કુમ્ભજાતકે –

યં વે વિવિત્વા દુચ્ચરિતં ચરન્તિ,

કાયેન વાચાય ચેતસાચ;

નિરયં વજન્તિ દુચ્ચરિતં ચરિત્વા,

તસ્સા પુણ્ણં કુમ્ભમિમં કિણાથાતિ.

એવં તદાસન્નકમ્મવસેનેવ તસ્સ અપાયગામિતા વુત્તા. તદુભયં પનસ્સ કિચ્ચં ગહેત્વા સુરામેરયપાનં ભિક્ખવે આસેવિતં.લ. સંવત્તનિકન્તિ અઙ્ગુત્તરે વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અયઞ્હિસુત્તપદેસુ ધમ્મતા. યદિદં સંવત્તનિકન્તિ વુત્તટ્ઠાને યથાલાભયોજનાતિ. તથાહિ મૂલટીકાયંપુનબ્ભવંદેતિપુનબ્ભવાય સંવત્તેતીતિ પાઠે કમ્મસહજાતા પુનબ્ભવંદેતિ. કમ્મસહાયભૂતા અકમ્મસહજા તાપુનબ્ભવં સંવત્તેતીતિ વુત્તં. કેચિ પન ઇમમત્થં અનુપધારેત્વા ઇમાય પાળિયા તસ્સ વિસું એકન્તકમ્મપથભાવં મઞ્ઞન્તિ. યં પન કોટ્ઠાસતો પઞ્ચપિ કમ્મપથાએવાતિ અટ્ઠકથાવાક્યં. તત્થ એવસદ્દેન તેસં ચેતનાધમ્મત્તા ઝાનાદિકોટ્ઠાસિકત્તં નિવત્તેતિ. ચેતના હિ કમ્મપથં પત્તાપિ અપત્તાપિ કોટ્ઠાસતો કમ્મ પથકોટ્ઠાસિકાએવ હોતીતિ. તેનેવ મૂલટીકાયં કમ્મપથા એવાતિ કમ્મપથકોટ્ઠાસિકાએવાતિ વુત્તં. અનુટીકાયઞ્ચ કમ્મ પથકોટ્ઠાસિકાએવ. ન ઝાનાદિકોટ્ઠાસિકાતિ વુત્તં. કેચિપન ઇમમત્થં અસલ્લક્ખેત્વા ઇમિના વાક્યેન તસ્સ વિસું કમ્મપથભાવં વદન્તિ.

ખુદ્દકપાઠટ્ઠકથાયં પન સબ્બેનસબ્બં તસ્સ કમ્મપથભાવો પટિક્ખિત્તોયેવ, તત્થ હિ પુરિમાનં ચતુન્નં કાયકમ્માદિભાવઞ્ચ કમ્મપથભાવઞ્ચ વિસું વત્વા સુરાપાનંપત્વા કાયકમ્મમેવાતિ વુત્તં. એતેન વચીકમ્મભાવઞ્ચ કમ્મપથભાવઞ્ચ પટિક્ખિપતીતિ. ધાતુસંયુત્તટ્ઠકથા યઞ્ચ પટિક્ખિત્તો. યથાહ-તતીયંપઞ્ચકમ્મવસેન બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયવસેન વુત્તં. ચતુત્થં સત્તકમ્મપથવસેન પઞ્ચમં દસ કમ્મપથવસેનાતિ. તત્થ હિ તતીયે સુરાપાનમિસ્સકત્તા પઞ્ચકમ્મવસેન ઇચ્ચેવ વુત્તં. ન પઞ્ચકમ્મપથવસેનાતિ. એતાસુપિચ પટિસન્ધિજનને અનેકન્તિ કત્તાએવ પટિક્ખિત્તોતિ ન નસક્કા વત્તું એવઞ્હિ સતિ સબ્બા પાળિટ્ઠકથાટીકાયો સંસન્દિતા હોન્તીતિ. કાયકમ્મન્તિ એત્થ કાયો તિવિધો સસમ્ભારકાયો પસાદકાયો ચોપનકાયોતિ. ઇધ કાયવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતો ચોપનકાયો અધિપ્પેતોતિ વુત્તં કાયવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતેતિ. ચોપનકાયો હિ કદાચિ કાયઙ્ગેન અત્તનોઅધિપ્પાયં પરસ્સ વિઞ્ઞા પનત્થાયપિ કરીયતીતિ કાયવિઞ્ઞત્તીતિ વુચ્ચતીતિ. સો યેવચ કમ્માનં પવત્તિમુખત્તા દ્વારન્તિ કાયદ્વારં. તસ્મિઞ્હિ તેન તેન ઉપક્કમ કિચ્ચેન પવત્તમાનેએવ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદાદિકિચ્ચસિદ્ધિતો તંજન કસ્સ ચેતનાધમ્મસ્સ આયૂહન કિચ્ચનિબ્બત્તિચ કાયકમ્મનામ લાભોચ હોતીતિ. તસ્મિં કાયદ્વારે. એત્થચ યસ્માસબ્બાનિપિ કમ્માનિ પુબ્બઙ્ગમભૂતેન સમ્પયુત્તમનેન વિના નસિજ્ઝન્તિ. મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા. મનોસેટ્ઠા મનોમયાતિ હિ વુત્તં. ધમ્માતિ ચેત્થ સુચરિતદુચ્ચરિતધમ્મા વુચ્ચન્તિ. તસ્મા મનોદ્વારં સબ્બકમ્મસાધારણત્તા કમ્માનિ વિસેસેતું નસક્કોતિ. અસાધારણભૂતા પન કાયવચીયો એવ સકોન્તિ. યસ્માચ પુરિમાનિ સત્તવિધાનિ કમ્માનિ કેવલં મનોમત્તેન નસિજ્ઝન્તિ. તંસમુટ્ઠિતેહિ પન કાય વચીપયોગેહિ એવ સિજ્ઝન્તિ. તસ્મા તેએવ તેસં કમ્માનં પવત્તિમુખસઙ્ખ્યં ગચ્છન્તીતિ વુત્તં કાયદ્વારેતિ. પરતો વચીદ્વારેતિ ચ.

યસ્મા પન કાયદ્વારે વુત્તિતો કાયકમ્મં નામ. વચીદ્વારે વુત્તિતો વચીકમ્મંનામાતિ એત્તકમત્તે વુત્તે પાણાતિપાતાદીનિ તીણિ કાયકમ્મંનામ. મુસાવાદાદીનિ ચત્તારિ વચીકમ્મંનામાતિ એવં દ્વારેન કમ્માનં નામવવત્થાનં અસિદ્ધં સિયા. કથં. યદા હિ પુરિમાનિ દ્વે આણત્તિવસેન અપ્પકેન વચીદ્વારે ભિજ્ઝન્તિ. તદા તાનિ કાયકમ્મન્તિ નામં જહેય્યું. વચીકમ્મન્તિ સઙ્ખ્યં ગચ્છેય્યું કસ્મા વચીદ્વારે વુત્તિતો વચીકમ્મંનામાતિ વુત્તત્તા. દ્વેવા નેસં નામાનિ ભવેય્યું. ઉભયદ્વારેસુપિ સન્દિસ્સનતો. યદાપન મજ્ઝિમાનિ ચત્તારિ હત્થમુટ્ઠાદિવસેન અપ્પકેન કાયદ્વારે સિજ્ઝન્તિ. તદા તાનિપિ વચીકમ્મન્તિ નામં જહેય્યું. કાયકમ્મન્તિ સઙ્ખ્યં ગચ્છેય્યું. કસ્મા કાયદ્વારે વુત્તિતો કાયકમ્મંનામાતિ વુત્તત્તા. દ્વેવા નેસં નામાનિ ભવેય્યું. ઉભયદ્વારેસુપિ સન્દિસ્સનતો. એવઞ્ચસતિ પાણાતિપાતો.લ. મિચ્છાચારોચેતિ કાયકમ્મંનામાતિ ઇદં વવત્થાનમેવ નિરત્થકં સિયા. તથા પરતો મુસાવાદો.લ. પ્પલાપોચેતિ વચીકમ્મંનામાતિ. બાહુલ્લવુત્તિતોતિ વુત્તેપન એકમેકેન બાહુલ્લસદ્દેન છબ્બિધાનિ તાનિ વજ્જાનિ વજ્જેત્વા વુત્તપ્પકારં દ્વારેન કમ્મવવત્થાનં સિદ્ધં ભવતિ. યથા વનચરકો સઙ્ગામાવચરોતિ.

મનોકમ્માનિ પન દ્વારન્તરેસુ ચરન્તાનિપિ ચરણમત્તાનિ એવ હોન્તિ. ન દ્વારન્તરાનિ તેસં કમ્મસિદ્ધિયા અઙ્ગં હોન્તિ. તસ્મા તાનિ વિસું કતાનીતિ વેદિતબ્બં. યસ્મા પન કાયદ્વારસ્સ કાયોતિ નામં અનેકેસુ સુત્તસહસ્સેસુ સયમેવ સિદ્ધં પાકટઞ્ચ. તથા વચીદ્વારસ્સ વાચાતિ નામં. કુસલાકુસલ જવનચિત્તસઙ્ખાકસ્સ મનોદ્વારસ્સચ મનોતિ નામં. તસ્મા સબ્બત્થ કાયદ્વારં વચીદ્વારં મનોદ્વારન્તિ વુત્તે કમ્મેન દ્વારસ્સ વવત્થાન કિચ્ચંનામ નત્થિ. યત્થ પન કાયકમ્મદ્વારં વચીકમ્મદ્વારં મનોકમ્મદ્વારન્તિ આગતં. તત્થેવ દ્વારકથાદીસુ કમ્મેન દ્વારવવત્થાનંપિ વિસું વત્તબ્બં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

[૧૫૩] એતેન યં વુત્તં વિભાવનિયં

‘‘કાયકમ્મસ્સચ પવત્તિમુખભૂતં કાયદ્વારન્તિ વુચ્ચતીતિ’’. તં પટિક્ખિત્તં હોતિ.

[૧૫૪] યઞ્ચ તત્થ

‘‘તથા મુસાવાદાદિં કાયવિકારેન કરોન્તસ્સ વચીકમ્મં કાયદ્વારેપિ પવત્તતીતિ કમ્મેન દ્વારવવત્થાનંપિ નસિયાતિ’’ વુત્તં. તંપિ ન યુજ્જતિ.

ન હિ કાયવિકારેન કરીયમાનં વચીકમ્મં કાયદ્વારે પવત્તમાનંપિ તસ્સ દ્વારસ્સ નામં ભિન્દિતુંવા અત્તનો નામં દાતુંવા સક્કોતિ. સભાવ સિદ્ધત્તા તસ્સ નામસ્સાતિ.

[૧૫૫] એતેનેવ યઞ્ચ તત્થ

વુત્તં ‘‘તથા કાયકમ્મમેવ યેભુય્યેન કાયદ્વારે પવત્તતિ. ન ઇતરાનિ. તસ્મા કાયકમ્મસ્સ યેભુય્યેન એત્થેવ પવત્તનતો કાયકમ્મદ્વારભાવો સિદ્ધો. બ્રાહ્મણગામાદીનં બ્રાહ્મણગામાદિ ભાવોવિયાતિ’’. તંપિ પટિક્ખિત્તં હોતિ.

