પકિણ્ણક સઙ્ગહ પરમત્થદીપની

૧૨૯. એવં વિસું વિસું ચિત્તચેતસિકાનં નિદ્દેસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પુન ઉભિન્નં નિદ્દેસં દસ્સેન્તો સમ્પયુત્તાયથાયોગન્તિઆદિમાહ. યથાયોગં સમ્પયુત્તા સભાવતો તેપઞ્ઞાસ ચિત્તચેતસિકા યે ધમ્મા મયા વિસું વિસું નિદ્દિટ્ઠા. ઇદાનિ યથા રહં તેસં ઉભિન્નં સઙ્ગહોનામ નિય્યતેતિ યોજના. તત્થ અત્તનો અત્તનો ભાવો સભાવો. ધમ્માનં આવેનિકલક્ખણન્તિ વુત્તં હોતિ. ચિત્તં તાવ ભૂમિજાતિસમ્પયોગાદિભેદેન એકૂન નવુતિવિધંપિ અત્તનો આરમ્મણ વિજાનનસઙ્ખાતેન આવેનિકલક્ખણેન એકમેવ હોતિ. ફસ્સોપિ ભૂમિજાતિસમ્પયો ગાદિભેદેન એકૂનનવુતિવિધોપિ ફુસનલક્ખણેન એકોવ હોતિ તથા વેદનાસઞ્ઞાદયોતિ એવં સભાવતો તેપઞ્ઞાસ એવ હોન્તીતિ. વેદનાહેતુતો કિચ્ચદ્વારાલમ્બણવત્થુતો પવત્તો સઙ્ગહોતિ સમ્બન્ધો. તત્થ વેદનાહેતુતોતિ વેદનાભેદ હેતુભેદતો. એવં કિચ્ચદ્વારાલમ્બણ વત્થુતોતિ એત્થપિ. ચિત્તુપ્પાદવસેનેવાતિ ચિત્તવસેનેવ નિય્યતેતિ સમ્બન્ધો. એવસદ્દેન ચેતસિકે નિવત્તેતિ. એત્તાવતા છન્નં પકિણ્ણકસઙ્ગહાનં વચનત્થો ઇધેવ તાવ થેરેન દસ્સિતો હોતિ વેદનાભેદેન ચિત્તચેતસિકાનં સઙ્ગહો વેદનાસઙ્ગહો, હેતુભેદેન ચિત્તચેતસિકાનં સઙ્ગહો હેતુસઙ્ગહોતિઆદિના.

[૮૩] વિભાવનિયં પન

ચિત્તુપ્પાદસદ્દેન ચેતસિકધમ્મેપિ ગહેત્વા અઞ્ઞં નિવત્તે તબ્બં અપસ્સન્તો ‘‘ન કત્થચિ તંવિરહેના’’તિ વદતિ. તં નયુજ્જતિયેવ.

ન હિ ઇધ એત્તકા ચેતસિકા સુખસહગતા, એત્તકા દુક્ખ સહગતાતિઆદિના એકોપિ સઙ્ગહો ચેતસિકેહિ નીતો નામ અત્થિ. સુખસહગતં કુસલવિપાકં કાયવિઞ્ઞાણમેકમેવાતિઆદિના પન ચિત્તેનએવ નીહોતિ. ચિત્તે પન સિદ્ધે ચેત સિકાપિ સિદ્ધાએવાતિ કત્વા ચિત્તુપ્પાદવસેનેવાતિ ઇદં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૧૩૦. તત્થાતિ તેસુ છસુ સઙ્ગહેસુ. વેદનાભેદેન તંસમ્પયુત્તાનં ચિત્તચેતસિકાનં સઙ્ગહો વેદનાસઙ્ગહો.

[૮૪] વિભાવનિયં પન

‘‘સુખાદિવેદનાનં તંસહગતચિત્તુપ્પાદાનઞ્ચ વિભાગવસેન સઙ્ગહો વેદનાસઙ્ગહો’’તિ વુત્તં. તત્થ ચસદ્દેન વેદનાસઙ્ગહોચ વેદનાસહગત ચિત્તુપ્પાદ સઙ્ગહોચાતિ ઇમસ્મિં અત્થે વેદનાસઙ્ગહોતિ એકસેસનિદ્દેસો હોતીતિ દસ્સેતિ. તં ન સુન્દરં.

ઇધ હિ વેદનાભેદો ઇમસ્સ સઙ્ગહસ્સ નિસ્સયધમ્મપરિગ્ગહત્થંએવ વુત્તો. ન વેદનાનંચ વિસું સઙ્ગહદસ્સનત્થન્તિ. તત્થતિવિધા વેદનાતિ કસ્મા વુત્તં. નનુ સંયુત્તકે દ્વેપિ તિસ્સોપિ પઞ્ચપિ છપિ અટ્ઠારસપિ છત્તિંસપિ અટ્ઠસતંપિ વેદના વુત્તાતિ. સચ્ચં. અનુભવનલક્ખણેન પન વેદના તિવિધાએવ હોતિ. યે હિ કેચિ યંકિઞ્ચિ આરમ્મણં અનુભવન્તિ. તે તં સાતતોવા અનુભવન્તિ અસાતતોવા મજ્ઝત્તતોવા. તતો અઞ્ઞો પકારો નત્થીતિ. અઞ્ઞે પન પભેદા તેન તેન પરિયાયેન વુત્તા. તત્થ હિ દ્વે કાયિકચેતસિકવસેન વુત્તા. યથાહ-કતમાચ ભિક્ખવે દ્વે વેદના કાયિકાચ ચેતસિકાચાતિ. સુખદુક્ખ વસેનવા ઉપેક્ખં સુખે સઙ્ગહેત્વા. યથાહ-દ્વે વેદના વુત્તા ભગવતા સુખાવેદના દુક્ખાવેદના. યાયં ભન્તે અદુક્ખ મસુખા વેદના. સન્તસ્મિં એસાપણીતે સુખે વુત્તા ભગવતાતિ.

વિભાવનિયં પન

અનવજ્જપક્ખિકં ઉપેક્ખં સુખે સાવજ્જપક્ખિકઞ્ચ દુક્ખે સઙ્ગહેત્વા દ્વે વુત્તાતિ વુત્તં. તં પાળિયં અનાગતંપિ યુજ્જતિયેવ.

ઇન્દ્રિયભેદવસેન પઞ્ચ. ફસ્સભેદવસેન છ. ઉપવિચારભેદ વસેન અટ્ઠારસ. છ ગેહસ્સિતાનિ છ નેક્ખમ્મસ્સિતાનીતિ એવં પચ્ચેકં દ્વાદસન્નં સોમનસ્સ દોમનસ્સઉપેક્ખાનં વસેન છત્તિંસ. તાયેવ કાલત્તયવસેન અટ્ઠસતં વેદના વુત્તાતિ. યઞ્ચ કત્થચિ સુત્તે યંકિઞ્ચિ વેદયિતં સબ્બં તં દુક્ખસ્મિન્તિ વુત્તં. તં સઙ્ખારદુક્ખતાવસેન વુત્તન્તિ. હેટ્ઠા પન ચિત્તનિદ્દેસે ચિત્તાનિ ઇન્દ્રિયભેદવસેન નિદ્દિટ્ઠાનીતિ કત્વા ઇધપિ ઇન્દ્રિયભેદવસેનેવ ચિત્તાનિ સઙ્ગહેતું પુન સુખં.લ. પઞ્ચધા હોતીતિ વુત્તં. એત્થ ચ યેસુ ધમ્મેસુ આધિ પચ્ચવસેન સુખદુક્ખાનિ ઇન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ. તેસં કાયિક માનસિકવસેન દુવિધત્તા તાનિપિ સુખિન્દ્રિયં સોમનસ્સિન્દ્રિયં દુક્ખિન્દ્રિયં દોમનસ્સિન્દ્રિયન્તિ દ્વિધા વુત્તાનિ. ઉપેક્ખાય પન આધિપચ્ચટ્ઠાનભૂતા ધમ્મા માનસિકાએવ હોન્તીતિસા ઉપેક્ખિન્દ્રિયન્તિ એકધાવ વુત્તાતિ. અપિચ, તેપિ પરિયાયેન દુવિધા હોન્તિ. ચક્ખાદિપસાદકાય નિસ્સિતાનંપિ સબ્ભાવતો. વેદનાપન એકરસત્તા એકધાવ વુત્તાતિ.

વિભાવનિયં પન

‘‘કાયિક માનસિક સાતભેદતો સુખદુક્ખાનિ દ્વિધા વુત્તાની’’તિ વુત્તં.

તત્થ સભાવતો ઇટ્ઠાનિટ્ઠફોટ્ઠબ્બા નુભવનલક્ખણાનિ સુખ દુક્ખાનિ. સભાવતોવા પરિકપ્પનતોવા ઇટ્ઠાનિટ્ઠમજ્ઝત્તાનુભવન લક્ખણાનિ ઇતરાનીતિ. સેસાનીતિ યથાવુત્ત સુખદુક્ખતો મનસ્સ દોમનસ્સયુત્તેહિ સેસાનિ બાત્તિંસ કામાવચરચિત્તાનિ તેવીસતિ પઞ્ચમજ્ઝાનિકચિત્તાનિચાતિ સબ્બાનિ પઞ્ચપઞ્ઞાસચિત્તાનિ. એકત્થાતિ એકસ્મિં ચિત્તે. ઇતરા હિ ઉપેક્ખાવેદના.

૧૩૧. હેતૂનં ભેદેન તંસમ્પયુત્તાનં ચિત્તચેતસિકાન સઙ્ગહો હેતુસઙ્ગહો.

