વીથિ સઙ્ગહ પરમત્થદીપની

૧૩૬. એવં ચિત્તપ્પભેદ સઙ્ગહો, ચેતસિકપ્પભેદ સઙ્ગહો, ઉભયપ્પભેદ સઙ્ગહોતિ ચિત્તચેતસિકાનં કયોપભેદ સઙ્ગહે દસ્સેત્વા ઇદાનિ વીથિચિત્તપ્પવત્તિસઙ્ગહો વીથિમુત્ત ચિત્તપ્પવત્તિસઙ્ગહોતિ તે સઞ્ઞેવ દ્વે પવત્તિસઙ્ગહે દસ્સેતું ચિત્તુપ્પાદાનમિચ્ચેવન્તિઆદિમાહ. તત્થ ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઉપ્પાદા. તત્થ ઉપ્પજ્જન્તિ. અઞ્ઞસ્સ અસુ તત્તાચિત્તે ઇચ્ચેવ લબ્ભતિ. ઇતિ ચિત્તઞ્ચ ચિત્તેઉપ્પાદાચાતિ ચિત્તુપ્પાદા. ચિત્તચેતસિકાતિ વુત્તં હોતિ. તેસં ચિત્તુપ્પાદાનં. ઇચ્ચેવન્તિઆદિતો પટ્ઠાય વુત્તપ્પકારેન. સઙ્ગહમુત્તરન્તિ જાતિનિદ્દેસો યં. ઉત્તરે ઉત્તમે તયો પભેદસઙ્ગહે કત્વાતિ સમ્બન્ધો. ભૂમિપુગ્ગલભેદેનાતિ સહત્થે કરણવચનં. કામાવચરાદિભૂમિભેદેન દુહેતુકાદિ પુગ્ગલભેદેન સદ્ધિન્તિ અત્થો. પુબ્બાપરનિયામિતન્તિ આવજ્જનાદિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિ પુબ્બ ચિત્તાપરચિત્તાનુક્કમેન નિયામિતં વવત્થિતં. પવત્તિસઙ્ગહંનામાતિપિ જાતિનિદ્દેસોયેવ. એવં નામકે દ્વે પવત્તિસઙ્ગહેતિ અત્થો. પટિસન્ધિપવત્તિયન્તિ પટિસન્ધિપવત્તીસુ. વચનવિપલ્લાસો હેસ. પટિસન્ધિકાલેપવત્તિકાલેચાતિ અત્થો. પટિસન્ધિકાલે પવત્તિસઙ્ગહઞ્ચ પવત્તિકાલે પવત્તિસઙ્ગહઞ્ચાતિ દ્વે સઙ્ગહેપવત્તિ પવક્ખામીતિ વુત્તં હોતિ. અયઞ્ચ અત્થો ઉપરિસઙ્ગહે આરબ્ભ ગાથાય પાકટો. કેચિ પન નિદ્ધારણે ભુમ્મન્તિ વદન્તિ. એવંસતિ ઉપરિ સઙ્ગહો પટિસન્ધિસઙ્ગહોનામ સિયા. ન પવત્તિ સઙ્ગહો નામ. એવઞ્ચ સતિ ઉપરિ વીથિમુત્તસઙ્ગહે આરબ્ભ ગાથાયં સન્ધિયં પવત્તિસઙ્ગહોનામ ઇદાનિ વુચ્ચતીતિ ઇમિના ન સમેતિ.

[૧૧૫] ટીકાસુ પન

‘‘ઉત્તરં વેદનાસઙ્ગહાદિવિભાગતો ઉત્તમ’’ન્તિ વુત્તં. તં વિચારેતબ્બં.

એવઞ્હિ સતિ પકિણ્ણકસઙ્ગહોવ ઇધ સઙ્ગહસદ્દેન ગહિતો સિયાતિ. યસ્માપન તિણ્ણં દ્વિન્નઞ્ચ પભેદસઙ્ગહાનં મજ્ઝે ઠત્વા અયં અનુસન્ધિગાથા પવત્તા. તસ્મા પુબ્બે તયોપિ પભેદસઙ્ગહા ઇધ સઙ્ગહસદ્દેન ગહેતું યુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. અયં પન પવત્તિસઙ્ગહો વત્થુદ્વારાલમ્બણેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા વુત્તો સુવુત્તોતિ તાનિ તીણિ છક્કાનિપિ પુન ઇધ નિક્ખિત્તાનિ.

[૧૧૬] વિભાવનિયં પન

‘‘વત્થુદ્વારાલમ્બણ સઙ્ગહા હેટ્ઠા કથિતાપિ પરિપુણ્ણં કત્વા પવત્તિસઙ્ગહં દસ્સેતું પુન નિક્ખિત્તા’’તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ સકલા વત્થુદ્વારાલમ્બણસઙ્ગહા ઇધ નિક્ખિત્તાતિ. વિસયાનં દ્વારેસુ પવત્તિ વિસયપવત્તિ. એત્થચ પવત્તીતિ આપાતાગમનમેવ વુચ્ચતિ. વક્ખતિ હિ એકચિત્તક્ખણા તીતાનિવાતિઆદિં. સા પન કાચિ સીઘતમા, કાચિ સીઘતરા, સીઘા, દન્ધા, દન્ધતરા, દન્ધતમાતિ છધા હોતીતિ. કમ્માદીનં વિસયાનં દ્વારેસુ પવત્તિ પચ્ચુપટ્ઠાનં આપાતાગમનં વિસયપ્પવત્તિ. વક્ખતિ હિ કમ્મંવા કમ્મનિમિત્તંવા ગતિનિમિત્તંવા કમ્મબલેન છન્નં દ્વારાનં અઞ્ઞતરસ્મિં પચ્ચુપટ્ઠાતીતિ.

[૧૧૭] વિભાવનિયં પન

‘‘વિસયેસુચ ચિત્તાનં પવત્તિ વિસયપ્પવત્તી’’તિપિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

એવઞ્હિ સતિ અતિપરિત્તારમ્મણે વિસયપ્પવત્તિનામ અનુપપન્ના આપજ્જતીતિ. તત્થાતિ તેસુ છક્કેસુ. ધાતુભેદં પત્વાધાતુનાનત્તં પમાણન્તિ મનનં વિજાનનતો વિસું કત્વા મનોધાતુ વિસું વુત્તા. વિઞ્ઞાણભેદં પત્વા પન યંકિઞ્ચિ મનનં વિજાનને અન્તો ગધમેવાતિ વુત્તં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં.લ. છવિઞ્ઞાણાનીતિ છવીથિયો પન દ્વારપ્પવત્તા ચિત્તપવત્તિયો યોજેતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. ચક્ખુદ્વારે પવત્તા વીથિ ચક્ખુદ્વારવીથિ. ચક્ખુદ્વારવિકારં પટિચ્ચ પવત્તો ચિત્તપ્પબન્ધોતિ અત્થો. એવં સેસેસુ. અસાધારણેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન ઉપલક્ખિતા વીથિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિ. સુદ્ધો પન મનોવિઞ્ઞાણપબન્ધો મનોવિઞ્ઞાણવીથિ.

વિભાવનિયં પન

‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્બન્ધિની વીથિ તેન સહ એકારમ્મણ એક દ્વારિકતાય સહ ચરણભાવતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણ વીથી’’તિ વુત્તં.

દ્વારપ્પવત્તાતિ દ્વારે ઉપ્પન્ના. તં તં દ્વારવિકારં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નાતિ અત્થો. ચિત્તપ્પવત્તિયોતિ ચિત્તપબન્ધા. અતિમહન્તન્તિ સામિ અત્થે પચ્ચત્તવચનં. અતિમહન્તસ્સ પઞ્ચાલમ્બણસ્સ પવત્તિ.લ. અતિપરિત્તસ્સ પઞ્ચાલમ્બણસ્સ પવત્તિચાતિ પઞ્ચદ્વારે ચતુધા. મનોદ્વારે પન વિભૂતસ્સ છળારમ્મણસ્સ પવત્તિ અવિભૂતસ્સ છળારમ્મણસ્સ પવત્તિચાતિ દ્વિધાતિ છધાવિસયપ્પવત્તિ વેદિતબ્બાતિ યોજના. અતિમહન્તાદિભાવો ચેત્થ આલોકાદિ પચ્ચય વસેનવા વત્થુ અતિમહન્તાદિવસેનવા વેદિતબ્બો. તત્થ સણ્હસુખુમંપિ દૂરંપિ રૂપાદીનં અધિટ્ઠાનવત્થુનામ આલોકાદિ પચ્ચય સમ્પત્તિયા સતિ અતિમહન્તમેવ. તથા હિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો પથમાતિ નીહારકાલાદીસુ લોક વિવરણ પાટિહારિયપવત્તિ કાલે અવીચિનિરયેપિ અકનિટ્ઠેપિ પરચક્કવાળેસુપિ સણ્હસુખુમાનિચ દૂરાનિચ રૂપાનિ ઇધ ઠિતાવ પસ્સન્તિ. તદા હિ ઉળારો ઓભાસો પાતુરહોસિ. તસ્સ વસેન સબ્બેપિ પથવિસિનેરુ ચક્કવાળ સિલુચ્ચયાદયો જાતિફલિકક્ખન્ધા વિય સમ્પજ્જન્તિ. મહન્તો ઉળારો ઓભાસો પાતુરહોસિ અતિકમ્મદેવાનં દેવાનુભાવન્તિ હિ વુત્તં. ઉપપત્તિદેવબ્રહ્માદીનં પન પસાદનિસ્સયભૂતાનં ઓભાસજાતતાયપિ પથવિપબ્બતાદયો ચક્ખુરૂપાદીનં અન્તરં કાતું નસક્કોન્તીતિ. તથા દૂરેપિ પબ્બતાદિરૂપાનિ વત્થુ અતિમહન્તતાય ચન્દસૂરિય તારકાદિ રૂપાનિ વિસય વત્થુ મહન્તતાય ઓભાસ જાતતાય ચ અતિ મહન્તાનિ નામ હોન્તીતિ. આલોકાદિપચ્ચયાનં પન અધિટ્ઠાનવત્થૂનઞ્ચ દુબ્બલ દુબ્બલતર દુબ્બલતમાનુક્કમેન મહન્તાદિભાવો વત્તબ્બોતિ. યાનિ પન પઞ્ચાલમ્બણાનિ એકચિત્તક્ખણં અતિક્કમ્મ આપાતં આગચ્છન્તિ, તાનિ અતિમહન્તારમ્મણાનિનામ. યાનિ દ્વત્તિચિત્તક્ખણાનિ અતિક્કમ્મ, તાનિ મહન્તારમ્મણાનિ. યાનિ ચતુ પઞ્ચ છ સત્ત અટ્ઠ નવ ચિત્તક્ખણાનિ અતિક્કમ્મ, તાનિ પરિત્તારમ્મણાનિ. યાનિપન દસેકાદસદ્વાદસ તેરસ ચુદ્દસ પન્નરસ ચિત્તક્ખણાનિ અતિક્કમ્મ આપાતં આગચ્છન્તિ. તાનિ અતિપરિત્તા રમ્મણાનીતિ. પક્ખતિચ એકચિત્તક્ખણાતીતાનિવાતિઆદિ. વિભૂતસ્સાતિ પાકટસ્સ, અવિભૂતસ્સાતિ અપાકટસ્સ. એવં છછક્કાનિ સરૂપતો નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ તાનિ સબ્બાનિ એકતો યોજેત્વા વીથિચિત્તપ્પવત્તિં વિત્થારેન્તો કથન્તિ પુચ્છિત્વા રૂપારૂપાનં તાવ અદ્ધાનપરિચ્છેદં દસ્સેતું ઉપ્પાદટ્ઠિતીતિઆદિ માહ. તત્થ કથન્તિ કેન પકારેન વીથિચિત્તપ્પવત્તિ હોતીતિ અત્થો.

[૧૧૮] વિભાવનિયં પન

‘‘કથન્તિ કેન પકારેન અતિમહન્તાદિવસેન વિસય વવત્થાનં હોતીતિ પુચ્છિત્વા ચિત્તક્ખણવસેન તં પકાસેતું ઉપ્પાદટ્ઠિતીતિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં. તં યુત્તં વિય ન દિસ્સતિ.

એવઞ્હિ સતિઆદિતો પઞ્ચન્નં છક્કાનં ઓકાસોનામ નસિયા. નચ ઉપ્પાદટ્ઠિતિ.લ. રૂપધમ્માનમાયૂતિ ઇદં વિસય વવત્થાનત્થમેવ વુત્તન્તિ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ. ઉપ્પજ્જનં ઉપ્પાદો. સભાવ પટિલાભોતિ અત્થો. ઠાનં ઠિતિ. યથાલદ્ધસભાવસ્સ અનિવત્તીતિ અત્થો. ભઞ્જનં ભઙ્ગો. તસ્સ પરિહાયિત્વા અન્તરધાનન્તિ અત્થો. એકચિત્તક્ખણંનામાતિ એકસ્સ ચિત્તસ્સ ખણોનામ. સો પન ખણો અચ્છરાસઙ્ઘાટક્ખણસ્સ અક્ખિનિમ્મિલનક્ખણસ્સચ અનેકકોટિ સતસહસ્સભાગો દટ્ઠબ્બો. અચ્છરાસઙ્ઘાટક્ખણે અનેકકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા વેદના ઉપ્પજ્જન્તીતિ હિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. આચરિયાનન્દત્થેરમતેન પનેત્થ ઉપ્પાદભઙ્ગ વસેનખણદ્વયં એકચિત્તક્ખણંનામાતિ વત્તબ્બં. યથા હિ લોકે વિજ્જુનામ વદ્ધનાનન્તરમેવ ભિજ્જતિ. ન પનસ્સા વદ્ધનસ્સ ભિજ્જનસ્સચ અન્તરા ઠિતિનામ વિસું પઞ્ઞાયતિ. યથા ચ ઉદ્ધં ઉજું ખિત્તં લેડ્ડુ ઉપ્પતિત્વા પતતિ. ન પન ઉપ્પતનસ્સ પતનસ્સ ચ અન્તરા ઠિતિનામ વિસું દિસ્સતિ. તથા ચિત્તંપિ. તંપિ હિ ઉદય ભાગાનન્તરમેવ વયભાગે પતતિ. ન પનસ્સ રૂપધમ્માનં વિય તેસં દ્વિન્નં ભાગાનં મજ્ઝે વિસું એકો ગણનૂપગો ઠિતિભાગોનામ ઉપલબ્ભતિ. એવઞ્ચ કત્વા યમકેસુ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદભઙ્ગાવ તત્થ તત્થ વુત્તા. વિસેસતો પન ચિત્તયમકે ઉપ્પન્નં ઉપ્પજ્જમાનન્તિ. ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નં. નો ચ ઉપ્પજ્જમાનં. ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નઞ્ચેવ ઉપ્પજ્જમાનઞ્ચાતિઆદિના ભઙ્ગુપ્પાદાવ ચિત્તસ્સ વુત્તા. કથાવત્થુમ્હિચ એકં ચિત્તં દિવસં તિટ્ઠતીતિ આમન્તા. ઉપદ્ધદિવસો ઉપ્પાદક્ખણો. ઉપદ્ધદિવસો વયક્ખણોતિ. ન હેવં વત્તબ્બે. એકં ચિત્તં દ્વે દિવસે તિટ્ઠતીતિ આમન્તા. એકો દિવસો ઉપ્પાદક્ખણો. એકો દિવસો વયક્ખણોતિ નહેવં વત્તબ્બે. એકં ચિત્તં ચત્તારો દિવસે તિટ્ઠતીતિ આમન્તા. દ્વે દિવસા ઉપ્પાદક્ખણો. દ્વે દિવસા વયક્ખણોતિ ન હેવં વત્તબ્બે.લ. માસં. દ્વે માસે. ચત્તારોમાસે.લ. સંવચ્છરં, દ્વે સંવચ્છરાનિ. ચત્તારિ સંવચ્છરાનિ.લ. કપ્પં. દ્વે કપ્પે. ચત્તારો કપ્પેતિઆદિના દ્વે ઉપ્પાદવયભાગાવ ચિત્તસ્સ વુત્તા. ન ઠિતિભાગો. યદિ સો વિસું ઉપલબ્ભેય્ય. એકં ચિત્તં દિવસં તિટ્ઠતીતિ આમન્તા. દિવસસ્સ પથમો ભાગો ઉપ્પાદક્ખણો. દુતીયો ઠિતિક્ખણો. તતીયો વયક્ખણોતિ એવં મહાથેરેન વિચારિતો સિયા. તયો દિવસે તયો માસે તીણિ સંવચ્છરાનિ તયો કપ્પેતિ ઇમાનિપિ અવજ્જે તબ્બાનિએવ સિયુન્તિ. એત્થ સિયા, નનુ સુત્તન્તેસુ તીણિ માનિ ભિક્ખવે સઙ્ખતસ્સ સઙ્ખત લક્ખણાનિ. કતમાનિતીણિ, ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ. વયો પઞ્ઞાયતિ. ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતીતિ વુત્તં. તથા વેદનાય ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ. વયો પઞ્ઞાયતિ. ઠિતાય અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ. સઞ્ઞાય. સઙ્ખારાનં. વિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદો.લ. પઞ્ઞાયતીતિ વુત્તં. તસ્મા ચિત્તસ્સ તતીયો ઠિતિભાગો વિસું ઉપલબ્ભતિ યેવાતિ.ન. પબન્ધઠિતિયા એવ તત્થ વુત્તત્તાતિ. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે, ઉપ્પાદવયે પથમં વત્વા પચ્છા પુન વિસું ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્થં પઞ્ઞાયતીતિ ઇમસ્સ વુત્તત્તાતિ. ઇતરથા ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ. ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ. વયો પઞ્ઞાયતીતિ વુત્તં સિયાતિ. નનુ પબન્ધઠિતિ નામ પઞ્ઞત્તિ હોતિ. સાચ અસઙ્ખતા, સુત્તન્તાનિચ સઙ્ખત લક્ખણ વિસયાનિ. તસ્મા સા પબન્ધટ્ઠિતિ તત્થ વુત્તાતિ નસક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ ચે. ન ન સક્કા. અભિધમ્મેપિ સઙ્ખતધમ્મનિદ્દેસેસુ સમૂહ સણ્ઠાન સન્તતિ પઞ્ઞત્તીહિપિ નિદ્દેસસ્સ દિટ્ઠત્તા. તથા હિ રૂપાયતનનિદ્દેસાદીસુ દીઘં રસ્સં સણ્હં થુલં વટ્ટં પરિમણ્ડલં ચતુરસ્સં છળંસં અટ્ઠંસં સોળસંસં નિન્નં થલન્તિઆદિના, વિભઙ્ગે ચ કેસા લોમા નખા દન્તાતિઆદિના પઞ્ઞત્તિસિસેન સઙ્ખતધમ્મા નિદ્દિટ્ઠાતિ. સુત્તન્તેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. ઈદિસેસુ હિ ઠાનેસુ પઞ્ઞત્તિવસેન પવત્તાપિ દેસના સઙ્ખતધમ્મમેવ આહચ્ચ તિટ્ઠતિ. તસ્મા યથા ઉપ્પાદભઙ્ગાનં પચ્ચેકં એકેકો ખણો ચિત્તસ્સ લબ્ભતિ. ન તથા ઠિતિયાતિ. અયં આચરિયાનન્દત્થે રસ્સ અધિપ્પાયો. અયઞ્ચ વાદો સંયુત્તટ્ઠકથાયં એવ આગતો. સોચ સઙ્ગહકારેન પટિક્ખિત્તો. વુત્તઞ્હિ તત્થ, અપરે પન વદન્તિ. અરૂપધમ્માનં જરાખણોનામ નસક્કા પઞ્ઞપેતું. સમ્મા સમ્બુદ્ધોચ વેદનાય ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ. વયો પઞ્ઞાયતિ. ઠિતાય અઞ્ઞથત્થં પઞ્ઞાયતીતિ વદન્તો અરૂપધમ્માનંપિ તીણિ લક્ખણાનિ પઞ્ઞપેતિ. ભાનિઅત્થિક્ખણં ઉપાદાય લબ્ભન્તીતિ વત્વા –

અત્થિતા સબ્બધમ્માનં, ઠિતિનામ પવુચ્ચતિ;

તસ્સેવ ભેદો મરણં; સબ્બદા સબ્બપાણિનન્તિ.

ઇમાય આચરિયગાથાય તમત્થં સાધેન્તિ. અથવા, સન્તતિવસેન ઠાનં વેદિતબ્બન્તિચ વદન્તિ. ઇમસ્મિં પન સુત્તે અયં વિસેસો નત્થિ. તસ્મા આચરિયગાથાય સુત્તં અપ્પટિબાહેત્વા સુત્તમેવ પમાણં કાતબ્બન્તિ. તત્થ જરાખણોનામ ઉપ્પાદક્ખણભઙ્ગક્ખણાનં મજ્ઝે વિસું જરાય ખેત્તભૂતો ઠીતિક્ખણો વુચ્ચતિ. અઞ્ઞથત્તન્તિ જરાએવ. અત્થિક્ખણન્તિ ખણદ્વયમેવ. પટિક્ખિત્તોપિ પન અયં વાદો કથાવત્થુ પાળિયા સદ્ધિં સુટ્ઠુ સમેતિયેવ. અપિચ, ઉદ્ધં ઉપ્પતિતસ્સ લેટ્ટુસ્સ ઉપ્પતનનિવત્તિ વિય યા ચિત્તસ્સ ઉદયસઙ્ખાતસ્સ વડ્ઢનસ્સ નિવત્તિનામ અત્થિ. ન હિ ઉદયે અનિવત્તન્તે વયોનામ સમ્ભવતિતી. સા એવ ઉદય પરિયન્તમત્તભૂતા ઇધ ઠિતિપરિયાયોતિ સક્કા વત્તું. સો પન વિસું ગણનૂપગો એકો ખણોનામ નહોતીતિ કત્વા અભિધમ્મે દ્વેએવ ખણા ચિત્તસ્સ વુત્તા. ઉદયભાગસ્સ પન આદિ કોટિં વયભાગસ્સઅન્તકોટિઞ્ચ થપેત્વા મજ્ઝેભાગદ્વયનિસ્સિતા પરિપચ્ચન લક્ખણા જરાનામ અરૂપધમ્માનંપિ લબ્ભતિયેવ. તં સન્ધાય ધાતુકથાયં જરાદ્વીહિખન્ધેહિસઙ્ગહિતાતિવુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

[૧૧૯] યં પન વિભાવનિયં

‘‘ઉપ્પાદભઙ્ગાવત્થાહિ ભિન્ના ભઙ્ગાભિમુખાવત્થાપિ ઇચ્છિતબ્બા. સા ઠિતિનામા’’તિ વુત્તં. તં કથાવત્થુપાળિયા સહ ન સમેતિ.

