ચેતસિકસઙ્ગહ પરમત્થદીપની

૬૮. એવં ચિત્તઙ્ગહં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનુપત્તં ચેતસિક સઙ્ગહં દસ્સેન્તો ચતૂહિ સમ્પયોગલક્ખણેહિ સહ વચનત્થઞ્ચ સરૂપત્થઞ્ચ તાવ દસ્સેતું આદિ ગાથમાહ. તત્થ એકુપ્પાદનિરોધાચએકાલમ્બણવત્થુકાતિ ચતુસ્સમ્પયોગલક્ખણદસ્સનં. ચેતો યુત્તાતિ વચનત્થદસ્સનં. ચેતસિયુત્તા ચેતસાવા યુત્તા ચેતસિકાતિ દસ્સનતો. દ્વિપઞ્ઞાસધમ્માતિ સરૂપદસ્સનં. ચેતસિકાતિ પન સિદ્ધપદ દસ્સનં. તત્થ ધમ્માનં અનાગતભાવસઙ્ખાતા પુબ્બન્તતો ઉદ્ધં પજ્જનં ગમનં સરૂપતો પાતુભવનં ઉપ્પાદો. જાતીતિ વુત્તં હોતિ. સબ્બેપિહિ સઙ્ખત ધમ્મા અનાગતભાવપુબ્બા એવ હોન્તિ. તતો પચ્ચયસામગ્ગિં લભિત્વા પચ્ચુપ્પન્નભાવં ગચ્છન્તિ. તતો નિરુજ્ઝિત્વા અતીતભાવં ગચ્છન્તીતિ. નિરુજ્ઝનં નિરોધો. સરૂપવિનાસો ભઙ્ગો અનિચ્ચતા મરણન્તિ વુત્તં હોતિ. યા ચિત્તસ્સ જાતિ, સાયેવ ફસ્સાદીનં. યા ચિત્તસ્સ જરા, યં ચિત્તસ્સ મરણં, યં ચિત્તસ્સ આરમ્મણં વત્થુ. તદેવ ફસ્સાદીનન્તિઆદિના હેટ્ઠા વુત્તનયેન એકો ઉપ્પાદો એતેસન્તિ એકુપ્પાદા. એકો નિરોધો એતેસન્તિ એકનિરોધા. એકુપ્પાદાચ તે એકનિરોધાચાતિ એકુપ્પાદનિરોધા. ઉત્તરપદે એકસદ્દસ્સ લોપો. એવં પરત્થપિ. એકં આલમ્બણં એતેસન્તિ એકાલમ્બણા. એકં વત્થુ એતેસન્તિ એકવત્થુકા. એકાલમ્બણાચ તે એકવત્થુકાચાતિ એકાલમ્બણવત્થુકા. આલમ્બણં પનેત્થ એકચિત્તસ્સપિ બહુદેવ હોતિ. એકત્તંપન ઉપનેત્વા એકં આલમ્બણન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

[૭૧] વિભાવનિયં પન

‘‘એકતો ઉપ્પાદોચ નિરોધોચ યેસં, તે એકુપ્પાદનિરોધા’’તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ એકક્ખણે એકતો ઉપ્પાદમત્તેન એકુપ્પાદતા ઇધ અધિપ્પેતા. અથખો વુત્તનયેનેવ અધિપ્પેતા. વુત્તઞ્હેતં મૂલટીકાયં –

એકકલાપપરિયાપન્નાનં રૂપાનંસહેવઉપ્પાદાદિપ્પવત્તિતો

એકસ્સકલાપસ્સઉપ્પાદાદયો એકેકાવ હોન્તીતિ.