[૮૫] વિભાવનિયં પન

‘‘લોભાદિહેતૂનં વિભાગવસેન તંસમ્પયુત્તધમ્મવસેનચ સઙ્ગહો હેતુસઙ્ગહો’’તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

કારણં વુત્તમેવ. હેતૂનામ છબ્બિધા ભવન્તીતિ સમ્બન્ધો. તત્થ હેતુકિચ્ચંનામ આરમ્મણે સમ્પયુત્તધમ્માનં સુપ્પતિટ્ઠિતભાવ સાધનં. યથા હિ રુક્ખસ્સ મૂલાનિ સયં અન્તો પથવિયં વદ્ધિત્વા પથવિરસેચ આપોરસેચ ગહેત્વા રુક્ખં યાવ અગ્ગા અભિહરન્તિ. વાતેવા મહોઘેવા આગતે રુક્ખં સુટ્ઠુ આકડ્ઢિત્વા તિટ્ઠન્તિ, એવં રુક્ખો વુદ્ધો વિરુળ્હો વિપુલો ચિરટ્ઠિતિકોચ હોતિ. એવમેવં ઇમેપિ ધમ્મા સયં આરમ્મણેસુ થિરપત્તા હુત્વા સમ્પયુત્તધમ્મે તત્થ વુદ્ધે વિરુળ્હે વિપુલે ચિરટ્ઠિતિકેચ સાધેન્તીતિ. અહેતુકચિત્તાનિપન જલતલે અમૂલકસેવા લાનિ વિય આરમ્મણે સુટ્ઠુ પતિટ્ઠિતાનિ ન હોન્તીતિ દટ્ઠબ્બં. અપરે પન ધમ્માનં કુસલાદિભાવસાધનં હેતુકિચ્ચન્તિ વદન્તિ. એવંસન્તે યેસં સહજાતહેતુ નત્થિ. તેસં અકુસલભાવો અબ્યાકતભાવોચ નસમ્પજ્જેય્ય. યાનિચ લદ્ધહેતુપચ્ચયાનિ રૂપાનિ. તેસઞ્ચ કુસલાદિભાવો આપજ્જેય્યાતિ વત્વા તંવાદં પટિપક્ખિપન્તિ. યથા પન લોકે અન્ધકારોનામ કેનચિ પચ્ચય વિસેસેન સાધેતબ્બો ન હોતિ. યત્થ આલોકો નત્થિ. તત્થ સો અત્તનો ધમ્મતાય સિદ્ધો હોતિ. એવમેવં ધમ્મેસુ મુય્હનક્રિયાભૂતો મોહન્ધકારોપિ અત્તનો ધમ્મતાય એવ અકુસલો ભવિતું અરહતિ. તથા હિ ઇચ્છાનામ અત્થિ. સામુય્હનક્રિયાય યુત્તા લગ્ગનભાવં પત્વા લોભો અકુસલો નામ હોતિ. સદ્ધાય યુત્તા પન ધમ્મચ્છન્દભાવં પત્વા કુસલચ્છન્દોનામ હોતિ. તથા અક્ખન્તિનામ અત્થિ. સાપિ મુય્હન ક્રિયાય યુત્તા પટિઘભાવં પત્વા દોસો અકુસલોનામ હોતિ. સદ્ધાય યુત્તા પન ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતીતિઆદિના નયેન પાપધમ્મ પાપારમ્મણ વિરોધભાવં પત્વા અલોભો કુસલોનામ હોતિ. મુય્હનક્રિયા પન અસુકેન યુત્તા અકુસલોનામ. અસુકેન યુત્તા કુસલોનામાતિ નત્થિ. અમ્બિલત્થાય અઞ્ઞેન સંયોગકિચ્ચરહિતો જાતિઅમ્બિલરસો વિય એકન્તઅકુસલજાતિકાએવ હોતીતિ. યોચ ધમ્મો કુસલો અકુસલોચ ન હોતિ. સો અબ્યાકતોતિ એત્તકમેવ ધમ્માનં અબ્યાકતભાવસિદ્ધિયા કારણં. તસ્મા અહેતુકચિત્તાનં રૂપનિબ્બાનાનઞ્ચ અબ્યાકતભાવોપિ અત્તનો ધમ્મ તાયએવ સિદ્ધો. તત્થ મોહો સેસમૂલાનંપિ મૂલં હોતિ. રજ્જનદુસ્સનાનિપિ હિ મુય્હનનિસન્દાનિએવ હોન્તિ. અલોભાદીનઞ્ચ કુસલભાવો અવિજ્જાનુસયેન સહેવ સિદ્ધોતિ. તાનિ પન લોભાદીનિ લોભસહગતાદીનં વિસેસમૂલાનિ હોન્તિ. રજ્જનાદિ નિસન્દાનિ હિ દિટ્ઠિમાનાદીનિ. અરજ્જનાદિનિસન્દાનિ ચ સદ્ધાદીનીતિ. યસ્મા પન હેતુયોનામ સમ્પયુત્તેસુ પધાનધમ્મા હોન્તિ. તસ્મા સહેતુકવિપાકક્રિયાનં અબ્યાકતભાવો પન હેતુ મુખેનપિ વત્તું યુત્તો.

[૮૬] એત્તાવતા યં વુત્તં વિભાવનિયં

‘‘અપરે પન કુસલાદીનં કુસલાદિભાવસાધનં હેતુ ભાવો’’તિ વદન્તિ. એવં સતિ હેતૂનં અત્તનો કુસલા દિભાવસાધનો અઞ્ઞો હેતુ મગ્ગિતબ્બો સિયા. અથ સેસસમ્પયુત્તહેતુપટિબદ્ધો તેસં કુસલાદિભાવો, એવમ્પિ મોમૂહ ચિત્તસમ્પયુત્તસ્સ હેતુનો અકુસલ ભાવો અપ્પટિબદ્ધો સિયા. અથ તસ્સ સભાવતો અકુસલભાવોપિ સિયા. એવંસતિ સેસહેતૂનમ્પિ સભાવતો કુસલાદિભાવોતિ તેસં વિય સમ્પયુત્ત ધમ્માનમ્પિ સો હેતુપટિબદ્ધો નસિયા, યદિચ હેતુપટિબદ્ધો કુસલાદિભાવો. તદા અહેતુકાનં અબ્યાકતભાવો નસિયાતિ અલમતિનિપ્પીળનેનાતિ તં પટિક્ખિત્તં હોતિ.

યથાચ લદ્ધજ્ઝાનપચ્ચયેસુ રૂપારૂપધમ્મેસુ ઝાનઙ્ગાનિ અરૂપધમ્મેસુએવ ઉપનિજ્ઝાનટ્ઠં ફરન્તિ, ન રૂપધમ્મેસુ. તે પન ઝાનધમ્મ સમુટ્ઠિ તત્તાએવ ઝાનપચ્ચયુપ્પન્નેસુ વુત્તા. એવમેવ હેતુયોપિ અરૂપ ધમ્મેસુએવ કુસલાદિભાવં ફરન્તિ. ન રૂપધમ્મેસુ. તે પન હેતુ સમુટ્ઠિતત્તાએવ હેતુપચ્ચયુપ્પન્નેસુ વુત્તાતિ ન તેસં રૂપધમ્માનં કુસલાદિભાવાપત્તિ ચોદેતબ્બાતિ.

[૮૭] યઞ્ચ વિભાવનિયં

‘‘કુસલાદિભાવો પન કુસલાકુસલાનં યોનિસો અયોનિસો મનસિકારપટિબદ્ધો’’તિ વુત્તં. તંપિ વિચારે તબ્બં.

તથા હિ સૂરિયાલોકે આગતે દિવા બલાનં હંસાદીનં ઓકાસો હોતિ. રત્તન્ધકાલે આગતે રત્તિબલાનં ઉલૂકાદીનં ઓકાસો હોતિ. નચ તે આલોકન્ધકારા તેસં વણ્ણાદિવિસેસં સામેન્તિ. તં પન તેસં યોનિયોએવ સાધેન્તિ. તત્થ આલોકો વિય યોનિસોમનસિકારો દટ્ઠબ્બો. અન્ધકારો વિય ઇતરો. તે સત્તા વિય કુસલાકુસલા. વણ્ણાદિવિસેસો વિય કુસલાદિભાવો. યોનિયો વિય હેતુયો દટ્ઠબ્બાતિ. અબ્યાકતાનં પનાતિ સબ્બં યો ધમ્મો કુસલો અકુસલોચ ન હોતિ. સો અબ્યાકતોતિ વુત્તપક્ખે પતતિયેવાતિ. તત્થાતિ હેતુસઙ્ગહે. સહેતુકાનં પરિગ્ગહસુખત્થં ઇધ વજ્જેતબ્બાનિપિ અહેતુકાનિ પથમં ઉદ્ધટાનિ. તેનાહ સેસાનિ પન. લ. સહેતુકા નેવાતિ. તેસંવા અહેતુકનામંપિ હેતૂનં વસેનેવ વિસું સિદ્ધન્તિ તેસંપિ ઇધ સઙ્ગહણં અવિરુદ્ધં હોતિ. તેનાહ અહેતુ કાટ્ઠારસેકાતિઆદિ. સભાવ ભેદેન છબ્બિધાપિ હેતુયો કુસલા કુસલા બ્યાકતજાતિભેદેન નવધા હોન્તીતિ વુત્તં લોભો દોસોચાતિઆદિ.

૧૩૨. ચુદ્દસન્નં કિચ્ચાનં ભેદેન તંકિચ્ચવન્તાનં ચિત્તચેતસિકાનં સઙ્ગહો કિચ્ચસઙ્ગહો.

[૮૮] વિભાવનિયં પન

‘‘પટિસન્ધાદીનં કિચ્ચાનં વિભાગવસેન તંકિચ્ચવન્તાનઞ્ચ પરિચ્છેદવસેન સઙ્ગહો કિચ્ચસઙ્ગહો’’તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

યેન એકકમ્મેન એકો ઉપપત્તિભવોનિબ્બત્તતિ. તસ્મિં સરસેનવા લદ્ધવિબાધનેનવા પરિક્ખીણે સો ભવો નિરુજ્ઝતિ. એકસ્સ કમ્મસ્સ ઓકાસો હોતિ. તસ્મા તતો નિબ્બત્ત ભવતો ચુતસ્સ અન્તરા ખણમત્તંપિ અટ્ઠત્વા લદ્ધોકાસેન એકેન કમ્મેન પુન ભવન્તરાદિ પટિસન્ધાન વસેન અભિનિબ્બત્તિ પટિસન્ધિકિચ્ચં. તથા નિબ્બત્તસ્સ ઉપપત્તિભવસન્તાનસ્સ યાવ તં કમ્મં નખિય્યતિ. તાવ અવિચ્છેદ પવત્તિપચ્ચયઙ્ગભાવેન પવત્તિ ભવઙ્ગકિચ્ચં. તસ્સ હિ તથા પવત્તિયા સતિ આયુપબન્ધાચ ઉસ્મા પબન્ધાચ પવત્તન્તિયેવાતિ એતે તયો ધમ્મા ઇમં કાયં અભિજ્જમાનં રક્ખન્તીતિ. યથાહ –

આયુ ઉસ્માચ વિઞ્ઞાણં, યદા કાયં જહન્તિ મં;

અપવિદ્ધો તદા સેતિ, નિરત્થંવ કલિઙ્ગરન્તિ.