ઉપદ્ધદિવસો ઉપ્પાદક્ખણો. ઉપદ્ધદિવસો વયક્ખણો. પથમો દિવસો ઉપ્પાદક્ખણો. દુતીયો વયક્ખણોતિ હિ વિચારેન્તેન ઉપ્પાદભઙ્ગાવત્થા હિ ભિન્ના તતીયા અવત્થા તસ્સં પાળિયં પટિક્ખિત્તાયેવ હોતીતિ.

[૧૨૦] એતેન યઞ્ચ તત્થ

‘‘પાળિયં પન વેનેય્યજ્ઝાસયા નુરોમતો નયદસ્સનવસેન સા ન વુત્તા. અતિધમ્મદેસનાપિ હિ કદાચિ વેનેય્યજ્ઝાસયાનુરોધેન પવત્તતિ. યથા, રૂપસ્સ ઉપ્પાદો ઉપચયો સન્તતીતિ દ્વિધા ભિન્દિત્વા દેસિતો’’તિ વુત્તં. તંપિ પટિક્ખિત્તં હોતિ. વિભાગારહસ્સ હિ ધમ્મસ્સ વિભાગકરણંનામ વેનેય્યવસેનાતિપિ ધમ્મવસેનાતિપિ યુજ્જતિ. વિજ્જમાને સતિ વિસું કત્વા વત્તબ્બસ્સ અભિધમ્મે અવચનં પન વેનેય્યવસેનાતિ ન યુત્તમેતન્તિ.

[૧૨૧] યમ્પિ તત્થ

‘‘સુત્તેચ તીણિ માનિ ભિક્ખવે સઙ્ખતસ્સ સઙ્ખતલક્ખણાનિ. કતમાનિ તીણિ. ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ. વયો પઞ્ઞા યતિ. ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતીતિ એવં સઙ્ખતધમ્મસ્સેવ લક્ખણદસ્સનત્થં ઉપ્પાદાદીનં વુત્તત્તા નસક્કા પબન્ધસ્સ પઞ્ઞત્તિસભાવસ્સ અસઙ્ખતસ્સ ઠિતિ તત્થ વુત્તાતિ વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ વુત્તં. તંપિ ન ગહેતબ્બં.

અભિધમ્મેપિ હેટ્ઠા વુત્તનયેન પઞ્ઞત્તિસીસેન સઙ્ખતધમ્માનં નિદ્દેસસ્સ દિટ્ઠત્તાતિ.

[૧૨૨] યમ્પિ તત્થ

‘‘ઉપસગ્ગસ્સચ ધાત્વત્થેયેવ પવત્તનતો પઞ્ઞાયતીતિ એતસ્સ વિઞ્ઞાયતીતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. તંપિ ન યુત્તં.

યથાનુલોમસાસનઞ્હિ સુત્તં. તસ્મા તત્થ વિનેય્યાનં સુટ્ઠુ પઞ્ઞાયનમેવ અધિપ્પેતન્તિ. અરૂપં અરૂપિસભાવત્તા લહુપરિણામં. રૂપં પન રૂપિધમ્મત્તાયેવ દન્ધપરિણામન્તિ વુત્તં તાનિપન.લ. રૂપધમ્માન માયૂતિ.

[૧૨૩] વિભાવનિયં પન

‘‘ગાહકગહેતબ્બ ભાવસ્સ તંતં ખણવસેન નિપ્પજ્જનતો’’તિ કારણં વુત્તં. તં અકારણં.

ન હિ ગાહકં અરૂપં ગહેતબ્બઞ્ચ રૂપં ગહણસમ્પજ્જનત્થં લહું પરિણમતિ ગરું પરિણપતીતિ સક્કા વત્તુન્તિ. તાનિ તાદિસાનિ સત્તરસન્નં ચિત્તાનં ખણાનિ સત્તરસવા તાનિ ચિત્તક્ખણાનિ રૂપ ધમ્માનમાયૂતિ યોજના. સત્તરસ ચિત્તક્ખણસમપમાણાનિ ખણાનિ વિઞ્ઞત્તિ રૂપલક્ખણ રૂપવજ્જાનં રૂપધમ્માનં આયુનામાતિ વુત્તં હોતિ. ખણમત્તતો પન અટ્ઠકથાનયેન એકપઞ્ઞાસખણાનિ હોન્તિ, મૂલટીકાનયેન દ્વત્તિંસખણાનિ. તત્થચ આદિમ્હિ દ્વે ખણાનિ રૂપધમ્માનં એકં ઉપ્પાદક્ખણમેવ. અન્તે દ્વે એકં ભઙ્ગક્ખણમેવ. મજ્ઝે અટ્ઠવીસ ખણાનિ તેસં એકં ઠિતિક્ખણમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ દન્ધપરિણતાનં રૂપાનં ઉપ્પાદભઙ્ગાપિ ચિત્તસ્સ વિય લહુકા ભવિતું અરહન્તીતિ. તત્થ વિઞ્ઞત્તિદ્વયં એકચિત્તક્ખણિકં. ઉપચયસન્તતિયો ઉપ્પાદમત્તા અનિચ્ચતા ભઙ્ગમત્તા. જરતા રૂપ ધમ્માનં ઠિતિક્ખણમત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. મૂલટીકાનયેન પનેત્થ તાનિ પન સોળસચિત્તક્ખણાનિ રૂપધમ્માનમાયૂતિ વત્તબ્બં. ટીકાચરિયો હિ પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગે આગતં મહાટ્ઠકથાવચનં પતિટ્ઠપેન્તો સોળસચિત્તક્ખણાયુકભાવં સમ્ભાવેતિ, એવં સન્તેપિ ખન્ધ વિભઙ્ગેયેવ તાવ રૂપાનં ઉપ્પાદનિરોધવિધાનસ્સ મહાઅટ્ઠકથા વાદસ્સ યમકપાળિવિરોધં દસ્સેત્વા સઙ્ગહકારેન પટિસિદ્ધત્તા ન સક્કા તં પતિટ્ઠપેતુન્તિ. તસ્મિં વાદે હિ પટિસિદ્ધે તત્થ આગતા સોળસાયુકતાવા અતિરેકસોળસાયુકતાવા પટિસિદ્ધાયેવ હોતીતિ.

[૧૨૪] યં પન વિભાવનિયં

તં ટીકાનયં તયિદમસારન્તિ પટિક્ખિપિત્વા તદત્થં સા ધેન્તેન ‘‘પટિસન્ધિચિત્તેન સહુપ્પન્નં રૂપં તતો પટ્ઠાય સત્તરસમેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતિ. પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નં રૂપં અટ્ઠારસમસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરુજ્ઝતીતિઆદિના અટ્ઠકથાયમેવ સત્તરસચિત્તક્ખણસ્સ આગતત્તા’’તિ કારણં વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

યઞ્હિ સઙ્ગહકારસ્સ સત્તરસાયુકવચનં ટીકાકારેન વિચારિતં. તદેવ દસ્સેત્વા ટીકાનયો પટિક્ખિત્તોતિ ન યુત્તમે તન્તિ. એકચિત્તસ્સ ખણં વિય ખણં એકચિત્તક્ખણં. અત્થતો અભિન્નંપિ હિ ખણં ઇદં ચિત્તસ્સ ઇદં રૂપાનન્તિ કપ્પનાવસેન ભિન્નં વિય કત્વા ઉપચરીયતીતિ. એકચિત્તક્ખણં અતીતં એતેસન્તિ એકચિત્તક્ખણાતીતાનિ. અતિમહન્તભૂતાનિ પઞ્ચારમ્મણાનિ.

[૧૨૫] વિભાવનિયં પન

‘‘એતાનિવા તં અતીતાનીતિ એકચિત્તક્ખણાતી કાની’’તિપિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ નિરુદ્ધધમ્મવિસયો અતીતસદ્દો કિઞ્ચિ અતિક્કમિત્વા ઉદ્ધં આગતાનિ પચ્ચુપ્પન્નરૂપાનિ દીપેતીતિ સક્કા વત્તુન્તિ. બહૂનિ ચિત્તક્ખણાનિ અતીતાનિ એતેસન્તિ બહુચિત્તક્ખણાતીતાનિ. મહન્તાદિ ભૂતાનિ પઞ્ચારમ્મણાનિ. રૂપધમ્માનં પન રૂપધમ્મેસ્વેવ આપાતાગમને થોકં બલવન્તતા ઇચ્છિતબ્બા. તેચ ઠિતિક્ખણેયેવ પરિપુણ્ણપચ્ચયુપલદ્ધા હુત્વા બલવન્તા હોન્તીતિ વુત્તં ઠિતિપત્તાનેવાતિ. એવસદ્દેન ટીકાકારસ્સ વાદં નીવારેતિ. સો હિ ઉપ્પજ્જમાનમેવ રૂપં પસાદે ઘટ્ટેતીતિ ઇચ્છતીતિ. પઞ્ચાલમ્બણાનિ પઞ્ચદ્વારે આપાતમાગચ્છન્તીતિ એત્થ રૂપસદ્દારમ્મણાનિ અસમ્પત્ત વસેન ઇતરાનિચ સમ્પત્તવસેન ગોચરભાવં ઉપગચ્છન્તિ. અયઞ્ચ વિસેસોઘટ્ટનવિસેસેન વેદિતબ્બો. પુરિમાનિહિ દ્વે નિમિત્તવસેનેવ ઘટ્ટેન્તિ. ન વત્થુવસેન. પચ્છિમાનિ પન તીણિવત્થુવસેન ઘટ્ટેન્તિ. ન નિમિત્તમત્તવસેન નિમિત્તઘટ્ટનઞ્ચનામ અસમ્પત્તાનઞ્ઞેવ ન સમ્પત્તાનં. વત્થુઘટ્ટનં પન સમ્પત્તાનઞ્ઞેવ. નો અસમ્પત્તા હોતિ. નન્તિ. યથા હિ તીરે ગચ્છન્તાનંસરીરનિમિત્તાનિ પોક્ખરણિ યાઉદકે દિસ્સન્તિ. તસ્મિં ઉદકે ઓરોહન્તાનં પન તાનિ તત્થ ન દિસ્સન્તિ. એવમેવ સમ્પત્તાનિ રૂપસદ્દારમ્મણાનિ નઘટ્ટેન્તિ. કસ્મા, વિસયવિસયીનં મજ્ઝે આલોકસ્સ આકાસસ્સચ અભાવેન નિમિત્તોકાસસ્સ અભાવતો. અસમ્પત્તાનિયેવ પન અત્તનો નિમિત્તુપટ્ઠાપનવસેન ઘટ્ટેન્તિ. કસ્મા, નિમિત્તોકાસસ્સ લદ્ધત્તા. ઇતરાનિ પન તીણિ યથાજાતવત્થુવસેનેવ ઘટ્ટેન્તિ. તસ્મા તાનિ સમ્પત્તાનિયેવ ઘટ્ટેન્તિ. નો અસમ્પત્તાનીતિ. તત્થ યાનિ અસમ્પત્તાનિયેવ હુત્વા ઘટ્ટેન્તિ. તાનિ સયં દૂરે ઠત્વા નિમિત્ત અપ્પનાવસેન ઘટ્ટિતત્તા એકેકસ્મિં પસાદે ચન્દમણ્ડલ સૂરિય મણ્ડલાદિવસેન અસનિસદ્દમણ્ડલ મેણ્ડસદ્દમણ્ડલાદિવસેન ચ મહન્તાનિપિ બહૂનિપિ આપાતમાગચ્છન્તિયેવ. ઇતરાનિ પન તીણિ સમ્પત્તાનિયેવ ઘટ્ટેન્તીતિ એકેકસ્મિં પસાદે એકેકમેવ આપાતમાગચ્છન્તીતિ દટ્ઠબ્બં. ઇદઞ્ચ પઞ્ચદ્વારવસેન વુત્તં. મનો દ્વારે પન સબ્બાનિપિ આરમ્મણાનિ અસમ્પત્તાનિયેવ આપાતમાગચ્છન્તીતિ. એત્થચ પઞ્ચદ્વારેતિ ઇદં અસાધારણ દ્વારદસ્સનવસેન વુત્તં. તાનિ પન પઞ્ચાલમ્બણાનિ યદાસકસકદ્વારે ઘટ્ટેન્તિ. તદા મનોદ્વારેપિ અપાત માગચ્છન્તિયેવ. એકેકં આરમ્મણં દ્વીસુ દ્વીસુ દ્વારેસુ અપાત માગચ્છતીતિ હિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. તસ્મા યદા ચન્દંવા સૂરિયંવા પબ્બતંવા રુક્ખંવા યંકિઞ્ચિવા પસ્સન્તિ. તદા એકેકસ્મિં ચક્ખુપસાદે એકેકાનિ મનોદ્વારે એકન્તિ અનેકાનિ ચન્દમણ્ડલાદીનિ એકક્ખણે ઉપટ્ઠહન્તિ, એવં સેસારમ્મણે સૂતિ દટ્ઠબ્બં. અપાતાગમનઞ્ચેત્થ લઞ્છકાનં તાલપણ્ણે લઞ્છનખન્ધં થપેત્વા મુગ્ગરેન પહરણકાલે લઞ્છનખન્ધસ્સ તાલપણ્ણે આપાતેત્વા અક્ખરુપટ્ઠાપનં વિય દટ્ઠબ્બં. યતો દ્વારાનં વિકારપ્પત્તિ હોતીતિ.

[૧૨૬] યં પન વિભાવનિયં

‘‘આભોગાનુરૂપં અનેકકલાપગતાનિ આપાતં આગચ્છન્તી’’તિ વુત્તં. તત્થ આભોગાનુરૂપન્તિ ઇદં વિચારેતબ્બં.

યત્તકાનિ હિ પઞ્ચાલમ્બણાનિ ચક્ખાદિપથે આલોકાદિ સહિતાનિ હુત્વા ઠિતાનિ હોન્તિ. તત્તકાનિ સબ્બાનિ નિદ્દાયન્તસ્સપિ વિસઞ્ઞિ ભૂતસ્સપિ અઞ્ઞવિહિતસ્સપિ યંકિઞ્ચિ ઝાનંવા ફલંવા નિરોધંવા સમાપજ્જન્તસ્સપિ આભોગેન વિના અત્તનો દ્વારેસુ આપાતમાગચ્છન્તિયેવ. નકેવલં અત્તનોદ્વારેસુ એવ. અથખો મનોદ્વારેપિ. નકેવલં ભવઙ્ગમનોદ્વારેએવ. આવજ્જનાદીસુ પન ચતુબ્ભૂમક વીથિચિત્તેસુપિ આપાતં આગચ્છન્તિયેવ. અયંનામ મનો મનોદ્વારં નહોતીતિ નવત્તબ્બોતિ હિ દ્વારકથાયં વુત્તં. અયઞ્ચ અત્થો પથમજ્ઝાનસ્સ સદ્દો કણ્ટકોતિ ઇમિના પાઠેન દીપેતબ્બો. પથમજ્ઝાનં સમાપન્નસ્સ હિ સદ્દો સોતમ્હિ ઘટ્ટેત્વા ઝાનચિત્તસઙ્ખાતે મનોદ્વારે આપાતમાગચ્છતિ. તદા ઝાનચિત્ત સન્તતિ ચલિત્વા વોચ્છિજ્જતિ. ઝાના વુટ્ઠાતિ. ભવઙ્ગપાતો હોતિ. તં સદ્દારમ્મણં વીથિચિત્તં પવત્તતીતિ. દુતીયજ્ઝાનાદીનિ સમાપજ્જન્તો પન અપ્પકેન સદ્દેન નવુટ્ઠાતિ. અધિમત્તસદ્દેન પન વુટ્ઠાતિયેવ. ન હિ તાનિ આનેઞ્જપત્તાનિનામ હોન્તિ. અરૂપજ્ઝાનાનિએવ પન આનેઞ્જપત્તાનિનામ હોન્તિ. તસ્મા તાનિ સમાપજ્જન્તો અધિમત્તસદ્દેનપિ નવુટ્ઠાતિયેવાતિ. તેસુ પન તથા આપાતમાગતેસુ તદારમ્મણાનિ વીથિચિત્તાનિ પવત્તન્તિયેવાતિ નવત્તબ્બં. ભવઙ્ગ સન્તતિયાવા જવનસન્તતિયાવા વોચ્છિન્નાય પવત્તન્તિ. અવોચ્છિન્નાય નપવત્તન્તિ. પવત્તમાનાનિપિ આરમ્મણા ધિમત્તાદિવસેન લદ્ધપચ્ચયવિસેસે એકેકસ્મિં આરમ્મણેએવ પવત્તન્તિ. ન એકક્ખણે પઞ્ચસૂતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થચ અત્થવસા વિભત્તિ પરિણામોતિ કત્વા એકચિત્તક્ખણાતીતાનિ ઠિતિપત્તાનેવ પઞ્ચા લમ્બણાનિ એકચિત્તક્ખણાતીતે ઠિતિપ્પત્તે એવ પઞ્ચદ્વારે બહુ ચિત્તક્ખણાતીતાનિ બહુચિત્તક્ખણાતીતેતિ યોજેતબ્બં.

[૧૨૭] વિભાવનિયં પન

‘‘તે પન પસાદા ભવઙ્ગચલનસ્સ અનન્તરપચ્ચયભૂતેન ભવઙ્ગેન સદ્ધિં ઉપ્પન્ના’’તિ વુત્તં.

એવં પન સતિ બહુચિત્તક્ખણાતીતાનિપિ પઞ્ચાલમ્બણાનિ એકચિત્તક્ખણાતીતેએવ પઞ્ચદ્વારે આપાતમાગચ્છન્તીતિ આપજ્જતિ. એત રહિ પન એકક્ખણે સહુપ્પન્નાનઞ્ઞેવ વત્થારમ્મણાનં ઘટ્ટનં ઇચ્છન્તિ. સહુપ્પન્નાનિવા પન હોન્તુ નાનુપ્પન્નાનિવા, બલવભાવોયેવ પમણન્તિ અમ્હાકં ખન્તિ. સબ્બં વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

[૧૨૮] યં પન વિભાવનિયં

‘‘આવજ્જનેન સદ્ધિં ઉપ્પન્નાતિ અપરે’’તિ વુત્તં. તં ન યુજ્જતિ.

એવઞ્હિ સતિ અઞ્ઞદેવ પઞ્ચારમ્મણાનં આપાતાગમનવત્થુ. અઞ્ઞદેવ પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં નિસ્સયવત્થૂતિ એવં વિરુદ્ધસ્સ અત્થસ્સ આપજ્જનતોતિ. એવં પઞ્ચદ્વારે વિસયપવત્તિયા આદિલક્ખણં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સબ્બપારિપૂરં વિસયપવત્તિવિભાગં વીથિચિત્તપવત્તિઞ્ચ દસ્સેન્તો તસ્માતિઆદિમાહ. તતોતિ તસ્મા ચક્ખુસ્સ આપાતાગમનપચ્ચયા. ચક્ખુસ્સ આપાતાગમનેન સહેવ ભવઙ્ગસ્સપિ આપાતં આગચ્છતિયેવાતિ વુત્તં દ્વિક્ખત્તુંભવઙ્ગેચલિતેતિ. ચલનઞ્ચેત્થ યથા ગહિતં કમ્માદિ આરમ્મણં મુઞ્ચિત્વા ઇદાનિ અત્તનિ આપાતં આગચ્છન્તં અભિનવારમ્મણં ગહેતું ઉસ્સાહજાતસ્સ વિય ભવઙ્ગસન્તાનસ્સ વિકારપ્પત્તિ દટ્ઠબ્બં. એત્થચ ચક્ખુસ્સ આપાતાગમનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિયા એવ કારણં. ન આવજ્જનુપ્પત્તિયા. ભવઙ્ગસ્સ આપાતાગમનમેવ પન આવજ્જનુપ્પત્તિયાપિ કારણં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

[૧૨૯] વિભાવનિયં પન

મનોદ્વારેપિ આપાતાગમનં વિસું અપત્વા રૂપાદીનં ચક્ખાદિસુ ઘટ્ટનંનામ યોગ્યદેસાવટ્ઠાનં એવ. તમેવચ ભવઙ્ગુ પચ્છેદસ્સપિ કારણં હોતીતિ કત્વા ‘‘પઞ્ચસુ હિ પસાદેસુ યોગ્યદેસાવટ્ઠાન વસેન આરમ્મણે ઘટ્ટિતે પસાદઘટ્ટનાનુભાવેન ભવઙ્ગસન્તતિ વોચ્છિજ્જમાનાતિઆદિ’’ વુત્તં. તં તથા ન દટ્ઠબ્બં.