ન હિ કાયકમ્મદ્વારન્તિ નામં ઇધ વુત્તં અત્થીતિ. [કાયકમ્મં]

૧૪૯. મુસાતિ અભૂતત્થે નિપાતો. મુસા વદન્તિ એતેનાતિ મુસાવાદો. વિસતિ પરેસં અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્મોદભાવસઙ્ખાતં સામગ્ગિરસં સંચુણ્ણેતિ પરિભિન્દતિ મિથુ ભેદં કરોતિ એતાયાતિ પિસુણા. અત્તનો પિયભાવં પરેસઞ્ચ મિત્તસુઞ્ઞભાવં કરોતિ એતાયાતિવા પિસુણા. નિરુત્તિનયેન. વદન્તિ એતાયાતિ વાચા. પિસુણાચ સા વાચાચાતિ પિસુણવાચા. યેન સુય્યતિ, તસ્સ હદયં ફરમાના ઉસતિ દહતીતિ ફરુસા. ફરુસાચ સા વાચાચાતિ ફરુસવાચા. સાધુજનેહિ અધિગન્તબ્બં સંસુખં હિતઞ્ચ ફલતિ વિસરતિ વિનાસેતિ હિતસુખમગ્ગં ભિન્દતીતિ સમ્ફં. તંવા ફલતિ ભિજ્જતિ એતેનાતિ સમ્ફં. અત્થધમ્માપગતસ્સ પટિભાણચિત્તસ્સ ભારતયુદ્ધસીતાહરણા દિકસ્સ વાચા વત્થુમત્તસ્સેતં નામં. યત્થ દિટ્ઠધમ્મહિતબુદ્ધિયાવા સમ્પરાયિક હિતબુદ્ધિયાવા ઉપાયદીપકં કિઞ્ચિ અત્થધમ્મવિનયપદં નત્થિ. સમ્ફં પલપન્તિપકારેન કથયન્તિ એતેનાતિ સપ્ફપ્પલાપો. તત્થ પરસ્સવિસં વાદનપુરેક્ખારેન વિસં વાદક કાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા અકુસલચેતના મુસાવાદો. સો પરસ્સ અત્થભઞ્જનકોવ કમ્મપથભેદો. ઇતરો કમ્મમેવ. એત્થ ચ કમ્મ પથોતિ પટિસન્ધિજનકાનં કમ્માનં ઉટ્ઠાનમુખમગ્ગો વુચ્ચતિ. યથા હિ રજાનં ઉટ્ઠાનપદેસો રજપથોતિ વુચ્ચતિ. તથા લોકે સન્દિસ્સમાનેસુ સત્તાનં કાયવચીચિત્તાભિસઙ્ખરણકિચ્ચેસુયેહિ કિચ્ચેહિ પટિસન્ધિજનકાનિ કમ્માનિ ઉટ્ઠહન્તિ. યેસુવા કિચ્ચેસુ તાનિ ઉટ્ઠહન્તિ પવત્તન્તિ. તાનિ કાયવચીચિત્તા ભિસઙ્ખરણકિચ્ચાનિ પટિસન્ધિજનકાનં કમ્માનં ઉટ્ઠાનમુખમગ્ગત્તા કમ્મપથોતિ વુચ્ચન્તિ. કતમાનિ પન તાનીતિ. અઙ્ગસમ્પન્નાનિ અકુસલેસુ પાણઘાત કિચ્ચાદીનિ કુસલેસુ તબ્બિરમણકિચ્ચાદીનિ દસવિધાનિ કિચ્ચાનીતિ. કમ્માનિયેવ સુગતિદુગ્ગતીનં તદુપ્પજ્જનકસુખદુક્ખાનઞ્ચ પથભૂતત્તા કમ્મપથોનામાતિપિ વદન્તિ.

પરસ્સ ભેદપુરેક્ખારેન ભેદકકાયગચીપયોગસમુટ્ઠા પિકા સંકિલિટ્ઠચેતના પિસુણાવાચા. સાપિ પરે ભિન્નેયેવ કમ્મપથભેદો. અભિન્ને કમ્મમેવ. પરસ્સ મમ્મચ્છેદકકાય વચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા દુટ્ઠચેતના ફરુસવાચા. એત્થચ મરન્તિ સત્તા, મરણમત્તંવા દુક્ખં નિગચ્છન્તિ એતસ્મિં ઘટ્ટિયમાનેતિ મમ્મં. દુટ્ઠવણો. મમ્મં છિન્દતિ ભિન્દતિ ઘટ્ટેતીતિ મમ્મચ્છેદકો. વણઘટ્ટનપયોગો. ઇધ પન મમ્મંવિયાતિ મમ્મં. જાતિઆદીસુ દસસુ અક્કોસવત્થૂસુ યંકિઞ્ચિ. મમ્મચ્છેદકોતિ જાતિઆદીસુ ઘટ્ટન વસેન પવત્તો ફરુસ કાયવચી પયોગો. અય મત્થો સીલક્ખન્ધ ટીકા વસેન વેદિતબ્બો. અથવા. મમાયતીતિ મમો. મિત્તો. મમસ્સ ભાવો મમ્મં. મેત્તાચિત્તં. મમ્મં છિન્દતીતિ મમ્મચ્છેદકો. અયંપિ અક્કોસિતબ્બસ્સ સમ્મુખાએવ કમ્મપથભેદોતિ કેચિ. પરમ્મુખાપીતિ અપરે. યથા પન પરં અક્કોસિત્વા ખમાપેન્તસ્સ ખમાપનકમ્મં પરસ્સ દૂરે ઠિતસ્સપિ મતસ્સપિ સમ્પજ્જતિ. એવં અક્કોસનકમ્મંપીતિ દીઘમજ્ઝિમટીકાકારા ઇચ્છન્તિ. અક્કોસાધિપ્પાયેન ચણ્ડા મહિંસી તં અનુબન્ધતૂતિવા ચોરા તં ખણ્ડા ખણ્ડિકં કરોન્તૂતિવા મુદ્ધા તે ફલતુ સત્તધાતિવા એવમાદિના નયેન પરં અભિસપન્તસ્સપિ કમ્મપથભેદો હોતિયેવાતિચ વદન્તિ.

અનત્થવિઞ્ઞાપન કાયવચીપયોગ સમુટ્ઠાપિકા પાપચેતના સમ્ફપ્પલાપો. સોપિ ભારતયુદ્ધ સીતાહરણાદિકેસુ પટિભાણચિત્તેસુ વાચાવત્થુમત્તેસુએવ કમ્મપથભેદો. સોચખો પરે તં અનત્થં સચ્ચતો ગણ્હન્તેયેવ. અગણ્હન્તે પન કમ્મમેવ. તથા રાજકથાદીસુ દ્વત્તિંસ તિરચ્છાન કથાપભેદેસુપિ કમ્મમેવ. તઞ્ચ ખો તદસ્સાદવસેન કથેન્તસ્સેવ. અત્થધમ્મવિનયનિસ્સિતં કત્વા કથેન્તસ્સ પન સબ્બંપિ સત્થકમેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. વચીકમ્મન્તિ એત્થ વચીતિ વાચાયેવ. સા ચતુબ્બિધા સદ્દવાચા વિરતિવાચા ચેતનાવાચા ચોપનવાચાતિ. ઇધ પન સદ્દસહિતા વચીવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતા ચોપન વાચા અધિપ્પેતાતિ વુત્તં વચીવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતેતિ. ચોપનવાચા હિ કદાચિ વાચઙ્ગેન અત્તનો અધિપ્પાયં પરસ્સ વિઞ્ઞાપનત્થાયપિ કરીયતીતિ વચીવિઞ્ઞત્તીતિ વુચ્ચતીતિ. સાયેવચ કમ્માનં પવત્તિ મુખત્તા દ્વારન્તિ વચીદ્વારં. તાય હિ તંતંવચીપયોગકિચ્ચેન પવત્તમાનાય એવ વિસંવાદનાદિકિચ્ચસિદ્ધિતો તંસમુટ્ઠાપકસ્સ ચેતનાધમ્મસ્સ આયૂહનક્રિયાનિબ્બત્તિચ વચીકમ્મનામલાભોચ હોતીતિ. તસ્મિં વચીદ્વારે. યમેત્થ વત્તબ્બં, તં કાયકમ્મે વુત્તમેવાતિ. [વચીકમ્મં]

૧૫૦. અભિજ્ઝાયન્તિ અસ્સાદમત્તે અટ્ઠત્વા પરભણ્ડસ્સ અત્તનો પરિણામનવસેન અતિરેકતરં ઝાયન્તિ નિજ્ઝાયન્તિ એતાયાતિ અભિજ્ઝા. બ્યાપાદેન્તિ પરસત્તે વિનાસં આપન્ને કત્વા ચિન્તેન્તિ એતેનાતિ બ્યાપાદો. મિચ્છાદિટ્ઠીતિ એત્થ મિચ્છાતિ વિપરીતત્થે નિપાતો. અત્થિદિન્નન્તિઆદિનયપવત્તં સબ્બં સપ્પુરિસ મગ્ગં સપ્પુરિસપઞ્ઞત્તં ભિન્દિત્વા નત્થિ દિન્નન્તિઆદિનયેન તબ્બિપરી તતો પસ્સન્તિ એતાયાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. તત્થ પરસન્તકં દિસ્વા કેવલં અસ્સાદનાભિનન્દનરજ્જનમત્તેસુ અટ્ઠત્વા અહોવત ઇદં મમસ્સાતિ એવં અત્તનો કત્વા ચિત્તેન પરિણામેન્તસ્સેવ અભિજ્ઝાકમ્મપથભેદો હોતિ. પરસન્તકભાવેયેવ થપેત્વા લાભાવતિમે. યે ઈદિસં પરિભુઞ્જન્તિ. અહોવતાહંપિ તાવકાલિકં પરિભુઞ્જેય્યં. યાચિત્વાવા કિણિત્વાવા અત્તનો કરેય્યં. અઞ્ઞંવા ઈદિસં લભેય્યન્તિ એવં અસ્સાદેન્તસ્સ કમ્મમેવ. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાસુ પરભણ્ડવત્થુકે હિ લોભે ઉપ્પન્નેપિ ન તાવ કમ્મપથભેદો હોતિ. યાવ ન અહોવત ઇદં મમસ્સાતિ અત્તનો પરિણામેતીતિ. અન્તમસો ડંસમકસાદિકેપિ આરબ્ભ ઇમે નસ્સન્તુ વિનસ્સન્તુ. અહોવતિમે નસ્સેય્યું વિનસ્સેય્યું. અવડ્ઢિતાવા ભવેય્યું ચિરંવા નતિટ્ઠેય્યું. કદાવા નસ્સન્તિ વિનસ્સન્તીતિ એવં પર સત્તસ્સ ખન્ધજીવવિનાસં ચિન્તેન્તસ્સેવ બ્યાપાદો. ઇતરો કમ્મમેવ. વુત્તઞ્હેતં પરસત્તવત્થુકે હિ કોધે ઉપ્પન્નેપિ ન તાવ કમ્મપથભેદો હોતિ. યાવ ન અહોવતાયં ઉચ્છિજ્જેય્ય વિનાસેય્યાતિ તસ્સ વિનાસં ચિન્તેતીતિ. કમ્મસ્સવા કમ્મવિપાકસ્સવા સબ્બસો પટિબાહિકા નત્થિકાહે તુકાક્રિયવસેન તિવિધા નિયત મિચ્છાદિટ્ઠિએવ કમ્મપથભેદો. દસવત્થુકમિચ્છાદિટ્ઠિ પન નત્થિકદિટ્ઠિપભેદાએવ. સબ્બઞ્ઞુદેસનં પટિબાહિત્વા પવત્તા અરિટ્ઠકણ્ટકાદીનં દિટ્ઠિયોપિ કમ્મપથાએવાતિ વદન્તિ. વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિવા દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતાનિવાકમ્મમેવાતિ.