આવજ્જનં ચિત્તસન્તાનસ્સ આવટ્ટનં, તંવા આવજ્જેતિ આવટ્ટેતિ, આવટ્ટતિવા તં એત્થ એતેનાતિવા આવજ્જનં. ભવઙ્ગ વીથિતો ઓક્કમિત્વા આરમ્મણન્તરાભિમુખં પવત્તતીતિ અત્થો. આવજ્જેતિવા આરમ્મણન્તરે આભોગં કરોતીતિ આવજ્જનં. દસ્સનાદીનિ પાકટાનિ. વોટ્ઠબ્બનન્તિ વિસું અવચ્છિન્દિત્વા થપનં ઇદં નીલન્તિવા પીતકન્તિવા સુભન્તિવાઅસુભન્તિવા અસઙ્કરતોથપનં નિયમનન્તિ વુત્તં હોતિ. જવનન્તિવા જવોતિવા વેગોતિવા અત્થતો એકં. અસનિનિપાતો વિય વેગસહિતસ્સ એકેકસ્સ પિત્તસ્સ પવત્તિ જવનકિચ્ચં.

[૮૯] યંપન વિભાવનિયં

‘‘આરમ્મણે તંતંકિચ્ચસાધનવસેન અનેકક્ખત્તું એકક્ખત્તુંવા જવમાનસ્સ વિય પવત્તિ જવનકિચ્ચ’’ન્તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ જવમાનસ્સ ચિત્તસ્સ એકવારમત્તેન નિવત્તિનામ અત્થિ. મગ્ગાતિઞ્ઞાજવનાનિપિ હિ એકાવજ્જનપરિકમ્મચિત્તતો પટ્ઠાય એકવેગેન પવત્તજવમાનચિત્તસન્તાનપતિતાનિ એવ હોન્તિ. ન પન તાનિ વિસું સિદ્ધેન જવેન જવન્તીતિ.

[૯૦] તત્થ ચ

જવમાનસ્સ વિય પવત્તીતિ એતેન વિસું વિસું ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધા નં ખણિકધમ્માનં સીઘગમનસઙ્ખાતો જવોનામ વિસું નત્થિ. બહુક્ખત્તું પવત્તિવસેન પન સીઘગચ્છન્તપુરિસ સદિસત્તા એવ જવનન્તિ વુચ્ચતીતિ દસ્સિતં હોતિ. તંપિ ન સુન્દરં.

અસનિનિપાતો વિય વેગસહિતસ્સ એકેકસ્સ ચિત્તસ્સ પવત્તિજવનકિચ્ચન્તિ હિ હેટ્ઠા વુત્તં. ભવઙ્ગચિત્તઞ્હિ દીઘં અદ્ધાનં પૂરેત્વા પવત્તંપિ નદિસોતે વુય્હમાનં સુક્ખપણ્ણં વિય વેગરહિતં હોતિ. જવનચિત્તં પન એકમેકંપિ સમાનં ઇન્દેન વિસ્સટ્ઠ વજિરં વિય વેગસહિતમેવ પવત્તતીતિ દટ્ઠબ્બં. તં આરમ્મણં એતસ્સાતિ તદારમ્મણં. યં જવનેન ગહિતં, તદેવસ્સ આરમ્મણન્તિ વુત્તં હોતિ. યં જવનેન ગહિતારમ્મણં, તસ્સેવ ગહિતત્તા તદારમ્મણં નામાતિ હિ વુત્તં. તસ્સવા જવનસ્સ આરમ્મણં અસ્સ આરમ્મણન્તિ તદારમ્મણં. ઇધ પન તદારમ્મણભાવો અધિપ્પેતો. નિબ્બત્તમાનભવતો વચનં મુચ્ચનં પરિગળનં ચુતિ. ઇદાનિ તાનિ કિચ્ચાનિ અનિયમતો ન પવત્તન્તિ. ઠાનનિયમેનેવ પવત્તન્તીતિ દસ્સેતું ઠાનભેદો વુત્તો. તિટ્ઠતિ પવત્તતિ તંતં કિચ્ચવન્તં ચિત્તં એત્થાતિ ઠાનં. ઓકાસો. તંતં અન્તરાકાલોતિ વુત્તં હોતિ. કાલોપિ હિ કાલવન્તાનં પવત્તિવિસયત્તા ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. પટિસન્ધિયા ઠાનં પટિસન્ધિટ્ઠાનં. પટિસન્ધકાલો પટિસન્ધિક્ખણોતિ વુત્તં હોતિ. એવં સેસેસુપિ.

[૯૧] વિભાવનિયં પન

‘‘પટિસન્ધિયા ઠાનં પટિસન્ધિટ્ઠાનન્તિ વત્વા કામં પટિસન્ધિવિનિ મુત્તં ઠાનંનામ નત્થિ. સુખગ્ગહણત્થં પન સિલા પુત્તકસ્સ સરીરન્તિઆદીસુ વિય અભેદેપિ ભેદપરિકપ્પનાતિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તં ન ગહેતબ્બં.

કાલો હિ નામ સભાવતો અવિજ્જમાનોપિ ચિત્તસ્સ વિસું આરમ્મણભૂતો એકો પઞ્ઞત્તિધમ્મો. તથા હિ અટ્ઠકથાયં ઇમેસં અટ્ઠન્નં મહાવિપાકચિત્તાનં વિપચ્ચનટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. એતાનિ હિ ચતૂસુ ઠાનેસુ વિપચ્ચન્તિ. પટિસન્ધિયં ભવઙ્ગે ચુતિયં તદારમ્મણેતિ વત્વા તં વિત્થારેન્તેન પટિસન્ધિગ્ગહણકાલે પટિસન્ધિહુત્વા વિપચ્ચન્તિ. અસઙ્ખ્યેય્યંપિ આયુ કાલં ભવઙ્ગં હુત્વા મરણ કાલે ચુતિ હુત્વાતિ કાલોવ વુત્તોતિ. ઇતરથા કિચ્ચાનિ વિય ઠાનાનિપિ ચુદ્દસવિધાનિએવ વત્તબ્બાનિ સિયુન્તિ. ઠાનાનં વિત્થારભેદો પન ઉપરિ દ્વીસુ પવત્તિસઙ્ગહેસુ ચિત્તપવત્તિવિધાનાનુસારેન વેદિતબ્બોતિ. યસ્મા ઓમકં દ્વિહેતુકકુસલં સયં સો મનસ્સયુત્તંપિ સમાનં અતિદુબ્બલત્તા સોમનસ્સ પટિસન્ધિં દાતું નસક્કોતિ. તસ્મા સોમનસ્સસન્તીરણં પટિસન્ધિટ્ઠાનં નગચ્છતીતિ વુત્તં દ્વેઉપેક્ખાસહગતસન્તીરણાનિચેવાતિ. તથા હિ પટ્ઠાને પીતિસહગતત્તિકે પટિચ્ચવારે હેતુપચ્ચનિકે તં પટિ સન્ધિટ્ઠાનેન ઉદ્ધટન્તિ. મનોદ્વારાવજ્જનં પરિત્તારમ્મણેવા અવિભૂતા રમ્મણેવા દ્વત્તિક્ખત્તું પવત્તમાનંપિ વિપાક સન્તાનતો લદ્ધપચ્ચયભાવેન દુબ્બલત્તા જવનવેગરહિતમેવ હોતીતિ વુત્તં આવજ્જન દ્વય વજ્જિતાનીતિ.

[૯૨] વિભાવનિયં પન

‘‘આરમ્મણરસાનુભવના ભાવતો’’તિ કારણં વુત્તં. તં અ કારણં.

ન હિ આરમ્મણ રસાનુભવનં જવનકિચ્ચ સિદ્ધિયા જવનનામ લાભસ્સચ કારણં હોતિ. તં પન જવનકિચ્ચસિદ્ધિયા ફલમે વહોતીતિ. યસ્મા પન ફલચિત્તં આસેવનભાવરહિતંપિ મગ્ગ ચેતનાય મહાનુભાવત્તા પરિકમ્મભાવનાબલેન ચ પવત્તત્તા આરમ્મણે વેગસહિતમેવ પતતીતિ તસ્સજવનેસુ ગહણંકતં.

[૯૩] વિભાવનિયં પન

મગ્ગાભિઞ્ઞાજવનાનં એકવારમેવ પવત્તત્તા જવનકિચ્ચં ન સમ્પજ્જતીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘એકચિત્તક્ખણિકંપિ લોકુત્તર મગ્ગાદિતં તંસભાવવન્તતાય જવનકિચ્ચં નામા’’તિ વત્વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણોપમાય તમત્થં વિભાવેતિ. તં ન યુજ્જતિયેવ.

ઇદાનિ સમાનકિચ્ચગણનાનિ ચિત્તાનિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું તેસુ પનાતિઆદિમાહ. પટિસન્ધાદયો નામ ચિત્તુપ્પાદાતિ સમ્બન્ધો.

[૯૪] વિભાવનિયં પન

નામકિચ્ચભેદેનાતિપિ યોજેતિ. તં ન સુન્દરં.

નામભેદસ્સ વિસું વત્તબ્બાભાવતોતિ. એકકિચ્ચટ્ઠાન દ્વિકિચ્ચટ્ઠાન તિકિચ્ચટ્ઠાન ચતુકિચ્ચટ્ઠાન પઞ્ચકિચ્ચટ્ઠાનાનિ ચિત્તાનિ યથાક્કમં અટ્ઠસટ્ઠિચ તથા દ્વેચ નવચ અટ્ઠચ દ્વેચ નિદ્દિસેતિ યોજના.

૧૩૩. ચક્ખાદીનં દ્વારાનં ભેદેન ચિત્તચેતસિકાનં સઙ્ગહો દ્વારસઙ્ગહો.