ન હિ યોગ્યદેસાવટ્ઠાનમેવ ઘટ્ટનન્તિ સક્કા વત્તું. યોગ્યદેસેપન ઠત્વા નિમિત્તઘટ્ટનવસેન વત્થુઘટ્ટનવસેનચ અસનિ નિપાતોવિય પસાદેસુ યુજ્ઝનં મન્થનં ખોભકરણં ઘટ્ટનન્તિ ચ આપાતાગમનન્તિ ચ વુચ્ચતીતિ દટ્ઠબ્બં. અયઞ્ચ અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. એત્થચ અયંપિ એકો ધમ્મનિયામોયેવાતિ કત્વા નાના ઠાનિયેસુ દ્વીસુ દ્વીસુ દ્વારેસુ સહેવ આપાતાગમનં પચ્ચેતબ્બં. રૂપાદિના પસાદે ઘટ્ટિતે તં નિસ્સિતસ્સેવ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસ્સ ચલનં સિયા. કથં પન હદયવત્થુનિસ્સિતસ્સ ભવઙ્ગસ્સાતિ ન ચોદેતબ્બન્તિ.

[૧૩૦] વિભાવનિયં પન

તમેવ ચોદનં સમુટ્ઠાપેત્વા તં પરિહરન્તો ‘‘સન્તતિ વસેન એકાબદ્ધત્તા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સન્તતિવસેનાતિ નવત્તબ્બં. સણ્ઠાનવસેનાતિ પન વત્તબ્બં. સબ્બઞ્ચેતં સારતો ન પચ્ચેતબ્બં.

કસ્મા, તાદિસસ્સ અનુક્કમચલનસ્સ અટ્ઠકથાયમેવ દળ્હં પટિક્ખિત્તત્તા. વુત્તઞ્હિ તત્થ એકેકં આરમ્મણં દ્વીસુ દ્વીસુ દ્વારેસુ આપાતમાગચ્છતીતિ. રૂપારમ્મણઞ્હિ ચક્ખુપસાદં ઘટ્ટેત્વા તઙ્ખણેયેવ મનોદ્વારે આપાતં આગચ્છતિ. ભવઙ્ગચલનસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ અત્થો. સદ્દ ગન્ધ રસ ફોટ્ઠબ્બેસુપિ એસેવ નયો. યથા હિ સકુણો આકાસેનાગન્ત્વા રુક્ખગ્ગે નિલીયમાનોવ રુક્ખસાખઞ્ચ ઘટ્ટેતિ. છાયાચસ્સ પથવિયં પટિહઞ્ઞતિ. સાખાઘટ્ટન છાયાફરણાનિ અપુબ્બં અચરિમં એકક્ખણેયેવ ભવન્તિ. એવં પચ્ચુપ્પન્નરૂપાદીનં ચક્ખુપસાદાદિઘટ્ટનઞ્ચ ભવઙ્ગચાલન સમત્થતાયમનોદ્વારેઆપાતાગમનઞ્ચઅપુબ્બં અચરિમં એકક્ખણેયેવ હોતીતિ. એવં સકુણોપમાય સહતઙ્ખણેયેવાતિ ચ અપુબ્બંઅચરિમં એકક્ખણે યેવાતિચ વત્વા દળ્હં પટિભિદ્ધત્તા તં અનુક્કમચલનં અચિન્તેત્વા ધમ્મનિયામવસેન એકપ્પહારચલનમેવ પચ્ચેતબ્બન્તિ. ભવઙ્ગસોતંવોચ્છિન્દિત્વાતિ ભવઙ્ગપવાહં સબ્બસો અવચ્છિન્નં કત્વા. આવજ્જન્તન્તિ અદિસ્વાવ કિંનામેતન્તિ આવજ્જ માનં. પસ્સન્તન્તિ અત્ત પચ્ચક્ખં કુરુમાનં. સમ્પટિચ્છન્તન્તિ મુઞ્ચિતું અદત્વા યથાદિટ્ઠં રૂપં પટિ ગણ્હન્તં. સન્તીરયમાનન્તિ સુટ્ઠુ તીરેન્તંવિચારેન્તં. વવત્થપેન્તન્તિ સુટ્ઠુ અસઙ્કરતો થપેન્તં સલ્લક્ખેન્તન્તિ અત્થો. યોનિસોમનસિકારાદિવસેન લદ્ધોપચ્ચયો યેનાતિ લદ્ધપચ્ચયં. યંકિઞ્ચિ જવનં જવતીતિ સમ્બન્ધો. તં પન જવનં આરમ્મણસ્સ દુબ્બલકાલેવા મુચ્છા મરણાસન્નકાલેસુવા છક્ખત્તું વા પઞ્ચક્ખત્તુમેવવા જવતીતિ વુત્તં યેભુય્યેનાતિ. જવતીતિ અસનિનિપાતસદિસેન જવેન પવત્તતિ. તત્થ પથમજવનં અલદ્ધા સેવનત્તા સબ્બદુબ્બલં હોતિ. તતો દુતીયં બલવં. તતો તતીયં. તતો ચતુત્થં. ઇદં પન સબ્બબલવં મુદ્ધપત્તં હોતિ. ઇતો પટ્ઠાય અનુક્કમેન પરિહાયમાનં પવત્તતિ. સત્તમવારે ગતે પરિક્ખીણજવં હોતીતિ વેદિતબ્બં. જવના નુબન્ધાનિતિ યથા પટિસોતં ગચ્છન્તિં નાવં ઉદકં થોકં અનુબન્ધતિ અનુગચ્છતિ. એવં જવનં અનુબન્ધાનિ. દ્વે તદારમ્મણપાકાનીતિ દ્વિક્ખત્તું તદારમ્મણકિચ્ચાનિ વિપાકચિત્તાનિ પવત્તન્તિ. યથારહન્તિ આરમ્મણજવન સત્તાનુરૂપં. ભવઙ્ગપાતોતિ ઇમસ્મિં અતિહન્તારમ્મણે આવજ્જનતો પથમભવઙ્ગચલનતોયેવવા પટ્ઠાય ઉટ્ઠિતં સમુટ્ઠિતં ચિત્તસન્તાનં યાવચતુત્થજવના સમુટ્ઠહિત્વા પઞ્ચમજવનતો પટ્ઠાય પતિતમેવ હોતિ. એવં સન્તેપિ સમુટ્ઠિતવેગસ્સ સબ્બસો અપરિક્ખીણતાય પતિતન્તિ નવુચ્ચતિ. દુતીયતદારમ્મણતો પરં પન સમુટ્ઠિતવેગસ્સ સબ્બસો પરિક્ખીણત્તા તદા એવ તંચિત્તસન્તાનં પતિતંનામ હોતિ. તસ્મા પતનં પાતો. ભવઙ્ગભાવેનચિત્તસન્તાનસ્સ પાતો ભવઙ્ગપાતો, ભવઙ્ગં હુત્વા પાતોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ભવઙ્ગકિચ્ચે ભવઙ્ગટ્ઠાને ભવઙ્ગારમ્મણેચ પાતો ભવઙ્ગપાતોતિવા. ઇમસ્મિં ઠાને દોવારિકોપમા, ગામિલ્લોપમા, અમ્બોપમાચ વત્તબ્બા. તાસબ્બાપિ અટ્ઠકથાયં ગહેતબ્બા. એત્તાવતા સત્તરસ્સ ચિત્તક્ખણાનિ પરિપૂરેપાતિ સમ્બન્ધો. એત્થચ છછક્કયોજના વત્તબ્બા. યત્થ હિ રૂન્તી રમ્મણં ઘટ્ટેતિ. તં ચક્ખુવત્થું નિસ્સાય તત્થ ઘટ્ટિતં રૂપારમ્મણં આરબ્ભ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. ઇતરાનિ પન આવજ્જનાદીનિ મનો વિઞ્ઞાણાનિ અત્તનો અત્તનો અતીતાનન્તરચિત્તેન સહુપ્પન્નં હદયવત્થું નિસ્સાય તમેવારમ્મણં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જન્તિ. ચક્ખુદ્વાર મનોદ્વારાનિ સબ્બેસંપિ વીથિચિત્તાનં દ્વારકિચ્ચં સાધેન્તિ. અયઞ્ચ વીથિ ચક્ખુદ્વારે ઉપ્પન્નત્તા ચક્ખુદ્વારવીથીતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન ઉપલક્ખિતત્તા ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથીતિચ વુચ્ચતિ. એકચિત્તક્ખણં અતિક્કમ્મ ઘટ્ટનસમત્થે અતિબલવા રમ્મણે ઉપ્પન્નત્તા અતિમહન્તારમ્મણ વીથીતિચ વુચ્ચતીતિ. એત્થચ યત્તકાનિ રૂપારમ્મણાનિ ચક્ખુપથે ઉપ્પજ્જિત્વા ઠિતિપ્પત્તાનિ હોન્તિ. તાનિ તત્તકાનિ ઠિતિપ્પત્તેસુ પુબ્બાપરભૂતેસુ એકૂન પઞ્ઞાસપરિમાણેસુ ચક્ખુપસાદેસુ કિસ્મિંચિ નઘટ્ટેન્તીતિ નવત્તબ્બાનિ. તેસુ પન યદેવ એકં ચક્ખુ ઇમિસ્સા વીથિયા યથારહં વત્થુભાવં દ્વારભાવઞ્ચ સાધેતિ. યત્થચ ઘટ્ટિતં રૂપં આરબ્ભ અયં વીથિ પવત્તતિ. એતદેવ કિચ્ચ સાધનં નામ હોતિ. યં મજ્ઝિમાયુકન્તિ વદન્તિ, ઇતરાનિ પન મોઘ વત્થૂનિનામ હોન્તિ, યાનિમન્દાયુકાનીતિઅમન્દાયુકાનીતિચ વદન્તિ. તાનિપન યથાવુત્ત કિચ્ચ સાધનતો પુરિમાનિ પચ્છિમાનીતિ દુવિધાનિ હોન્તિ, તદુભયાનિપિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઠિતિભાવેન લબ્ભમાનાનિ અટ્ઠચત્તાલીસમત્તાનિ વેદિતબ્બાનીતિ. અવસેસાનિ પન તતો પુરિમતરાનિ પચ્છિમકરાનિચ લદ્ધઘટ્ટનાનિપિ વત્થુદ્વારકિચ્ચસિદ્ધિભાવે અનાસઙ્કિતબ્બત્તા ઇધ નગહિતાનીતિ. એત્થ સિયા ઇમાય વીથિયા ઉપ્પત્તિસમયે સો પુગ્ગલો અહં ઇદં નામ પસ્સામીતિ જાનાતિ, ન જાનાતીતિ. નજાનાતિ. કદા પન જાનાતીતિ. સલ્લક્ખણવીથિયા પવત્તમાનાય. તથા હિ સબ્બપથમં ચક્ખુદ્વારવીથિ પવત્તતિ. તતો તદનુવત્તિકા મનોદ્વારવીથિ. તતો સમુદાયગાહિકા. તતો વણ્ણસલ્લક્ખણા. તતો વત્થુગાહિતા. તતો વત્થુસલ્લક્ખણા તતો નામગાહિકા. તતો નામસલ્લક્ખણાતિ. તત્થ વણ્ણસલ્લક્ખણાય પવત્તમાનાય અહં નીલવણ્ણં પસ્સામીતિઆદિના વણ્ણં સલ્લક્ખેતિ. વત્થુસલ્લક્ખણાય સણ્ઠાનં સલ્લક્ખેતિ. નામ સલ્લક્ખણાય નામં સલ્લક્ખેતીતિ. ઇતિ તંતં સલ્લક્ખણવીથિ યા પવત્તમાનાયએવ તંતંપસ્સામીતિ જાનાતીતિ. એત્થચ અલાતચક્કસ્સ ગાહિકાવિય પુરિમાહિ દ્વીહિ વીથીહિ પુનપ્પુનં ગહિતાનં રૂપાનં સમુદાયતો ગાહિકા તતીયા મનોદ્વારવીથિ સમુદાય ગાહિકાનામ, ન હિ સમુદાયગહણેન વિના પરિબ્યત્તવણ્ણગહણં સમ્ભવતીતિ. યાવ તદારમ્મણુપ્પાદા પન અપ્પહોન્તાતીતકન્તિ દ્વિક્ખત્તું યાવ તદારમ્મણુપ્પાદા પવત્તિતું અપ્પહોન્તં હુત્વા અતીતદ્વત્તિચિત્તક્ખણિકં. યસ્સ હિ દ્વેવા તીણિવા ચિત્તક્ખણાનિ અતીતાનિ હોન્તિ. તં યાવ તદારમ્મણુપ્પાદા પવત્તિતું નપ્પહોતિ ન સક્કોતિ. એવં અપ્પહોન્તં હુત્વા અતીતકન્તિ અત્થો. અપાતમાગતન્તિ ચક્ખુદ્વારે મનોદ્વારેચ આપાતં આગતં. નત્થિ તદારમ્મણુપ્પાદોતિ એત્થ યસ્સ તીણિ ચિત્તક્ખણાનિ અતીતાનિ હોન્તિ. તસ્સ ચુદ્દસ ચિત્તક્ખણાયુકાવસે સસ્સ આરમ્મણસ્સ સત્તમજવનેન સહેવ નિરુદ્ધત્તા તસ્મિં નત્થિ તદારમ્મણુપ્પાદોતિ યુત્તમેતં. ન હિ એકાવજ્જનવીથિયં ચિત્તાનિ ધમ્મવસેન વિય કાલવસેનાપિ નાનારમ્મણાનિ ઇચ્છન્તિ અટ્ઠકથાચરિયાતિ. યસ્સ પન દ્વે ચિત્તક્ખણાનિ અતીતાનિ. તસ્મિં સત્તમજવનતો પરં એકચિત્તક્ખણાયુકાવસેસે આરમ્મણે એકેન તદારમ્મણેન ઉપ્પજ્જિતબ્બન્તિ ચે.ન. ન હિ તાદિસં નિરોધા સન્નં આરમ્મણં એકવારંપિ તદારમ્મણુપ્પત્તિયા પચ્ચયો ભવિતું સક્કોતીતિ. તથા હિ મહાઅટ્ઠકથાયં વિપાકુદ્ધારે ચિત્તપ્પવત્તિગણનાયં તદારમ્મણાનિ દ્વેતિ દ્વેએવ તદારમ્મણ વારા આગતાતિ.

યં પન વિભાવનિયં

‘‘દ્વિક્ખત્તુમેવ હિ તદારમ્મણુપ્પત્તિ પાળિયં નિયમિતા’’તિ વુત્તં. તત્થ પાળિયન્તિ અટ્ઠકથાતન્તિં સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. ન હિ સા નામ પાળિ અત્થિ, યત્થ દ્વિક્ખત્તું તદા રમ્મણુપ્પત્તિ નિયમિતાતિ.

મજ્ઝિમભાણકાપન તદારમ્મણં એકંપિ ઇચ્છન્તિ. સઙ્ગહકારેન પન તં પટિસિદ્ધન્તિ ઇધપિ તં થેરેન પટિક્ખિત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. યદિ એવં કસ્મા પરમત્થવિનિચ્છયે સકિંદ્વેવા તદાલમ્બન્તિ થેરેન વુત્તન્તિ. મજ્ઝિમભાણકાનં મતેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બન્તિ. આચરિયાનન્દત્થેરો પન એકંપિ ઇચ્છતિયેવ. યથા હિ આગન્તુકભવઙ્ગં એકં પવત્તતિ. તથા તદારમ્મણંપિ એકં નપવત્તતીતિ નસક્કા વત્તું. યઞ્ચ ચિત્તપ્પવત્તિગણનાયં તદારમ્મણાનિ દ્વેતિ વુત્તં. તંપિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન વુત્તન્તિ, ન નસક્કા વત્તુન્તિ. યાવ જવનુપ્પાદાપિ પવત્તિતું અપ્પહોન્તાતીતકન્તિ સમ્બન્ધો. યસ્સ હિ આરમ્મણસ્સ ચત્તારિ પઞ્ચ છ સત્ત અટ્ઠનવ વા ચિત્તક્ખણાનિ અતીતાનિ હોન્તિ. તં યાવ જવનુપ્પાદા પવત્તિતું નપ્પહોતિ. એવં અપ્પહોન્તં હુત્વા અતીતકન્તિ અત્થો. જવનંપિ અનુપ્પજ્જિત્વાતિ જવનસ્સપિ અનુપ્પજ્જનતો. અયઞ્હિ ત્વાપચ્ચયો ભાવત્થેએવ દટ્ઠબ્બો. ન કત્તુઅત્થે. કસ્મા. અત્તનો પધાનક્રિયાય સમાનકત્તુકતાય અભાવતોતિ.

[૧૩૧] વિભાવનિયં પન

‘‘હેતુમ્હિચાયં ત્વાપચ્ચયો’’તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ બાહિરત્થભૂતો હેતુઅત્થો કિતકપચ્ચયાનં વિસયો હોતીતિ. તસ્મા ઇધ ભાવત્થેએવ ત્વાપચ્ચયો. તતોચ હેતુઅત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ દટ્ઠબ્બં. એતેન યા લક્ખણે હેતુમ્હિચમાનન્તપચ્ચયાનંપિ પવત્તિ કત્થચિ વુત્તા. સાપિપટિક્ખિત્તા હોતિ. નહિ બાહિરત્થભૂતા લક્ખણહેતુયો તેસં વિસયા હોન્તીતિ. એત્થચ યસ્સ આરમ્મણસ્સ નવચિત્તક્ખણાનિ અતીતાનિ હોન્તિ. તસ્સ અવસેસ અટ્ઠચિત્તક્ખણા યુકસ્સ દુતીય વોટ્ઠબ્બનેન સહેવ નિરુદ્ધત્તા તસ્મિં જવનંપિ અનુપ્પજ્જિત્વાતિ યુત્તમેતં. કારણં વુત્તમેવ. યસ્સ પન ચત્તારિ.લ. અટ્ઠવા ચિત્તક્ખણાનિ અતીતાનિ. તસ્મિં જવનેન ઉપ્પન્નેન ભવિતબ્બન્તિ ચે.ન. અવસેસછચિત્તક્ખણાયુકંપિ હિ આરમ્મણં જવનુપ્પત્તિયા પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતિ. જવનઞ્હિ ઉપ્પજ્જમાનં સત્તક્ખત્તું પવત્તિતું પહોનકે આરમ્મણે એવ ઉપ્પજ્જતિ. પકતિનિયામેન જવનસ્સ સત્તક્ખત્તુ પરમતાય સમ્ભવતોતિ. એત્થ પન યથા વિસઞ્ઞિકાલ મુચ્છાકાલ મરણકાલેસુ વત્થુસ્સ અવિસદતાય દુબ્બલતા યચ જવનં છપઞ્ચવારેપિ પવત્તતિ. તથા પકતિકાલેપિ આરમ્મણસ્સ દુબ્બલભાવે સતિ છપઞ્ચવારેપિ પવત્તતિયેવાતિ. દ્વત્તિક્ખત્તુન્તિ દ્વિક્ખત્તુંવા તિક્ખત્તુંવા. તથા હિ અટ્ઠકથાયં વોટ્ઠબ્બને ઠત્વા એકંવા દ્વેવા ચિત્તાનિ પવત્તન્તિ. તતો આસેવનં લભિત્વા જવનટ્ઠાને ઠત્વા પુન ભવઙ્ગં ઓતરતીતિ વુત્તં. એત્થ હિ તતો આસેવનં લભિત્વા જવનટ્ઠાને ઠત્વાતિ એતેન તતીયસ્સ વોટ્ઠબ્બનસ્સ પવત્તિં દસ્સેતિ. ઇતરથા એકંવા દ્વેવા ચિત્તાનિ પવત્તન્તિ. તતો ભવઙ્ગં ઓતરતીતિ વુત્તં સિયાતિ. એકંવાતિ પન વાચા સિલિટ્ઠમત્તં દટ્ઠબ્બં. યથા દિરત્ત તિરત્તંતિ. અથવા, તતોતિ એકચિત્તતોવા દ્વિચિત્તતોવાતિ અત્થો. તત્થ પથમેન દ્વિક્ખત્તું દુતીયેન તિક્ખત્તું વોટ્ઠબ્બનસ્સ ઉપ્પત્તિ વુત્તા હોતીતિ. આસેવનં લભિત્વાતિ ઇદં પન ઉપચારવચનમત્તં દટ્ઠબ્બં. ન હિ વોટ્ઠબ્બનસ્સ આસેવનતા પટ્ઠાને વુત્તાતિ. આચરિયાનન્દત્થેરેન પનેત્થ વોટ્ઠબ્બનતો પરં ચતુપઞ્ચ ચિત્તક્ખણાવસેસે આરમ્મણે ચતુપઞ્ચજવનુપ્પત્તિયા એવ પરિત્તારમ્મણવારો ઇચ્છિતો. ન વોટ્ઠબ્બન પરિયોસાનવસેન. પટ્ઠાનેહિ ભવઙ્ગં આવજ્જનાય અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો ત્વેવવુત્તો. ન પન વુત્તો આવજ્જના ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ. યથા ચ મુચ્છામરણકાલેસુ વત્થુદુબ્બલતાય છ પઞ્ચજવનવારા ઇચ્છિતબ્બા. તથા ઇધપિ આરમ્મણદુબ્બલતાયાતિ ન ન સક્કા વત્તુન્તિ. એત્થ ચ સન્તીરણતો પરં એકચિત્તક્ખણા વસેસે આરમ્મણે એકં વોટ્ઠબ્બનં દ્વિચિત્તક્ખણાવસેસે દ્વે તદુત્તરિ તીણીતિ યુત્તં સિયા. એતરહિ પન દ્વિવોટ્ઠબ્બનિકા છપરિત્તારમ્મણવીથિયોતિ વોટ્ઠબ્બનિકા પઞ્ચાતિ યોજેસું. એવં સન્તે કીદિસે પરિત્તારમ્મણે દ્વિવોટ્ઠબ્બનિકા, કીદિસે તિવોટ્ઠબ્બનિકાતિ વિચારેતબ્બા સિયુન્તિ. યં પન આરમ્મણં દ્વત્તિક્ખત્તુંવોટ્ઠબ્બનુપ્પત્તિયા અપ્પહોનકં હોતિ. તં આવજ્જનપ્પત્તિયાપિ પચ્ચયો ન હોતીતિ વુત્તં તત્થ ભવઙ્ગચલનમેવ હોતિ. નત્થિ વીથિચિત્તુપ્પાદોતિ. તત્થ ભવઙ્ગચલનમેવાતિ દ્વિક્ખત્તું ભવઙ્ગસ્સ ચલનમત્તમેવ હોતિ. ઇચ્ચેવં ચક્ખુદ્વારેતિ ઇતિ એવં યદિ એકચિત્તક્ખણાતીતકં રૂપારમ્મણં ચક્ખુસ્સ અપાતમાગચ્છતીતિઆદિના વુત્તનયેન ચક્ખુદ્વારે ચતુન્નં વારાનં વસેન ચતુધા વિસયપ્પવત્તિ વેદિતબ્બા, તથા સોતદ્વારાદીસુ ચાતિયોજના. સબ્બથાપિ ચતુધા વેદિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. અતિપરિત્તારમ્મણંપિ આપાતાગતમત્તેન મોઘવારસ્સ આરમ્મણંનામ હોતિ. ન આરમ્મણકરણવસેન. ઇતરાનિ પન ઉભયથાપિ ઇતરેસં વારાનં આરમ્મણાનિનામ હોન્તીતિ વુત્તં ચતુન્નં વારાનં યથાક્કમં આરમ્મણભૂતાતિ.