તત્રાયં યોજના. એકુપ્પાદનિરોધાચ એકાલમ્બણવત્થુકા ચ હુત્વા યેધમ્મા ચેતોયુત્તા. તે દ્વિપઞ્ઞાસધમ્મા ચેતસિકા મતાતિ. ભાવપધાનંપિવા એત્થ યુત્તં. વિસેસનેચ નિસ્સક્કવચનં. એકુપ્પાદનિરોધભાવેન એકાલમ્બણ વત્થુક ભાવેનચ યેધમ્મા ચેતોયુત્તા. તે દ્વિપઞ્ઞાસધમ્મા ચેતસિકાનામ મતા ઞાતાતિ. એત્થચ યે ચેતોયુત્તા. તે ચેતસિકાતિ વુત્તે ચિત્તસ્સ સહજાતપચ્ચયુપ્પન્નરૂપાનિપિ તદાયત્તવુત્તિતાય એકન્તેન ચિત્તસમ્બન્ધીનિ હુત્વા ચેતોયુત્તાનિ ચેતસિકાનિ નામ સિયું. તસ્મા તેસં નિવત્તનત્થં એકુપ્પાદનિરોધાચ, એકા લમ્બણવત્થુકાતિ વુત્તં. તાનિહિ ચિત્તેન ખણતો સહુપ્પન્નાનિપિ ભિન્નસન્તાનત્તા યા ચિત્તસ્સ જાતિ, સાએવ તેસન્તિ ઇમં લક્ખણંપિ નાનુભોન્તિ. અઞ્ઞંહિ રૂપસન્તાનં. અઞ્ઞં અરૂપસન્તાનન્તિ. ફસ્સાદીનંપન ઉપ્પાદમત્તમેવ ચિત્તેન સહ એકં નહોતિ. અથખો નિરોધોપિ આલમ્બણંપિ વત્થુપિ સબ્બં એકમેવાતિ ઞાપનત્થં એક નિરોધાદિગ્ગહણં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ એવં અવુત્તે સક્કા તથા જાનિતુન્તિ. યસ્માપન યથા બહુજનસન્તકો એકો ગોણો તિસ્સસ્સ ગોણો દત્તસ્સ ગોણોતિ એવં વિસું વિસુંપિ વત્તબ્બોયેવ હોતિ. એવમેવં ઉપ્પાદો નિરોધોચ એકસ્મિં રૂપારૂપકલાપે એકોવસમાનોપિ ફસ્સસ્સ ઉપ્પાદો વેદનાય ઉપ્પાદો પથવિધાતુયા ઉપ્પાદો આપોધાતુયા ઉપ્પાદોતિ એવમાદિના નયેન વિસું વિસુંપિ વત્તબ્બોયેવ. તસ્મા સુત્તન્તેસુ –

વેદનાય ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ. વયો પઞ્ઞાયતિ. ઠિકાય અઞ્ઞત્થં પઞ્ઞાયતિ. સઞ્ઞાય. સઙ્ખારાનં. વિઞ્ઞાણસ્સ. લ. પઞ્ઞાયતીતિ વુત્તં. તથા યો ભિક્ખવે પથવિધાતુયા ઉપ્પાદો ઠિતિઅભિનિબ્બત્તિ પાતુભાવો. દુક્ખસ્સેસો ઉપ્પાદો રોગાનં ઠિતિ જરા મરણસ્સ પાતુભાવો. યો ભિક્ખવે આપોધાતુયા. યો ભિક્ખવે તેજો ધાતુયા. યો ભિક્ખવે વાયોધાતુયા. યો ભિક્ખવે ચક્ખુસ્સ.લ. મનસ્સ ઉપ્પાદો.લ. જરામરણસ્સ પાતુભાવોતિ.

વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇતરથા જીવિતિન્દ્રિયાદીનપિ એકસ્મિં કલાપે બહુભાવો વત્તબ્બો સિયા. યો અરૂપીનં ધમ્માનં આયુ ઠિતિ અવટ્ઠિતીતિ હિ વુત્તં. તથા વિકારરૂપાનં. સબ્બેસંપિવા ચક્ખાદીનં ઉપાદારૂપાનં. ચતુન્નં ચહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપન્તિચ ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદોતિચ વુત્તન્તિ. કાયલહુતા ચિત્તલહુતાદયોપન અત્થવિસેસદીપનત્થં દ્વિધા ભિન્દિત્વા વુત્તા. સોચ અત્થવિસેસોઉપરિ આવિ ભવિસ્સતીતિ. અયમેત્થપરમત્થદીપના.