નિયતાતિ ચેત્થ યથા તીણિ લક્ખણાનિ યત્તકં પસ્સિત્વા સદ્ધાધિમોક્ખેન સન્નિટ્ઠાનં ગચ્છન્તસ્સ ચિત્તુપ્પાદો અત્તનો અનન્તરં ફલદાનનિયમેન નિયતો હોતિ. તત્તકં પસ્સન્તો કુસલેસુ ધમ્મેસુ નિયામં ઓક્કમતીતિ વુત્તો. તથાદિટ્ઠિટ્ઠા નાનિ કારણ પટિરૂપકાનિ યત્તકં પસ્સિત્વા મિચ્છાધિમોક્ખેન સન્નિટ્ઠાનં ગચ્છન્તસ્સ ચિત્તુપ્પાદોચુતિઅનન્તરેફલદાનનિયમેન નિયતો હોતિ. તત્તકં પસ્સિત્વા સન્નિટ્ઠાનં ગચ્છન્તો અકુસલેસુ ધમ્મેસુ નિયામં ઓક્કમતિ, અતેકિચ્છોનામ હોતિ. તથા પન અપસ્સિત્વા કેવલં મિચ્છાધિમોક્ખમત્તેન એવમેવ ભવિસ્સતીતિ સન્નિટ્ઠાનં ગન્ત્વા સકં આચરિયકં સમયં પગ્ગણ્હિત્વા ઠિતો અતેકિચ્છોનામ નહોતિ. કસ્મા, ફલદાન નિયમાભાવાતિ. અયઞ્ચ અત્થો મિચ્છત્તત્તિકેન દીપેતબ્બો. તત્થ હિ ફલદાન નિયમવસેનેવ ઉભિન્નંપિ સમ્મત્તમિચ્છત્તધમ્માનં નિયતસઞ્ઞાપટિલાભો અટ્ઠકથાયં વુત્તોતિ. સુત્તન્તસંવણ્ણનાસુ પન ગહણનિયમવસેનાપિ તસ્સા નિયતભાવો વુત્તોતિ.

અઞ્ઞત્રાપિવિઞ્ઞત્તિયાતિ વિઞ્ઞત્તિદ્વયેન વિનાપિ. વિઞ્ઞત્તિદ્વયં અસમુટ્ઠાપેત્વાપીતિ અત્થો. અપિસદ્દેન પન વિઞ્ઞત્તિદ્વયેન સહાપીતિ દસ્સેતિ. ઇમાનિ હિ તીણિ કમ્માનિ યદા કાયઙ્ગવા ચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા મનસ્મિંએવ સિજ્ઝન્તિ. તદાવિઞ્ઞત્તિયા વિનાવ પવત્તન્તિ. યદા પન તાનિ ચોપેત્વા કાયવચીદ્વારેસુ સિજ્ઝન્તિ, તદા વિઞ્ઞત્તિયા સહેવ પવત્તન્તીતિ. એતેન ઇમેસં તીસુપિ દ્વારેસુ પવત્તિં દીપેતિ. એવંસન્તેપિ ઇમાનિ મનોદ્વારેએવ બહુલં પવત્તન્તિ. કાયવચીદ્વારેસુ પન અપ્પકમેવ પવત્તન્તીતિ વુત્તં મનસ્મિંયેવબાહુલ્લવુત્તિતોતિ. તત્થ મનસ્મિં યેવાતિ કુસલા કુસલજવનચિત્તસઙ્ખાતે મનોદ્વારેએવ. એતેન પુરિમેસુપિ કાયદ્વારે વચીદ્વારેતિ પદેસુ એવસદ્દસમ્ભવો દીપિતો હોતિ. એવઞ્હિ સતિ તત્થપિ દ્વારેન કમ્મવવત્થાનં સુટ્ઠુતરં ઉપપન્નં હોતીતિ. ઇતરથા ઉપલક્ખણાદિવસેન અત્થન્તરપસઙ્ગોપિ સિયાતિ. અપિચ, ઇધ એવસદ્દેન અયંપિ વિસેસત્થો દીપિતો હોતિ. પાણવધાદીસુ હિ વધામિ નં અવહરામિ ન ન્તિઆદિના સંવિધાનાકારેન પવત્તા ચેતયિતક્રિયાએવ પધાનં હોતિ. સાચ કાયવચીપયોગેહિ વિના નસિજ્ઝતિ. તસ્મા તેસુ કાય વચી પયોગા કમ્મસિદ્ધિયા એકં અઙ્ગં હોન્તિ. તં સહજાતાચ અભિજ્ઝાદયો ચેતનાપક્ખિકાએવ હુત્વા અબ્બોહારિકત્તં ગચ્છન્તિ. પરભણ્ડા ભિજ્ઝાયનાદીસુ પન અભિજ્ઝાદીનં અત્તપધાનાનં કાયવચીદ્વારેસુ પવત્તાનંપિ કાય વચીપયોગાકમ્મસિદ્ધિયા અઙ્ગમેવ નહોન્તિ. તથા ચિન્તાપવત્તિ મત્તેનેવ તત્થ કમ્મસિદ્ધિતો. ઇતિ ઇમેસુ કમ્મેસુ કાય વચીદ્વારાનં સબ્બેનસબ્બં અઙ્ગભાવપટિક્ખિપનત્થં મનસ્મિં યેવાતિ એવ ગહણં ઇધેવ કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેસુ પન દ્વારેસુ પવત્તિમત્ત સબ્ભાવં સન્ધાય બાહુલ્લસદ્દોપિ ઇધ ગહિતોતિ.

[૧૫૬] યં પન વિભાવનિયં

‘‘વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપક ચિત્તસમ્પયુત્તાચેત્થ અભિજ્ઝાદયો ચેતનાપક્ખિકાવ હોન્તીતિ’’ વુત્તં. તં ઇધ ન યુજ્જતિ.

ન હિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકચિત્તસમ્પયુત્તાપિ કેવલં મનોકમ્મ કિચ્ચવિસેસેન પવત્તમાના અભિજ્ઝાદયો ચેતનાપક્ખિકા હોન્તિ. ચેતનાએવ પન અભિજ્ઝાદિપક્ખિકા હોતીતિ. [મનોકમ્મં]

૧૫૧. એત્થ ચ દસન્નંપિ ઇમેસં કમ્મપથાનં પુબ્બાપરચેતનાયો પટિસન્ધિઆકડ્ઢને અનેકન્તિકપક્ખં ગતાતિ પટિસમ્ભિદા મગ્ગટીકાયં વુત્તા. તસ્મા તાપિ ઇમં સત્તં મારેસ્સામિ ઇમં ભણ્ડં અદિન્નં આદિયિસ્સામીતિઆદિના નયેન આદિતો પટ્ઠાય પવત્તા બલવપચ્ચયે લદ્ધા પટિસન્ધિં આકડ્ઢન્તિ. અલદ્ધા નાકડ્ઢન્તીતિ યુત્તા. યાનિ પન કુસલાકુસલાનિ કમ્મપથભેદં અપ્પત્તાનિ હોન્તિ. તાનિ કાયદ્વારે દિસ્સમાનાનિ કાયકમ્માનિનામ હોન્તિ. વચીદ્વારે દિસ્સમાનાનિ વચીકમ્માનિનામ. સુદ્ધે મનોદ્વારે દિસ્સમાનાનિ મનોકમ્માનિનામાતિ વેદિતબ્બાનીતિ. દોસમૂલેનાતિ દોસસઙ્ખાતમૂલેન દોસમૂલકચિત્તેનાતિ દ્વિધા અત્થો. તત્થ પુરિમો બ્યાપાદવજ્જેહિ દ્વીહિ યુજ્જતિ, પચ્છિમો તીહિપિ. લોભમૂલેનાતિ એત્થ એસનયો. તત્થાપિતિ પુરિમો અભિજ્ઝાવજ્જેહિ દ્વીહિ યુજ્જતિ. પચ્છિમો તીહીતિ. દ્વીહિ મૂલેહીતિ કદાચિ દોસમૂલેન કદાચિ લોભમૂલેનાતિ એવં દ્વીહિ મૂલેહિ સમ્ભવન્તિ. મોહો પન સબ્બસાધારણત્તા વિસેસકરો ન હોતીતિ ઇધ ન ગહિતો.

[૧૫૭] યં પન વિભાવનિયં

‘‘નિધિપાઠકપમાણતો દુટ્ઠનિગ્ગહત્થં પરસન્તકં હરન્તાનં રાજૂનં બ્રાહ્મણાનઞ્ચ સબ્બમિદં બ્રાહ્મણાનં રાજૂહિ દિન્નં. તેસં પન સબ્બદુબ્બલભાવેન અઞ્ઞે ભુઞ્જન્તિ. અત્તસન્તકમેવ બ્રાહ્મણા પરિભુઞ્જન્તીતિ એવમાદીનિ વત્વા સકસઞ્ઞાય એવ યંકિઞ્ચિ હરન્તાનં કમ્મફલસમ્બન્ધાપવાદીનઞ્ચ મોહમૂલેના’’તિ વુત્તં. તં ઇધ ન યુજ્જતિ.

સહજાતમૂલઞ્હિ ઇધ અધિપ્પેતં અસાધારણભૂતઞ્ચ. તેસઞ્ચ તથાહરન્તાનં હરણં હરણકાલે કદાચિદોસમૂલેન કદાચિ લોભમૂલેનાતિ એવં દ્વીહિ મૂલેહિ એવ સમ્ભવતીતિ. યો પન મોહો મહાસમ્મતાદીનંધમ્મિકરાજૂનં કાલે પવત્તં પોરાણક નિધિસત્થં થપેત્વા પચ્છા અધમ્મિકાનંરાજૂનં કાલે પવત્તેસુ યેભુય્યેન અધમ્મિકેસુ ધમ્મસત્થ રાજસત્થ સઙ્ખાતેસુ નિધિપાઠેસુ ધમ્મિકસઞ્ઞીનં રાજૂનં ઉપ્પન્નો. યોચ રાજૂનં અભિસેકકાલે દિન્નઞ્ઞેવસમણબ્રાહ્મણાનંતિણકટ્ઠોદકન્તિ વચનં ઉપાદાય સબ્બમિદં બ્રાહ્મણાનં રાજૂહિ દિન્નન્તિ એવં સઞ્ઞીનં બ્રાહ્મણાનં ઉપ્પન્નો. યોચ નત્થિ સુકત દુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકોતિ એવં દિટ્ઠિકાનં કમ્મફલસમ્બન્ધા પવાદીનં ઉપ્પન્નો. સોસબ્બોપિ ઉપનિસ્સયમોહો નામ હોતિ. સો ઇધ નાધિપ્પેતો. ઇતરથા લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય. દોસો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય. મોહો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયાતિ વચનતો સબ્બેપિ અકુસલકમ્મ પથાતિ મૂલકાએવ ઇધ વત્તબ્બા સિયુન્તિ. એવંપનેત્થ વત્તબ્બં સિયા, કમ્મેસુચ કમ્મફલેસુચ સઞ્જાતકઙ્ખાનં જનાનં કઙ્ખા પરિયુટ્ઠાન ચિત્તેનસહેવતદનુરૂપાનિઅદિન્નાદાનાદીનિ ચત્તારિકમ્માનિ કરોન્તાનં તાનિ કમ્માનિ સુદ્ધેન મોહમૂલેન જાયન્તીતિ. એવઞ્હિ સતિ પરતો વિચિકિચ્છા ચેતનાય પટિસન્ધિજનકેસુ ગહણંપિ ઉપપન્નં હોતીતિ. [અકુસલકમ્મં].