વિભાવનિયં પન

આરમ્મણભૂતાતિ ઇમસ્સ અતિપરિત્તારમ્મણં સન્ધાય પચ્ચયભૂતાતિ અત્થો વુત્તો. તઞ્હિ મોઘવાર પઞ્ઞા પનાય પચ્ચયો હોતીતિ.

પઞ્ચદ્વારેવીથિચિત્તાનિ યથારહં કિચ્ચવસેન સત્તેવ. ચિત્તુપ્પાદા ચિત્તાનં ઉપ્પત્તિખણવસેન ચતુદ્દસ. વિત્થારા ચિત્તસરૂપવિત્થારતો ચતુપઞ્ઞાસાતિ યોજના. એત્થાતિ પરિત્તજવનવારે.

૧૩૭. મનોદ્વારે પન આરમ્મણધમ્મા પરિત્તખણાપિ અતીતાનાગતાપિ કાલવિમુત્તાપિ આપાતં આગચ્છન્તિયેવ. તસ્મા તત્થ એકચિત્તક્ખણાતીતાનિવા બહુચિત્તક્ખણાતીતાનિવા ઠિતિપ્પત્તાનેવ આપાતમાગચ્છન્તીતિ ઇદં વિધાનં નત્થીતિ વુત્તં મનોદ્વારેપન યદિવિભૂતમાલમ્બણં આપાતમાગચ્છતીતિ. તત્થ મનોદ્વારેતિ સુદ્ધમનોદ્વારે. ચક્ખાદીસુ હિ ઘટ્ટનેન સહેવ યત્થ અપાતમાગચ્છતિ. તં મિસ્સકદ્વારન્તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન સુદ્ધમેવા ધિપ્પેતન્તિ. તંપિ પઞ્ચદ્વારાનુબન્ધકં વિસું સિદ્ધન્તિ દુવિધં હોતિ. તત્થ યથા ઘણ્ડે દણ્ડકેન એકવારં પહટે ઘણ્ડસરીરભૂતા રૂપ કલાપા ચિરંપિ કાલં અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘટ્ટેત્વા અનુરવસદ્દસન્તાનં પવત્તેન્તિ. તથા પઞ્ચદ્વારે આરમ્મણેન એકવારં ઘટ્ટિતે પઞ્ચ દ્વારિકવીથિયા નિરુદ્ધાયપિ અતીતં પઞ્ચાલમ્બણં મનોદ્વારે યથા પાતાગતમેવ હુત્વા અનેકસહસ્સાનિપિ મનોદ્વારિકવીથિચિત્ત સન્તાનાનિ પવત્તેતિયેવ. તેસં પન દ્વારભૂતં ભવઙ્ગસન્તાનં અનુબન્ધકંનામ હોતિ. તાનિચ ચિત્તાનિ અનુબન્ધકવીથિચિત્તાનિનામ હોન્તિ. યત્થ પન પઞ્ચદ્વારઘટ્ટના નુબન્ધભાવેન વિના કેવલં તથા તથા છળારમ્મણધમ્મા આપાતં આગચ્છન્તિ. તં વિસું સિદ્ધં નામ હોતિ. કથં પન તસ્મિં વિસું સિદ્ધે મનોદ્વારે આરમ્મણ ધમ્મા આપાતં આગચ્છન્તીતિ. વુચ્ચતે. દિટ્ઠતો દિટ્ઠસમ્બન્ધતો સુતતો સુતસમ્બન્ધતો સદ્ધાય રુચિયા આકારપરિવિતક્કેન દિટ્ઠિનિજ્ઝાનખન્તિયા નાનાકમ્મબલેન નાનાઇદ્ધિબલેન ધાતુક્ખોત વસેન દેવતોપસંહારવસેન અનુબોધવસેન પટિવેધવસેનાતિ એવમાદીહિ કારણેહિ આપાતં આગચ્છન્તીતિ. તત્થ દિટ્ઠંનામ પુબ્બે પઞ્ચહિદ્વારેહિ ગહિતં પઞ્ચાલમ્બણં. તંપિ કાલન્તરે કારણલાભે સતિ સુદ્ધે મનોદ્વારે આપાતં આગચ્છતિયેવ. દિટ્ઠસમ્બન્ધંનામ દિટ્ઠસદિસં વુચ્ચતિ. પુબ્બે હિ કિઞ્ચિ દિસ્વા અઞ્ઞં યંકિઞ્ચિ અનુમાનેન્તસ્સ અદિટ્ઠંપિ તંસદિસં અતીતંપિ અનાગતંપિ પચ્ચુપ્પન્નંપિ બહુઆપાતં આગચ્છતિયેવ. સુતંનામ પરતો સુત્વા ગહિતં છળારમ્મણં. તં પન મહાવિસયં હોતિ. સબ્બઞ્ઞુદેસનં સુત્વા ગહિતં ન કિઞ્ચિ અનારમ્મણંનામ અત્થીતિ. સુતસમ્બન્ધંનામ સુતસદિસં. સદ્ધાનામ પરસ્સ સદ્દહના. રુચિનામ અત્તનો મતિ. આકાર પરિવિતક્કો નામ અત્થચ્છાયં બ્યઞ્જનચ્છાયં કારણચ્છાયઞ્ચ નિસ્સાય તથા તથા પરિવિતક્કનં. દિટ્ઠિનિજ્જાનખન્તિનામ પઞ્ઞાયવા અત્તનો લદ્ધિયાવા પુનપ્પુનં ઉપપરિક્ખિત્વા એવમેવાતિ સન્નિટ્ઠાનં પાપેત્વા ગહણં. સેસં પાકટમેવ. એત્થચ અનન્તરૂપનિસ્સય પચ્ચયભાવોનામ ચિત્તસન્તાનસ્સ મહાવિપ્ફારો હોતિ. સકિંપિ આરમ્મણં સુટ્ઠુ આસેવિત્વા નિરુદ્ધકાલતો પટ્ઠાય વસ્સસતેપિ વસ્સસહસ્સેપિ ભવન્તરેપિ તંઆરમ્મણં પટિચ્ચ ભવઙ્ગ ચલનસ્સ પચ્ચયો હોતિ. ચિત્તઞ્ચનામ દિટ્ઠાદીહિ યથાવુત્તકારણેહિ સંવદ્ધિતં મહાવિપ્ફારં હોતિ. કિઞ્ચિ નિમિત્તં લભિત્વા એકસ્મિં ખણે અનેકસહસ્સેસુપિ દિટ્ઠાદીસુ આરમ્મણેસુ ફરમાનં પવત્તતિ. તેહિચ કારણેહિ નિચ્ચં ચોદીયમાનં ચિત્તસન્તાનં કાયગેલઞ્ઞાદિકે ચિત્તદુબ્બલપચ્ચયે અસતિ નિચ્ચકાલંપિ ભવઙ્ગતો વુટ્ઠાતું અજ્ઝાસયયુત્તં હોતિ. ન હિ ચિત્તંનામ અવિભૂતે આરમ્મણે રમતિ. વિભૂતેએવ રમતિ. તસ્મા ભવઙ્ગસમ્પયુત્તો મનસિકારો પુનપ્પુનં ભવઙ્ગં ચાલેત્વા લદ્ધપચ્ચયેસુ આરમ્મણેસુ પુનપ્પુનં આવજ્જનં નિયોજેતિયેવ. તદા તાનિ આરમ્મણાનિ તદભિનિન્નાકાર પવત્તમનસિકાર સમ્પયુત્તસ્સ ભવઙ્ગ ચિત્તસ્સ આપાતં આગચ્છન્તિ. ન હિ અઞ્ઞં આરમ્મણં ગહેત્વા પવત્તમાનસ્સ ચિત્તસ્સ આરમ્મણન્તરે અભિનિન્નાકારોનામ નત્થીતિ સક્કા વત્તુન્તિ. તદારમ્મણપાકાનિ પવત્તન્તીતિ ઇદં કામસત્તવસેન વુત્તં. રૂપારૂપસત્તાનં પન વિભૂતારમ્મણેપિ તદારમ્મણુપ્પાદો નત્થિયેવ. યથા ચેત્થ. એવં પઞ્ચદ્વારેપિ રૂપસત્તાનં અતિમહન્તારમ્મણેસુ તદારમ્મણુપ્પાદો નત્થીતિ. અવિભૂતે પના લમ્બણે જવનાવસાને ભવઙ્ગપાતોવ હોતીતિ ઇદઞ્ચ ઉક્કટ્ઠ પરિચ્છેદવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઞાણવિભઙ્ગટ્ઠકથાયં પન દ્વત્તિક્ખત્તું વોટ્ઠબ્બનપ્પવત્તિવસેન અવિભુતે આલમ્બણે વોટ્ઠબ્બનવારોપિ આગતો. યોચ પઞ્ચદ્વારેભવઙ્ગચલનમત્તવસેન મોઘવારો નામ ચતુત્થો વારો વુત્તો. સોપિ ઇધ લદ્ધું વટ્ટતિયેવ. સુદ્ધમનોદ્વારેપિ હિ આરમ્મણે આપાતમાગતે વીથિચિત્તં અનુપ્પજ્જિત્વા દ્વિક્ખત્તું ભવઙ્ગે ચલિતે નિવત્તનકવારાનં પમાણં નભવિસ્સતિયેવ, વિસયેચ આપાતાગતે ભવઙ્ગેચ ચલિતે સતિ વિસયપ્પવત્તિનામ ન ન હોતીતિ. ઇતિ ઇમસ્મિં મનોદ્વારેપિ તદારમ્મણ જવન વોટ્ઠબ્બન મોઘવાર સઙ્ખાતાનં ચતુન્નં વારાનં યથાક્કમં આરણભૂતા વિસયપ્પવત્તિ ચતુધા વેદિતબ્બાતિ. તત્થ તદારમ્મણવારસ્સ આરમ્મણભૂતા અભિવિભૂતાનામ જવન વારસ્સ વિભૂતાનામ. વોટ્ઠબ્બનવારસ્સ અવિભૂતાનામ. મોઘવારસ્સ આરમ્મણભૂતા અતિઅવિભૂતાનામાતિ યોજેતબ્બા.

એત્થચ આરમ્મણસ્સવા ચિત્તસ્સવા અતિબલવતાય અભિવિભૂતતા વેદિતબ્બા. દુબ્બલેપિ હિ ચિત્તે પથવિપબ્બતાદિવસેન અતિબલવન્તં આરમ્મણં અતિવિભૂતંનામ હોતિ. અતિબલવન્તે ચ ચિત્તે અતિસુખુમંપિ નિબ્બાનં અતિવિભૂતંનામ હોતીતિ. એવં સેસેસુપીતિ. વારભેદો પનેત્થ અનુબન્ધકો, વિસું સિદ્ધોતિ દુવિધો. તત્થ અનુબન્ધકો ચક્ખુદ્વારાનુબન્ધકાદિવસેન પઞ્ચવિધો. એકેકસ્મિઞ્ચેત્થ અતીતગહણં, સમુદાય ગહણં, વત્થુગહણં, નામગહણન્તિ ચત્તારો ચત્તારો વારા. તેસુચ તદારમ્મણવારાદયો યથારહં યોજેતબ્બા. વિસું સિદ્ધો પન દિટ્ઠ વારો, દિટ્ઠસમ્બન્ધવારો, સુતવારો, સુતસમ્બન્ધવારો, વિઞ્ઞાતવારો, વિઞ્ઞાતસમ્બન્ધવારોતિ છબ્બિધો હોતિ. એત્થચ સદ્ધા રુચિ આકાર પરિવિતક્કાદિ વસેન પવત્તવારા વિઞ્ઞાતવારો, વિઞ્ઞાત સમ્બન્ધવારોતિ વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. અટ્ઠસાલિનિયં પન સદ્ધારુચિયાદિવ સેનગહિતં આરમ્મણં તથાપિ હોતિ. અઞ્ઞથાપિ હોતિ. તસ્મા અટ્ઠકથાયં ન ગહિતન્તિ વુત્તં. તથાવા હોતુ અઞ્ઞથાવા. વીથિચિત્તપવત્તિયા સતિ ગહેતબ્બમેવ. તત્થ એકેકસ્મિંવારે તદારમ્મણવારાદિવસેન ચત્તારો ચત્તારો વારા. તેસુચ કામ મહગ્ગતા નુત્તર પઞ્ઞત્તિ વસેન પચ્ચુપ્પન્નાતીતાનાગતકાલ વિમુત્તવસેનચ આરમ્મણધમ્મા યથારહં યોજેતબ્બાતિ. એતરહિ પન અતીતભવઙ્ગવસેન તદારમ્મણવસેન ચ વારભેદં કપ્પેન્તિ. તત્થ અતીતભવઙ્ગવસેન વારભેદકપ્પનં નિરત્થકં. ન હિ મનોદ્વારે પઞ્ચદ્વારે વિય આરમ્મણાનં ખણવસેન બલવ દુબ્બલતા સમ્ભવો અત્થિ. તદા અવિજ્જમાનાનંપિ અતીતાનાગતાનં કાલવિમુત્તાનઞ્ચ તત્થ આપાતાગમનતોતિ. એત્થ સિયા, એકાવજ્જનવીથિયા આરમ્મણંનામ ધમ્મતોચ કાલતોચ અભિન્ન મેવ ઇચ્છન્તિ અટ્ઠકથાચરિયા. ઇમેચ સત્તા તં તં આકારં સલ્લક્ખેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ચિત્તં જાનન્તિયેવ. પરચિત્તવિદુનિયો પન દેવતા આકારસલ્લક્ખણેન વિનાપિ જાનન્તિ. તત્થ પચ્ચુપ્પન્નં પરસ્સ ચિત્તં જાનનકાલે આવજ્જનં ભાવયં પરસ્સ ચિત્તં અત્તના સહુપ્પન્નં. તં વા આવજ્જતિ. ઉદાહુ પરતો તં તં જવનેન સહુપ્પન્નંવા. જવનાનિચ યં આવજ્જનેન સહુપ્પન્નં તં વા જાનન્તિ, પચ્ચેકં અત્તના સહુપ્પન્નંવાતિ. કિઞ્ચેત્થ, યદિ તાવ આવજ્જનેન સહુપ્પન્નં આવજ્જતિ જાનન્તિચ. એવં સતિ ધમ્મતો અભિન્નં હોતિ. કાલતો ભિન્નં. તઞ્હિ ચિત્તં આવજ્જનસ્સ પચ્ચુપ્પન્નં હોતિ. જવનાનં પન અતીતન્તિ. અથ પચ્ચેકં અત્તના સહુપ્પન્નં આવજ્જતિ જાનન્તિચ. એવઞ્ચ સતિ કાલતો અભિન્નં હોતિ. ધમ્મતો ભિન્નમેવ. અથપિ યં પચ્ચેકં સહુપ્પન્નં જાનન્તિ. તદેવ આવજ્જતિ. એવંપિ ભિન્નમેવ હોતીતિ. એત્થ અટ્ઠકથાયં તાવ યં આવજ્જનેન સહુપ્પન્નં. તદેવ આવજ્જતિ જાનન્તિચાતિ ધમ્મતો અભિન્નં વત્વા તં ચિત્તં નિરુદ્ધંપિ અદ્ધાવસેન સન્તતિવસેનચ ગહિતં જવનાનંપિ પચ્ચુપ્પન્નમેવ હોતીતિ વિનિચ્છિતં. આચરિયાનન્દમતેન પન પરસ્સ તં તં આકારં સલ્લક્ખેત્વા તં તં અધિપ્પાયજાનનકાલે આવજ્જનજવનાનિ પચ્ચેકં અત્તના સહુપ્પન્નં ચિત્તં આવજ્જતિ જાનન્તિ ચ. ન ચેત્થ ધમ્મતો કાલતોચ ભિન્નંનામ હોતિ. સબ્બેસંપિ હિ આરમ્મણં ચિત્તમેવ હોતિ પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચાતિ. નચ જવનાનિ નિરાવજ્જનાનિનામ હોન્તિ. આવજ્જનેનપિ હિ ચિત્તન્તેવ આવજ્જિતં હોતિ. જવનાનિચ ચિત્તન્તેવ જાનન્તીતિ. યદિ પન આવજ્જને ન ચિત્તન્તિ આવજ્જિતે જવનાનિ રૂપન્તિ જાનન્તિ. રૂપન્તિવા આવજ્જિતે ચિત્તન્તિ જાનન્તિ, નીલન્તિવા આવજ્જિતે પીતન્તિ જાનન્તિ. એવં સતિ જવનાનિ ધમ્મતો નિરાવજ્જનાનિ નામ હોન્તિ. તથા અતીતન્તિ આવજ્જિતે પચ્ચુપ્પન્નન્તિ. એવઞ્ચ સતિ તાનિ કાલતો નિરાવજ્જનાનિનામ હોન્તીતિ. યસ્મા ચ અતીતો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ પટ્ઠાને વુત્તો. તસ્મા ઇધ ખણવસેનેવ પચ્ચુપ્પન્નં વત્તું યુત્તં. ન અદ્ધાસન્તતિ વસેનાતિ. ઇતરથા સબ્બ વીથિચિત્તવારેસુપિ આરમ્મણાનં અતીતાદિભાવો અદ્ધાસન્તતિવસેનેવ વત્તબ્બો સિયાતિ. ગાથાયં તીણેવાતિ કિચ્ચવસેન તીણિ એવ. ચિત્તુપ્પાદા દસેરિતાતિ ચિત્તુપ્પત્તિક્ખણવસેન દસ ઈરિતાનિ કથિતાનિ. વિત્થારેનાતિ ચિત્તસરૂપવિત્થારેન. એત્થાતિ મનોદ્વારે. એકચત્તાલીસાતિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણમનોધાતૂહિ વજ્જિતાનં કામાવચરચિત્તાનં વસેન એકચત્તાલીસં. એત્થાતિ પરિત્તજવનવારે. [પરિત્તવારો]

૧૩૮. વિભૂતાવિભૂતભેદો નત્થિ એકં વિભૂતમેવ લબ્ભતીતિ અધિપ્પાયો. ન હિ અવિભૂતે આરમ્મણે અપ્પનાનામ સમ્ભવતીતિ. તથા તદારમ્મણુપ્પાદોચ નત્થિ. ન હિ અતિસન્તતરં અપ્પનાજવનં તદારમ્મણં અનુબન્ધતીતિ. તત્થ હિ છબ્બીસતિ મહગ્ગત લોકુત્તર જવનેસુ યંકિઞ્ચિ જવનં અપ્પનાવીથિમોતરતીતિ સમ્બન્ધો. ઞાણરહિતં દ્વિહેતુકજવનં અથિરસભાવત્તા અપ્પનાય અનન્તરૂપનિસ્સયો નહોતીતિ વુત્તં ઞાણસમ્પયુત્ત કામાવચરજવનાનમટ્ઠન્નન્તિ. પરિકમ્મોપચારાનુલોમગોત્રતુનામેનાતિ એત્થ ઇન્દ્રિયસમતાદીહિ પરિતોભાગેહિ અપ્પના કરીયતિ સજ્જીયતિ એતેનાતિ પરિકમ્મં. અપ્પનં ઉપેચ્ચ ચરતીતિ ઉપચારો. સમીપચારોતિ અત્થો. સમીપચરણઞ્ચેત્થ આસન્નેકાલે અપ્પનાવહસમત્થભાવેન દટ્ઠબ્બં. યસ્સ પવત્તિયા અચિરં કાલં અપ્પના સમ્ભવો હોતીતિ. અનુલોમન્તિ અપ્પનાપવત્તિયા પચ્ચનીકધમ્મવિધમનેન અપ્પનાય અનુકૂલં અપ્પનાહિતં અપ્પના વહન્તિચ્ચેવ અત્થો, યસ્સ પવત્તિયા અપ્પના વિબન્ધકો પચ્ચની કોનામ નત્થીતિ. ગમીયતિ બુજ્ઝીયતિ અત્થો એતેનાતિવો. અભિધાનં બુદ્ધિચ. તં દુવિધંપિ ગવં તાયતિ રક્ખતીતિ ગોત્તં. પરિત્ત જાતિસઙ્ખાતો અન્વયો. ગોત્તં અભિભુય્યતિ છિજ્જતિ એત્થાતિ ગોત્રભુ. એત્થ ચ ચત્તારિપિ જવનાનિ પરિકમ્મજવનાનીતિ વા ઉપચારજવનાનિતિવા અનુલોમજવનાનીતિવા વુચ્ચન્તિયેવ. ગોત્રભૂતિ પન પચ્છિમસ્સેવ નામં. ઇધ પન ચતુન્નંપિ નામાનં સઙ્ગહણત્થં પરિકમ્મો પચારાનુલોમ ગોત્રભુનામેનાતિ એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા કસ્મા પથમમેવ પરિકમ્મંનામ. નનુ ઇતરાનિપિ અપ્પનં પરિસઙ્ખરોન્તિયેવાતિ એવમાદિકા ચોદના અનોકાસા હોતીતિ. ચતુક્ખત્તું તિક્ખત્તુમેવવાતિ ચતુક્ખત્તુમેવવા તિક્ખત્તુમેવવા. તત્થ પથમેન એવ સદ્દેન પઞ્ચમં ગોત્રભુસમ્ભવો પટિક્ખિત્તો હોતિ. તદા હિ જવનં પતિતંનામ હોતિ. પવેધતિ કમ્પતિ. કામગોત્તં અભિક્કમિત્વા ઉપરિભૂમન્તરપ્પત્તિયા પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતીતિ. દુતીયેન દુતીયં ગોત્રભુ સમ્ભવો પટિક્ખિત્તો હોતિ. તદા હિ અલદ્ધાસેવનં અનુલોમં અત્તનો અનન્તરે ચિત્તં ગોત્રભુભાવં પાપેતું ન સક્કોતીતિ. એતેનેવ પઞ્ચમતો પરં ચતુત્થતોચ ઓરં અપ્પનાય અસમ્ભવો સાધિતો હોતીતિ. વાસદ્દેન પન મન્દપઞ્ઞસ્સ ચતુક્ખત્તુમેવ. ન તિક્ખત્તું. તિક્ખપઞ્ઞસ્સ તિક્ખત્તુમેવ. ન ચતુક્ખત્તુન્તિ દસ્સિતં હોતિ. અટ્ઠસાલિનિયં પન મન્દમજ્ઝિમ મહાપઞ્ઞવસેન તિધા ભિન્દિત્વા પઞ્ચક્ખત્તુંપિ પરિકમ્મજવનાનં ઉપ્પત્તિ અનુઞ્ઞાતા વિય દિસ્સતિ. ઇતરટ્ઠકથાસુ પન સુટ્ઠુ વિચારેત્વા પટિસિદ્ધત્તા સા ન ગહેતબ્બાવાતિ.