[૭૨] વિભાવનિયં પન

ઇમમત્થં અસલ્લક્ખેત્વા યં વુત્તં ‘‘યદિ એકુપ્પાદમત્તેનેવ ચેતોયુત્તાતિ અધિપ્પેતા. તદા ચિત્તેન સહ ઉપ્પજ્જમાનાનં રૂપધમ્માનમ્પિ ચેતોયુત્તતા આપજ્જેય્યાતિ એક નિરોધગ્ગહણં. એવમ્પિ ચિત્તાનુપરિવત્તિનો વિઞ્ઞત્તિદ્વયસ્સ પસઙ્ગો નસક્કા નીવારેતું. તથા એકતો ઉપ્પાદો વા નિરોધોવા એતેસન્તિ એકુપ્પાદનિરોધાતિ પરિકપ્પેન્તસ્સ પુરેતરમુપ્પજ્જિત્વા ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે નિરુજ્ઝમાનાનમ્પિ રૂપધમ્માનન્તિ એકાલમ્બણગ્ગહણં. યે એવં તિવિધલક્ખણા. તે નિયામતો એકવત્થુકા યેવાતિ દસ્સનત્થં. એકવત્થુકગ્ગહણન્તિ. અલમતિપપઞ્ચેના’’તિ. સબ્બં તં નિરત્થકમેવ.

૬૯. કથઞ્ચ દ્વિપઞ્ઞાસ હોન્તીતિ પુચ્છિત્વા પથમં દ્વિપઞ્ઞાસ સરૂપં તીહિ રાસીહિ વિભજિત્વા દસ્સેન્તો કથન્તિઆદિમાહ. તત્થ ફુસતીતિ ફસ્સો. ફુસન્તિ સમ્પયુત્તકા ધમ્મા એતેનાતિ ફસ્સો. ફુસનમત્તમેવવા એતન્તિ ફસ્સો. ફુસનઞ્ચેત્થ આરમ્મણસ્સ ઇટ્ઠાનિટ્ઠરસં આહચ્ચ ઉપહચ્ચ ગહણં દટ્ઠબ્બં. યતો તદનુભવન્તિ વેદના પાતુભવતિ. ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ હિ વુત્તં. સ્વાયં ફુસનલક્ખણો. નનુચાયં અરૂપધમ્મો. નચ અરૂપધમ્મા અપ્પટિઘસભાવા કિઞ્ચિ ફુસન્તીતિ. સચ્ચં, અયંપન ફુસના કારેનચ પવત્તતિ. યઞ્ચ ફુસન્તેહિ સાધેતબ્બં. તઞ્ચ કિચ્ચં સાધેતિ. તસ્મા અયં ફસ્સોતિચ ફુસનલક્ખણોતિચ વુત્તો. કિંપન સાધેતીતિ. આરમ્મણરસાનુરૂપં ચિત્તસ્સ વિકારપત્તિ. વેદનાવિસેસુપ્પત્તિંવા. અયઞ્ચ અત્થો અમ્બિલખાદાદિકે દિસ્વા અપરસ્સ ખેળુપ્પાદાદીસુ પાકટોતિ.

[૭૩] વિભાવનિયં પન

‘‘ખેળુપ્પાદાદિવિય દટ્ઠબ્બો’’તિ વુત્તં. એવઞ્ચસતિ ઇદં ઉપમા મત્તં સિયા. અતિપાકટાયપન ફસ્સપ્પવત્તિયા દસ્સન મિદન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૭૦. વેદયતીતિ વેદના. આરમ્મણરસં અનુભવતિ. અવિદિતંવા આરમ્મણરસં સમ્પયુત્તાનં તંસમઙ્ગિપુગ્ગલાનં વા વિદિતંપાકટં કરોતીતિ અત્થો. વિન્દન્તિવ એતાય સત્તા સાતંવા અસાતંવા લભન્તીતિ વેદના. વેદયિતમત્તમેવવા એતન્તિ વેદના. પાળિયંપન –

વેદયતિ વેદયતીતિ ખો ભિક્ખવે તસ્મા વેદનાતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ વેદયતિ, સુખંપિ વેદયતિ. દુક્ખંપિ વેદયતિ. અદુક્ખમસુખંપિ વેદયતીતિ વુત્તં.