૧૫૨. કામાવચરકુસલંપિ કાયદ્વારે પવત્તં કાય કમ્મન્તિ એત્થ દ્વે પરિયાયા વેદિતબ્બા. કથં, વક્ખમાનેસુ હિ પુઞ્ઞક્રિયવત્થૂસુ યંકિઞ્ચિ પુઞ્ઞક્રિયવત્થું કાયઙ્ગં ચોપેત્વા પવત્તિતં કાયકમ્મં નામ. વાચઙ્ગં ચોપેત્વા પવત્તિતં વચીકમ્મં નામ. કાયઙ્ગ વાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા મનોદ્વારેએવ પવત્તિતં મનોકમ્મં નામાતિ અયમેકો પરિયાયો. અયં પન મેત્તં કાયકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ સબ્રહ્મચારીસુ આવિચેવ રહો ચ. મેત્તં વચીકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ સબ્રહ્મચારીસુ આવિચેવ રહોચ. મેત્તં મનોકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ સબ્રહ્મચારીસુ આવિચેવ રહોચાતિચ. સબ્બં કાયકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્તં. સબ્બં વચીકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્તં. સબ્બં મનોકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્તન્તિ ચ.

પદક્ખિણં કાયકમ્મં, વાચાકમ્મં પદક્ખિણં;

પદક્ખિણં મનોકમ્મં, પણીહિતે પદક્ખિણે તિચ.

એવમાદીસુ સુત્તપદેસુ આગતો. અપિચ, અટ્ઠસાલિનિયં સકલાય નવકમ્મદ્વારકથાય અયમત્થો દીપેતબ્બો. તત્થ હિ દાનમયંપિ કાયવચી મનોકમ્મવસેન તિધા વિભત્તં. તથા સીલમયં ભાવનામયઞ્ચાતિ. યસ્મિં પન દુસ્સિલ્યે પવત્તમાને કાયો અપરિસુદ્ધો હોતિ. કાયસંવરો ભિજ્જતિ. યં પન કુસલં પવત્તમાનં તદઙ્ગપહાનાદિવસેન તં દુસ્સિલ્યં પજહિત્વા કાયદ્વારં સોધયમાનં કાયસંવરં પૂરયમાનં પવત્તતિ. તં કાયચોપન રહિતંપિ કાયઙ્ગ સંવરણ કિચ્ચત્તા કિચ્ચસીસેન કાયદ્વારે પવત્તં કાયકમ્મંનામ. કાયસુચરિતન્તિપિ વુચ્ચતિ. એત્થચ તં દુસ્સિલ્યં પજહિત્વાતિ યસ્મિં ચિત્તે ઉપ્પજ્જમાને પાણઘાતાદિકં કાયદુસ્સિલ્યં ઉપ્પજ્જેય્ય. તસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનવસેન તં કાયદુસ્સિલ્યં પજહિત્વા. કાયદ્વારં સોધ યમાનન્તિ યસ્મિં દુસ્સિલ્યે ઉપ્પજ્જમાને કાયઙ્ગં અસુદ્ધં હોતિ. તસ્સ ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનવસેન કાયદ્વારં સોધયમાનં. કાયસંવરં પૂરયમાનન્તિ સયં કાયઙ્ગસંવરણકિચ્ચસમ્પાદનેન કાયસંવરં પૂરેન્તન્તિ અત્થો. વચીકમ્મેપિ એસેવ નયો. અવયેસં પન સબ્બંપિ કલ્યાણકમ્મં તીસુ દ્વારેસુ પવત્તંપિ મનોદ્વારંએવ સોધયમાનં મનોસંવરંએવ પૂરયમાનં પવત્તતીતિ મનોદ્વારે પવત્તં મનોકમ્મંનામ. મનોસુચરિતન્તિપિ વુચ્ચતિ. અયમેકો પરિયાયો. અયં પન અનેકસતેસુ કમ્મપથસુત્તેસુ આગતો. અપિચ, અટ્ઠસાલિનિયં સકલાય દ્વારકથાક અયમત્થો દીપેતબ્બોતિ. ઇમેસુ પન દ્વીસુ પરિયાયેસુ સત્તુસાસને કલ્યાણધમ્મપૂરણંનામ યાવદેવ પાપધમ્મપહાનત્થાય એવ હોતીતિ પચ્છિમોયેવ પધાનન્તિ વેદિતબ્બોતિ. દિય્યતિ એતેનાતિ દાનં. વત્થુપરિચ્ચાગચેતના. સીલયતીતિ સીલં. કાય વચીકમ્માનિ સાવજ્જાનિ નીવારેત્વા અનવજ્જાનિ સુસમાહિતાનિ કત્વા સમ્માદહતિ થપેતિ, ઉપરિમે કુસલધમ્મેચ ઉપધારેતિ. તેસં પતિટ્ઠા હુત્વા ધારેતીતિ અત્થો. ભાવેન્તિ એતાયાતિ ભાવના. અધિકુસલધમ્મે અનુપ્પન્નેવા ઉપ્પાદેન્તિ ઉપ્પન્નેવા વડ્ઢેન્તીતિ અત્થો. અપચાયન્તિ એતેનાતિ અપચાયનં. પૂજેન્તિ કાયવાચાહિ અત્તાનં નીચવુત્તિં દસ્સેન્તીતિ અત્થો.

વિસેસેન આવરન્તિ ઉસ્સુક્કં આપજ્જન્તીતિ બ્યાવટાનં ભાવો કમ્મંવા વેય્યાવચ્ચં. પજ્જિત્થાતિ પત્તિ. અત્તનિ લદ્ધપુઞ્ઞકોટ્ઠાસસ્સ નામં. પાપીયતીતિવા પત્તિ. પરેહિ અનુમોદન્તેહિ લદ્ધબ્બસ્સ પુઞ્ઞાનિસન્દસ્સેતં નામં. પત્તિં દદન્તિ એતેનાતિ પત્તિદાનં. તદેવ પરેહિ દિન્નં અનુમોદન્તિ. સાધુકારં દદન્તિ એતેનાતિ પત્તાનુમોદનં. ધમ્મં સુણન્તિ એતેનાતિ ધમ્મસવનં. ધમ્મં દેસેન્તિ એતાયાતિ ધમ્મદેસના. અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં, અત્થિ હુતં, અત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકોતિઆદિના દસવત્થુકં સમ્માદિટ્ઠિં ઉજું કરોન્તિ એતેનાતિ દિટ્ઠિજુકમ્મં. સબ્બાનિ પન તાનિ પુનેન્તિ ચિત્તસન્તાનં સોધેન્તિ એતેહીતિ પુઞ્ઞાનિ. પૂજનીયભાવં નિબ્બત્તેન્તીતિ પુઞ્ઞાનીતિપિ વદન્તિ. તાનિએવ અવસ્સં કત્તબ્બટ્ઠેન ક્રિયાનિચાતિ પુઞ્ઞક્રિયાનિ. તાનિયેવ સુખવિસેસાનં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન વત્થૂનિચાતિ પુઞ્ઞક્રિયવત્થૂનીતિ. એત્થ એકમેકં તિવિધં હોતિ પુરિમં મજ્ઝિમં પચ્છિમન્તિ. તત્થ દાને તાવ પટિગ્ગાહકસ્સ પરિચ્ચાગકરણં મજ્ઝિમંનામ. તતો પુબ્બે ઇમિના પચ્ચયેન દાનમયં પુઞ્ઞં પવત્તયિસ્સામીતિ એવં પચ્ચયુપ્પાદનતો પટ્ઠાય દાનં આરબ્ભ દાનં ઉદ્દિસ્સ તીસુ દ્વારેસુ પવત્તા કુસલચેતના પુરિમંનામ. પચ્છા ભાગે પન અત્તના દિન્નદાનં આરબ્ભ પુનપ્પુનં અત્તમનચિત્તં ઉપ્પાદેન્તસ્સ પવત્તા કુસલચેતના પચ્છિમંનામં. સબ્બંપિ ચેતં અકુસલે વુત્તનયેન બલવપચ્ચયે લદ્ધા પટિસન્ધિં દેતિ. અલદ્ધા ન દેતીતિ વેદિતબ્બં.

પુન હીન મજ્ઝિમપણીતવસેન તિવિધં હોતિ. તત્થ હીનેન છન્દેન ચિત્તેન વીરિયેન વીમંસાયવા પવત્તિતં હીનં, મજ્ઝિમેન છન્દાદિના પવત્તિતં મજ્ઝિમં, પણીતેન પણીતં. યસકામતાયવા પવત્તિતં હીનં. પુઞ્ઞફલકામતાયવા પવત્તિતં મજ્ઝિમં. કત્તબ્બમે વિદન્તિ અરિયભાવં નિસ્સાય પવત્તિતં પણીતં. અત્તુક્કંસન પરવમ્ભનાદીહિ ઉપક્કિલિટ્ઠંવા હીનં. અનુપક્કિલિટ્ઠં લોકિયસુખભાગિતાય પવત્તિતં મજ્ઝિમં. મગ્ગફલસુખભાગિતાય પવત્તિતં પણીતં. તણ્હાવસેનવા ભવભોગત્થાય પવત્તિતં હીનં. અત્તનો વિમોક્ખત્થાય પવત્તિતં મજ્ઝિમં. સબ્બસત્તવિમોક્ખત્થાય પવત્તિતં પારમિતાદાનં પણીતન્તિ અયમત્થો વિસુદ્ધિમગ્ગે સીલનિદ્દેસં નિસ્સાય વેદિતબ્બોતિ. યથા ચેત્થ, એવં સેસેસુપિયથા સમ્ભવં તિકદ્વયં વિભજિત્વા વત્તબ્બન્તિ. તત્થ સીલં નામભિક્ખુસીલં, ભિક્ખુનિસીલં, સામણેરસીલં, ગહટ્ઠસીલન્તિ ચતુબ્બિધં હોતિ. તત્થ પુરિમાનં દ્વિન્નં સમાદાનકિચ્ચં કમ્મવાચાય સિદ્ધંહોતિ. અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નેનવા સિક્ખાપચ્ચક્ખાનેનવા કમ્મવાચાય ભિન્નાય સબ્બં સમાદાનં ભિન્નં હોતિ. સબ્બાનિ ઉપસમ્પન્ન સીલાનિ ભિન્નાનિ હોન્તિ. તદા ભિક્ખુપટિઞ્ઞં અવિજહિત્વા ઠિતો દુસ્સીલોનામ હોતિ. થપેત્વાપન અન્તિમવત્થું અઞ્ઞસિક્ખા પદાનિ વીતિક્કમન્તસ્સ યં વીતિક્કમતિ. તસ્મિંયેવ સંવરભેદો હોતિ. ન સમાદાન ભેદો. ન હિ તં પુન કમ્મવાચાય સમાદાતબ્બન્તિ અત્થીતિ. પટિકમ્મં કરોન્તસ્સ પન સંવરો પાકતિકો હોતિ. સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમન્તોવા પટિકમ્મં અકરોન્તોવા અલજ્જીનામ હોતિ. ન દુસ્સીલોતિ. એસનયો સામણેરસીલેપિ. તત્થ પન સરણગમનેનેવ સમાદાનંસિદ્ધં હોતિ. લિઙ્ગનાસનઙ્ગં કત્વા સરણગમને ભિન્ને સબ્બં સમાદાનં ભિજ્જતિ. ઇતરેસુ પન યં વીતિક્કમતિ, તસ્મિંયેવ સંવરભેદો હોતીતિ વેદિતબ્બં.