[૯૫] વિભાવનિયં પન

‘‘દ્વારાનઞ્ચ દ્વારપવત્તચિત્તાનઞ્ચ પરિચ્છેદવસેન સઙ્ગહો દ્વારસઙ્ગહો’’તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

દ્વે જના અરન્તિ ગચ્છન્તિ એતેનાતિ દ્વારં. નગરસ્સ અન્તો જના બહિજનાચ યેન છિદ્દમગ્ગેન નિક્ખમન્તિ પવિસન્તિચ, તસ્સેતં નામં. દ્વે જના અરન્તિ ગચ્છન્તિ એત્થાતિ દ્વારન્તિપી વદન્તિ. અપિચ, દુવિધં દ્વારં આકાસદ્વારં મણ્ડદ્વારન્તિ. તત્થ આકાસદ્વારંનામ યથાવુત્તો છિદ્દમગ્ગો. મણ્ડદ્વારંનામ આદાસ પટ્ટમયો આલોકમગ્ગો. તં પન પુઞ્ઞવન્તાનં ગેહેસુ યોજીયતિ. યથા ચ તેસુ, તથા સત્તાનં સરીરેસુપિ દ્વેએવ હોન્તિ. નવદ્વારો મહાવણોતિ હિ છિદ્દદ્વારં વુત્તં. નવનવુતિલોમકૂપસહસ્સા નિપિ છિદ્દદ્વારાનિએવ. ઇધ પન આદાસપટ્ટસદિસં મણ્ડદ્વારં અધિપ્પેતં. તંપિ હિ આરમ્મણિકધમ્માનં આરમ્મણધમ્માનઞ્ચ નિગ્ગમન પવિસન મુખપથભાવતો દ્વારસદિસત્તા દ્વારન્તિ વુચ્ચતીતિ. તં પન રૂપમણ્ડ દ્વારં અરૂપમણ્ડદ્વારન્તિ દુવિધં. રૂપમણ્ડદ્વારંપિ કમ્મવિસેસમહાભૂત વિસેસસિદ્ધેન મણ્ડભાવવિસેસેન પઞ્ચવિધન્તિ દસ્સેતું ચક્ખુદ્વારન્તિઆદિમાહ. તત્થ ચક્ખુમેવચક્ખુદ્વારન્તિ યસ્મિં ચક્ખુમ્હિ ચન્દ મણ્ડલાદીનિ રૂપ નિમિત્તાનિ પઞ્ઞાયન્તિ. આવજ્જનાદીનિચ યમ્હિ પઞ્ઞાતાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ ગણ્હન્તિ. તસ્મા તદેવ ચક્ખુ તેસં દ્વિન્નં વિસયવિસ યિભાવુપગમનસ્સ મુખપથભૂતત્તા ચક્ખુદ્વારંનામાતિ અત્થો. અથવા, યેન ચક્ખુમણ્ડેન બહિદ્ધા ચન્દમણ્ડલાદીનિ રૂપાનિ અન્તો આવજ્જનાદીનં વિસયભાવં ઉપગચ્છન્તિ. યેનચ અન્તો આવજ્જનાદીનિ બહિદ્ધા તેસં રૂપાનં વિસયિભાવં ઉપગચ્છન્તિ. તમેવ યથાવુત્ત કારણેન ચક્ખુદ્વારં નામાતિ અત્થો. એવં સેસેસુપિ.

[૯૬] ટીકાસુ પન

‘‘આવજ્જનાદીનં અરૂપધમ્માનં પવત્તિમુખભાવતો દ્વારસદિસત્તા દ્વારાની’’તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

રૂપાદીનં આરમ્મણાનંપિ પવત્તિમુખભૂતત્તા. વક્ખતિ હિ છબ્બિધા વિસયપવત્તિયોતિ. એત્થચ વિસયાનં રૂપાદીનં આરમ્મણાનં દ્વારેસુ આપાતા ગમન સઙ્ખાતા પવત્તિયો વિસયપવત્તિયોતિ વુચ્ચન્તીતિ. તત્થ ચક્ખુમેવ ચક્ખુદ્વારન્તિ એતેન ચક્ખુસ્સ દ્વારં ચક્ખુદ્વારન્તિ અત્થં નિવત્તેતિ. તથા સોતાદયો સોત દ્વારાદીનીતિ એતેન સોત મેવ સોતદ્વારં.લ. મનોએવ મનોદ્વારં. ન મનાનં દ્વારં મનોદ્વારન્તિ ઇમમત્થં અતિદિસ્સતિ. તસ્સ પન મનસ્સ બહુવિધત્તા ઇધ અધિપ્પેતં મનં દસ્સેન્તો મનોદ્વારં પન ભવઙ્ગન્તિ પવુચ્ચતીતિ વુત્તં.

[૯૭] વિભાવનિયં પન

‘‘આવજ્જનાદીનં મનાનં દ્વારન્તિ મનોદ્વાર’’ન્તિપિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

કારણં વુત્તમેવ. તત્થ સબ્બં એકૂનનવુતિવિધંપિ ચિત્તં મનોદ્વાર મેવનામ હોતિ. ઇધ પન ઉપપત્તિદ્વારમેવ અધિપ્પેતન્તિ કત્વા ભવઙ્ગન્તિ પવુચ્ચતીતિ વુત્તં. પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય યાવતાયુકં નદિસોતમિવ પવત્તમાનં એકૂનવીસતિવિધં ભવઙ્ગચિત્તમેવ ઇધ મનોદ્વારન્તિ વુચ્ચતિ, કથીયતીતિ અત્થો.

[૯૮] વિભાવનિયં પન

યથા ગામસ્સ દ્વારંનામ ગામાનન્તરમેવ હોતિ. એવં આવજ્જનાદીનં મનાનં પવત્તિમુખટ્ઠેન દ્વારંનામ આવજ્જનાનન્તરં ભવઙ્ગમેવ સિયા. ન તતો પુરિમાનિ ભવઙ્ગાનીતિ અધિપ્પાયેન યં વુત્તં ‘‘ભવઙ્ગન્તિ આવજ્જાનાનન્તરં ભવઙ્ગ’’ન્તિ. તં ન ગહેતબ્બં.

એવઞ્હિ સતિ યેસુ ચક્ખુપસાદાદીસુ રૂપાદીનિ આપાતં નાગચ્છન્તિ. તાનિપિ આવજ્જનાદીનં વીથિચિત્તાનં પવત્તિમુખાનિ એવ ન હોન્તીતિ કત્વા દ્વારાનિનામ નસિયું. ન ચ તથા સક્કા વત્તું. પાળિયમેવ તેસં દ્વારરૂપભાવસ્સ વુત્તત્તા. ઇધચ વક્ખતિ પસાદવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતં સત્તવિધંપિ દ્વારરૂપંનામાતિ.

[૯૯] યઞ્ચ તત્થ

સાવજ્જનં ભવઙ્ગન્તુ, મનોદ્વારન્તિ વુચ્ચતીતિ –

સાધકવચનં આહટં; તંપિ ઇધ નયુજ્જતિયેવ.

તઞ્હિ આવજ્જનંપિ મનોદ્વારપક્ખિકં કત્વા દીપેતીતિ. યત્થ પન ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપેચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. સોતઞ્ચ. લ. મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મેચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણન્તિ વુત્તં. તત્થેવ તં યુત્તં. તત્થ હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિયા ચતૂસુ પચ્ચયેસુ ચક્ખુરૂપાનિ એવ સરૂપતો વુત્તાનીતિ ઇતરે આવજ્જનઞ્ચ સમ્પયુત્તક્ખન્ધા ચાતિ દ્વે પચ્ચયા ચસદ્દેન ગહિતા, એવં સોતવિઞ્ઞાણાદીસુપિ. મનોવિઞ્ઞાણે પન મનઞ્ચાતિ એત્થ ભવઙ્ગચિત્તેન સહ આવજ્જનં ગહેત્વા ચસદ્દેન સમ્પયુત્તક્ખન્ધા ગહિતા. એવઞ્હિ સતિ ચત્તા રોપચ્ચયા હોન્તીતિ. વુત્તઞ્હેતં ધાતુવિભઙ્ગટ્ઠકથાયં પટિચ્ચાતિ નામ આગતટ્ઠાને આવજ્જનં વિસું નકાતબ્બં. ભવઙ્ગનિસ્સિતકમેવ કાતબ્બન્તિ. તસ્મા ઇધ મનોતિ સહાવજ્જનકં ભવઙ્ગં. મનો વિઞ્ઞાણન્તિ જવનમનોવિઞ્ઞાણન્તિ. એત્થચ પટિચ્ચાતિનામ આગતટ્ઠાનેતિ એતેન અઞ્ઞત્થ પન આવજ્જનં દ્વારપક્ખિકં નકાતબ્બન્તિ સિદ્ધં હોતિ. પટિચ્ચાતિ આગતત્તાયેવચ ભવઙ્ગંપિ આવજ્જના નન્તરં ભવઙ્ગદ્વયમેવ ઇમિસ્સં પાળિયં ગહેતબ્બં. સન્નિહિતપચ્ચયાનં એવ તત્થ અધિપ્પેતત્તાતિ. ઇધ પન દ્વારભાવા રહસ્સ સબ્બસ્સ ઉપપત્તિધમ્મસ્સ પરિગ્ગહિતત્તા સબ્બં ભવઙ્ગં અધિપ્પેતં. ન હિ કિઞ્ચિ ભવઙ્ગં નામ અત્થિ. યં મનોદ્વારભાવારહં ન સિયાતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બન્તિ. તત્થાતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં, તેસુ છસુ દ્વારેસુ ચક્ખુ દ્વારેતિ સમ્બન્ધો. યથારહન્તિ આરમ્મણભૂમિપુગ્ગલમનસિકારા દીનં અનુરૂપવસેન. સબ્બથાપીતિ વિસું વિસું છચત્તાલીસ ભેદસઙ્ખાતેન સબ્બપકારેનપિ અગહિત ગહણ વસેન, ચતુપઞ્ઞા સાતિ સમ્બન્ધો. સબ્બથાપીતિવા આવજ્જનાદિ તદારમ્મણ પરિયો સાનવસેન અનેકકિચ્ચભેદયુત્તેન સબ્બપકારેનપિ, કામાવચરાનેવાતિ સમ્બન્ધો. યાનિ આવજ્જનાદીનિ કિચ્ચાનિ દ્વારવિકારં પટિચ્ચ પવત્તન્તિ, તં કિચ્ચવન્તાનિએવ દ્વારે નિયુત્તાનીતિ અત્થેન દ્વારિકાનિનામ હોન્તિ. પટિસન્ધિ ભવઙ્ગ ચુતિ કિચ્ચાનિપન દ્વારવિકારેન વિના કેવલં કમ્મવસેનેવ સિજ્ઝન્તિ. તસ્મા તંકિચ્ચવન્તાનિ દ્વારિકાનિનામ નહોન્તીતિ વુત્તં એકૂન.લ. દ્વારવિમુત્તાનીતિ એત્થ ચ દ્વારવિકારોનામ અત્તનિ આરમ્મણાનં આપાતાગમનવસેન ભવઙ્ગસ્સ ચલનં, ચક્ખાદીનઞ્ચ અત્તનિ વિઞ્ઞાણુપ્પાદન સત્તિવિસેસ યોગો દટ્ઠબ્બો.