નનુ સબ્બેપિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા આરમ્મણરસાનુભવનપ્પ કતિકાએવાતિ તેપિ વેદનાનામ સિયુન્તિ. નસિયું. તેહિ કિચ્ચન્તરબ્યાવટા હોન્તિ. આરમ્મણરસં ઉજું અનુભવિતું નસક્કોન્તિ. અત્તનો અત્તનો કિચ્ચં કરોન્તાવ એકદેસમત્તેન અનુભવન્તિ. વેદનાયેવપન અનઞ્ઞકિચ્ચતાય અનુભવનકિચ્ચે આધિપચ્ચયોગતાયચ ઇસ્સરભાવેન અનુભવતીતિ સાએવ વેદનાનામ ભવિતું અરહતીતિ. એવઞ્ચકત્વા રાજગ્ગભોજન રસાનુભવને તેસં સૂદસદિસતા વેદનાયએવચ રાજસદિસતા વુત્તાતિ.

૭૧. સઞ્જાનાતીતિ સઞ્ઞા. પુન જાનનત્થં સઞ્ઞાણં કરોતીતિ અત્થો. અયઞ્હિ પુબ્બે ગહિતસઞ્ઞાનેન સઞ્જાનનકાલેપિ પુન જાનનત્થં સઞ્ઞાણં કરોતિયેવાતિ. સાહિ એવં પુનપ્પુનં સઞ્ઞાણં કત્વા ઉપ્પજ્જમાના થિરસઞ્ઞાભાવં પત્વા યાવતાયુકંપિ ભવન્તરં પત્વાપિ સત્તાનં અપ્પમુટ્ઠભાવં સાધેતિ. મિચ્છા ભિનિવેસસઞ્ઞાભાવં પત્વાચ ઇમે સત્તે સબ્બઞ્ઞુ બુદ્ધેહિપિ બોધેતું અસક્કુણેય્યે કરોતીતિ. તથાહિ સા પુન સઞ્જાનનત્થં નિમિત્તકરણે દારુતચ્છકસદિસાતિચ. યથાગહિત નિમિત્તવસેન અભિનિવેસકરણે હત્થિદસ્સક અન્ધસદિસાતિચ. ઉપટ્ઠિતવિસયગ્ગહણે તિણપુરિસકેસુ મિગપોતકસદિસાતિચ વુત્તાતિ. પાળિયંપન –

સઞ્જાનાતિ સઞ્જાનાતીતિખો ભિક્ખવે તસ્મા સઞ્ઞાતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ સઞ્જાનાતિ. નીલંપિ સઞ્જાનાતિ. પીતકંપિ સઞ્જાનાતીતિઆદિ વુત્તન્તિ.

૭૨. ચેતયતીતિ ચેતના. સમ્પયુત્તધમ્મે તસ્મિં તસ્મિં આરમ્મણેવા કિચ્ચેવા અભિસન્દહતિ પુનપ્પુનં ઘટેતિ, તત્થ પબન્ધવસેન નિરન્તરં પવત્તમાને કરોતીતિ અત્થો. પકપ્પેતિ વા તે. સંવિદહતિ આરમ્મણપટિલાભાયવા કમ્મસિદ્ધિયા અભિસઙ્ખરોતિ. આયૂહતિવા તે. આરમ્મણે સમ્પિણ્ડેતિ એકતો સમો સરન્તે કરોતીતિ અત્થો. તથાહિ સા આયૂહનરસાહિચ સંવિધાનપચ્ચુપટ્ઠાનાતિચ વુત્તા. તાયહિ તસ્મિં નિરન્તરં ઉસ્સુક્કન બ્યાપારવસેન પવત્તમાનાય તં સમ્પયુત્તાપિ અત્તનો અત્તનો કિચ્ચં કુરુમાના તસ્મિં તથેવ પવત્તન્તીતિ. તેનેવ સા સકિચ્ચ પરકિચ્ચ સાધક જેટ્ઠસિસ્સ મહાવડ્ઢકિ આદિસદિસાતિ વુત્તાતિ.

[૭૪] વિભાવનિયં પન

ચેતેતિ સઙ્ખતાભિસઙ્ખરણે બ્યાપારમાપજ્જતીતિ વત્વા તદત્થસાધનત્થં યં વુત્તં ‘‘વિભઙ્ગે સુત્તન્તભાજનિયે સઙ્ખા રક્ખન્ધં વિભજન્તેન સઙ્ખતમતિસઙ્ખરોન્તીતિ સઙ્ખારાતિ વત્વા’’તિ. તં ન યુજ્જતિ.