ગહટ્ઠસીલે પન પકતિ ગહટ્ઠાનં ગહણવસેનેવ સમાદાનં સિદ્ધં હોતિ. તસ્મા એકતોગણ્હન્તે સબ્બાનિ સમાદિન્નાનિ હોન્તિ. એકસ્મિંચ ભિન્ને સબ્બાનિ ભિન્નાનિ હોન્તિ. સબ્બાનિ પુન સમાદાતબ્બાનિ. વિસું વિસું ગણ્હન્તે પન યં વીતિક્કમતિ, એતદેવભિજ્જતિ. તદેવ પુન સમાદાતબ્બં હોતીતિ. પરિચ્છિન્નકાલા તિક્કમને પન સબ્બં સમાદાનં વૂપસમ્મતિયેવ. દુસ્સીલભાવો પનેત્થ પઞ્ચન્નં નિચ્ચસીલાનં ભેદેન વેદિતબ્બો. નિચ્ચાનિચ્ચેસુ પન યં નિચ્ચમેવ વટ્ટતિ. અનિચ્ચં નવટ્ટતિ સાવજ્જં હોતિ. તં નિચ્ચસીલં નામ. યં પન નિચ્ચંપિ વટ્ટતિ. મહન્તં પુઞ્ઞાભિસન્દં હોતિ. અનિચ્ચંપિ વટ્ટતિ સાવજ્જં ન હોતિ. તં અનિચ્ચસીલંનામ. તત્થ ભિક્ખુ ભાવે ઠિતસ્સ ભિક્ખુસીલં સામણેરભાવે ઠિતસ્સ સામણેરસીલં પકતિગહટ્ઠાનંપઞ્ચસીલં પબ્બજિતસઙ્ખેપગતાનં ઉપાસકાનં તાપસપરિબ્બાજકાનઞ્ચ દસસીલં નિચ્ચસીલંનામ. તેસઞ્હિ તં તં યથાસકં સીલં નિચ્ચં સુદ્ધં કત્વા રક્ખિતુમેવ વટ્ટતિ. અરક્ખન્તાનં ભિક્ખુભાવાદિકો સાવજ્જો હોતિ અસુદ્ધો. કસ્મા, અત્તનો અનુરૂપસ્સ આચારસ્સ વિપત્તિતો. પકતિગહટ્ઠાનં પન અટ્ઠઙ્ગુપોસથસીલં અનિચ્ચસીલંનામ. તઞ્હિ તેસં વુત્તનયેન નિચ્ચંપિ વટ્ટતિ. અનિચ્ચંપિ વટ્ટતિ. તથા દસસીલઞ્ચ. તઞ્હિ પકતિ ગહટ્ઠાનં અનિચ્ચસીલમેવ હોતિ. ગિહિનિવત્થં પહાય કાસાયવત્થધારણેન પબ્બજિતસઙ્ખેપગતાનં એવ નિચ્ચસીલં. યથા હિ પકતિમનુસ્સાનં પઞ્ચસીલં સમાદિન્નંપિ અસમાદિન્નંપિ નિચ્ચં રક્ખિતુમેવ વટ્ટતિ. વીતિક્કમિતું નવટ્ટતિ. તથા પબ્બજિતવેસધારીનં દસસીલં સમાદિન્નંપિ અસમાદિન્નંપિ નિચ્ચં રક્ખિતુમેવ વટ્ટતિ. વીતિક્કમિતું નવટ્ટતિ. વેસધારણેન સહ સિદ્ધત્તાતિ.

ઉપરિ વુચ્ચમાના સમથવિપસ્સનાવસેન દુવિધા ભાવના ભાવનાનામ. સા ઇધ અપ્પનં અપત્તાવ અધિપ્પેતા. ધમ્મવિનયપરિ યત્તિયા સહ અનવજ્જકમ્મસિપ્પવિજ્જાઠાનેસુ પરિચયકરણ ચેતનાપિ એત્થેવ સઙ્ગય્હતિ. રતનત્તયે પન માતાપિતૂસુ કુલેજેટ્ઠેસુ આચરિયેસુ ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણેસુ અઞ્ઞેસુચ ગુણવયવુદ્ધેસુ યથારહં પચ્ચુટ્ઠાનં વન્દનં અઞ્જલિકરણં સામિચિકરણં વત્તપટિવત્તકરણન્તિ એવમાદિસબ્બં અપચાયનંનામ. તેસઞ્ઞેવ અઞ્ઞેસઞ્ચ આગન્તુકગમિકઅદ્ધિકાનં ગિલાનાનં જિણ્ણાનં કિચ્ચ કરણીયેસુ સબ્રહ્મચારીનં ચીવરકમ્માદીસુ પરેસં તંતંપુઞ્ઞ કમ્મેસુચ પરિસુદ્ધેન હિતફરણચિત્તેન અત્તનોકિચ્ચેસુ વિય કાયવાચાહિ વાયામકરણં વેય્યાવચ્ચંનામ. અત્તના કતસ્સ યસ્સકસ્સચિ પુઞ્ઞસ્સ પરેહિ સાધારણકરણં પત્તિદાનંનામ. પરેહિ દિન્નાય પત્તિયા અનુમોદનં અત્તમનતાપવેદનં પત્તા નુમોદનંનામ. અદિન્નસ્સ પુઞ્ઞસ્સ અનુમોદનં પન અનુમોદનમેવ હોતિ. ન પત્તાનુમોદનં. પત્તિયાએવ અભાવતો. પત્તિચ દુવિધા ઉદ્દિસિકા અનુદ્દિસિકાતિ. તત્થ અત્તાનં ઉદ્દિસિકં અનુમોદન્તસ્સેવ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં જાતન્તિ વેદિતબ્બં. ઇદં પન દ્વયં દાનપુઞ્ઞેસુએવ વિસેસતો પાકટં. તઞ્હિ ઉદ્દિસકં કત્વા દેવતાનંવા પરદત્તુપજીવિપેતાનંવા વેમાનિકપેતાનંવા વિનિપાતિકાસુરાનંવા દિન્નં અનુમોદિતઞ્ચ તેસં તઙ્ખણેએવ દિટ્ઠધમ્મ વેદનીયં જાતન્તિ. અત્થહિત પટિસંયુત્તાય ધમ્મકથાય યોનિસો મનસિકારે ઠત્વા સવનઞ્ચ કથનઞ્ચ ધમ્મસવનં ધમ્મ દેસનાચનામ. નિરવજ્જકમ્મસિપ્પવિજ્જાઠાનાનં સવનકથનચેતનાચ એત્થેવસઙ્ગય્હન્તિ.

નત્થિ દિન્નં નત્થિયિટ્ઠન્તિઆદિનયપવત્તાય દસવત્થુકાય મિચ્છા દિટ્ઠિયાવા ઇસ્સરનિમ્માનાદિદિટ્ઠિયાવા દિટ્ઠમઙ્ગલાદિદિટ્ઠિયાવા વિસુદ્ધં કત્વા તેહિ તેહિ વત્થૂહિવા યુત્તીહિવા કારણેહિવા કમ્મસકતા ઞાણસઙ્ખાતાય સમ્માદિટ્ઠિયા વોદાનકરણં દિટ્ઠુજુકમ્મંનામાતિ. યત્થ પન તિવિધમેવ પુઞ્ઞક્રિયવત્થુ આગતં. તત્થ પત્તિદાનાનુમોદનાનિ દાને સઙ્ગય્હન્તિ. ઇસ્સામચ્છેરાનં પટિપક્ખભાવેન તં સભાવત્તા. અપચાયનવેય્યાવચ્ચાનિ સીલે સઙ્ગય્હન્તિ. તેસં ચારિત્ત સીલત્તા. સેસાનિ તીણિ ભાવનામયે સઙ્ગય્હન્તિ. તં સભાવત્તા. કમ્મટ્ઠાનવિનિમુત્તો ધમ્મોનામ નત્થીતિ હિ વુત્તં. દિટ્ઠુજુકમ્મઞ્ચ ઞાણ વડ્ઢનમેવાતિ. તીસ્વેવવા એતં સઙ્ગય્હતિ. દિટ્ઠુજુકમ્મં સબ્બેસં નિયમ લક્ખણન્તિતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. સતિયેવ હિ કમ્મસકતાઞાણે દાનાદીનિ તીણિ સમ્પજ્જન્તીતિ. મનોકમ્મમેવાતિ મનસ્મિંએવ કમ્મપથ કિચ્ચસિદ્ધિતો મનોકમ્મંએવ.

[૧૫૮] વિભાવનિયં પન

‘‘વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકત્તા ભાવેન કાય દ્વારાદીસુ અપ્પવત્તનતોતિ’’ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકં અભિઞ્ઞાકુસલં કાયદ્વારાદીસુ પવત્તમાનંપિ કાયવચીકમ્મસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, કાયવાચાનં કમ્મપથ અઙ્ગભાવાસમ્ભવતોતિ. તઞ્ચ ભાવનામયન્તિ દાનસીલવસેન અપ્પવત્તનતો. કેવલં ભાવનાકમ્મવિસેસત્તા તઞ્ચ મહગ્ગત કુસલં ભાવનાકમ્મ મેવ હોતિ. યં પન પટિસમ્ભિદા મગ્ગે પથમજ્ઝાનેન નીવરણાનં. દુતીયેન વિતક્કવિચારાનં. તતીયેન પીતિયા. ચતુત્થેન સુખદુક્ખાનં પહાનં સીલં. વેરમણિ સીલં. ચેતના સીલં. સંવરો સીલં. અવીતિક્કમો સીલન્તિ વુત્તં. તં પરિયાયેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અપ્પનાપત્તન્તિ ભાવના બલેન આરમ્મણે અનુપવિસિત્વા અચલટ્ઠિતિભાવેન પવત્તનતો અપ્પનાપત્તં કમ્મં હોતિ.