યં પન વિભાવનિયં

‘‘છટ્ઠં સત્તમં ભવઙ્ગસ્સ આસન્નભાવેન પપાતાસન્નપુરિસો વિય અપ્પનાવસેન પતિટ્ઠાતું ન સક્કોતી’’તિ વુત્તં.

તત્થ ભવઙ્ગસ્સ આસન્નભાવેનાતિ ભવઙ્ગભાવસ્સ આસન્ન ભાવેનાતિ અત્થો. પઞ્ચમજવનતો હિ પટ્ઠાય જવનસન્તાનં અનુપુબ્બેન પરિક્ખીણજવં હોતિ. ભવઙ્ગભાવત્થાય પરિણમતીતિ. એવઞ્ચ કત્વા પપાતાસન્નપુરિસોપમાપિ ઉપપન્ના હોતીતિ. નિરુદ્ધાનન્તરમેવાતિ નિરુદ્ધે અનન્તરમેવાતિ પદચ્છેદો. કસ્સ અનન્તરન્તિ, અઞ્ઞસ્સ અસુતત્તા નિરુદ્ધસ્સાતિ અત્થતો લદ્ધમેવાતિ. યસ્મા પન અપ્પનાનામ ઉપ્પજ્જમાના ચતુત્થતોવા પઞ્ચમતોવા પટ્ઠાય ઉપ્પજ્જતિ. ન છટ્ઠતોવા સત્તમતોવા. સાહિ વસીભૂતાપિ ચતુત્થ પઞ્ચમેસુ ઉપ્પત્તિં અલભમાના સબ્બસો નુપ્પજ્જતિયેવ. લભમાના પન દિવસંપિ નિરન્તરં પવત્તતિયેવ. તસ્મા ચતુત્થંવા પઞ્ચમંવાતિ ઇદં આદિમત્તનિયમનત્થં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવ હિ અપ્પનાવીથિમોતરતીતિ ચ તતોપરં અપ્પનાવસાને ભવઙ્ગપાતોવ હોતીતિ ચ વક્ખતીતિ. યદિ પન પઞ્ચમતો પટ્ઠાય જવનં પતિતં નામ હોતિ. એવં સતિ કસ્મા તતો પટ્ઠાય પતનખેત્તે અપ્પનાજવનં પવત્તતીતિ. વુચ્ચતે, હત્થે થપિતલેડ્ડુસ્સ પતનખેત્તંનામ હત્થતો મુત્તમત્તે હોતિ. એવં સન્તેપિ હત્થબલેન ખિપિતં લેડ્ડુ દૂરંપિ ગચ્છતિયેવ. એત્થ ચ લેડ્ડુસ્સ જવોનામ હત્થજવમૂલકો હોતિ. હત્થજવોચ સરીરબલમૂલકો. તત્થ લેડ્ડુ વિય અપ્પનાજવનં દટ્ઠબ્બં. લેડ્ડુસ્સ પતનખેત્તં વિય ચતુત્થતો પચ્છાકાલો. હત્થજવોવિય ગોત્રભુજવો. સરીરબલં વિય પુરિમાનં પરિકમ્મજવનાનં બલં દટ્ઠબ્બં. ઉત્તાનસેય્યસ્સ બાલદારકસ્સ બલં વિય આદિકમ્મિકવીથિયં કામજવનાનં બલં. વુદ્ધિપત્તસ્સ પુરિસસ્સબલં વિય સમાપત્તિવીથિયં કામજવનાનં બલં. યથા ચ બાલદારકેન ખિત્તં લેડ્ડુ હત્થતો મુત્તમત્તેપિ પતતિ. એવં આદિકમ્મિકવીથિયં અપ્પનાજવનં એકવારં જવિત્વા પતતિ. યથાવુદ્ધિપત્તેન ખિત્તં લેડ્ડુ પતનખેત્તેપિ અપતિત્વા દૂરંપિ દૂરતરંપિ ગચ્છતિ. તથા સમાપત્તિવીથિયં અપ્પનાજવનં ચિરંપિ ચિરતરંપિ પવત્તતીતિ. મૂલટીકાયં પન અપ્પનાજવનં પતનખેત્તે પવત્તંપિ ભૂમન્તરપત્તિયાવા આરમ્મણન્તરલદ્ધિયાવા પતિતંનામ નહોતીતિ વુત્તં. એત્થ સિયા, કસ્મા પઞ્ચમતો પટ્ઠાય જવનં પતિતન્તિ વુત્તં. નનુ અપતિ તત્તા એવ સુટ્ઠુ બલવભાવતો સત્તમજવનચેતના સીઘં અનન્તરે ભવે વિપાકદાયિનીચ આનન્તરિયકમ્મઞ્ચ હોતિ. મજ્ઝે પઞ્ચચેતના તથા બલવભાવાભાવતો ચિરેન તતીયભવાદીસુ વિપાકદાયિનીચ હોન્તિ, અનન્તરિયભાવઞ્ચ ન ગચ્છન્તીતિ. નખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં. યદિ હિ સીઘં વિપાકદાનતાય બલવતીનામ સિયા. એવંસતિ પઠમચેતના સબ્બબલવતીનામ સિયા. સા હિ ઇમસ્મિંયેવ ભવે વિપાકં દેતીતિ. ઇદં પનેત્થ સન્નિટ્ઠાનં. એક વસ્સજીવીનં તિણરુક્ખાનં પરિણામોવિય પથમચેતનાય પરિણામો દટ્ઠબ્બો. દ્વિવસ્સજીવીનં વિય સત્તમચેતનાય. મહાસાલાનં વિય મજ્ઝિમચેતનાનન્તિ. તત્થ એકવસ્સજીવિનો તિણરુક્ખાનામ અસારા હોન્તિ. અસારત્તાચ દુબ્બલા અનદ્ધનિયા અચિરટ્ઠિકા. તસ્મા તેસં સીઘતરપરિણામો હોતિ. તે હિ સીઘતરં રુહન્તિ. વુદ્ધિં વિરુળ્હિં આપજ્જન્તિ. સીઘતરં પુપ્ફન્તિ ફલન્તિ પતન્તિ અન્તરધાયન્તિ. એકં નિદાઘસમયં અતિક્કમિતું નસક્કોન્તિ. દુતીયં વસ્સં ન પાપુણન્તિ. એત્થચ નિદાઘસમયો વિય મરણકાલો વેદિતબ્બો. દ્વિવસ્સજીવિનો પન થોકં સારભૂતા હોન્તિ. સારભૂતત્તાચ થોકં બલવન્તા અદ્ધનિયા. તતો યેવચતેસં ચિરપરિણામો હોતિ. તે હિ પથમં વસ્સં રુહન્તિ વુદ્ધિં વિરુળ્હિં આપજ્જન્તિ. પુપ્ફિતુંવા ફલિતુંવા નસક્કોન્તિ. દુતીયવસ્સેએવ પુપ્ફન્તિ ફલન્તિ પતન્તિ અન્તરધાયન્તિ. દુતીયં પન નિદાઘ સમયં અતિક્કમિતું ન સક્કોન્તિ. તતીયં વસ્સં ન પાપુણન્તિ. મહાસાલા પન સબ્બસારભૂતા હોન્તિ. બલવન્તા ચિરતરટ્ઠાયિનો. તસ્મા તે સણિકમેવ પરિણામં ગચ્છન્તિ. તે હિ એક દ્વે વસ્સાનિ વિદત્થિરતનમત્તાવ હોન્તિ. વુદ્ધિં વિરુળ્હિં નાપજ્જન્તિ. પુપ્ફિતુંવા ફલિતુંવા ન સક્કોન્તિ. અતિચિરટ્ઠાયિનો પન હોન્તિ. છ પઞ્ચ વસ્સસતાનિ ઠત્વાવ પતન્તિ. એવમેવ પથમજવનચેતના સબ્બસો અલદ્ધાસેવનતાય અસારા અબલા હોતિ. વિસું એકં ભવં નિબ્બત્તેતું એકઞ્ચ મરણકાલં અતિક્કમિતું ન સક્કોતિ. ઇમસ્મિં ભવેએવ વિપચ્ચિત્વાવા અવિપચ્ચિત્વાવા ખિય્યતિ. સત્તમ જવનચેતના પન લદ્ધાસેવનતાય થોકં સારભૂતા હોતિ. વિસું એકં ભવં નિબ્બત્તેતું સક્કોતિ. સારભૂતત્તા યેવચ સણિકમેવ પરિણામં ગચ્છતિ. ઇમસ્મિં ભવે વિપચ્ચિતું ન સક્કોતિ. ભવન્તરં પત્વાવ વિપચ્ચતિ. પતિતજવનેસુ પન અન્તિમ જવનતાય દુબ્બલત્તા દુતીયં મરણકાલં અતિક્કમિતું ન સક્કોતિ. દુતીયભવેએવ વિપચ્ચિત્વાવા અવિપચ્ચિત્વાવા ખિય્યતિ. અવસેસાનં પન પઞ્ચન્નં મજ્ઝિમચેતનાનં સુટ્ઠુ લદ્ધાસેવનાનં સણિક તર પરિણતભાવો વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બોતિ. નં કેવલઞ્ચેત્થ તિણ રુક્ખો પમાય પાણોપમાયાપિ અયમત્થો દીપેતબ્બો. યેહિકેચિ ગબ્ભસેય્યકા પાણા અપ્પાયુકજાતિકા હોન્તિ. તે સીઘતરં ગબ્ભવાસં વસન્તિ, સીઘતરં વિજાયન્તિ. અઙ્ગમઙ્ગાનિચ નેસં સીઘતરં થામગતાનિ હોન્તિ. ઇન્દ્રિયાનિચ સીઘતરં પરિપાકગતાનિ હોન્તિ. તદહેવ ઉટ્ઠહિત્વા ગચ્છન્તિ. ગોચરં ગણ્હન્તિ. અત્તનો અત્તનો વિસયે સીઘતરં વિઞ્ઞુત્તં આપજ્જન્તિ. સીઘતરં જિણ્ણા હોન્તિ મરન્તિ. દીઘાયુકજાતિકાનં પન ગબ્ભવાસાદીનિ સબ્બાનિ સણિક મેવ સિજ્ઝન્તીતિ. એત્થચ મહગ્ગત કુસલાનિ સત્તમ જવનટ્ઠાને ઠિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. પરિકમ્મજવનાનિ હિ ચિરટ્ઠિતિકટ્ઠેન સુપક્ક સાલિધઞ્ઞસદિસાનિ. અપ્પનાજવનાનિ અચિરટ્ઠિતિકટ્ઠેન સુપક્ક સાલિભત્તસદિસાનીતિ તાનિપિ અચિરતરટ્ઠિતિકાનિએવ હોન્તિ. દુતીયે ભવે વિપચ્ચિત્વાવા અવિપચ્ચિત્વાવા ખિય્યન્તિ. ઇમસ્મિં ભવેપિ અપ્પકેન કામચ્છન્દાદિના પચ્ચનીકધમ્મેન પટિબાહિતાનિ સબ્બસો અવિપાકભાવં આપજ્જન્તિ. તસ્માતાનિ તેન પરિયાયેન દુબ્બલાનિ નામ હોન્તીતિ.

યસ્મા ચ આનન્તરિયકમ્માનં ફલદાનનિયતતાનામ કાલનિયમેન વિના ન સમ્ભવતિ. કાલનિયમોચનામ એકન્તેન સત્તમજવનસ્સેવ હોતિ. ન મજ્ઝિમજવનાનં. તેસઞ્હિ અસુકસ્મિં ભવેએવ વિપચ્ચન્તીતિ એવં નિયમો નત્થીતિ. તસ્મા દુવિધસ્સ નિયમસ્સ સિદ્ધત્તા એવ સત્તમજવનચેતનાય અનન્તરિયકમ્મતા સિદ્ધા હોતિ. ન બલવતરતાયાતિ નિટ્ઠમેત્થગન્તબ્બન્તિ. મૂલટીકાયં પન નનુચ સત્તમજવનચેતનાય બલવતાય ઉપપજ્જવેદનીયભાવો હોતિ આનન્તરિયતાપીતિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેત્વા તત્થાયં અધિપ્પાયો સિયા. પટિસન્ધિયા અનન્તરપચ્ચયભાવિનો વિપાકસન્તાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયભાવેન અન્તિમજવનચેતનાય સુસઙ્ખતત્તાસા સત્તમજગનચેતના ઉપપજ્જવેદનીયા આનન્તરિયકાચ હોતિ. ન અપતિતજવનચેતના વિય બલવતાયાતિ ઉત્તરં વદતિ. તં યુત્તં વિય ન દિસ્સતિ. એવઞ્હિ સતિ પથમજવનચેતના કસ્સ અનન્તરપચ્ચયભાવેન સુસઙ્ખતત્તા દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાનામ જાતાતિ વત્તબ્બા હોતીતિ. મહાટીકાયં પન દુબ્બલાપિ અન્તિમજવન ચેતના સન્નિટ્ઠાનકિચ્ચવિસેસયુત્તતાય ફલવિપચ્ચને સત્તિવિસે સયુત્તા હોતીતિ ઉપપજ્જવેદનીયા આનન્તરિયકાચ સા હોતીતિ વુત્તં. યથારહન્તિ તં તં પુગ્ગલાનુરૂપં. યથાભિનીહાર વસેનાતિ તસ્સ તસ્સ પરિકમ્મભાવના ચિત્તસ્સ કસિણનિમિત્તા દીસુવા અનિચ્ચલક્ખણાદીસુવા અભિનીહરણાનુરૂપં. અપ્પનાવીથિન્તિ અપ્પનાપબન્ધં. ઇદઞ્ચ અનેકવારે પવત્તાનં અપ્પનાજવનાનં સઙ્ગહણત્થં વુત્તં. તેનેવાહ તતોપરં અપ્પનાવસાને ભવઙ્ગપાતોવ હોતીતિ. તત્થ તતોતિ ચતુત્થતોવા પઞ્ચમતો વા. ઇમસ્મિં અત્થે સતિ પઞ્ચમેવા છટ્ઠેવા એકન્તેન ભવઙ્ગપાતો હોતીતિ આપજ્જતિ. તસ્મા પુન અપ્પનાવસાનેતિ વુત્તં. ભવઙ્ગપાતોવહોતિ. નત્થિ તદારમ્મણુપ્પાદોતિ અધિપ્પાયો.

વિભાવનિયં પન

‘‘કત્થચિ અપ્પનાવારે સત્તજવન પરિપૂરણત્થં અપ્પનાવસાનેપિ કામાવચરજવનપ્પવત્તિં વદન્તાનં નિકાયન્તરિકાનં વાદો ઇધ એવસદ્દેન નિવત્તિતો’’તિ વુત્તં.

તત્થાતિ તસ્મિં અપ્પનાજવનવારે. નિરન્તરપવત્તાનં જવનાનં ભિન્નવેદનતાનામ નત્થીતિ વુત્તં સોમનસ્સસહગત જવના નન્તરન્તિઆદિ.

[૧૩૨] વિભાવનિયં પન

‘‘ભિન્નવેદનાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં આસેવનપચ્ચયભાવસ્સ અનુદ્ધટત્તા’’તિકારણં વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ ઇધ આસેવનપચ્ચયભાવો પમાણં. કસ્મા, આસેવન પચ્ચનિકાનં ફલજવનાનંપિ પરિકમ્મજવનેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ અભિન્નવેદનતાય ઇચ્છિતબ્બત્તાતિ. પાટિકઙ્ખિતબ્બાતિ અવસ્સં ઇચ્છિતબ્બા.

[૧૩૩] વિભાવનિયં પન

‘‘પસંસિતબ્બા’’તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ તાદિસો સંવણ્ણનાપદેસો દિસ્સતીતિ. અરહત્ત ફલે મગ્ગવીથિયં મગ્ગકુસલાનન્તરં પવત્તમાનેપિ અયં પુબ્બાપર નિયમો પરિકમ્મજવનેહિ એવ સહ અપ્પનાજવનાનં હોતીતિ કત્વા ક્રિયજવનાનન્તરં અરહત્તફલઞ્ચાતિ વુત્તં. સુખપુઞ્ઞમ્હા પરં દ્વત્તિંસ અપ્પનાજવનાનિ સમ્ભવન્તિ. ઉપેક્ખકા પુઞ્ઞમ્હા પરં દ્વાદસ, સુખિતક્રિયતો પરં અટ્ઠ. ઉપેક્ખકા ક્રિયતો પરં છ અપ્પનાજવનાનિ સમ્ભવન્તીતિ યોજના. તત્થ દ્વત્તિંસાતિ અરહત્તફલસબ્બપઞ્ચમજ્ઝાનવજ્જિતાનં ચતુન્નં રૂપકુસલાનં સોળસન્નં મગ્ગકુસલાનં દ્વાદસન્નં હેટ્ઠિમફલાનઞ્ચ વસેન દ્વત્તિંસ. દ્વાદસાતિ પઞ્ચમજ્ઝાનિકાનં રૂપારૂપમગ્ગકુસલાનં હેટ્ઠિમફલાનઞ્ચ વસેન દ્વાદસ. અટ્ઠાતિ પઞ્ચમજ્ઝાનવજ્જિતાનં ચતુન્નં રૂપક્રિયાનં ચતુન્નં અરહત્તફલાનઞ્ચ વસેન અટ્ઠ. છાતિ પઞ્ચમજ્ઝાનિકાનં પઞ્ચન્નં રૂપારૂપક્રિયાનં અરહત્તફલસ્સચ વસેન છ. પુથુજ્જનાનં સેક્ખાનઞ્ચ કામપુઞ્ઞતિહેતુતો પરં ચતુચત્તાલીસ અપ્પના સમ્ભવન્તિ. વીતરાગાનં અરહન્તાનં તિહેતુકામક્રિયતો પરં ચુદ્દસ અપ્પના સમ્ભવન્તીતિ યોજના.