[૧૦૦] વિભાવનિયં પન

‘‘ચક્ખાદિદ્વારેસુ અપવત્તનતો મનોદ્વારસઙ્ખાત ભવઙ્ગતો આરમ્મણન્તરગહણવસેન અપવત્તિતોચ દ્વારવિમુત્તાની’’તિ વુત્તં, તં અટ્ઠકથાયપિ સહ નસમેતિ.

પટિસન્ધિ ભવઙ્ગ ચુતિ વસેનાતિ હિ વુત્તં. એતેન હિ કિચ્ચસીસેનેવ ચિત્તાનં દ્વારિક દ્વારવિમુત્તભાગો થેરેન દસ્સિતો. તેનેવ હિ હેટ્ઠાપિ પઞ્ચદ્વારાવજ્જન.લ. તદારમ્મણવસેનાતિઆદિના કિચ્ચસીસેનેવ ચિત્તાનં ચક્ખુદ્વારિકાદિભાવો વુત્તોતિ. નનુ ચક્ખાદિદ્વારેસુ અપવત્તનતોતિ ઇમિના એતદત્થોવ વુત્તોતિ ચે. ન. અધિપ્પેતત્થવિરહસ્સ અપસઙ્ગ નિવત્તકસ્સચ સંવણ્ણના વાક્યસ્સ પયોજનાભાવતોતિ. છદ્વારિકાનિચેવ સન્તીરણ તદારમ્મણકિચ્ચાનં વસેન દ્વારવિમુત્તાનિચ પટિસન્ધાદિકિચ્ચાનં વસેનાતિ અધિપ્પાયો. પઞ્ચદ્વારિકાનિચ છદ્વારિકાનિચ પઞ્ચછદ્વારિકાનિ. કદાચિ છદ્વારિકાનિચેવ તાનિ કદાચિ દ્વારવિમુત્તાનિચાતિ છદ્વારિકવિમુત્તાનિ. દ્વારસદ્દો ચેત્થઅધિકારવસેન યોજીયતિ.

[૧૦૧] વિભાવનિયં પન

‘‘છદ્વારિકાનિચ છદ્વારિકવિમુત્તાનિચા’’તિપિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

હેટ્ઠા ચુણ્ણિયવાક્યે તથા અસુતત્તાતિ. એકદ્વારિકચિત્તાનિ. લ. સબ્બથા દ્વારવિમુત્તાનિચ યથાક્કમં છત્તિંસતિ.લ. નવધા ચેતિ પઞ્ચધા પરિદીપયેતિ યોજના.

૧૩૪. રૂપાદીનં આરમ્મણાનં ભેદેન ચિત્તચેતસિકાનં સઙ્ગહો આરમ્મણસઙ્ગહો.

[૧૦૨] ટીકાસુ પન

‘‘આરમ્મણાનં સરૂપતો વિભાગતો તંવિસયચિત્તતો ચ સઙ્ગહો આરમ્મણસઙ્ગહો’’તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

અયઞ્હિ ચિત્તચેતસિકાનં એવ સઙ્ગહો. ન આરમ્મણાનન્તિ. રૂપાદીનં વચનત્થો ઉપરિ આગમિસ્સતિ. દુબ્બલપુરિસેન દણ્ડાદિવિય ચિત્તચેતસિકેહિ આલમ્બીયતિ અમુઞ્ચમાનેહિ ગણ્હીયતીતિ આલમ્બણં. આરમ્મણસદ્દે પન સતિ ચિત્તચેતસિકાનિ આગન્ત્વા એત્થ રમન્તીતિ આરમ્મણં.

[૧૦૩] યંપન વિભાવનિયં

‘‘દુબ્બલપુરિસેન દણ્ડાદિવિય ચિત્તચેતસિકેહિ આલમ્બીયતિ. તાનિવા આગન્ત્વા એત્થ રમન્તીતિ આલમ્બણ’’ન્તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

વિસું સિદ્ધાનિ હિ એતાનિ પદાનીતિ. રૂપમેવાતિ વણ્ણાયતનમેવ. પઞ્ચારમ્મણવિમુત્તં યંકિઞ્ચિ ધમ્મજાતં વિજ્જમાનંપિઅવિજ્જમાનંપિ ભૂતંપિ અભૂતંપિ ધમ્મારમ્મણમેવ. તં પન સભાગ કોટ્ઠાસતો સઙ્ગય્હમાનં છબ્બિધં હોતીતિ વુત્તં ધમ્મારમ્મણં પન.લ. છધા સઙ્ગય્હતીતિ. તત્થાતિ તેસુ રૂપાદીસુ છસુ. ચક્ખુદ્વારે ઘટ્ટયમાન રૂપાનુસારેનેવ ઉપ્પન્નાનિ ચક્ખુદ્વારિકચિત્તાનિ અઞ્ઞાનિ આરમ્મણાનિ આલમ્બિતું નલભન્તિ. રૂપાનિપિ ઘટ્ટનરહિતાનિ અતીતાનાગતાનિ આલમ્બિતું નલભન્તીતિ વુત્તં ચક્ખુદ્વારિકચિત્તાનં સબ્બેસંપિ રૂપમેવ આરમ્મણં. તઞ્હ પચ્ચુપ્પન્નન્તિ. સોતદ્વારિકા દીસુપિ એસેવનયો. તત્થ તં તં કારણં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં પચ્ચુપ્પન્નં. વત્તમાનન્તિ અત્થો. છબ્બિધંપીતિ રૂપાદિવસેન છબ્બિધંપિ. અતિક્કન્તભાવં ઇતં ગતં પવત્તન્તિ અતીતં. આગચ્છતિ આગચ્છિત્થાતિ આગતં. પચ્ચુપ્પન્નં, અતીતઞ્ચ. ન આગતન્તિ અનાગતં. ઉપ્પાદજાતિકા સઙ્ખતધમ્માએવ તીસુ કાલેસુ અનુપતન્તિ. તસ્મા ઉપ્પાદરહિતા અસઙ્ખતભૂતા નિબ્બાનપઞ્ઞત્તિયો કાલવિમુત્તંનામાતિ વેદિતબ્બા.

[૧૦૪] વિભાવનિયં પન

‘‘વિનાસાભાવતો અતીતાદિકાલવસેન નવત્તબ્બત્તા નિબ્બાનં પઞ્ઞત્તિચ કાલવિમુત્તંનામા’’તિ વુત્તં. તં વિચારેતબ્બં.

સબ્બેપિ હિ સઙ્ખતધમ્મા અનાગતભાવ પુબ્બકાએવ હોન્તિ. તસ્મા તે યદા પચ્ચયસામગ્ગિં લભિત્વા ઉપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ વત્તબ્બપક્ખે તિટ્ઠન્તિ, તદા અનાગતાનામ. યદા પચ્ચયસામગ્ગિં લભિત્વા ઉપ્પન્ના, યદા પચ્ચુપ્પન્નાનામ. યદા નિરુદ્ધા, તદા અતીતાનામ. એવં ઉપ્પાદજાતિકાનઞ્ઞેવ ઉપ્પાદમૂલિકા તેકાલિકતા સિદ્ધા. ઉપ્પાદરહિતાનં પન અનાગતાવત્થાપિ નત્થિ. કુતો પચ્ચુપ્પન્નાતીતા વત્થાતિ. તસ્મા નિબ્બાનપઞ્ઞત્તીનં કાલત્તય વિમુત્તતા હોતીતિ. વિનાસાભાવતોતિ ઇદં પન અતીતકાલવિમુત્તિયાએવ કારણન્તિ ન તેન તાસં ઇતરકાલવિમુત્તિં સાધેતીતિ દટ્ઠબ્બં. યથારહવિભાગો પન ઇધેવ તેસૂતિઆદિના પચ્છા આગમિસ્સતિ. દ્વારવિમુત્તાનઞ્ચ છબ્બિધંપિ આરમ્મણં હોતીતિ સમ્બન્ધો. યથા પન આવજ્જનાદીનં છદ્વારિકચિત્તાનં આરમ્મણં ભવન્તરેપિ ઇમસ્મિં ભવેપિ પુરિમભાગે કેનચિ દ્વારેન ગહિતંપિ અગહિતંપિ હોતિ. ન તથા ઇમેસન્તિ દસ્સેતું ભવન્તરે છદ્વારગહિતન્તિ વુત્તં. ભવવિસેસઞ્હિ પત્થેત્વા કમ્મં કત્વા તત્થ નિબ્બત્તાનં આરમ્મણં ભવન્તરેપિ કેનચિ દ્વારેન ગહિતંપિ હોતિ યેવાતિ.

[૧૦૫] વિભાવનિયં પન

‘‘તં પન નેસં આરમ્મણં ન આવજ્જનસ્સ વિય કેનચિ અગહિતમેવ ગોચરભાવં ગચ્છતીતિ દસ્સેતું છદ્વાર ગહિતન્તિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તં ન યુજ્જતિ.

પઞ્ચદ્વારા વજ્જનસ્સપિ હિ આરમ્મણં પુબ્બે કેનચિ દ્વારન્તરેન ગહિતંપિ અગહિતંપિ હોતિયેવ. તથા હિ ઇદં નામ લભિસ્સામિ ભુઞ્જિસ્સામિ પસ્સિસ્સામીતિ પુબ્બે ગહિતં પચ્છા આવજ્જનસ્સ આરમ્મણં ન ન હોતીતિ. નચ એકાવજ્જનવીથિયં પુબ્બે કેનચિ ચિત્તેન અગહિતભાવો ઇધ પમાણન્તિ. યથા ચ પઞ્ચદ્વારિકચિત્તાનં આરમ્મણં એકન્તપચ્ચુપ્પન્નમેવ હોતિ. યથા ચ મનોદ્વારિકચિત્તાનં આરમ્મણં તેકાલિકંવા કાલવિમુત્તસા મઞ્ઞંવા હોતિ. ન તથા ઇમેસન્તિ દસ્સેતું પચ્ચુપ્પન્નમતીતં પઞ્ઞત્તિભૂતંવાતિ વુત્તં. યથા ચ છદ્વારિકચિત્તાનં આરમ્મણં આગમસિદ્ધવોહારયુત્તંપિ તબ્બોહારવિનિમુત્તંપિ હોતિ. ન તથા ઇમેસન્તિ દસ્સેતું કમ્મ કમ્મ નિમિત્ત ગતિનિમિત્ત સમ્મતન્તિ વુત્તં.