[૧૫૯] વિભાવનિયં પન

‘‘પુબ્બભાગપવત્તાનં કામાવચરભાવતોતિ’’ કારણં વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ તેસં કામાવચરતામત્તં અપ્પનાપત્તિયા કારણં હોતીતિ. ઝાનઙ્ગભેદેનાતિ વુત્તં. ઝાનભેદેનાતિ પન વત્તબ્બં. ઝાનઙ્ગભેદેનાતિવા ઝાનઙ્ગસમુદાયભેદેનાતિ અત્થો, ઝાનભેદેન ઇચ્ચેવ વુત્તં હોતિ. કુસલકમ્મં

૧૫૩. એત્થાતિ એતસ્મિં પાકટ્ઠાનચતુક્કે. ઉદ્ધચ્ચરહિતન્તિ ઉદ્ધચ્ચસહગતચેતનાવજ્જિતં. કસ્મા પન ઉદ્ધચ્ચચેતના ઇધ પજ્જિતાતિ. પટિસન્ધિઅનાકડ્ઢનતો. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે. ધમ્મસઙ્ગહે દસ્સનેન પહાતબ્બેસુ તં અવત્વા ભાવનાય પહાતબ્બેસુ એવ વુત્તત્તા. યથાહ-ચત્તારો દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદા વિચિકિચ્છાસહગતો ચિત્તુપ્પાદો, ઇમે ધમ્મા દસ્સનેન પહાતબ્બાતિચ, ઉદ્ધચ્ચસહગતો ચિત્તુપ્પાદો, ઇમેધમ્મા ભાવનાયપહા તબ્બાતિચ, સેસા પન ચત્તારો દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદા દ્વે પટિઘસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદાચ સિયા દસ્સનેનપહાતબ્બા સિયા ભાવનાય પહાતબ્બાતિ તત્થ વુત્તા. કથઞ્ચ વિઞ્ઞાયતિ. યો દસ્સનેનપહાતબ્બેસુ ન વુત્તો, સો અકુસલધમ્મો પટિસન્ધિં નાકડ્ઢતીતિ. પટ્ઠાને દસ્સનેનપહાતબ્બધમ્મેસુએવ નાનાક્ખણિક કમ્મપચ્ચયસ્સ ઉદ્ધટત્તા ઇતરત્થ તસ્સ અનુદ્ધટત્તાતિ. યથાહ-સહજાતા દસ્સનેનપહાતબ્બા ચેતના સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેનપચ્ચયો. નાનાક્ખણિકા દસ્સનેન પહાતબ્બા ચેતના વિપાકાનં ખન્ધાનં કટત્તાચ રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયોતિચ સહજાતા ભાવનાય પહાતબ્બા ચેતનાસમ્પયુત્તકાનંધમ્માનં ચિત્તાસમુટ્ઠાનાનઞ્ચરૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયોતિચ. નચ નાનાક્ખણિક કમ્મપચ્ચયસત્તિયા વિના વિપાકુપ્પાદનંનામ અત્થીતિ. યદિએવં સા પવત્તિવિપાકંપિ નજનેતીતિ સક્કા વત્તુન્તિચે.ન. પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગે તસ્સા વિપાકસ્સ ઉદ્ધટત્તા. યથાહ-કતમે ધમ્મા અકુસલા. યસ્મિં સમયે અકુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ ઉપેક્ખાસહગતં ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તં રૂપારમ્મણંવા.લ. ઇમે ધમ્મા અકુસલા. ઇમેસુ ધમ્મેસુ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. તેસં વિપાકે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદાતિ. તેનાહ પવત્તિયં પન સબ્બંપિ દ્વાદસવિધન્તિઆદિ.

[૧૬૦] યં પન વિભાવનિયં

‘‘અધિમોક્ખવિરહેન સબ્બદુબ્બલંપિ વિચિકિચ્છાસહગતં પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ. અધિમોક્ખસમ્પયોગેન તતો બલવન્તંપિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં નાકડ્ઢતીતિ’’ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ અધિમોક્ખવિરહમત્તેન વિચિકિચ્છાસહગતં સબ્બદુબ્બલન્તિચ અધિમોક્ખસમ્પયોગમત્તેન ઉદ્ધચ્ચસહગતં તતો બલવન્તન્તિચ સક્કા વત્તું. સત્થરિ કઙ્ખતિ ધમ્મે કઙ્ખતીતિ એવમાદિના નયેન વુત્તાય વિચિકિચ્છાય અત્તનો વિસયે મહાહત્થિનાગસ્સ વિય બલવતરત્તા અતિવિય કાળકધમ્મત્તાચાતિ. તથા હિસા એકન્તેન દસ્સનેનપહાતબ્બેસુ પધાનભાવેન વુત્તા. તતોયેવચ પટિસન્ધિઆકડ્ઢનંપિ તસ્સા વિઞ્ઞાતબ્બં હોતીતિ. સભાવવિરુદ્ધત્તાયેવ પન વિચિકિચ્છાસહગતં અધિમોક્ખરહિતં હોતીતિ યુત્તં. તસ્મા ઉદ્ધચ્ચસહગતમેવ સબ્બદુબ્બલન્તિ વેદિતબ્બં. સબ્બત્થાપીતિ સુગતિદુગ્ગતિવસેન સબ્બસ્મિંપિ. યથારહન્તિ તેસુ લોકેસુ લદ્ધવત્થુદ્વારાનુરૂપં. વિપચ્ચતીતિ વિપાચેતિ વિપક્કભાવં આપાદેતિ. સબ્બંપિવાદ્વાદસવિધં અકુસલકમ્મં સત્તા કુસલપાકાનિ હુત્વા વિપચ્ચતિ, વિપક્કભાવં ગચ્છતીતિ અત્થો.

યસ્મા કુસલકમ્માનિ અપાયભૂમિયંપિ પવત્તિયં મહાસમ્પત્તિયો સમુટ્ઠાપેત્વા મહિદ્ધિકાનં નાગસુપણ્ણાદીનં સન્તાને સયમેવ અત્તનોવિપાકસ્સ ઓકાસં કત્વા સુખવિપાકં જનયન્તિ. અઞ્ઞેસંપિ આપાયિકાનં તેન તેન કારણેન ઇટ્ઠારમ્મણ સમાયોગે સતિ અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં લભિત્વા સુખવિપાકં જનયન્તિ. તસ્મા તથાપવત્તિયઞ્ચાતિઆદિ માહ. ન હિ તાનિ સુખવિપાકાનિ અકુસકમ્મસ્સ વિપાકાનિ ભવિતું અરહન્તિ. વુત્તેઞ્હેતં વિભઙ્ગે અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો, યં કાયદુચ્ચરિતસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્યાતિઆદિ. તત્થ મહાવિપાકાનિ સુગતિ કામલોકે અહેતુકાનિ અટ્ઠપિ સબ્બસ્મિં કામલોકે તેસુચ પઞ્ચચક્ખુવિઞ્ઞાણ સોતવિઞ્ઞાણ સમ્પટિચ્છન સન્તીરણ યુગળાનિ રૂપલોકે વિપચ્ચતીતિ વુત્તં યથારહં વિપચ્ચતીતિ. રૂપાવચર કુસલઞ્હિ કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપાનિ જનયન્તંપિ સયં વિપચ્ચમાનં આરમ્મણન્તરે અઞ્ઞભૂમિક વિપાકભાવેન નવિપચ્ચતિ. કામવિરાગભાવનાભાવેન પન અપ્પનાપત્ત કમ્મ વિસેસત્તા કામતણ્હાય અવિસયભૂતે નિમિત્તા રમ્મણે અત્તના સબ્બસો સદિસેન મહગ્ગતભાવપત્તેન રૂપ વિપાકભાવેનેવ વિપચ્ચતિ. તસ્મા રૂપલોકેપિ તાનિ પઞ્ચવિપાકાનિ કામાવચરકુસલસ્સેવાતિ વેદિતબ્બાનીતિ. દ્વીસુ કમ્મસ્સ વિપચ્ચનટ્ઠાનેસુ પટિસન્ધિનામ મહન્તંઠાનં હોતિ. તસ્મા તદા વિપચ્ચન્તં કમ્મં અત્તનો સામત્થિયાનુરૂપં નાતિહીનં વિપાકં જનેતું સક્કોતિ. પવત્તિયં પન નાનાઠાનેસુ નાનાકિચ્ચેહિ વિપચ્ચતિ. તસ્મા તદા વિપચ્ચન્તં કમ્મં અત્તનો સામત્થિયાનુરૂપં વિપચ્ચેતું નસક્કોતિ. પઞ્ચવિઞ્ઞાણટ્ઠાનાદીસુ પરિત્તકેસુ વિપચ્ચમાનં ઠાના નુરૂપં વિપચ્ચતિ. તદારમ્મણટ્ઠાને વિપચ્ચમાનં યેભુય્યેન જવના નુરૂપં વિપચ્ચતિ. તસ્મા સોળસકમગ્ગો દ્વાદસકમગ્ગો અહેતુ કટ્ઠકન્તિ એવંએકેકસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકપ્પભેદો પવત્તોતિતં પભેદંદસ્સેતું તત્થાપીતિઆદિમાહ.

કુસલં દુવિધં સમ્પજાનકતં અસમ્પજાનકતન્તિ. તત્થ કમ્મા યૂહનકાલે અન્તમસો હેટ્ઠા વુત્તં દિટ્ઠુજુકમ્મઞાણંપિ સુટ્ઠુ યોજેત્વા કતં સમ્પજાનકતંનામ. યથાહ-કમ્મઞ્ચ કમ્મફલઞ્ચ સદ્દહિત્વા કતં સમ્પજાનકતં નામાતિ. દિટ્ઠુજુકમ્મઞાણ મત્તંપિ અયોજેત્વા તં અસમ્પજાનકતં નામ. યથાહ-કમ્મંપિ કમ્મફલમ્પિ અજાનિત્વા કતં અસમ્પજાનકતં નામાતિ. તત્થ સમ્પજાનકતં તિહેતુકં હોતિ. અસમ્પજાનકતં દુહેતુકં. યથાહ-સમ્પજાનકરણં પન ચતુઞાણસમ્પયુત્તેહિ હોતિ. અસમ્પજાન કરણં ચતૂહિ ઞાણવિપ્પયુત્તેહીતિ. તત્થ એકમેકં ઉક્કટ્ઠં ઓમકન્તિ દુવિધં હોતિ. તત્થ કુસલસમયે પરિયુટ્ઠિતે નીવરણધમ્મેવા અત્તુક્કંસન પરવમ્ભનાદિકે પાપધમ્મેવા સુટ્ઠુ સોધેત્વા કતં ઉક્કટ્ઠં નામ. અસોધેત્વા કતં તેહિવોકિણ્ણં ઓમકંનામ. અપિચ, યં કત્વા પચ્છા લાભા વત મે. નચ વત મે અલાભા. સુલદ્ધં વત મે. નચ વત મે દુલ્લદ્ધં. યસ્સ મે ઈદિસં પુઞ્ઞં પસુતન્તિ એવં પુનપ્પુનં અનુમોદિતં. તં ઉક્કટ્ઠં. યં કત્વા પચ્છા યેનકેનચિ કારણેન દુટ્ઠુકતં મયાતિ વિપ્પટિસારો ઉપ્પજ્જતિ. તંઓમકં. એવં ચતુબ્બિધસ્સ કમ્મસ્સ વસેન ચતુબ્બિધં વિપાક કોટ્ઠાસં વિભજિત્વા દસ્સેતું તથાપીતિઆદિ માહ. તત્થાપીતિ તસ્મિં કામાવચરકુસલેપિ. તિહેતુકમુક્કટ્ઠન્તિ ઉક્કટ્ઠભૂતં પણીતભૂતં ચતુબ્બિધં તિહેતુકં. તિહેતુકપટિસન્ધિન્તિ ચતુબ્બિધં તિહેતુક પટિસન્ધિવિપાકં. એત્થચ એકચેતના એકમેવ પટિસન્ધિં દેતિ. પવત્તિવિપાકં પન અસઙ્ખ્યેય્યેસુપિ ભવેસુ દેતિયેવ. એત્થ સિયા –

એકપુપ્ફં યજિત્વાન, સહસ્સકપ્પકોટિયો;

દેવેસુચ મનુસ્સેસુ, સેસેન પરિનિબ્બુતોતિ હિ વુત્તં.