૧૩૯. સબ્બથાપીતિ અતિમહન્તાદિના સબ્બપકારેનપિ. એત્થાતિ એતેસુ યથાવુત્તેસુ પઞ્ચદ્વાર મનોદ્વારેસુ. સબ્બત્થાપિ પન અનિટ્ઠે તિવા પાઠો. તેનેવ ટીકાસુ સબ્બત્થાપીતિ પઞ્ચદ્વાર મનોદ્વારેપીતિ વુત્તં. ઇચ્છિતબ્બન્તિ ઇટ્ઠં. કેન ઇચ્છિતબ્બન્તિ. લોકિયમહાજનેન. તત્થ ચ અતિઉક્કટ્ઠે અતિદુગ્ગતેચ જને અગહેત્વા મજ્ઝિમકેન મહાજનેન. એવઞ્હિ સતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠાનં સુટ્ઠુવવત્થાનં હોતીતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. યસ્મિં આરમ્મણેકુસલ વિપાકં ઉપ્પજ્જતિ, તદેવ ઇટ્ઠંનામ. યસ્મિં પન અકુસલવિપાકં ઉપ્પજ્જતિ, તદેવ અનિટ્ઠંનામ. ન હિ સક્કા ઇટ્ઠંવા અનિટ્ઠંવા આરમ્મણં વિપાકચિત્તં વઞ્ચેતુન્તિચ. અપિચ દ્વારવસેનાપિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠતા વેદિતબ્બાતિ ચ વુત્તં. તસ્મા ઇન્દ્રિયાનિન્દ્રિયબદ્ધસન્તાનગતે એકે કસ્મિં રૂપકલાપે વણ્ણાદીસુ રૂપેસુ કિઞ્ચિ ઇટ્ઠં હોતિ. કિઞ્ચિ અનિટ્ઠં. કદાચિ ઇટ્ઠં હોતિ. કદાચિ અનિટ્ઠં, તત્થ કિઞ્ચિ ઇટ્ઠં હોતિ કિઞ્ચિ અનિટ્ઠન્તિ યથા કિંસ્મિંચિ એકસ્મિં પુપ્ફે વણ્ણો ઇટ્ઠો. ગન્ધો અનિટ્ઠો, રસો અનિટ્ઠો, ફોટ્ઠબ્બો અનિટ્ઠો, ખરસમ્ફસ્સો. કિંસ્મિંચિ વણ્ણોપિ ઇટ્ઠો, ગન્ધોપિ ઇટ્ઠો, રસાદયો અનિટ્ઠાયેવ. તથા બુદ્ધસ્સ સરીરગતેપિ એકસ્મિં કલાપે વણ્ણો ઇટ્ઠો હોતિ. ગન્ધો અનિટ્ઠો. મતકણ્હસુનખસ્સ ઉદ્ધુમાતસરીરેપિ વણ્ણો ઇટ્ઠો હોતિ. ગન્ધો અનિટ્ઠો. સો હિ વણ્ણો યદિ નિવત્થપારુતસ્સ વત્થસ્સ ભવેય્ય. તં વત્થં મહગ્ઘં હોતીતિ. કદાચિ ઇટ્ઠં કદાચિ અનિટ્ઠન્તિ અગ્ગિનામ હેમન્તે ઇટ્ઠો સુખવિપાકસ્સ પચ્ચયો. ગિમ્હે અનિટ્ઠો દુક્ખવિપાકસ્સ પચ્ચયો. સીતુદકં ગિમ્હે ઇટ્ઠં. હેમન્તે અનિટ્ઠં. તથા સુખ સમ્ફસ્સં વત્થં પકતિકાયે ઇટ્ઠં હોતિ. વણં પત્વા અનિટ્ઠં. તેનવા સણિકં ફુસન્તસ્સ ઇટ્ઠં, ગાળ્હં ફુસન્તસ્સ અનિટ્ઠન્તિ. નઇટ્ઠન્તિ અનિટ્ઠં. તસ્મિં અનિટ્ઠે. ઇટ્ઠેતિ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે, કુસલવિપાકાનિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણ સમ્પટિચ્છન સન્તીરણ તદારમ્મણાનીતિ સમ્બન્ધો. સન્તીરણ તદારમ્મણાનિ ચેત્થ ઉપેક્ખાસહગતાનિએવ વેદિતબ્બાનિ. તેનેવાહ અતિઇટ્ઠેપનાતિઆદિ. તત્થ અભિઇટ્ઠેતિ સુવણ્ણ રજત મણિવણ્ણાદિકે હરિતાલવણ્ણાદિકે કોસેય્ય વત્થવણ્ણાદિ કે દેવચ્છરાવણ્ણાદિકેચ અતિવિય લોકિયમહાજનેન ઇચ્છિતબ્બે છળારમ્મણે. યસ્મા ચેત્થ અનિટ્ઠારમ્મણ સમાયોગો અકુસલકમ્મસ્સેવ વિપચ્ચનોકાસો હોતિ. ઇટ્ઠારમ્મણસમાયોગોચ કુસલકમ્મસ્સેવ, તસ્મા અનિટ્ઠે અકુસલવિપાકાનેવ. ઇટ્ઠે કુસલવિપાકાનેવાતિ અયં નિયમો સિદ્ધો. વેદનાનિયમો પન આદાસે મુખનિમિત્તસ્સ વિય અત્તનો ઉસ્સાહ બલેન વિના કેવલં કમ્મબલેન નિબ્બત્તાનં વિપાકાનં પરિદુબ્બલત્તા તથા તથા કપ્પેત્વા પકપ્પેત્વા ગહણા ભાવતો યથારમ્મણમેવ સિદ્ધો હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. ન કેવલઞ્ચ વિપાકાનં એવ. અથખો વિપલ્લાસરહિતે ખિણાસવસન્તાને પવત્તાનં કામક્રિયજવનાનં વિયથારમ્મણમેવ વેદનાયોગો હોતીતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં તત્થાપિ સોમનસ્સસહગત ક્રિયજવનાવસાને તિઆદિ. તત્થાપીતિ તેસુ વિપાકેસુપિ. સોમનસ્સસહગત ક્રિય જવના વસાનેતિ બુદ્ધવણ્ણાદિકે અતિઇટ્ઠારમ્મણે પવત્તાનં સોમનસ્સ સહગત ક્રિયજવનાનં અવસાને. ઉપેક્ખાસહગત ક્રિય જવના વસાનેતિ અનિટ્ઠે ઇટ્ઠમજ્ઝત્તેચ પવત્તાનં ઉપેક્ખાસહગતક્રિયજવનાનં અવસાને. અયઞ્ચ ક્રિયજવનાવસાને તદારમ્મણનિયમો અટ્ઠકથાયંપિ વુત્તોયેવ. વુત્તઞ્હિ તત્થ કામાવચર તિહેતુક સોમનસ્સ સહગતક્રિયદ્વયં તદારમ્મણવસેન પઞ્ચન્નં સોમનસ્સસહગત વિપાકાનં અનન્તરપચ્ચયોતિઆદિ. ઇદઞ્ચ પકતિનીહારેન પવત્તાનં ક્રિયજવનાનં વસેન વુત્તં. તથા રૂપેન પન ચિત્તાતિસઙ્ખારેન પવત્તાનં ક્રિયજવનાનં ઇટ્ઠેપિ ઉપેક્ખાવેદનાયોગો અનિટ્ઠેપિ સોમનસ્સ વેદનાયોગો હોતિયેવ. યથાહ –

કથઞ્ચાનન્દ અરિયો હોતિ ભાવિતિન્દ્રિયો. ઇધાનન્દ ભિક્ખુનો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જતિ મનાપં ઉપ્પજ્જતિ અમનાપં. ઉપ્પજ્જતિ મનાપામનાપં. સો સચે આકઙ્ખતિ પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્યન્તિ. અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ અપ્પટિકૂલે પટિકૂલ સઞ્ઞી વિહરેય્યન્તિ. પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતીતિ.

સબ્બં ઉપરિપણ્ણાસકે ઇન્દ્રિયભાવનાસુત્તં આહરિતબ્બં. તત્થ ઉપ્પજ્જતિ મનાપં ઉપ્પજ્જતિ અમનાપં. ઉપ્પજ્જતિ મનાપામનાપન્તિ એતેન ખીણાસવાનં કામક્રિયજવનાનં પકતિનીહારેન ઇટ્ઠે સો મનસ્સયોગો અનિટ્ઠે ઉપેક્ખા યોગો દસ્સિતો હોતિ. સોસચે આકઙ્ખતિ પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્યન્તિ. અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતીતિઆદિના પન તેસં તથારૂપે ચિત્તાભિસઙ્ખારે સતિ ઇટ્ઠેપિ ઉપેક્ખાયોગો અનિટ્ઠેપિસોમનસ્સ યોગો વુત્તો હોતીતિ. યં પન ખીણાસવાનં સતતવિહારસુત્તે ઇધ ભિક્ખુના રૂપં દિસ્વા નેવ સુમનો હોતિ. ન દુમ્મનો. ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનોતિઆદિના છસુદ્વારેસુ સોમનસ્સ પટિક્ખિપનં વુત્તં. તંપિ તેસં તથા રૂપચિત્તાભિસઙ્ખારબાહુલ્લવસેન વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. યસ્મા વા ખીણાલવાપિ બુદ્ધરૂપદસ્સનાદીસુ પધાનસારુપ્પટ્ઠાનદસ્સનાદીસુ ચ સોમનસ્સિતા હોન્તિયેવ. તસ્મા કેવલં રાગાદિવત્થુ ભૂતાનિ રૂપારમ્મણાદીનિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠાનિ સન્ધાય ઇદં વુત્તન્તિપિ યુત્તં. એત્થ ચ. કથં પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. અનિટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિં મેત્તાયવા ફરતિ. ધાતુતોવા ઉપસંહરતિ. એવં પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. કથં અપ્પટિકૂલે પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ ઇટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિં અસુભાયવા ફરતિ. અનિચ્ચતો વા ઉપસંહરતિ. એવં અપ્પટિકૂલે પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતીતિઆદિના પટિસમ્ભિદામગ્ગનયેન ઇધ તથારૂપો ચિત્તાભિસઙ્ખારો નામ વેદિતબ્બો. અપરે પન વદન્તિ-ખીણાસવા યદા દેવચ્છરા વણ્ણાદિકં અતિઇટ્ઠારમ્મણં આપાતમા ગચ્છતિ. તદા તત્થ અસુભાયવાફરન્તિ. અનિચ્ચતોવા ઉપસંહરન્તિ તત્થ અનિટ્ઠભૂતં અસુભ લક્ખણંવા અનિચ્ચલક્ખણંવા ઉપેક્ખા ક્રિય જવનાનં આરમ્મણં હોતિ. ન અતિઇટ્ઠારમ્મણભૂતં દેવચ્છરાવણ્ણાદિકં.

તથા યદા કુધિભકુટ્ઠસરીરાદિકં અતિઅનિટ્ઠારમ્મણં આપાતમાગચ્છતિ. તદા તત્થ મેત્તાયવા ફરન્તિ. ધાતુતોવા ઉપસંહરન્તિ. તત્થ ઇટ્ઠભૂતં અવેરતાવાદિલક્ખણમેવ સોમનસ્સક્રિયજવનાનં આરમ્મણં હોતિ. ન અતિઅનિટ્ઠભૂતં કુધિત કુટ્ઠસરીરાદિકં. તસ્મા તાનિ જવનાનિ કામવિપાકાનિવિય સબ્બદાપિ આરમ્મણાનુરૂપમેવ વેદનાયુત્તાનિ હોન્તીતિ. તં નયુજ્જતિ. ન હિ તાનિ લક્ખણાનિ દેવચ્છરાવણ્ણાદીહિ વિના વિસું લબ્ભન્તિ. તેહિ પન સહેવ લબ્ભન્તિ. તસ્મા યથા આનિસંસદસ્સનેન ભાવનાય પુબ્બાપરિયવિસેસદસ્સનેનચ ઉદ્ધુમાતકાદીસુ અતિ અનિટ્ઠેસુપિ સોમનસ્સુપ્પત્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તા. યથાચ મહા મોગ્ગલાનત્થેરસ્સ બુદ્ધસુબુદ્ધતાદસ્સનેન અત્તસમ્પત્તિદસ્સનેનચ અનિટ્ઠભૂતેપિ અટ્ઠિકઙ્કલિકપેતરૂપે સોમનસ્સુપ્પત્તિ પાળિયં વુત્તા. યથા ચ મહાકસ્સપત્થેરસ્સ તથારૂપેન ચિત્તાભિ સઙ્ખારેન કુટ્ઠિનો હત્થતો લદ્ધે અનિટ્ઠભૂતે પૂતિકુમ્માસેપિ સોમનસ્સુપ્પત્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તા. એવમેવં ઇધપિ અસુભફરણાદિકો ચિત્તાભિસઙ્ખારો અતિઇટ્ઠે ઉપેક્ખાજવનાનં અતિઅનિટ્ઠેચ સોમનસ્સજવનાનં ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયો હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. અયઞ્હિ આરમ્મણાનં ઇટ્ઠાનિટ્ઠભાવોનામ લોકિયમહાજનાનં ઇચ્છાવસેન સિદ્ધો હોતિ અગમ્ભીરો વિપલ્લાસધમ્માનં કિલેસાનઞ્ચ વત્થુભૂતો. યથાહ-તત્થ કતમં રૂપં હીનં. યં રૂપં તેસં તેસં સત્તાનં ઉઞ્ઞાતં અવઞ્ઞાતન્તિઆદિ. એત્થ હિ તેસં તેસં સત્તાનન્તિ એતેન આરમ્મણધમ્માનં ઇટ્ઠાનિટ્ઠભાવો નામ લોકિયમહાજન સમ્મુતિયા સિદ્ધોતિ દસ્સેતિ. તસ્મા યઞ્ચ અપ્પહીનવિપલ્લાસાનં લોકિયમહાજનાનં દેવચ્છરાવણ્ણા દીસુ અતિ ઇટ્ઠેસુ અતિઇટ્ઠાકારતો ગહણં. યઞ્ચ બુદ્ધવણ્ણા દીસુ અતિઇટ્ઠેસુ અનિટ્ઠાકારતો ગહણં. તદુભયંપિ તેસં વિપલ્લાસવસેનેવ હોતિ. યંપન પઞ્ઞવન્તાનં બુદ્ધસાવકાનં દેવચ્છરાવણ્ણાદીસુ અનિટ્ઠાકારતો ગહણં. યઞ્ચ બુદ્ધવણ્ણાદીસુ અતિઇટ્ઠાકારતો ગહણં. તદુભયંપિ પઞ્ઞાબલેનેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં.

[૧૩૪] યં પન વિભાવનિયં

‘‘કુસલાકુસલાનં પન અપ્પહીનવિપલ્લાસેસુ સન્તાનેસુ પવત્તિયા અતિઇટ્ઠેપિ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તઅનિટ્ઠાકારતો અનિટ્ઠેપિ ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તાકારતો ગહણં હોતીતિ’’ વુત્તં.

યઞ્ચ તત્થ

‘‘ખીણાસવાનં ચિત્તવિપલ્લાસાભાવેન ક્રિયજવનાનિપિ યથારમ્મણમેવ પવત્તન્તી’’તિ વુત્તં. તં વિચારેતબ્બમેવ.

યે હિ તે ધમ્મ ચક્ખુરહિતા હોન્તિ. તેયેવ વિપલ્લાસ વસેન ચિત્તવસાનુગા આરમ્મણવસાનુગાચ હોન્તીતિ કુસલા કુસલાનિયેવ યેભુય્યેન યથારમ્મણં પવત્તન્તિ. ન પન ક્રિય જવનાનિ. ન હિ ખીણાસવા લોકિયમહાજનસમ્મતેસુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ ચિત્તવસાનુગા આરમ્મણવસાનુગાચ હોન્તીતિ. યથાહ –

રૂપા સદ્દા ગન્ધા રસા, ફોટ્ઠબ્બાચ મનોરમા;

ઇટ્ઠધમ્મા અનિટ્ઠાચ, ન પવેધન્તિ પણ્ડિતાતિ.

તસ્મા સોમનસ્સ ક્રિય જવનાનન્તરંપિ તદારમ્મણાનિ સોમનસ્સુપેક્ખા વેદનાયુત્તાનિ એવ સિયું. તથા ઉપેક્ખાક્રિયજવનાનન્તરંપીતિ. મૂલટીકાયં પનેત્થ પટ્ઠાને-કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે વિપાકો તદારમ્મણતાઉપ્પજ્જતીતિ કુસલકુસલાનન્તરં એવ તદારમ્મણં વુત્તં. ન અબ્યાકતાનન્તરં નચ કત્થચિ ક્રિયાનન્તરં તદારમ્મણસ્સ વુત્તટ્ઠાનં દિસ્સતિ. વિજ્જમાનેચ તસ્મિં અવચને કારણંનત્થિ. ભવઙ્ગઞ્ચનામેતં નદિસોતોવિય પટિસોતગામિનાવં સવિપ્ફારિકં એવજવનં અનુબન્ધતીતિ યુત્તં. ન પન છળઙ્ગુપેક્ખાવતો ખીણાસવસ્સ સન્તવુત્તિક્રિયજવનં. તસ્મા ક્રિયજવનાનન્તરં તદારમ્મણવિધાનં ઉપપરિક્ખિતબ્બન્તિ વુત્તં. પટ્ઠાને પન કુસલત્તિકે પઞ્હા વારે આરમ્મણપચ્ચયવિભઙ્ગે તીસુ અબ્યાકતપદાવસાનવારેસુ સેક્ખપુથુજ્જનાનં તદારમ્મણમેવ પધાનં હોતિ. ન કુસલા કુસલજવનં. તસ્મા દ્વીસુપિ વારેસુ સેક્ખાવા પુથુજ્જનાવા કુસલં અનિચ્ચતો વિપસ્સન્તિ કુસલં અસ્સાદેન્તીતિઆદિકં વત્વા પુનચ કુસલે નિરુદ્ધે અકુસલે નિરુદ્ધે વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તં. અરહતો પન જવનંપિ તદારમ્મણંપિ પધાન મેવ હોતિ. તસ્મા અરહા કુસલં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સતિ ઇચ્ચેવ વુત્તં. નપન વુત્તં ક્રિયાબ્યાકતે નિરુદ્ધે વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતીતિ. યદિ ચેતં વુચ્ચેય્ય તદારમ્મણમેવ પધાનં કતંનામ સિયા. અવુત્તેપિચ તસ્મિં વિપસ્સતીતિ ઇમિના તદારમ્મણંપિ ગહિતમેવ હોતીતિ. તસ્મા યં વુત્તં પટ્ઠાને કુસલા.લ. ઉપ્પજ્જતીતિ કુસલાકુસલાનન્તરમેવ તદારમ્મણં વુત્તં. ન અબ્યાકતાનન્તરન્તિચ. વિજ્જમાનેચ તસ્મિં અવચને કારણં નત્થીતિ ચ વુત્તં. તં ન યુજ્જતિયેવ. અનન્તરપચ્ચયવિભઙ્ગેસુ પન કુસલં વુટ્ઠાનસ્સ અકુસલં વુટ્ઠાનસ્સ ક્રિયં વુટ્ઠાનસ્સાતિચ વિપાકધમ્મધમ્મા ખન્ધા વુટ્ઠાનસ્સ નેવવિપાક નાવિપાકધમ્મધમ્મા ખન્ધા વુટ્ઠાનસ્સાતિચ એવમાદિના ક્રિયજવનાનન્તરં ભવઙ્ગેન સહ તદારમ્મણસ્સપિ વુટ્ઠાનનામેન વુત્તટ્ઠાનં દિસ્સતિયેવ. તસ્મા યઞ્ચ વુત્તં ન કત્થચિ ક્રિયાનન્તરં તદારમ્મણસ્સ વુત્તટ્ઠાનં દિસ્સતીતિ. તંપિ ન યુજ્જતિયેવ. નચ છળઙ્ગુપેક્ખાવ તો ખીણાસવસ્સ સન્તવુત્તિપિ ક્રિયજવનં સવિપ્ફારિકં ન હોતિ. કુસલજવનસ્સ વિય તસ્સપિ ઓળારિકકાયવચી પયોગસમુટ્ઠા પનતોતિ.

[૧૩૫] વિભાવનિયં પન

ટીકાવાદસ્સ ઉત્તરં વદન્તેન યં વુત્તં ‘‘યદિ અબ્યાકતા નન્તરંપિ તદારમ્મણં વુચ્ચેય્ય. પરિત્તારમ્મણે વોટ્ઠબ્બના નન્તરંપિ તસ્સ પવત્તિં મઞ્ઞેય્યુન્તિ ક્રિયજવનાનન્તરં તદા રમ્મણં ન વુત્ત’’ન્તિ. તં ન સુન્દરં.