[૧૦૬] વિભાવનિયં પન

‘‘નાપિ નેસં આરમ્મણં મરણાસન્નતો પુરિમભાગજવનાનં વિય કમ્મકમ્મનિમિત્તાદિવસેન આગમસિદ્ધવોહારવિનિમુત્તન્તિ દસ્સેતું કમ્મ.લ. સમ્મતન્તિ આહા’’તિ વુત્તં. તંપિ ન સુન્દરં.

મરણા સન્નતો પુરિમભાગેપિ હિ સત્તા અત્તના કતકમ્મંવા ચેતિયાદીનિ કમ્મ, પકરણાનિવા આરમ્મણં કરોન્તિયેવ. તદાપિ હિ કમ્મં કમ્મમેવ, કમ્મુપકરણાનિચ કમ્મનિમિત્તાનિયેવ. કમ્મ સિદ્ધિયાનિમિત્તં કારણં કમ્મનિમિત્તન્તિ કત્વા. કમ્મસ્સ નિમિત્તં આરમ્મણં કમ્મનિમિત્તન્તિપિ વદન્તિ. અજાતસત્તુરાજા વિયચ સુપિનદસ્સનાદિવસેન ગતિનિમિત્તાનિપિ આરમ્મણં કરોન્તિયેવ. રાજા હિ દ્વીસુ ભવેસુ પિતરં મારેતિ. મારિતકાલતોચ પટ્ઠાય તસ્સ નિદ્દાયન્તસ્સ ગતિનિમિત્તાનિ ઉપટ્ઠહન્તીતિ. તત્થ યથાસમ્ભવન્તિ તં તં પટિસન્ધાદીનં છદ્વારગહિતાદિવસેન સમ્ભવન્તસ્સ આરમ્મણસ્સ અનુરૂપતો. યથાસમ્ભવવિભાગો પન ઉપરિ મરણુપ્પત્તિયં આગમિસ્સતિ. યેભુય્યેનાતિ બાહુલ્લેન. ભવન્તરેતિ અતીતાનન્તરભવે તત્થચ મરણાસન્નકાલે. છદ્વાર ગહિતન્તિ છહિ દ્વારેહિ મરણાસન્નજવનેહિ ગહિતં. એત્થ ચ યેભુય્યેનાતિ એતેન ભવન્તરે છદ્વારગહિતન્તિ ઇમસ્સ વિધાનસ્સ અનેકંસભાવં વિસેસેતિ. કસ્મા. અગહિતસ્સપિ સમ્ભવતો. યઞ્હિ અસઞ્ઞિભવતો ચુતાનં કમ્મ કમ્મનિમિત્ત ગતિનિમિત્ત સમ્મતં અરૂપભવતો ચુતાનઞ્ચ ગતિનિમિત્તસમ્મતં કામપટિસન્ધિ ભવઙ્ગચુતીનં આરમ્મણં. તં ભવન્તરે કેનચિ દ્વારેન અગહિત મેવ હોતીતિ. એત્થચ યસ્મા પટ્ઠાને અરૂપભવે દુવિધોપિ પુરેજાતપચ્ચયો પટિસિદ્ધો. અટ્ઠકથાસુચ તતો ચુતાનં કામપટિસન્ધિયા પચ્ચુપ્પન્નગતિનિમિત્તારમ્મણતાપિ વુત્તા. ગતિનિમિત્તઞ્ચ નામ રૂપારમ્મણમેવ દીપેન્તિ. તસ્મા તેસં કામપટિસન્ધિયાપિ ગતિનિમિત્તસમ્મતં ભવન્તરે કેનચિ દ્વારેન અગહિતમેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. અપિચ, મરણાસન્નકાલે કમ્મબલેન કમ્માદીનં ઉપટ્ઠાનંનામ યેભુય્યેન સંમુળ્હમરણેન મરન્તાનમેવ હોતિ. ઇતરેસં પન પરેસં પયોગબલેનપિ અત્તના પકતિયા સુટ્ઠુ આસેવિતાનં અનુસ્સરણબલેનપિ ધમ્મિકઉપાસકાદીનં વિય દેવલોકતો આગન્ત્વા ગણ્હન્તાનં દેવાનં આનુભાવેનપિ હોતિયેવ. નિરયપાલાપિ નિરયતો આગન્ત્વા ગણ્હન્તિયેવ. રેવતિવિમાનઞ્ચેત્થ વત્તબ્બં. તઞ્હિ દ્વે નિરયપાલા ગહેત્વા પથમં તાવતિંસાભવનં નેત્વા પચ્છા નિરયં નયિંસુ. તે હિ યક્ખ જાતિકત્તા વેસ્સવણપરિસાવિય તાવતિંસા ભવનંપિ ગન્તું સક્કોન્તિયેવ. યમસ્સ દૂતા દ્વે યક્ખાતિ હિ પાળિયં વુત્તં. વેસ્સવણદૂતા ઇધ યમસ્સ દૂતાતિ વુત્તાતિપિ વદન્તિ. તસ્મા યે કસિણાસુભાદીનિ સમથનિમિત્તાનિ સુટ્ઠુ આસેવિત્વા ઉપચારજ્ઝાને ઠત્વા તાનેવ નિમિત્તાનિ ગહેત્વા મરન્તિ. તેસંપિ કામપટિસન્ધિયા આરમ્મણં ભવન્તરે કેનચિ દ્વારેન અગહિતમેવ સિયા. ઉપચારજ્ઝાનબલેનેવ બ્રહ્મલોકતો ઇધઉપ્પજ્જન્તાનંપિ એસેવનયોતિ.

યંપન વિભાવનિયં

‘‘કેવલં કમ્મબલેનેવ તેસં અસઞ્ઞિભવતો ચુતાનં પટિસન્ધિયા કમ્મનિમિત્તાદિકં આરમ્મણં ઉપટ્ઠાતી’’તિ વુત્તં.

તત્થ કમ્મનિમિત્તાદિકન્તિ એત્થ આદિસદ્દેન કમ્મંપિ ગહેતબ્બ મેવ. ન હિ તસ્સ અગહણે કારણં અત્થીતિ. તાનિ પન સબ્બાનિપિ કેવલં પટિસન્ધિજનકસ્સ કમ્મસ્સ આનુભાવેનેવ પટિસન્ધિયં ઉપટ્ઠહન્તીતિ વેદિતબ્બં. અનાગતં પન નિમિત્તં ઉપટ્ઠહમાનં ગતિનિમિત્તમેવ સિયા. નચ તસ્સ વિસું ઉપટ્ઠાતબ્બકિચ્ચં અત્થિ. પચ્ચુપ્પન્ન ગતિનિમિત્તે સિદ્ધે સિદ્ધમેવ હોતીતિ વુત્તં પચ્ચુપ્પન્નમતીતં પઞ્ઞત્તિ ભૂતંવાતિ.

[૧૦૭] વિભાવનિયં પન

‘‘અનાગતંનામ અતીતં વિય અનુભૂતઞ્ચ ન હોતિ. નચ પચ્ચુપ્પન્નગતિનિમિત્તં વિય આપાતમાગત’’ન્તિ કારણં વુત્તં. તં અકારણં.

પસઙ્ગસ્સ અનિવત્તિતત્તા. ગતિનિમિત્તઞ્હિ નામ પચ્ચુપ્પન્નંપિ અનુભૂતં ન હોતિ. તંપિ કમ્મબલેનેવ આપાતમાગતં. એવંસન્તે અનાગતંપિ કમ્મબલેન આપાતમાગતમેવ સિયાતિ અયં પસઙ્ગો પાકતિકોએવ હોતીતિ. તેસૂતિ યથાવુત્તેસુ આરમ્મણિકચિત્તેસુ. રૂપાદીસુ પઞ્ચસુ એકેકં આરમ્મણં એતેસન્તિ સમાસો. રૂપાદીનિ પઞ્ચ આરમ્મણાનિ એતસ્સાતિ વિગ્ગહો. સેસાનીતિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છન દ્વયતો સેસાનિ સન્તીરણ મહાવિપાકાનિ. સબ્બથાપિ કામાવચરા લમ્બણાનેવાતિ પટિસન્ધાદીહિ નાનાકિચ્ચેહિ રૂપાદીસુ નાનારમ્મણેસુ પવત્તેન સબ્બ પકારેનપિ કામાવચરાલમ્બણિકાનિયેવ. તાનિ હિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં ઉપ્પન્નાનિપિ વિકપ્પસત્તિરહિતત્તા અવિજ્જમાને પઞ્ઞત્તિધમ્મેચ સુખુમે મહગ્ગતધમ્મેચ ગમ્ભીરે લોકુત્તરધમ્મેચ આલમ્બિતું ન સક્કોન્તીતિ. તત્થ સન્તીરણત્તયં તાવ સન્તીરણકિચ્ચવસેન રૂપાદિપઞ્ચાલમ્બણે પવત્તતિ. તદારમ્મણાદિવસેન પન સબ્બાનિપિ એકાદસવિપાકાનિ છસુ પરિત્તારમ્મણેસુ પવત્તન્તીતિ.

[૧૦૮] વિભાવનિયં પન

‘‘વિપાકાનિ તાવ સન્તીરણાદિવસેન રૂપાદિપઞ્ચાલમ્બણે’’તિ વુત્તં. તત્થ સન્તીરણાદિવસેનાતિ નવત્તબ્બં. સન્તીરણવસેન ઇચ્ચેવ વત્તબ્બન્તિ.