ન હિ વિભઙ્ગે સુત્તન્તભાજનિયે સઙ્ખતમ ભિસઙ્ખરોન્તીતિ સઙ્ખારાતિ વુત્તં અત્થિ. ખન્ધસંયુત્તકે પનેતં વુત્તન્તિ.

૭૩. એકત્તારમ્મણસઙ્ખાતો અગ્ગો કોટ્ઠાસો કોટિ વા એતસ્સાતિ એકગ્ગં. ચિત્તં, તસ્સ ભાવો એકગ્ગતા. આરમ્મણઞ્હિ નામ એકંપિ નાનાસભાવં હોતિ. તસ્મા તસ્સ એકસ્સપિ નાનાસભાવેસુ વિક્ખેપં અપત્વા એકસ્મિં સભાવે ખણમત્તંપિ પવત્તસ્સ ચિત્તસ્સ યોનિચ્ચલાકારો અત્થિ અયં તસ્મિં એકગ્ગાભિધાનસ્સ એકગ્ગબુદ્ધિયાચ પવત્તિહેતુભાવેન ગય્હતીતિ. તે નેવ હિ સા નિવાતે દીપચ્ચીનં ઠિતિવિય ચેતસો ઠિતીતિ દટ્ઠબ્બાતિ વુત્તા.

[૭૫] વિભાવનિયં પન

‘‘એકં આરમ્મણં અગ્ગં ઇમસ્સાતિ એકગ્ગ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થપિ અગ્ગસદ્દો કોટ્ઠાસેવા કોટિયંવા પવત્તોતિ યુત્તો. કેચિપન આરમ્મણે પવત્તોતિ વદન્તિ. તં ન સુન્દરં.

ન હિ અગ્ગસદ્દો આરમ્મણપરિયાયો કત્થચિ દિટ્ઠોતિ.

૭૪. જીવન્તિ સમ્પયુત્તાધમ્મા એતેનાતિ જીવિતં. ઇન્દોતિ ઇસ્સરો. ઇધ પન ઇસ્સરભાવો વુચ્ચતિ. ઇન્દં ઇસ્સરભાવં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં. જીવિતઞ્ચ તં ઇન્દ્રિયઞ્ચાતિ જીવિતિન્દ્રિયં. તઞ્હિ મયા વિના તુમ્હાકં જીવિતં નત્થિ. તસ્મા તુમ્હાકં જીવનકિચ્ચે મં ઇસ્સરં કરોથાતિ વદન્તમિવ સહજાતધમ્મે અભિભવિત્વા પવત્તતીતિ. તથા હિ તં પવત્તસન્તતાધિપતેય્યન્તિ ચ પદુમુપ્પ લાનુપાલકમુદકં વિયાતિચ વુત્તં. તત્થ યાવ ખન્ધપરિનિબ્બાના અનુપ્પબન્ધવસેન પવત્તમાના ચિત્તસન્તતિ પવત્તસન્તતિનામ. અધિપતિભાવો આધિપતેય્યં. પવત્તસન્તતિયં આધિપતેય્યં અસ્સાતિ સમાસો. પુનપ્પુનં નિરુદ્ધંપિ હિ ચિત્તસન્તાનં તસ્સ બલેન પુનપ્પુનં જીવન્તં હુત્વા યાવ ખન્ધપરિનિબ્બાના પુનપ્પુનં પવત્તતિયેવ.

ન હિ જીવિતરહિતેસુ અનિન્દ્રિયબદ્ધધમ્મેસુ તાદિસો પવત્તસન્તતિ વિસેસોનામ અત્થીતિ.