તસ્મા એકા ચેતના એકમેવ પટિસન્ધિં દેતીતિ ઇદં ન યુજ્જતીતિ. ન ન યુજ્જતિ. પુબ્બાપરચેતનાહિ સદ્ધિં સહસ્સકપ્પ કોટિ પરિમાણસ્સ વત્તબ્બત્તા. ચિત્તઞ્હિનામ એકચ્છરક્ખણેપિ અનેકસત સહસ્સ કોટિસઙ્ખં ઉપ્પજ્જતિ. તતોચિરતરેકાલેવત્તબ્બમેવ નત્થીતિ. સહસ્સ કપ્પકોટિયોતિ ચ સહસ્સઆયુકપ્પકોટિયો સહસ્સ અત્તભાવકોટિયોતિ નેત્તિઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. પુબ્બાપરચેતનાનઞ્ચ પટિસન્ધિદાનભાવો કોસલસંયુત્તકેન દીપેતબ્બો. એકપિણ્ડપાતદાનસ્મિંહિ એકાચેતનાદ્વે પટિસન્ધિયો ન દેતિ. પુબ્બપચ્છિમચેતનાવસેન સત્તક્ખત્તું સગ્ગે સત્તક્ખત્તું સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તોતિ હિ સંયુત્તટ્ઠકથાયં વુત્તં. તિહેતુ કંપિ કમ્મં પટિપક્ખેહિ અભિભુય્યમાનં વિહતસામત્થિયં હુત્વા તિહેતુકવિપાકં જનેતું ન સક્કોતિ. નચ તં અતિદુબ્બલંપિ સમાનં કોસલ્લસઙ્ખાતેન ઞાણેન યુત્તત્તા અતિબ્યામુળ્હપચ્ચય ભૂહં જચ્ચન્ધાદિવિપત્તિસહિતં અહેતુકવિપાકં જનેતીતિ વુત્તં તિહેતુકમોમકન્તિઆદિ. દ્વાદસવિપાકાનિવિપચ્ચતિ. અયં દ્વાદ સકમગ્ગોનામ અહેતુકવિપાકાનેવ વિપચ્ચતિ. ઇદં અહેતુ કટ્ઠકંનામ. એવં તિપિટકચૂળનાગત્થેરવાદવસેન વિપાકપ્પવત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ મોરવાપિવાસિ મહાદત્તત્થેરવાદં દસ્સેતું ગાથમાહ. સો હિ થેરોવિપાકાનં અસઙ્ખારિકતા સસઙ્ખારિકતાચ કમ્મવસેનેવ સિદ્ધાપિ કત્વા અસઙ્ખારં કમ્મં સસઙ્ખારવિપાકાનિ ન પચ્ચતિ. સસઙ્ખારંકમ્મં અસઙ્ખારવિપાકાનિ નવચ્ચતીતિ વદતિ.

યથા મુખનિમિત્તં નામ મુખે સન્નિસિન્ને સન્નિસીદતિ. ચલન્તે ચલતિ. એવં પયોગેન અસાધનીયાનં વિપાકાનં તિક્ખમન્દતા વિસેસભૂતો સઙ્ખારભેદો કમ્મવસેનેવ વત્તબ્બો. ન પયોગવસેન. ઇતરથા કમ્મવિસેસેન તિક્ખમન્દજાતાનં તેસં સન્નિહિતપચ્ચયમત્તેન મન્દતિક્ખતાપત્તિનામ સિયાતિ. અહેતુ કવિપાકાનં પન પરિદુબ્બલત્તા અપરિબ્યત્તોવ તિક્ખમન્દતા વિસેસોતિ ઉભયકમ્મનિબ્બત્તન્તિ અધિપ્પાયો. યસ્મા પન તેસં સસઙ્ખારાસઙ્ખારભાવો પટિસન્ધિવસેનવા તદારમ્મણવસેનવા ઉપ્પત્તિકાલે પુબ્બપયોગસઙ્ખાતસ્સ પચ્ચયવિસેસસ્સ ભાવાભાવેન વત્તું યુત્તો. ન કમ્માગમનવસેન, ન હિ કમ્મભવે સઙ્ખારો ભવન્તરે વિપાકાનિ વિસેસેતું યુત્તો. તસ્મા ઇમં વાદં કેચિવાદંનામ કરોન્તો કેચનાતિ આહ.

ઇમસ્મિં કેચિવાદે અસઙ્ખારિકકમ્મે સસઙ્ખારિક વિપાકાનિ સસઙ્ખારિકકમ્મેચ અસઙ્ખારિકવિપાકાનિ વજ્જેત્વા ચતૂસુ તિહે તુકુક્કટ્ઠેસુ કમ્મેસુ અસઙ્ખારિકદ્વયે વિપાકાનિ પટિસન્ધિયં દ્વે, પવત્તિયં દ્વાદસ. સસઙ્ખારિકદ્વયે પટિસન્ધિયં દ્વે, પવત્તિયં દ્વાદસ. ચતૂસુ દ્વિહેતુકોમકકમ્મેસુ અસઙ્ખારિકદ્વયે પટિસન્ધિયં દ્વે, પવત્તિયં દસ. સસઙ્ખારિકદ્વયે પટિસન્ધિયં દ્વે, પવત્તિયં દસ. તથા ચતૂસુ દ્વિહેતુકુક્કટ્ઠેસુ. ચતૂસુ દ્વિહેતુકોમકેસુ પન પટિસન્ધિયં એકં અહેતુકં પવત્તિયં અટ્ઠઅહેતુકાનીતિ એવં વિપાકાનં દ્વે દ્વાદસકમગ્ગા ચત્તારો દસકમગ્ગા એકં અહેતુકટ્ઠકઞ્ચ હોન્તિ, તંસબ્બં સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું તેસન્તિ ગાથમાહ.

તેસન્તિ તેસં કેસઞ્ચિ થેરાનં વાદે. અટ્ઠસાલિનિયં પન તિહેતુકેન કમ્મેન પટિસન્ધિતિહેતુકાવ હોતિ. ન દુહેતુકા નચઅહેતુકા. દુહેતુકેન કમ્મેન પટિસન્ધિ દુહેતુકાપિ હોતિ અહેતુકાપિ. તિહેતુકા પન નહોતીતિ એવં પવત્તો મહાધમ્મરક્ખિતત્થેરવાદોપિ આગતો. તત્થ યથા દુહેતુકેન હીનેન કમ્મેન અહેતુકા પટિસન્ધિ અવસ્સં ઇચ્છિતબ્બા હોતિ. તથા તિહેતુકેનપિ હીનેન કમ્મેન દુહેતુકાપિ પટિસન્ધિ અવસ્સં ઇચ્છિતબ્બાયેવાતિ કત્વા ઇધ અયંવાદો થેરેન ન ગહિતોતિ વેદિતબ્બો. પટિસમ્ભિદામગ્ગે પન-ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણસમ્પયુત્તે અટ્ઠન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતિ. કુસલસ્સ કમ્મસ્સ જવનક્ખણે તયો હેતૂ કુસલા. નિકન્તિક્ખણે દ્વે હેતૂ કુસલા. પટિસન્ધિક્ખણે તયો હેતૂ અબ્યાકતાતિચ ગતિ સમ્પત્તિયા ઞાણ વિપ્પયુત્તે છન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોહિ. કુસલસ્સ કમ્મસ્સ જવનક્ખણે દ્વે હેતૂ કુસલા. નિકન્તિક્ખણે દ્વે હેતૂ અકુસલા. પટિસન્ધિક્ખણે દ્વે હેતૂ અબ્યાકતાતિચ એવં તિહેતુકેન કમ્મેન પટિસન્ધિ તિહેતુકાવ વુત્તા. દ્વિહેતુકેન કમ્મેન દ્વિહેતુકાવ. ન પન ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણવિપ્પયુત્તે સત્તન્નં હેતૂનં પચ્ચયાતિઆદિના તિહેતુકેન કમ્મેન દ્વિહેતુકા પટિસન્ધિ વુત્તા. નચ ચતુન્નં હેતૂનં પચ્ચયાતિઆદિના દ્વિહેતુકેન કમ્મેન અહેતુકા પટિસન્ધીતિ.

તત્થ પન તીસુ ખણેસુ સહજાત હેતૂનં વસેન હેતુ મૂલકોવ અયં દેસનાવારોતિ કત્વા અનોકાસતાય અહેતુકપટિસન્ધિ તત્થ નવુત્તા. ન પન અલબ્ભમાનતાય. દ્વિહેતુક પટિસન્ધિ પન અનોકાસાયેવ નહોતિ. અલબ્ભ માનત્તાયેવ સા નવુત્તાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. તસ્મા યુત્તિતો પાળિયેવ બલવતરાતિ કત્વા મહાધમ્મરક્ખિતત્થેરવાદોવ પાળિયા સમેતીતિ પટિસમ્ભિદામગ્ગટ્ઠકથાયં વુત્તો. ટીકાકારા પન કમ્મસરિક્ખક વિપાકદસ્સનત્થં સાવસેસ પાઠોવ મહાથેરેન વુત્તોતિ ઇચ્છન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા અટ્ઠસાલિનિયંપિ તિપિટકચૂળનાગત્થેરવાદોવ પમાણં કત્વા વુત્તોતિ.

વિભાવનિયં ઇદાનિ એકાય ચેતનાય દ્વાદસવિપાકાનિ એત્થેવ દસકમગ્ગોપિ અહેતુકટ્ઠકમ્પિતિ આગતસ્સ મોરવાપિવાસિ મહાધમ્મરક્ખિતત્થેરસ્સાતિ પાઠો.