યો પનેત્થ ચિત્તાનં આરમ્મણેસુ પવત્તિવિભાગો વત્તબ્બો. સો અટ્ઠકથાકણ્ડે ગહેતબ્બો. લોકુત્તરધમ્મા અતિગમ્ભીરત્તા ઞાણસ્સેવ વિસયભૂતાતિ વુત્તં. અકુસલ.લ. લોકુત્તર વજ્જિત સબ્બા રમ્મણાનીતિ. તત્થ તાનિ લદ્ધસમાપત્તીનં ઉપ્પન્નકાલેએવ મહગ્ગતારમ્મણાનિ. તેસુચ દ્વે દોસમૂલચિત્તાનિ પરિહીનજ્ઝાનાનિ આરબ્ભ ઉપ્પન્નકાલેતિ દટ્ઠબ્બં. ઞાણંપિ અનધિગતાનિ લોકુત્તરાનિ આલમ્બિતું ન સક્કોતીતિ વુત્તં ઞાણસમ્પયુત્ત.લ. વજ્જિતસબ્બા રમ્મણાનીતિ. તત્થ ઞાણસમ્પયુત્તકામકુસલાનિ પુથુજ્જનાનં અજ્ઝાનલાભીનં ઉપ્પન્નકાલે પઞ્ઞત્તિયા સહ કામાવચરારમ્મણાનિ. તાનેવ સોતાપત્તિમગ્ગતો પુરે ગોત્રભુક્ખણે પુથુજ્જનાનં નિબ્બાનારમ્મણાનિ. ઝાનલાભીનં તાનેવ અભિઞ્ઞાકુસલઞ્ચ મહગ્ગતારમ્મણાનિપિ. હેટ્ઠિમફલટ્ઠાનં અત્તના અધિગત મગ્ગફલનિબ્બાના રમ્મણાનિપીતિ વેદિતબ્બાનિ. યથા ચેત્થ અરિયા અત્તના અધિગત મગ્ગફલાનિયેવ આલમ્બિતું સક્કોન્તિ. તથા ઝાનલાભિનોપિ અત્તના અધિગતજ્ઝાનાનિએવ આલમ્બિતું સક્કોન્તીતિ વેદિતબ્બં. એત્થ સિયા-યે ચ ઝાનાનિ પત્થેન્તિ. ઝાનપરિકમ્મંપિ કરોન્તિ. યેચ ઝાનસુત્તાનિ સંવણ્ણેન્તિ. તે અલાભિનો મહગ્ગતજ્ઝાનાનિ આલમ્બિતું સક્કોન્તિ, નસક્કોન્તીતિ. ન સક્કોન્તિ. તે હિ ઝાનાનિનામ એવં મહાનુભાવાનિ એવં મહાનિસંસાનીતિ સુત્વાવા સુતપરિયત્તિબલેન સિદ્ધે આકાર સલ્લક્ખણઞ્ઞાણે ઠત્વા વા અનુમાનવસેનેવ તાનિ પત્થેન્તિ. પરિકમ્મંપિ કરોન્તિ. સુત્તાનિપિ સંવણ્ણેન્તીતિ. ઇતરથા પુથુજ્જનાપિ લોકુત્તરધમ્મે પત્થેન્તિ, મગ્ગપરિકમ્મંપિ કરોન્તિ. મગ્ગફલ નિબ્બાનવચનાનિવિકથેન્તિ સંવણ્ણેન્તીતિ તેસંપિ તે આરમ્મણભૂતા એવ સિયુન્તિ. તેસં પન ચિત્તાનિ ઝાનાદીનં પઞ્ઞત્તિગુણે એવ અનુભોન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ. પણીતધમ્માનઞ્હિ પઞ્ઞત્તિયોપિ પણિતરૂપાએવ હોન્તીતિ. મહિદ્ધિકો હિ પરચિત્તવિદૂ. મારો દેવ પુત્તોપિ રૂપજ્ઝાનચિત્તં વટ્ટનિસ્સિતમેવ પસ્સતિ. વિવટ્ટનિસ્સિતં ન પસ્સતિ. અરૂપજ્ઝાનચિત્તં પન વટ્ટનિસ્સિતંપિ નપસ્સતીતિ અઙ્ગુત્તરે નવનિપાતે અટ્ઠકથાયં વુત્તં. યે પન અગ્ગમગ્ગફલાનિ પટિવિજ્ઝન્તિ. તેસં ઉપ્પન્નાનિઞ્ઞણસમ્પયુત્તકામક્રિયજવનાનિ ક્રિયાભિઞ્ઞાજવનઞ્ચ પુગ્ગલાનુરૂપં પઞ્ઞત્તિયા સહ ચતુબ્ભૂમકધમ્મેસુ કિઞ્ચિ આરમ્મણં કાતું નસક્કોન્તીતિ નત્થિ. તથા તેસં પુરેચારિ કમનોદ્વારાવજ્જનઞ્ચાતિ વુત્તં ઠાણસમ્પયુત્ત.લ. સબ્બથાપિસબ્બા રમ્મણાનીતિ. તત્થ સબ્બથાપીતિ સબ્બકામાવચર સબ્બમહગ્ગત સબ્બલોકુત્તર સબ્બપઞ્ઞત્તિ સબ્બપચ્ચુપ્પન્નાદિ પકારેનપીતિઅત્થો. ઇદઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં ઉપ્પન્નાનિ સન્ધાય વુત્તં. ઇતરાનિ પન પચ્ચેક બુદ્ધાનં ઉપ્પન્નાનિપિ પદેસસબ્બારમ્મણાનિએવ હોન્તિ. તાનિ હિ એકં પથવિધાતુંપિ સબ્બેહિ અનવસેસપકારેહિ જાનિતું નસક્કોન્તીતિ. આરુપ્પેસુ દુતીયચતુત્થાનિ પથમતતીયારુપ્પ વિઞ્ઞાણા રમ્મણત્તા મહગ્ગતા રમ્મણાનિ. સેસાનીતિ અભિઞ્ઞા દ્વય દુતીયચતુત્થારુપ્પેહિ અવસેસાનિ સબ્બાનિપિ એકવીસતિવિધાનિ મહગ્ગતચિત્તાનિ કસિણાદિ પઞ્ઞત્તારમ્મણાનીતિ અત્થો. પઞ્ચવીસાતિ પઞ્ચદ્વારાવજ્જન તેવીસતિ કામવિપાક હસનચિત્તાનિ સન્ધાય વુત્તં. પરિત્તમ્હીતિ કામાવચરા લમ્બણે એવાતિ અત્થો. તઞ્હિ અપ્પાનુભાવતો પટિબન્ધકધમ્મેહિ પરિસમન્તતો દીયતિ અવખણ્ડીયતિ નિત્તેજભાવં પાપીયતીતિ પરિત્તન્તિ વુચ્ચતિ.

૧૩૫. ચક્ખાદીનં વત્થૂનં ભેદેન તબ્બત્થુકાનં ચિત્તચેતસિ કાનં સઙ્ગહો વત્થુસઙ્ગહો.

[૧૦૯] વિભાવનિયં પન

‘‘વત્થુવિભાગતો તબ્બત્થુકચિત્તપરિચ્છેદવસેનચ સઙ્ગહો વત્થુસઙ્ગહો’’તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

વસન્તિપતિટ્ઠહન્તિ ચિત્તચેતસિકાએતેસૂતિવત્થૂનિ, ચક્ખુવત્થુચ. લ. કાયવત્થુચહદયવત્થુચાતિયોજના. ચક્ખુમેવ ચક્ખુવત્થુ તથા સોતાદીનિયેવ સોતવત્થાદીનિ. વાક્યસઙ્ખેપો હેસ પાઠો. પેય્યાલનયોતિપિ અન્તદીપકનયોતિપિ વત્તું યુજ્જતિ. કેચિ પન દ્વન્દસમાસં મઞ્ઞન્તિ. તેસં ચસદ્દો નયુજ્જતિ. પરતો વત્થુસદ્દો ચસદ્દોચ પુબ્બપદેસુ આનેતબ્બોતિપિ વદન્તિ. તેસં હદયવત્થૂતિ સમાસપદં નયુજ્જતિ. અવિભત્તિકનિદ્દેસોતિપિ અપરે. તાનિ કામલોકે સબ્બાનિપિ લબ્ભન્તીતિ કામતણ્હા ધિન કમ્મનિબ્બત્તાનં અત્તભાવાનંએવ પરિપુણ્ણિન્દ્રિયતા સમ્ભવતો સબ્બાનિપિ તાનિ છ વત્થૂનિ કામલોકેએવ લબ્ભન્તિ. તથા હિ ચક્ખાદીસુ વત્થૂસુ સન્તેસુ એવરૂપાદીનં પરિભોગો સમ્પજ્જતિ. તસ્મા રૂપાદીસુ કામવત્થૂસુ અભિરતા કામતણ્હા સદા ચક્ખાદીનં પઞ્ચન્નં વત્થૂનંપિ સમ્પત્તિં પત્થેતિયેવ. યથાચ સબ્બકમ્મિકો અમચ્ચો સદા રઞ્ઞો ઇચ્છમેવ પૂરયમાનો સબ્બાનિ રાજકમ્માનિ સમ્પાદેતિ. એવમેવ કામાવચરકમ્મંપિ સદા કામતણ્હાય ઇચ્છમેવ પૂરયમાનં પરિપુણ્ણિન્દ્રિયં અત્તભાવં નિબ્બત્તેતિ. તસ્મા કામતણ્હાધિનકમ્મનિબ્બત્તા કામસત્તાએવ પરિપુણ્ણિન્દ્રિયા હોન્તીતિ. યથા ચ દસ્સનસવનાનુત્તરિય ધમ્મભૂતાનિ ચક્ખુસોતાનિ બુદ્ધદસ્સન ધમ્મસ્સવના દિવસેન સત્તાનં વિસુદ્ધિયાપિ હોન્તિ, ન તથા ઘાનાદિત્તયં. તં પન કેવલં કામપરિભોગત્થાયએવ હોતિ. તસ્મા તં કામવિરાગભાવના કમ્મનિબ્બત્તેસુ બ્રહ્મત્તભાવેસુ નઉપલબ્ભતીતિ વુત્તં રૂપલોકે પન ઘાનાદિત્તયં નત્થીતિ. ઇદઞ્ચ પસાદરૂપત્તયં સન્ધાય વુત્તં. સસમ્ભારઘાન જિવ્હા કાય સણ્ઠાનાનિપન સુટ્ઠુપરિપુણ્ણાનિએવ હોન્તીતિ. અરૂપલોકેપન સબ્બાનિપિ નસંવિજ્જન્તીતિ રૂપવિરાગ ભાવના કમ્મનિબ્બત્તે તસ્મિં લોકે અજ્ઝત્તબહિદ્ધાસન્તાનેસુપિ સબ્બેન સબ્બં રૂપપવત્તિયાએવ અભાવતો. તત્થ નિબ્બત્તા હિ સત્તા સુદ્ધે આકાસતલેએવ ચિત્તપબન્ધમત્તા હુત્વા તિટ્ઠન્તીતિ. ઇમસ્મિં સઙ્ગહે પન ચિત્તાનિ સત્તવિઞ્ઞાણ ધાતુવસેન ગહેતું તત્થ પઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતુયોતિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તેસુ છસુ વત્થૂસુ. પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ એવ નિસત્તનિજીવટ્ઠેન ધાતુયોતિ વિગ્ગહો. એવં સેસેસુપિ. વિજાનનકિચ્ચાભાવતો મનનમત્તા ધાતૂતિ મનોધાતુ. પઞ્ચદ્વારે આવજ્જનમત્ત સમ્પટિચ્છનમત્ત કિચ્ચાનિ હિ વિસેસજાનન કિચ્ચાનિ નહોન્તીતિ. પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ પન પચ્ચક્ખતો દસ્સનાદિવસેન થોકં વિસેસજાનનકિચ્ચાનિ હોન્તિ. અવસેસા પન સન્તીરણાદયો આરમ્મણસભાવ વિચારણા દિવસેન અતિરેક વિસિટ્ઠજાનનકિચ્ચયુત્તત્તા ન મનોધાતુયો વિય મનનમત્તા હોન્તિ. નાપિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતુયોવિય વિજાનન મત્તા. અથખો મનનટ્ઠેન મનોચ તં વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણઞ્ચાતિ કત્વા મનોવિઞ્ઞાણધાતુયોનામ. અતિસય વિસેસજાનન ધાતુયોતિ અત્થો. પરિયાયપદાનઞ્હિ વિસેસન સમાસે અતિસયત્થો વિઞ્ઞાયતિ. યથા પદટ્ઠાનન્તિ.