૭૫. મનસ્મિં આરમ્મણં અસુઞ્ઞં મનંવા આરમ્મણે નિચ્ચનિન્નં કરોતીતિ મનસિકારો. સો પન તિવિધો વીથિપટિપાદકો જવનપટિપાદકોઆરમ્મણપટિપાદકોતિ. તત્થ પઞ્ચદ્વારાવજ્જનં વીથિ પટિપાદકો નામ. તઞ્હિ પઞ્ચદ્વારિક ચિત્તસન્તતિં આરમ્મણે પટિપાદેતિ યોજેતીતિ. મનોદ્વારાવજ્જનં જવનપટિપાદકો નામ. તંપિ જવન સન્તતિં આરમ્મણે પટિપાદેતિ યોજેતીતિ. ઇદમેવ દ્વયં તત્થ તત્થ યોનિસો મનસિકારોતિચ અયોનિસો મનસિકારો તિચ વુત્તં. તઞ્હિ પકતિયા સમુદાચિણ્ણનિન્નનિયામિતાદીહિ પચ્ચયે હિ ઉપત્થમ્ભિતં હુત્વા ચિત્તસન્તાનં યોનિસો અયોનિસોવા આરમ્મણે નિન્નં કરોતીતિ. પટિસન્ધિચિત્તતો પન પટ્ઠાય પવત્તમાના ચિત્તસન્તતિ આરમ્મણં મુઞ્ચિત્વા નિરુજ્ઝિત્વાપિ પુન ઉપ્પજ્જમાના યસ્સ ધમ્મસ્સ વસેન તસ્મિંયેવ આરમ્મણે ઉપ્પજ્જતિ અસતિ કારણવિસેસે. સો આરમ્મણપટિપાદકોનામ. અયમિધા ધિપ્પેતો. અયઞ્હિ આરમ્મણં ચિત્તે ચિત્તંવા આરમ્મણે પટિપાદેતિ યોજેતીતિ. તથા હિ અયં સારણ લક્ખણોતિ ચ સમ્પયુત્તાનં આરમ્મણેન સંપયોજનરસોતિચ આરમ્મણપટિપાદકટ્ઠેન સમ્પયુત્તાનં સારથીવિય દટ્ઠબ્બોતિચ વુત્તો. તત્થ સારણલક્ખણોતિ સારથીવિય અસ્સાનં સમ્પયુત્તધમ્માનં ઉજું આરમ્મણાભિમુખં પવત્તયનલક્ખણોતિ અત્થો. સમં ધારેન્તિતિ સાધારણા. સબ્બેસં ચિત્તાનં સાધારણા સબ્બચિત્તસાધારણા.

૭૬. વિતક્કેતીતિ વિતક્કો. તથા તથા સઙ્કપ્પેત્વા આરમ્મણં આરોહતીતિ અત્થો. તસ્મિં પન તં કથા આરોહન્તે સમ્પયુત્તધમ્માપિ તં આરોહન્તિ. તદા સોયેવ તે આરમ્મણં અભિનિરોપેન્તોનામ હોતીતિ કત્વા આરમ્મણા ભિનિરોપનલક્ખણો વિતક્કોતિ વુત્તો. રાજવલ્લભં નિસ્સાય જનપદગાસિનો રાજગેહારોહનઞ્ચેત્થ નિદસ્સનં. અવિતક્કંપિ હિ ચિત્તં સવિતક્કધમ્મસન્તાને વિતક્કેન સહ પવત્તપરિચય બલેન આરોહનતો વિતક્કેન અતિનિરોવિતમેવનામ હોતીતિ. અપિચ, અવિતક્કંપિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણં વત્થારમ્મણ સઙ્ઘટ્ટનવસેન આરોહતિ. દુતીયજ્ઝાનાદીનિચ ઉપચારભાવનાવસેન આરોહન્તિ. મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં પન કિંવા એતાય યુત્તિયાતિ વત્વા ઇમમત્થં દસ્સેતિ. ચિત્તંપિ હિ આરમ્મણં આરુહતિયેવ. તસ્સ પન નિચ્ચં સહાયો મનસિકારો. તસ્મિઞ્હિ અસતિ તં નિયામકરહિ તા નાવાવિય યંવાતંવા આરમ્મણં ગહેત્વા પવત્તેય્યાતિ. ઇતિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણં મનસિકારસહાયં હુત્વા અત્તનો આરમ્મણવિજાનનસત્તિવસેનેવ આરમ્મણં આરોહતિ. અકુસલં પત્વા પન ચિત્તંપિ લોભાદયોપિ આરમ્મણારુહને થામવતા એવ હોન્તિ. પાપસ્મિં રમતે મનોતિ હિ વુત્તં. દુતીયજ્ઝાન ચિત્તાદીનિચ મનસિકાર વીરિયસ્સતીનંપિ વસેન આરોહન્તિ. વિતક્કો પન તથા તથા સઙ્કપ્પેત્વા અત્તસહિતે ધમ્મે આરમ્મણારુહને સુટ્ઠુતરં બલવન્તે કરોતિ. ઇતિ તસ્મિં કિચ્ચે અઞ્ઞેસં સાભિસયબ્યાપારતાયએવ અયં વિતક્કોતિ વુત્તોતિ. એવં પન વત્તબ્બં. નનુ અઞ્ઞેપિ અરૂપધમ્મા સારમ્મણસભાવા આરમ્મણં આરોહન્તિ. અથ ચ પન કસ્મા અયમેવ વિતક્કોતિ વુત્તોતિ. અઞ્ઞેસં પન આરુહનં કિચ્ચન્તરયોગવસેનેવ સિદ્ધં. ઇમસ્સ પન ઇતો અઞ્ઞં કિચ્ચં નામ નત્થિ. તસ્મા અયમેવ તથા વુત્તોતિ.