મોરવાપિવાસિમહાદત્તત્થેરસ્સાતિ પન વત્તબ્બો. મહાધમ્મ રક્ખિતત્થેરવાદોપિ પન એત્થ એકદેસેન સઙ્ગહિતોયેવ. તસ્મિંપિ હિ અસઙ્ખારિકં કમ્મં અસઙ્ખારિકવિપાકમેવ દેતિ. નો સસઙ્ખારિકં. સસઙ્ખારિકં કમ્મં સસઙ્ખારિકવિપાકમેવ દેતિ. નો અસઙ્ખારિકન્તિ આગતમેવાતિ. [કામાવચરકમ્મં]

૧૫૪. રૂપાવચરકમ્મે પરિત્તન્તિ દુવિધં પરિત્તં અપગુણતા યવા હીનતાયવા. તત્થ યં પણીતેહિ છન્દાદીહિ યુત્તંપિ અભાવિતં હોતિ પટિલદ્ધમત્તં, તં અપગુણતાય પરિત્તંનામ. યં સન્ધાય યં અપગુણં હોતિ, ઉપરિ ઝાનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતિ, ઇદં પરિત્તંનામાતિ અટ્ઠસાલિનિયં વુત્તં. યં પન સુભાવિતંપિ સમાનં હીનેહિ છન્દાદીહિ યુત્તં હોતિ. તં હીનતાય પરિત્તંનામ. યં સન્ધાય યસ્સ આયૂહનક્ખણે છન્દોવા હીનો હોતિ. વીરિયંવા, ચિત્તંવા, વીમંસાવા, તં હીનંનામાતિ તત્થેવ વુત્તં. મજ્ઝિમંપિ દુવિધં. તત્થ નાતિપગુણ તાય મજ્ઝિમં સન્ધાય નાતિસુભાવિતો મજ્ઝિમોતિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તં. મજ્ઝિમેહિ છન્દાદીહિ યુત્તતાય મજ્ઝિમં સન્ધાય યસ્સ આયૂહનક્ખણે તે ધમ્મા મજ્ઝિમા હોન્તિ. તં મજ્ઝિમન્તિ અટ્ઠ સાલિનિયં વુત્તં. પણીતંપિ દુવિધં. તત્થ અતિપગુણતાય પણીતં સન્ધાય સુભાવિતો વસિપ્પત્તો પણીતોતિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તં. પણીતેહિ પન છન્દાદીહિ યુત્તતાય પણીતં સન્ધાય યસ્સ આયૂહનક્ખણે તે ધમ્મા પણીતા હોન્તિ. તં પણીતન્તિ અટ્ઠસાલિનિયં વુત્તં. તત્થ યાનિ અપગુણતાદિ વસેન પરિત્તાદીનિ વુત્તાનિ, તાનિ ઇધ નાધિપ્પેતાનિ. યાનિ પન હીનાદીહિ છન્દાદીહિ યુત્તતાય પરિત્તાદીનિ વુત્તાનિ, તાનેવ ઇધાધિપ્પેતાનિ. ઇમાનેવ હિ તિવિધાસુ ભૂમીસુ તિવિધં બ્રહ્મુપપત્તિભેદં સાધેન્તીતિ. ઇત્થીનં ઝાનેસુ વસીપત્તાનંપિ છન્દાદીનં અપણીતતાય મહાબ્રહ્મેસુ અનુપ્પજ્જનઞ્ચેત્થ સાધકં. તેનેવચ અટ્ઠકથાયં છન્દાદિવસેન સિદ્ધાનિ હીન મજ્ઝિમ પણીતાનિ અટ્ઠારસપભેદેન વિભજિત્વા ઇમાનિ અટ્ઠારસ કમ્મદ્વારાનિ નામ ઇમેહિ પભાવિતત્તા ઇમેસં વસેન અટ્ઠારસખત્તિયા અટ્ઠારસ બ્રાહ્મણા અટ્ઠારસ વેસ્સા અટ્ઠારસ સુદ્દા અટ્ઠચત્તા લીસ ગોત્ત ચરણાનિ વેદિતબ્બાનીતિ વુત્તં. એતેન હિ દેવાનંપિ બ્રહ્મૂનંપિ લબ્ભમાનં ઉપપત્તિભેદં ઉપલક્ખેતીતિ.

[૧૬૧] વિભાવનિયં પન

‘‘પટિલદ્ધમત્તં અનાસેવિતં પરિત્તન્તિ અવિસેસતોવ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. તથા નાતિ સુભાવિતં અમરિપુણ્ણવસીભાવં મજ્ઝિમં. અતિવિયસુભાવિતં પન સબ્બસો પરિપુણ્ણ વસીભાવં પણીત’’ન્તિ વુત્તં. તં સબ્બં ઇધ નયુજ્જતિયેવ.

તઞ્હિ ઉપરિ ઝાનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું સમત્થાસમત્થંવા હાન ભાગિયતાદિ વિસેસં વા સન્ધાય વુત્તં. ન પન ઉપપત્તિ ભેદજનક વિસેસન્તિ.

[૧૬૨] યઞ્ચ તત્થ

‘‘આચરિયેન પનેત્થ પરિત્તંપિ ઈસકં લદ્ધાસેવનમેવ અધિપ્પેતન્તિ દિસ્સતિ. તથા હાનેન નામરૂપપરિચ્છેદે-

સમાનાસેવને લદ્ધે, વિજ્જમાને મહબ્બલે;

અલદ્ધા તાદિસં હેતુ, મભિઞ્ઞા ન વિપચ્ચતીતિ.

સમાનભૂમિકતોવ આસેવન લાભેન બલવ ભાવતો મહગ્ગતધમ્માનં વિપાકદાનં વત્વા તદભાવતો અભિઞ્ઞાય અવિપચ્ચનં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તંપિ વિચારેતબ્બમેવ.

યથા હિ અરિયમગ્ગચેતના અત્તના સમાનભૂમકજવનતો અલદ્ધાસેવનાપિ સમાના વિપાકં ન દેતીતિ નત્થિ. તથા આદિ કમ્મિકવીથિયં એકવારમત્તભૂતા સબ્બસમાપત્તિ વીથીસુચ સબ્બપથ મભૂતા મહગ્ગતચેતનાપિ સમાનભૂમકધમ્મતો અલદ્ધાસેવન તાય દુબ્બલત્તા વિપાકં નદેતીતિ નત્થીતિ ન ન સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ. એત્થ સિયા- તસ્સેવ રૂપાવચરસ્સ કુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા વિપાકં.લ. પથમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ વુત્તં. ન ચ સા ચેતના ઉપચિતાનામ હોતિ. સમાનભૂમક ધમ્મતો અલદ્ધાસેવનત્તાતિ.ન. મગ્ગચેતનાયપિ અવિપાકતાપત્તિતો. સાપિહિ તસ્સેવ લોકુત્તરસ્સ કુસલસ્સ ઝાનસ્સ કતત્તા ભાવિતત્તા વિપાકં. લ. પથમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ વુત્તા. નચ સાપિ સમાનભૂમકધમ્મતો લદ્ધાસેવના હોતીતિ. ઉભયત્થ પન પથમસમન્નાહારતો પટ્ઠાય ઉપચિનિત્વા ભાવેત્વા આગતત્તા અસમાનભૂમિક જવનેહિપિ લદ્ધાસેવન ભાવં પટિચ્ચ ઉપચિતતા ભાવિતતાચ વુત્તાતિ સક્કા વત્તુન્તિ. તસ્મા આદિ કમ્મિકભૂતાપિ મહગ્ગતચેતના મરણા સન્ને લદ્ધા અબ્ભુણ્હા આસન્નકમ્મભૂતા વિપાકં નદેતીતિ ન વત્તબ્બા. અભિઞ્ઞાચેતના ચ સમાનભૂમકેહિપિ નાનાવજ્જનવીથિજવનેહિ સુટ્ઠુતરં લદ્ધાસેવનત્તા તિક્ખતરભૂતા કથં દુબ્બલાનામ સિયા. તેનેવ અયં વાદો અનુટીકાયં પટિક્ખિત્તો. વુત્તઞ્હિ તત્થ કેચિ પન સમાન ભૂમકતો આસેવનલાભેન બલવન્તાનિ ઝાનાનીતિ તાનિ વિપાકં દેન્તિ. અભિઞ્ઞા પન સતિપિ ઝાનભાવે તદભાવતો તસ્મિં તસ્મિં આરમ્મણે આગન્તુકત્તાવા દુબ્બલા. તસ્મા વિપાકં ન દેન્તીતિ વદન્તિ. તં અકારણં. પુનપ્પુનં પરિકમ્મવસેન અભિઞ્ઞા યપિ વસીભાવસમ્ભવતોતિ. ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિસ્સ પન આનિસંસભૂતા અભિઞ્ઞાચેતના તસ્સ ફલસદિસા ફલટ્ઠાને ઠિતા, તસ્મા સા વિપાકં નદેતીતિ ઇચ્છન્તિ ટીકાકારા. તસ્સ પન ઇદ્ધિ વિકુબ્બનાદિકિચ્ચં વિપચ્ચનકિચ્ચતોપિ મહન્તતરં હોતિ. સબ્બથા મેનચ વિકુબ્બનાદિકિચ્ચં સાધેન્તિયા વિપચ્ચનથામેપિ તેન થામેન સહ પરિક્ખયં ગચ્છતિ. તસ્મા સા પુન વિપાકં નદેતીતિપિ યુજ્જતિયેવ. પઞ્ચમજ્ઝાનન્તિ અભિઞ્ઞાભાવં અપત્તં પરિત્તાદિભેદેન તિવિધં પઞ્ચમજ્ઝાનં. તદેવાતિ પઞ્ચમઝાનમેવ. સઞ્ઞાવિરાગં ભાવેત્વાતિ ચિત્તે સતિ રજ્જન દુસ્સન મુય્હનાનિ હોન્તિ. તસ્મિં અસતિ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનપ્પત્તોનામ હોતીતિ એવં ચિત્તે એવ આદીનવં દિસ્વા અચિત્તકભવપત્થના સહિતં વાયોકસિણેવા કેસઞ્ચિ મતેન પરિચ્છિન્નાકાસ કસિણેવા સઞ્ઞાવિરાગં ભાવેત્વા. અસઞ્ઞસત્તેસુ ઉપ્પજ્જન્તીતિ યેન યેન ઇરિયાપથેન ઇધ મરન્તિ, તેનેવ તત્થ ઉપ્પજ્જન્તિ. કમ્મકિરિયવાદિતિત્થિયા એવાતિ અધિપ્પાયો. ન હિ અકમ્મકિરિયવાદીનં ઝાનભાવના નામ અત્થીતિ. અનાગામિનો પન સુદ્ધાવાસેસુ ઉપ્પજ્જન્તીતિ સુદ્ધાવાસેસુ પન અનાગામિનો એવ ઉપ્પજ્જન્તિ. ન અઞ્ઞે સકદાગામિઆદયોતિ અત્થો. એતેન અનાગામીનં અઞ્ઞસ્મિંપિ બ્રહ્મલોકે ઉપ્પત્તિ અપ્પટિસિદ્ધા હોતિ. અનાગામીસુચ સદ્ધાધિકો અવિહેસુ ઉપ્પજ્જતિ, વીરિયાધિકો અતપ્પેસુ. સતાધિકો સુદસ્સેસુ. સમાધાધિકો સુદસ્સીસુ. પઞ્ઞાધિકો અકનિટ્ઠેસૂતિ. યથાક્કમં ભાવેત્વા યથાક્કમં અરૂપેસુ ઉપ્પજ્જન્તીતિ યોજના. એત્થચ પથમજ્ઝાનં પરિત્તં ભાવેત્વાતિઆદિ સબ્બં પથમજ્ઝાનાદીનં યથા સકં વિપચ્ચનભૂમિ વવત્થાનવસેન વુત્તં. સમાપત્તિલાભિનો પન પુથુજ્જન સોતાપન્ન સકદાગામિનો અત્તના લદ્ધસમાપત્તીનં વિપચ્ચનભૂમીસુ ઇચ્છિતભૂમિયં નિબ્બત્તન્તિ. તેસુ પુથુજ્જનો નિકન્તિયા સતિ કામલોકેપિ નિબ્બત્તતિયેવ. ઇતરે પન ઝાને અપરિ હીને સતિ કામલોકેપિ નિબ્બત્તતિયેવ. ઇતરે પન ઝાને અપરિહીને સતિ કામભવે નિકન્તિનામ તેસં ન સમ્ભવતીતિ પરિહીનજ્ઝાનાએવ તત્થ નિબ્બત્તન્તિ.

[૧૬૩] વિભાવનિયં પન

તેસંપિ સોતાપન્નસકદાગામીનં નિકન્તિવસેન કામભવેનિબ્બત્તિં ઇચ્છન્તેન ‘‘તથા કામભવેપિ કામાવચર કમ્મબલેન. ઇજ્ઝતિ ભિક્ખવે સીલવતો ચેતોપણિધિ વિસુદ્ધત્તાતિ હિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તં ન યુજ્જતિ.