[૧૧૦] વિભાવનિયં પન

‘‘મનોયેવ વિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણન્તિ વા. મનસો વિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વા વુત્તં. તત્થ મનોયેવ વિઞ્ઞાણન્તિ ઇદં તાવ ન યુજ્જતિ.

ન હિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસેસેત્વા અભિરેકટ્ઠદીપકે પદટ્ઠાનન્તિઆદિકે વિસેસનસમાસે અવધારણ વિગ્ગહો કત્થચિ દિસ્સતિ યુજ્જતિચાતિ.

[૧૧૧] મનસો વિઞ્ઞાણન્તિ ઇદંપિ નયુજ્જતિયેવ.

મનસોતિ હિ મનોધાતુત્તિકસઙ્ખાતસ્સ મનસ્સ. તત્થ સમ્પટિચ્છનદ્વયં સન્તીરણાદિકસ્સ મનોવિઞ્ઞાણપબન્ધસ્સ પચ્ચયભૂતં હોતિ. પઞ્ચદ્વારાવજ્જનં પન પરતો દ્વારન્તરે પવત્તમાનં તસ્સેવ મનોવિઞ્ઞાણપબન્ધસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નભૂતં હોતીતિકત્વા આદિમ્હિ પચ્ચયભૂતસ્સ ચેવ અન્તે દ્વારન્તરે પચ્ચયુપ્પન્નભૂતસ્સ ચ મનસ્સ સમ્બન્ધિવિઞ્ઞાણન્તિ અત્થો. અથવા, પઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જિતાનિ સબ્બાનિ વિઞ્ઞાણાનિ મનનકિચ્ચત્તા મનોનામ. આરમ્મણે પન અભિનિપાત મત્તાનિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ મનનકિચ્ચાનિ નહોન્તીતિ દસ્સનાદીનિ એવ નામ. પઞ્ચદ્વારાવજ્જનઞ્ચ મનતો જાતંપિ મનસ્સ પચ્ચયો નહોતિ. દસ્સનાદીનં એવ પચ્ચયો. સમ્પટિચ્છનદ્વયઞ્ચ મનસ્સ પચ્ચયો હોન્તંપિ મનતો જાતં નહોતિ. દસ્સનાદિતો એવ જાતં. સન્તીરણાદીનિ પન અત્તનો પુરે પચ્છાપવત્તાનં દ્વિન્નં દ્વિન્નં મનાનં એવ મજ્ઝે જાતાનીતિ અત્તનો પચ્ચય પચ્ચયુપ્પન્નભૂતસ્સ મનસ્સ સમ્બન્ધિવિઞ્ઞાણન્તિ અત્થો. એવઞ્ચ સતિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણંપિ દ્વિન્નં મનોધાતૂનં અન્તરે પવત્તત્તા મનસો પચ્ચય પચ્ચયુપ્પન્નભૂતસ્સ સમ્બન્ધિવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણન્તિ વત્તબ્બમેવ સિયાતિ.

[૧૧૨] ટીકાયં પન

મનતો જાતં વિઞ્ઞાણન્તિપિ વુત્તં. તંપિ વુત્તનયેન નયુજ્જતિયેવ.

અવસેસા પન મનોવિઞ્ઞાણધાતુસઙ્ખાતાચ સન્તીરણ.લ. પન્નરસરૂપાવચરવસેન તિંસધમ્મા હદયં નિસ્સાયેવ પવત્તન્તીતિ યોજના. ચસદ્દો પનેત્થ અવસેસાનં છસત્તતિ ધમ્માનં મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવં સમ્ભાવેતિ.

[૧૧૩] વિભાવનિયં પન

સમ્પિણ્ડનત્થં ગહેત્વા ‘‘ન કેવલં મનોધાતુયેવા’’તિ વુત્તં. તં ન યુજ્જતિ.

એવઞ્હિ સતિ અવસેસાચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુસઙ્ખાતાતિ વુત્તં સિયાતિ.

[૧૧૪] યાચ ટીકાસુ

સન્તીરણ.લ. રૂપાવચરવસેન પવત્તા, અવસેસા મનોવિઞ્ઞાણ ધાતુસઙ્ખાતાચ તિંસ ધમ્માતિ યોજના. સાપિ ન સુન્દરા.

અત્થગતિયા અવિસદત્તાતિ. તત્થ કસ્મા તે નિસ્સાયેવ પવત્તન્તીતિ. આરુપ્પેસુ અનુપ્પજ્જનતો, કસ્માચ તત્થ નુપ્પજ્જન્તીતિ વુચ્ચતે. સન્તીરણમહાવિપાકાનિ તાવ તત્થ નુપ્પજ્જન્તિ પઞ્ચન્નં દ્વારાનં અત્તનો કિચ્ચાનઞ્ચ તત્થ અભાવતો. પટિઘચિત્તદ્વયંપિ નુપ્પજ્જતિ. અનીવરણાવત્થસ્સ પટિઘસ્સ અભાવતો. એકન્ત નીવરણાનઞ્ચ ઝાનભૂમીસુ અસમ્ભવતો. એત્થ પન યદિ અનીવરણાવત્થો પટિઘો નત્થિ. પાળિયં દુતીયજ્ઝાનેએવ દોમસ્સિન્દ્રિયસ્સ અપરિસેસનિરોધવચનં અટ્ઠકથાસુચ દુતીયજ્ઝાનૂપચારે તસ્સ ઉપ્પત્તિસમ્ભવવચનં વિરુદ્ધં સિયા. તસ્મા અત્તનો સહાયપચ્ચય ભૂતસ્સ ઓળારિકસ્સ કામરાગસ્સ ઝાનભૂમીસુ અભાવતો પટિઘચિત્તદ્વયં તત્થ નુપ્પજ્જતીતિ યુત્તન્તિપિ વદન્તિ. ટીકાકારાપન દુતીયજ્ઝાનૂપચારે તસ્સ ઉપ્પત્તિસમ્ભવ વચનં પરિકપ્પવચનમત્તન્તિ કત્વા પુરિમકારણમેવ ઇચ્છન્તિ. યદિ પનેતં પરિકપ્પવચનમત્તં સિયા પાળિવચનંપિ પરિકપ્પવચનમત્તમેવ સિયા. તસ્મા પચ્છિમકા રણમેવ યુત્તરૂપન્તિ અમ્હાકં ખન્તિ. હસનચિત્તંપિ નુપ્પજ્જતિ અરૂપીનં હસનકિચ્ચસ્સ અભાવતો. કાયાભાવતોતિપિ યુજ્જતિ. સોતાપત્તિમગ્ગચિત્તંપિ નુપ્પજ્જતિ. પરતોઘોસાભાવેન તત્થુપ્પન્નસ્સ પુથુજ્જનસ્સ ધમ્માભિસમયાભાવતો બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્ચ તત્થ અનુપ્પજ્જનતો. તેનેવ હિ તત્થુપ્પન્નો પુથુજ્જનો અટ્ઠસુ અક્ખણયુત્તેસુ વુત્તોતિ. રૂપાવચરચિત્તાનિપિ તત્થ નુપ્પજ્જન્તિ રૂપવિરાગભાવનાય રૂપનિમિત્તારમ્મણાનં તેસં સમતિક્કન્તત્તાતિ.

અવસેસા મનોવિઞ્ઞાણધાતુસઙ્ખાતા કુસલાકુસલક્રિયાનુત્તરવસેન દ્વે ચત્તાલીસધમ્મા હદયં નિસ્સાયવા અનિસ્સાયવા પવત્તન્તીતિ યોજના. નિસ્સાયવા પઞ્ચવોકારે અનિસ્સાયવા ચતુવોકારેતિ અધિપ્પાયો. કુસલાનિચ અકુસલાનિચ ક્રિયાનિચ અનુત્તરાનિચાતિ વિગ્ગહો. તત્થ કુસલાનીતિ પઞ્ચરૂપ કુસલતો અવસેસાનિ દ્વાદસલોકિયકુસલાનિ. અકુસલાનીતિ પટિઘદ્વયતો અવસેસાનિ દસઅકુસલાનિ. ક્રિયાનીતિ પઞ્ચદ્વારાવજ્જન હસન પઞ્ચરૂપક્રિતો અવસેસાનિ તેરસક્રિયચિત્તાનિ. અનુત્તરાનીતિ પથમમગ્ગતો અવસેસાનિ સત્તઅનુત્તરચિત્તાનિ. કામે છવત્થું નિસ્સિતા સત્તધાતુયો મતા. રૂપે તિવત્થું નિસ્સિતા ચતુબ્બિધા ધાતુયો મતા. આરુપ્પે કિઞ્ચિવત્થું અનિસ્સિતા એકા ધાતુ મતાતિ યોજના. તેચત્તાલીસાતિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણ મનોધાતુત્તિકેહિ સદ્ધિં સન્તીરણાદિકે તિંસધમ્મે સન્ધાય વુત્તન્તિ.

ઇતિ પરમત્થદીપનિયાનામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહસ્સ

ચતુત્થવણ્ણનાય પકિણ્ણકસઙ્ગહસ્સ

પરમત્થદીપના નિટ્ઠિતા.