ન હિ પટ્ઠાને ઇમસ્મિં વુત્તે ઇદંનામ મઞ્ઞેય્યુન્તિ અવુત્તંનામ અત્થિ. ન ચ અરહા કુસલં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સતીતિઆદિના વિપસ્સનાચારવસેન વુત્તટ્ઠાને પઞ્ચદ્વારિક પરિત્તારમ્મણ વારપસઙ્ગો અત્થીતિ. દોમનસ્સ.લ. ઉપેક્ખા સહગતાનેવ ભવન્તિ. ન સોમનસ્સસહગતાનિ. કસ્મા, સોમનસ્સ દોમનસ્સાનં અઞ્ઞમઞ્ઞવિરુદ્ધત્તા. તેનેવ હિ પટ્ઠાને તેસં ઇતરીતરાનન્તરપચ્ચયતા નવુત્તાતિ. એત્થચ ક્રિયજવન દોમનસ્સજવનાન મેવ અનન્તરં તદારમ્મણ નિયમં દસ્સેન્તેન થેરેન ઇતરેસં કુસલાકુસલજવનાનં અનન્તરં પન તાદિસો નિયમો નત્થીતિ દસ્સિતો હોતિ. તસ્મા અટ્ઠન્નં કામકુસલાનં અટ્ઠન્નં લોભમૂલાનં દ્વિન્નં મોહમૂલાનન્તિ અટ્ઠારસન્નં જવનાનં અનન્તરં આરમ્મણાનુરૂપં સબ્બાનિ તદારમ્મણાનિ ભવઙ્ગાનિ ચ પવત્તન્તિ. યેભુય્યેન પન અકુસલજવનાનન્તરં તદારમ્મણં અહેતુકમેવ. દ્વિહેતુકજવનાનન્તરં દ્વિહેતુકમેવ. તિહેતુકજવનાનન્તરં તિહેતુકમેવાતિ અયં યેભુય્યનિયમો. યસ્સ પન દ્વિહેતુકાનિવા તિહેતુકાનિવા કુસલજવનાનિ બહુલં સમુદાચરન્તિ. તસ્સ કદાચિ અકુસલજવનેસુ જવિતેસુ અકુસલાનન્તરંપિ દ્વિહેતુકાનિવા તિહેતુકાનિવાતદારમ્મણાનિ પવત્તન્તિ. યસ્સ અકુસલજવનાનિ બહુલં સમુદાચરન્તિ. તસ્સ કદાચિ દ્વિહેતુકેસુવા તિહેતુકેસુવા કુસલજવનેસુ જવિતેસુ કુસલાનન્તરંપિ અહેતુકતદારમ્મણાનિ પવત્તન્તિ. વુત્તઞ્હેતં પટ્ઠાને-અહેતુકે ખન્ધે અનિચ્ચતો.લ. દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે સહેતુકો વિપાકો તદા રમ્મણતા ઉપ્પજ્જતિ. અહેતુકો વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતીતિ. એકાનિહિ તદારમ્મણાનિનામ પટિસન્ધિજનકેન એકેન કમ્મેન નિબ્બત્તાનિપિ નાનાવીથીસુ નાનાપ્પકારાનિ હોન્તિ. પવત્તિ વિપાકજનકેહિ પન નાનાકમ્મેહિ નિબ્બત્થેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ. તસ્માતિ યસ્મા દોમનસ્સાનન્તરં સોમનસ્સુપ્પત્તિ નામ નત્થિ, તસ્મા. સોમનસ્સપટિસન્ધિકસ્સાતિ ચતૂસુ સોમનસ્સમહા વિપાકેસુ એકમેકેન ગહિત પટિસન્ધિકસ્સ સત્તસ્સ. તદારમ્મણસમ્ભવોતિ તદારમ્મણુપ્પત્તિ કારણં. તદારમ્મણુપ્પત્તિ યેવવા. યંકિઞ્ચીતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠભૂતેસુ રૂપારમ્મણાદીસુ યંકિઞ્ચિ. પરિચિતપુબ્બન્તિ ઇમસ્મિં ભવેયેવ તઙ્ખણતો પુરિમખણેસુ ગહણ બહુલતા વસેન પરિચિતં. અભિણ્હસેવિતન્તિ અત્થો. પરિત્તારમ્મણન્તિ પરિત્તધમ્મભૂતં આરમ્મણં. આરબ્ભાતિ આલમ્બિત્વા. ઉપેક્ખાસહગત સન્તીરણન્તિ દ્વીસુ ઉપેક્ખાસહગતસન્તી રણેસુ ઇટ્ઠે કુસલવિપાકં અનિટ્ઠે અકુસલવિપાકં ઉપેક્ખા સહગત સન્તીરણં. યેસં પન પકતિયા ઇતરાનિ ચત્તારિ ઉપેક્ખાસહગત વિપાકાનિ બહુલં પવત્તન્તિ. તેસં તાનિપિ આગન્તુકભવઙ્ગં નહોન્તીતિ ન વત્તબ્બાનિ. અટ્ઠકથાયં પન મહાધમ્મરક્ખિતત્થેરવાદે યેભુય્યનિયમસોતે પતિતત્તા અકુસલજવનાનુરૂપં અહેતુકં ઉપેક્ખા સન્તીરણ દ્વય મેવ વુત્તં. તેનેવ હિ પરતો થેરવાદાનં વિચારિતટ્ઠાને અકુસલજવનાનન્તરં અહેતુક તદારમ્મણ મેવ દીપેન્તસ્સ તસ્સ થેરવાદસ્સ અપરિપુણ્ણવાદભાવં દસ્સેત્વા યદા કુસલજવનાનં અન્તરન્તરા અકુસલં જવતિ, તદા કુસલાવસાને આચિણ્ણ સદિસમેવ અકુસલાવસાને સહેતુકં તદારમ્મણં યુત્તન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. તદારમ્મણેચયુત્તે એતંપિ યુજ્જતિયેવ. તસ્મા છપિ ઉપેક્ખાસહગતવિપાકાનિ આગન્તુકભવઙ્ગં હોન્તિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થચ ઉપેક્ખાપટિસન્ધિકસ્સ તાવ અતિમહન્તાતિ વિભૂતેસુપિ બુદ્ધવણ્ણાદીસુ અભિઇટ્ઠારમ્મણેસુ દોમનસ્સં ઉપ્પાદેન્તસ્સ તદારમ્મણસમ્ભવો નત્થીતિ દોમનસ્સ જવનાનન્તરં ભવઙ્ગપાતોવ હોતિ. સોમનસ્સપટિસન્ધિકસ્સ પન સબ્બેસુપિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠભૂતેસુ મહન્તેસુ અવિભૂતેસુચ છળારમ્મણેસુ દોમનસ્સ ઉપ્પાદેન્તસ્સ નેવ તદારમ્મણસમ્ભવો અત્થિ. નચમૂલભવઙ્ગ સમ્ભવોતિ કત્વા દોમનસ્સાનન્તરં છસુ ઉપેક્ખાસહગતવિપાકેસુ યથારહં એકં આગન્તુક ભવઙ્ગભાવેન પવત્તતિ. તથા તસ્સેવ બુદ્ધવણ્ણાદીસુ અતિઇટ્ઠભૂતેસુ અતિમહન્તેસુ અતિવિભૂતેસુચ છળારમ્મણેસુવા મહગ્ગતપઞ્ઞત્તીસુવા દોમનસ્સં ઉપ્પાદેન્તસ્સાતિ. એત્થ ચ યસ્મા અભિધમ્મે ધાતુવિભઙ્ગે સબ્બધમ્મેસુવા પન પથમ સમન્નાહારોતિ વુત્તં. મહાહત્થિપદોપમ સુત્તેચ અજ્ઝત્તિ કઞ્ચેવ આવુસો ચક્ખુ અપરિભિન્નં હોતિ. બાહિરાચ રૂપાઆપાતં આગચ્છન્તિ. નોચ તજ્જો સમન્નાહારો હોતિ. નેવ તાવ તજ્જસ્સ વિઞ્ઞાણભાગસ્સ પાતુભાવો હોતિ. યતોચ ખો આવુસો અજ્ઝત્તિકઞ્ચેવ ચક્ખુ અપરિભિન્નં હોતિ. બાહિરાચ રૂપા આપાત માગચ્છન્તિ. તજ્જોચ સમન્નાહારો હોતિ. એવં તજ્જસ્સ વિઞ્ઞાણભાગસ્સ પાતુભાવો હોતિ. અજ્ઝત્તિકઞ્ચેવ આવુસો સોતં.લ. ઘાનં.લ. જિવ્હા.લ. કાયો.લ. મનો અપરિભિન્નો હોતિ. બાહિરાચ ધમ્મા આપાતં આગચ્છન્તિ. નોચ તજ્જો સમન્નાહારો હોતિ. નેવ તાવ તજ્જસ્સ વિઞ્ઞાણભાગસ્સ પાતુભાવો હોતિ. યતોચ ખો આવુસો અજ્ઝત્તિકોચેવ મનો અપરિભિન્નો હોતિ. બાહિરાચ ધમ્મા આપાતં આગચ્છન્તિ. તજ્જોચ સમન્નાહારો હોતિ. એવં તજ્જસ્સ વિઞ્ઞાણભાગસ્સ પાતુભાવો હોતીતિ વુત્તં. તસ્મા વીથિચિત્તાનિનામ આવજ્જનેનવિનાનઉપ્પજ્જન્તિ. સચે આવજ્જનેન ધમ્મતોવા કાલભોવા યંયં નિયમેત્વા આવજ્જિતં હોતિ. તં તદેવ તાનિપિ ગણ્હન્તિ. યદિ અનિયમેત્વા યંકિઞ્ચિ આવજ્જિતં હોતિ. તાનિપિ આવજ્જિ તપ્પકારમેવ ગણ્હન્તિ. ન પન એકાવજ્જન વીથિયં સબ્બાનિ વીથિચિત્તાનિ આવજ્જનેનવા અઞ્ઞમઞ્ઞંવા ધમ્મતોવા કાલતોવા ભિન્ના લમ્બણાનિ હોન્તીતિ વેદિતબ્બન્તિ.

એત્થ સિયા. યદિ ચે તં આગન્તુકભવઙ્ગં એકવીથિયં આદિમ્હિ આવજ્જનેન આવજ્જિતં આરમ્મણં અગહેત્વા અઞ્ઞં યં કિઞ્ચિ પરિચિતપુબ્બં પરિત્તારમ્મણં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતિ. એવં સતિ નિરાવજ્જનંનામ એતં સિયા. આવજ્જનાદીહિચ સદ્ધિં ધમ્મતો કાલતો ચ ભિન્નારમ્મણંનામ સિયાતિ. સચ્ચં, યથા પન મગ્ગવીથિયં ગોત્રભુવોદાનાનિ ફલસમાપત્તિવીથિયં ફલાનિ નિરોધતો વુટ્ઠહન્તસ્સચ ફલચિત્તં નિરાવજ્જનમેવ હોન્તિ ભિન્નારમ્મણઞ્ચ. એવમેતસ્સપિ નત્થિ નિરાવજ્જનતાય ભિન્નારમ્મણતાયચ દોસોતિ. યઞ્ચ એકસ્મિંભવે ભવઙ્ગસ્સ પટિસન્ધિયા સહ ધમ્મતોચ આરમ્મણ તોચ અભિન્નત્તં તત્થ તત્થ વુત્તં. તંપિ મૂલભવઙ્ગં સન્ધાય વુત્તં. ઇદઞ્ચ આગન્તુકભવઙ્ગન્તિ નત્થિ દોસોતિ. તમનન્તરિત્વાતિ તં આગન્તુકભવઙ્ગં અત્તનો અનન્તરપચ્ચયં કત્વા. વદન્તિ આચરિયા. પાળિયં પન મહાઅટ્ઠકથાયંચ એતં વિધાનં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. કામાવચરજવનાવસાનેયેવ તદારમ્મણં ઇચ્છન્તિ. ન મહગ્ગતાનુત્તરજવનાવસાને. કસ્મા ઇતિ ચે. કામાવચર જવનાનં એવ સવિપ્ફન્દનત્તા. ઇતરેસઞ્ચ અવિપ્ફન્દનત્તા.

[૧૩૬] વિભાવનિયં પન

‘‘કામતણ્હા નિદાન કમ્મનિબ્બત્તત્તા’’તિ કારણં વુત્તં. તં અકારણં.

અપિચ અભિઞ્ઞાવજ્જિતાનિ મહગ્ગતાનુત્તરજવનાનિ અપરિત્તારમ્મણાનિ હોન્તિ. તદારમ્મણાનિ પન પરિત્તારમ્મણાનેવાતિ નતેસં અવસાને તદારમ્મણુપ્પત્તિ પસઙ્ગો અત્થિ. અભિઞ્ઞાજવનાનિચ કાનિચિ પરિત્તારમ્મણાનિપિ સન્તતરાનિ હોન્તીતિ તેસંપિ અવસાને તદુપ્પત્તિ નત્થિયેવાતિ.

[૧૩૭] એતેન

અજનકત્તા જનક સમાનત્તાભાવતોતિઆદિપિ પટિક્ખિત્તં હોતિ.

કામાવચરસત્તાનંએવ તદારમ્મણં ઇચ્છન્તિ. ન રૂપારૂપસત્તાનં. ન હિ તેસુ ઉપ્પન્નાનં પરિત્તારમ્મણાનંપિ કામાવચરજવનાનં અવસાને તદારમ્મણુપ્પત્તિ અત્થિ. તદારમ્મણૂપ નિસ્સયસ્સ કામ ભવઙ્ગસ્સ અભાવતો મહગ્ગત ભવઙ્ગસ્સ ચ સન્ત તરસ્સ તદારમ્મણ કિચ્ચા ભાવતોતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણ સોત વિઞ્ઞાણાનિ પન રૂપસત્તાનં ચક્ખુસોતઇન્દ્રિય પવત્તિઆનુભાવતો સમ્પટિચ્છનસન્તીરણાનિચ દ્વારવીથિભેદે ચિત્તનિયમસિદ્ધિતો રૂપસત્તેસુ પવત્તન્તિ યેવાતિ. કામાવચરધમ્મેસ્વેવ આરમ્મણભૂતેસુ તદારમ્મણં ઇચ્છન્તિ, ન મહગ્ગતાનુત્તરપઞ્ઞત્તિધમ્મેસુ. એકન્તપરિત્તારમ્મણત્તા તદારમ્મણાનં. તેસં પન એકન્તપરિત્તા રમ્મણભાવે કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવાતિ.

[૧૩૮] વિભાવનિયં પન

‘‘અપરિચિતત્તા’’તિ કારણં વુત્તં. તં અકારણં.

ચિત્તઞ્હિ નામ વિકપ્પબલેવા અપ્પનાપત્તભાવનાકમ્મવિસેસે વા સતિ નિબ્બાને વિય અપરિચિતેપિ આરમ્મણે પવત્તતિયેવાતિ.

[૧૩૯] યઞ્ચ વિભાવનિયં

‘‘કામતણ્હાયત્તકમ્મજનિતત્તાપી’’તિ કારણં વુત્તં. તંપિ હેટ્ઠા પટિક્ખિત્તમેવ. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં કિંવા એતાય યુત્તિચિન્તાયાતિ વત્વા સબ્બાનિ વિભાવનિયં વુત્ત કારણાનિ પટિક્ખિત્તાનીતિ.

કામે જવન સત્તાલમ્બણાનં નિયમેસતીતિ કામભૂમિપરિયાપન્નાનં જવનાનં સત્તાનં આરમ્મણાનઞ્ચ વસેન તિવિધે નિયમે સતિ. વિભૂતે તિમહન્તેચ તદારમ્મણમીરિતન્તિ એતેન તદારમ્મણંનામ પવત્તમાનં વિભૂતારમ્મણેવા અતિમહન્તારમ્મણે વા પવત્તતીતિ અયમેવ નિયમો દસ્સિતો. ન પન યત્થ તદા રમ્મણં પવત્તતિ. એતદેવ વિભૂતઞ્ચ અતિમહન્તઞ્ચ નામાતિ નિયમો. તસ્મા ઉળારકમ્મનિબ્બત્તાનં સુવિસદવત્થુકાનં રૂપબ્રહ્માનં ઉપ્પન્નાવીથિયો યેભુય્યેન વિભૂતારમ્મણાએવ અતિમહન્તા રમ્મણાએવચ હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. કેચિ પન ઇમમત્થં અસલ્લક્ખેત્વા રૂપારૂપભૂમીસુ વિભૂતારમ્મણવીથિયો અતિમહન્તારમ્મણવીથિયોચ નલબ્ભન્તીતિ વદન્તિ. [તદારમ્મણનિયમો].

૧૪૦. જવનેસુચાતિ ચસદ્દો પન સદ્દત્થો. છક્ખત્તુ મેવવા જવન્તિ. પકતિકાલેપિ આરમ્મણસ્સ દુબ્બલભાવે સતીતિ અધિપ્પાયો. અટ્ઠકથાયંપિ હિ પકતિકાલે આરમ્મણદુબ્બ લટ્ઠાનેએવ કામાવચરજવનાનં છક્ખત્તું પવત્તિ વુત્તાતિ. કેચિ પન છક્ખત્તુન્તિ ઇદં મુચ્છાકાલવસેન વુત્તન્તિ મઞ્ઞન્તિ. મન્દવત્તિયન્તિ મરણાસન્નકાલે બહુચિત્તક્ખણાતીતકસ્સ વત્થુસ્સ દુબ્બલત્તા ઇતરકાલેસુચ મુદુતરભાવેન કેનચિ ઉપદ્દુત ભાવેન અજ્ઝોત્થટભાવેનચ વત્થુસ્સ દુબ્બલત્તા તન્નિસ્સિતાનં જવનાનં મન્દીભૂતવેગતા વસેન પવત્તિકાલે. મરણકાલાદીસૂતિ મરણાસન્નકાલે મુચ્છાકાલે વિસઞ્ઞિભૂત કાલે અતિતરુણકાલેચ, તત્થ મુચ્છાકાલોનામ અસય્હ રૂપેહિ દુક્ખધમ્મેહિ અતિભૂતાનં અધિમત્તતો કરજકાયસ્સ વિહઞ્ઞપ્પત્તિકાલો. વિસઞ્ઞિ ભૂતકાલોનામ પીતિવેગેનવા નિદ્દાભિભૂતતાયવા યક્ખગહણેનવા સુરામદાદિ વસેનવા પકતિસઞ્ઞાય વિગતકાલો. અતિતરુણકાલોનામ ગબ્ભગતસ્સવા સમ્પતિજાતસ્સવા દારકસ્સ અજ્ઝત્ત વત્થૂનં અતિમુદુકાલો. તાદિસેસુ હિ કાલેસુ અન્તરન્તરા છદ્વારિકવીથિયો પવત્તમાનાપિ યેભુય્યેન પરિપુણ્ણજવનવારા ન પવત્તન્તિ. દ્વત્તિવોટ્ઠબ્બનિકાવા ચતુપઞ્ચજવનિકાએવવા પવત્તન્તીતિ. એત્થચ દ્વત્તિવોટ્ઠબ્બનિકવારા અટ્ઠકથાયં વુત્તા. ચતુપઞ્ચ જવનિકવારા મૂલટીકાયં વુત્તા. પઞ્ચવારમેવાતિ ઇદં પન મરણા સન્નકાલવસેન વુત્તં. નમુચ્છાકાલાદિવસેન. તઞ્ચ ખોપાકતિકસત્તાનં વસેનેવ. યે પન ઝાનસમનન્તરંવા પચ્ચવેક્ખણ સમનન્તરંવા અભિઞ્ઞાસમનન્તરંવા ચવન્તિવા પરિનિબ્બાયન્તિવા. તેસં ઝાનાદીનિયેવ પઞ્ચવારતો અધિકાનિવા ઊનાનિવા મરણા સન્નજવનાનિનામ હોન્તીતિ દટ્ઠબ્બં. અયઞ્ચ અત્થો ઉપરિ મરણુપ્પત્તિયં આવિભવિસ્સતીતિ. ભગવતો પન યમકપાટિહારિય કાલાદીસૂતિ એત્થ અઞ્ઞેસંપિ મહામોગ્ગલાનત્થેરાદીનં એવરૂપો લહુપ્પવત્તિકાલો આદિસદ્દેન સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો. વુત્તઞ્હિ વિસુદ્ધિમગ્ગે અયં પન મત્થકપત્તા વસી ભગવતો યમકપાટિહારિયે લબ્ભતિ. અઞ્ઞેસંવા એવરૂપે કાલેતિ. સકલેન પન વાક્યેન થપેત્વા યમકપાટિહારિયસદિસં લહુક પવત્તિકાલં અઞ્ઞસ્મિં કાલે ભગવતોપિ છવા સત્તવા પચ્ચવેક્ખણચિત્તાનિ પવત્તન્તિ. અઞ્ઞેસં પન વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ. ચત્તારિ પઞ્ચવા પચ્ચવેક્ખણચિત્તાનિ ભવન્તીતિ એત્થપિ ભગવતોપિ લહુકપ્પવત્તિયં પઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણચિત્તાનિ ભવન્તિ. લહુકતરપવત્તિયં ચત્તારીતિ અત્થોપિ યુજ્જતિયેવ.

વિભાવનિયં પન

ભગવતો ચત્તારિ અઞ્ઞેસં પઞ્ચપીતિ યુત્તં વિય દિસ્સતીતિ વુત્તં.

તત્થ યમકપાટિહારિયં કરોન્તો ભગવા અગ્ગિક્ખન્ધઉદક ધારાદીનં દ્વિન્નં દ્વિન્નં પાટિહારિયાનં પવત્તનત્થં પથમં તેજોકસિણે પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિ. તતો દ્વે ઝાનઙ્ગાનિ પચ્ચવેક્ખિ. તતો ઉપરિમકાયતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતૂતિ અધિટ્ઠાસિ. તતો તસ્મિંયેવ કસિણે અભિઞ્ઞં સમાપજ્જિ. અભિઞ્ઞાવસેન ઉપરિમકાયતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ. તતો આપોકસિણે પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિ. તતો દ્વે ઝાનઙ્ગાનિ પચ્ચવેક્ખિ. તતો હેટ્ઠિમકાયતો ઉદકધારા પવત્તન્તૂતિ અધિટ્ઠાસિ. તતો તસ્મિંયેવ કસિણે અભિઞ્ઞં સમાપજ્જિ. અભિઞ્ઞાવસેન હેટ્ઠિમ કાયતો ઉદકધારા પવત્તન્તિ. સેસયમકેસુપિ એસેવ નયો. એત્થચ લહુકપ્પવત્તિયા ઇચ્છિતત્તા દ્વે દ્વે પચ્ચવેક્ખણવારા ચતુપઞ્ચજવનિકાએવ ભવન્તિ. દ્વિન્નઞ્ચ જવનવારાનં અન્તરા દ્વે એવ ભવઙ્ગાનિ ભવન્તિ. તાનિચ દ્વે પાટિહારિયાનિ પસ્સન્તાનં એકપ્પહારેનેવ પવત્તાનિ વિય પઞ્ઞાયન્તીતિ. એતરહિ પન કેચિ આદિકમ્મિકજ્ઝાનપચ્ચવેક્ખણેસુપિ ચત્તારિ પઞ્ચવાજવનાનિ વદન્તિ. આદિકમ્મિકસ્સાતિ યોગકમ્મસિદ્ધિયા આદિમ્હિ નિયુત્તસ્સ. પથમં ઉપ્પન્ના અપ્પના પથમકપ્પના. તસ્સં પથમકપ્પનાયં. આદિકમ્મિકઅપ્પનાવીથિયન્તિ અત્થો. તદા હિ સબ્બાનિપિ મહગ્ગતજવનાનિ પુન આસેવનાભાવતો પરિદુબ્બલાનિ હોન્તીતિ એકવારમેવ જવન્તીતિ. અભિઞ્ઞાજવનાનિ પન ઇદ્ધિવિકુબ્બનાદિ. કિચ્ચસિદ્ધિયાએવ પયુત્તાનીતિ કિચ્ચસિદ્ધિતો પરં કત્તબ્બાભાવતો આદિકમ્મિકકાલેપિ વસીભૂતકાલેપિ એકવારમેવ જવન્તીતિ વુત્તં અભિઞ્ઞાજવનાનિચ સબ્બદાપીતિ. યથાચ અભિઞ્ઞાજવનાદિ એવં મગ્ગજવનાનિપિ તં તં કિલેસપ્પહાનકિચ્ચસિદ્ધિતો પરં કત્તબ્બા ભાવતો એકવારમેવ જવન્તીતિ વુત્તં ચત્તારો પન.લ. એક ચિત્તક્ખણિકાવાતિ. અથવા, મગ્ગચેતનાય અનન્તરિકફલત્તા સકિં ઉપ્પન્નેયેવ મગ્ગે ફલસ્સવારો આવતોતિ નત્થિ મગ્ગચિત્તસ્સ પુનુપ્પત્તિયા ઓકાસોતિ વુત્તં ચત્તારો પન.લ. એકચિત્તક્ખણિકાવાતિ. જવનુપ્પત્તિયા પકતિયા સત્તક્ખુપરમત્તા મન્દસ્સ પઞ્ચમં ઉપ્પન્નમગ્ગતો પરં દ્વે ફલચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તિક્ખસ્સ ચતુત્થં ઉપ્પન્નમગ્ગતો પરં તીણીતિ વુત્તં તતો પરં.લ. ઉપ્પજ્જન્તીતિ. નિરોધસમાપત્તિકાલે પન પુબ્બભાગેયેવ તાદિ સસ્સ પયોગાભિસઙ્ખારસ્સ કતત્તા દ્વિન્નં વારાનં ઉપરિ ચિત્તપ્પવત્તિ નત્થીતિ વુત્તં નિરોધ.લ. જવતીતિ. એત્થચ દ્વિક્ખત્તુન્તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠ નિદ્દેસવસેન વુત્તં. એકંવા દ્વેવા ચિત્તવારે અતિક્કમિત્વા અચિત્તકો હોતીતિ હિ વુત્તં. ચતુત્થારુપ્પજવનન્તિ અનાગામિનો કુસલભૂતં અરહતો ક્રિયભૂતં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા યતન જવનં. વુટ્ઠાનકાલેચ નિરોધસ્સ નિસન્દમત્તત્તા એકવારમેવ વજનં પવત્તતીતિ વુત્તં વુટ્ઠાનકાલેચાતિઆદિ. તત્થ અનાગામિ ફલંવા અરહત્તફલંવાતિ અનાગામિફલેવા અરહત્તફલેવા. ભાવેન ભાવલક્ખણે હેતં પચ્ચત્તવચનં. તેનાહ નિરુદ્ધેતિ. સબ્બત્થાપિ સમાપત્તિવીથિયન્તિ ઝાનસમાપત્તિ ફલસમાપત્તિવસેન સકલાયપિ સમાપત્તિવીથિયં. ભવઙ્ગસોતોવિય વીથિનિય મો નત્થીતિ ઇદં ચિણ્ણવસીભૂતકાલં સન્ધાય વુત્તં. અકતા ધિકારસ્સ પન ઝાનસમાપત્તિયં આદિતો પટ્ઠાય દ્વે તીણિ ચત્તારીતિઆદિના ઝાનજવનાનિ અનુક્કમેન વદ્ધમાનાનિ પવત્તન્તિ. કતા ધિકારાનં પન મહાપુરિસજાતિકાનં પટિલદ્ધકાલતો પટ્ઠાય ચિણ્ણવસીભાવાનેવ હોન્તિ. તથા ફલજવનાનિચ સબ્બેસંપિ ફલટ્ઠાનન્તિ દટ્ઠબ્બં. બહૂનિપીતિ પિસદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેન આદિકમ્મિકકાલાદીસુ એકવારાદિવસેનપિ અવસેસાનં પવત્તિં સમ્પિણ્ડેતીતિ. [જાનનિયમો].

૧૪૧. એવં પુબ્બાપરનિયામવસેન વીથિચિત્તાનં પવત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પુગ્ગલભેદવસેન ભૂમિભેદવસેનચ તેસં પવત્તિં દસ્સેન્તો દુહેતુકાનન્તિઆદિમાહ. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસહગતા દ્વે હેતુયો એતેસન્તિ દુહેતુકા. ચતૂહિ ઞાણવિપ્પ યુત્તમહાવિપાકેહિ ગહિતપટિસન્ધિકા. દ્વીહિ પન અહેતુક વિપાકેહિ ગહિત પટિસન્ધિકા અહેતુકા નત્થિ પટિસન્ધિહેતુ એતેસન્તિ કત્વા. તેસં દ્વિન્નંપિ વિપાકાવરણસબ્ભાવતો મહગ્ગ તજ્ઝાનાનિપિ તાવ નુપ્પજ્જન્તિ. કુતો લોકુત્તરાનિ. ક્રિયજવનાનિ પન ખીણાસવાનમેવ આવેનિક ભૂતાનીતિ વુત્તં ક્રિયજવનાનિ ચેવઅપ્પનાજવનાનિચ ન લબ્ભન્તીતિ. તત્થ વિપાકા વરણં નામ અહેતુક પટિસન્ધિકતા દ્વિહેતુક પટિસન્ધિકતાચ. તથા ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકાનિચ સુગતિયન્તિ સુગતિ ભવે પરિયાપન્નાનં તેસં દ્વિન્નં તથા ઞાણમ્પયુત્તમહાવિપાકાનિચ ન લબ્ભન્તીતિ અત્થો. એત્થચ સુગતિયન્તિ એતેન દુગ્ગતિપરિયાપન્ને અહેતુક પુગ્ગલે નિવત્તેતિ. ન હિ તેસં ઇમસ્મિં વાક્યે ઇતરેસં અનુઞ્ઞાતાનિ ઞાણવિપ્પયુત્તવિપાકાનિપિ લબ્ભન્તીતિ. તેનાહ દુગ્ગતિ યં પનાતિઆદિ. તત્થ દુગ્ગતિયં પરિયાપન્નાનં અહેતુકાનં ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકાનિચ ઞાણવિપ્પયુત્તાનિ મહાવિપાકાનિચ ન લબ્ભન્તીતિ પરિપુણ્ણ યોજના દટ્ઠબ્બા. એત્થ સિયા. કસ્મા પનેત્થ સુગતિપરિયાપન્નાનં અહેતુકાનં ચત્તારિ ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકાનિ દુગ્ગતિપરિયાપન્નાનઞ્ચ અટ્ઠપિ સહેતુક મહાવિપાકાનિ ન લબ્ભન્તીતિ વુત્તં. નનુ પટ્ઠાને સહેતુકં ભવઙ્ગં અહેતુકસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વુત્તં. એત્થ હિ એકસ્મિં ભવે એકસ્સ સત્તસ્સ કદાચિ સહેતુકં ભવઙ્ગં કદાચિ અહેતુકં ભવઙ્ગન્તિ એવં મૂલભવઙ્ગે પવત્તિભેદો નત્થીતિ કત્વા સહેતુકં ભવઙ્ગન્તિ ઇદં તદારમ્મણસઙ્ખાતં આગન્તુકભવઙ્ગં સન્ધાય વુત્તન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. સહેતુકન્તિચ સામઞ્ઞવચનત્તા દ્વિહેતુકં તિહેતુકઞ્ચ તદારમ્મણં વિઞ્ઞાતબ્બં હોતિ. અહેતુકસ્સ ભવઙ્ગસ્સાતિ ઇધ પન તસ્સ તદારમ્મણસ્સ અનન્તરં ઉપ્પન્નં મૂલભવઙ્ગમેવ અધિપ્પેતં. ઇધપિ સામઞ્ઞવચનત્તા દ્વીસુ અ- અહેતુકભવઙ્ગેસુ યંકિઞ્ચિ ગહેતબ્બમેવાતિ. તસ્મા દ્વિન્નં અહેતુકાનંપિ અટ્ઠસહેતુક તદારમ્મણાનિપિ લબ્ભમાનાનિએવ સિયું. દુહેતુકાનં પન વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ. વુચ્ચતે, અહેતુ કેસુ તાવ દુગ્ગતિપરિયાપન્નાનં સહેતુકતદારમ્મણસમ્ભવો સબ્બઅટ્ઠકથાસુ પટિક્ખિત્તો. તસ્મા અહેતુકસ્સ ભવઙ્ગસ્સાતિ ઇદં કુસલવિપાકભૂતં અહેતુકભવઙ્ગં સન્ધાય વુત્તન્તિ યુત્તં. અયઞ્હિ પટ્ઠાને ધમ્મતા. યદિદં યથાલાભગહણન્તિ. ઇતરથા સબ્બઅટ્ઠકથાવિરોધો સિયાતિ. યથાચ કુસલાનં યોગસાધનીયત્તા પવત્તિયંપિ યોગકમ્મવસેન ઞાણયોગો હોતિ. ન તથા વિપાકાનં. તેસં પન અયોગસાધની યત્તા પવત્તિયં ભવઙ્ગઞાણસઙ્ખાતેન ઉપનિસ્સયઞ્ઞાણેન વિના ઞાણયોગો ન સમ્ભવતિ. તસ્મા સહેતુકં ભવઙ્ગન્તિ ઇધપિ ઞાણવિપ્પયુત્તભૂતં સહેતુકતદારમ્મણમેવ ગહેતું યુત્તન્તિ કત્વા દ્વિહેતુકાનં અહેતુકાનઞ્ચ ઞાણસમ્પયુત્તતદારમ્મણ પટિક્ખેપો થેરેન કતોતિ. આચરિયબુદ્ધદત્તત્થેરેન પન યેન વિપાકચિત્તેન પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ. તેન સદિસં વા તતો હીનં વા તદારમ્મણં તેસં સમ્ભવતિ. ન પણીતન્તિ કત્વા દ્વિન્નંપિ અહેતુકાનં અટ્ઠમહાવિપાકાનિ પટિક્ખિપિત્વા સત્તતિંસચિત્તપટિ લાભો વુત્તો. સો પન યથા વુત્તપટ્ઠાનપાળિયા વિરુજ્ઝતિ. અપરે પન યથા અહેતુકાનં સુગતિપરિયાપન્નાનં દ્વિહેતુક તદારમ્મણં હોતિ. એવં દ્વિહેતુકાનંપિ તિહેતુકતદારમ્મણં સમ્ભવતીતિ વદન્તિ. તં યુત્તંવિય દિસ્સતિ. અટ્ઠકથાયઞ્હિ કત્થચિ તેસં દ્વિન્નંપિ અવિસેસેન અટ્ઠમહાવિપાકપવત્તિ વુત્તાતિ. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણ સહગતા તયો હેતૂ એતેસન્તિ તિહેતુકા. તે પન કામરૂપારૂપવસેન તિવિધા હોન્તિ. પુથુજ્જનો અટ્ઠઅરિયાચાતિ નવવિધા. તેસુ ખીણાસવાનં કુસલાકુસલ જવનાનિચ નલબ્ભન્તિ. સબ્બસો અનુસયપહાનેન સબ્બેસં કુસલાકુસલાનં સહ નિરુદ્ધત્તા અનુસય પટિબદ્ધો હિ તેસં તબ્ભાવોતિ. તથાસદ્દો પક્ખન્તરત્થો. અપરિનિટ્ઠિતસિક્ખાકિચ્ચતાય સિક્ખનસીલયુત્તા સત્તઅરિયા સેક્ખાનામ. ઇધ પન તયો હેટ્ઠિમફલટ્ઠા અધિપ્પેતા. તેસઞ્હિ આદિતો સોતાપત્તિમગ્ગેનેવ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનં પહીનત્તા તં સહગતાનિ પઞ્ચજવનાનિ નલબ્ભન્તીતિ. અનાગામિપુગ્ગલાનં પન પટિઘજવનાનિચ ન લબ્ભન્તિ. અનાગામિમગ્ગેન પહીનત્તા. મગ્ગસ્સ પન એકચિત્તક્ખણિકત્તા. ચતુન્નં મગ્ગટ્ઠાનં પચ્ચેકં યથાસકં મગ્ગજવનાનિએવ લબ્ભન્તિ. ઉપરિમાનઞ્ચ ફલાનં હેટ્ઠિમેહિ પુગ્ગલેહિ અનમિગતત્તા હેટ્ઠિમાનઞ્ચ ઉપરિમેસુ પુગ્ગલન્તરેસુ અનુપ્પજ્જનતો ચતુન્નં ફલટ્ઠાનંપિ પચ્ચેકં યથાસકં ફલજવનાનિએવ લબ્ભન્તીતિ વુત્તં લોકુત્તર.લ. સમુપ્પજ્જન્તીતિ. એત્થચ ઉપરિમગ્ગે આગતે હેટ્ઠિમમગ્ગાનુભાવસ્સ સબ્બસો પટિપસ્સદ્ધિવસેન ઉપરિમાનં પુગ્ગલન્તરતાસિદ્ધિ વેદિતબ્બાતિ. ઇદાનિ તેસં તેસં પુગ્ગલાનં પારિસેસતો લબ્ભમાનવીથિચિત્તાનિ દસ્સેતું ગાથમાહ. પરિનિટ્ઠિ તસિક્ખાકિચ્ચત્તા નત્થિ સિક્ખિતબ્બકિચ્ચં એતેસન્તિ અસેક્ખા. ખીણાસવા. તેસં તેવીસતિકામવિપાક વીસતિક્રિય અરહત્તફલ વસેન ચતુચત્તાલીસ વીથિચિત્તાનિ સમ્ભવા યથાસમ્ભવં ઉદ્દિસે. સત્તન્નં સેક્ખાનં દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાજવનવજ્જિતાનં સત્તન્નં અકુસલાનં એકવીસતિયા કુસલાનં તેવીસતિયા કામવિપાકાનં તિણ્ણં હેટ્ઠિમફલાનં આવજ્જનદ્વયસ્સચ વસેન છપઞ્ઞાસ વીથિચિત્તાનિ સમ્ભવા ઉદ્દિસે. અવસેસાનં ચતુન્નં પુથુજ્જનાનં કામવિપાક લોકિયકુસલાકુલાવજ્જન દ્વયવસેન ચતુપઞ્ઞાસ વીથિચિત્તાનિ સમ્ભવા ઉદ્દિસેતિ યોજના. પુગ્ગલ ભેદેન વીથિચિત્તાનં ભેદો પુગ્ગલભેદો.

૧૪૨. સબ્બાનિપિ વીથિચિત્તાનિ ઉપલબ્ભન્તિ પુગ્ગલાનં દ્વારાનઞ્ચ એત્થેવ પરિપુણ્ણસમ્ભવતો. યથારહન્તિ તં તં ભૂમિપુગ્ગલાનં ઉપ્પત્તિઅરહાનુરૂપં. રૂપાવચરભૂમિયં વજ્જિતબ્બેસુ સોળસવીથિ ચિત્તેસુ છન્નં ચિત્તાનં ઉપરિવાક્યે વુચ્ચમાનત્તા પટિઘજવન તદારમ્મણ વજ્જિતાનીતિ વુત્તં. અરૂપાવચરભૂમિયં પથમમગ્ગ રૂપાવચરહસન હેટ્ઠિમારુપ્પવજ્જિતાનિ પટિઘજવન તદારમ્મણવજ્જિતાનિચ વીથિ ચિત્તાનિ લબ્ભન્તીતિ યોજના. એત્થાપિ વજ્જિતબ્બેસુ અટ્ઠતિંસ વીથિચિત્તેસુ સોળસન્નં ચિત્તાનં ઉપરિવુચ્ચમાનતા દટ્ઠબ્બા. સબ્બત્થાપીતિ સબ્બાસુપિ રૂપારૂપભૂમીસુ. તંતં પસાદરહિતાનં તંતંદ્વારિકવીથિચિત્તાનિ ન લબ્ભન્તેવાતિ રૂપાવચરભૂમિયં તાવ ઘાનાદિત્તયં નત્થીતિ ઘાનજિવ્હાકાયપસાદ રહિતાનં રૂપીબ્રહ્માનં ઘાન જિવ્હાકાયદ્વારિકાનિ છ વીથિચિત્તાનિ નલબ્ભન્તેવ. યાનિ સન્ધાય છન્નં ચિત્તાનં ઉપરિવાક્યે વુચ્ચમાનત્તાતિ હેટ્ઠા વુત્તં. અરૂપભૂમિયં પન પઞ્ચપિ પસાદા નત્થીતિ પઞ્ચદ્વારિકાનિ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણ મનોધા તુત્તિક સન્તીરણત્તયવસેન સોળસવીથિચિત્તાનિ નલબ્ભન્તેવ. યાનિ સન્ધાય સોળસન્નં ચિત્તાનં ઉપરિ વુચ્ચમાનતાતિ વુત્તં. કામભૂમિયં પન તંતં પસાદરહિતતા જચ્ચન્ધાદીનં વસેન યો જેતબ્બા. કામે અસીતિ વીથિચિત્તાનિ યથારહં લબ્ભરે લબ્ભન્તિ. રૂપે ચતુસટ્ઠિ તથા યથારહં લબ્ભરે. અરૂપે દ્વે ચત્તાલીસ યથારહં લબ્ભરેતિ યોજના. એત્થચ બ્રહ્મલોકેવા ઉપરિ છકામાવચર દેવલોકેસુવા અનિટ્ઠારમ્મણાનિ નામ નત્થિ. તસ્મા રૂપાવચરભૂમિયં ચતુન્નં અકુસલવિપાકાનં લબ્ભમાનતાવચનં તત્થ ઠત્વાવા ઇધ આગન્ત્વાવા ઇધ અનટ્ઠેહિ રૂપસદ્દેહિ સમાગચ્છન્તાનં વસેન દટ્ઠબ્બં. કેચિ પન ઇધ આગતાનંયેવ બ્રહ્માનં અનિટ્ઠારમ્મણસમાયોગો હોતીતિ થાનિ ચત્તારિ રૂપભૂમિયં લદ્ધાનિનામ ન હોન્તિ. તસ્મા તત્થ સટ્ઠિયેવ વીથિચિત્તાનીતિ વદન્તિ. તં ન યુજ્જતિ. ઇધ આગતાનંયેવ ઉપ્પન્નાનિપિ બ્રહ્મત્તભાવે ઉપ્પન્નત્તા બ્રહ્મલોકે ઉપ્પન્નાનિ ઇચ્ચેવ વત્તબ્બત્તા. નચ તત્થ ઠિતાપિ ઇધ અનિટ્ઠાનિ નગણ્હન્તિ. દૂરેપિ આરમ્મણં ગહેતું સમત્થત્તા બ્રહ્માનન્તિ.

[૧૪૦] યઞ્ચ વિભાવનિયં

તસ્સ વાદસ્સ પટિક્ખિપનત્થં વુત્તં ‘‘ઇધ પન તત્થ ઠત્વાપિ ઇમં લોકં પસ્સન્તાનં અનિટ્ઠારમ્મણસ્સ અસમ્ભવો ન સક્કા વત્તુ’’ન્તિ. તેન તત્થ ઠત્વા ઇમં લોકં પસ્સન્તાનં ઉપ્પન્નાનિ તાનિ ચત્તારિ ચિત્તાનિ તત્થ લદ્ધાનિનામ હોન્તિ. ઇધ આગતાનં ઉપ્પન્નાનિ ઇધ લદ્ધાનિનામ હોન્તીતિ અનુઞ્ઞાતં હોતિ. તઞ્ચ ન યુત્તં.

તં તં ભૂમિપરિયાપન્ને સત્તસન્તાને ઉપ્પન્નાનિએવ તંતંભૂમિયં ઉપ્પન્નાનીતિ સિદ્ધત્તા. ઇચ્ચેવન્તિઆદિ મહાનિગમનં. યથાસમ્ભવન્તિ તં તં ભૂમિપુગ્ગલદ્વારારમ્મણેસુ સમ્ભવાનુરૂપં. ભવઙ્ગેન અન્તરિતા ભવઙ્ગન્તરિતા. યાવતાયુકન્તિ તસ્મિં તસ્મિં ભવે ભવનિકન્તિ વીથિતો પટ્ઠાય યત્તકં કાલં જીવિતસન્તાનં પવત્તતિ. તત્તકં કાલન્તિ અત્થો. અબ્ભોચ્છિન્ના પવત્તતિ અસતિ નિરોધ સમાપત્તિયન્તિ અધિપ્પાયો.

ઇતિ પરમત્થદીપનિયાનામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહસ્સ

ચતુત્થવણ્ણનાય વીથિ સઙ્ગહસ્સ

પરમત્થદીપના નિટ્ઠિતા.