૭૭. વિચરતીતિ વિચારો. વિચારેતિવા સમ્પયુત્તકેધમ્મે, તે વા ધમ્મા વિચરન્તિ એતેનાતિ વિચારો. વિચરણઞ્ચેત્થ વિતક્કા રુળ્હે તસ્મિંયેવ આરમ્મણે સભાવાકારપાતુભાવત્થં પુનપ્પુનં અનુમજ્જનવસેન પવત્તનં દટ્ઠબ્બં. એત્થચ વિતક્કો ઓળારિકો પુબ્બઙ્ગમો આરમ્મણે ચિત્તસ્સ પથમાભિનિપાતભૂતોચ હોતીતિ ઘણ્ડાભિઘાતો વિય દટ્ઠબ્બો. વિચારો સુખુમો અનુચરો તસ્મિંયેવ આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અનુબન્ધનભૂતો ચ હોતીતિ ઘણ્ડાનુરવોવિય દટ્ઠબ્બોતિ.

૭૮. અધિમુચ્ચનં અધિમોક્ખો. આરમ્મણે એવં નુખો નો નુખોતિ એવં પવત્તં સંસપ્પનં અધિભવિત્વા વિચ્છિન્દિત્વા પક્ખકો મુચ્ચનવસેન ચિત્તસ્સ પવત્તીતિ વુત્તં હોતિ. એવઞ્ચ કત્વા સો આરમ્મણે સન્નિટ્ઠાનલક્ખણોતિ ચ આરમ્મણે નિચ્ચલભાવેન ઇન્દખીલસદિસોતિચ વુત્તો.

૭૯. વીરસ્સ કમ્મસૂરસ્સ ભાવો કમ્મવા વીરિયં. તંસમઙ્ગી પુગ્ગલો હિ કમ્મસૂરો હોતિ. મહન્તંપિ કમ્મં અપ્પકતો ગણ્હાતિ. દુક્કરંપિ સુકરતો, ભારિયંપિ અભારિયતો ગણ્હાતિ. અત્તકિલમથં નગણેતિ. કમ્મસિદ્ધિયા નિચ્ચં પગ્ગહિત કાય ચિત્તોવ હોતિ. તસ્મા તં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ તથાપવત્તિયા હેતુભાવોચેવ તથાપવત્તસ્સ ચ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ કાય ચિત્તક્રિયાભૂતં હોતીતિ. વિધિનાવા નયેન ઉપાયેન વીરિયવતો કિં નામકમ્મં ન સિજ્ઝતીતિઆદિકેન પુબ્બાભિસઙ્ખારેન ઈરયિતબ્બં પવત્તયિતબ્બન્તિ વીરિયં. વિસેસેનવા સકપરહિતહેતુ ઈરન્તિ કમ્પન્તિ તં સમઙ્ગિનો એતેનાતિ વીરિયં. એત્થચ વીરિયુ પત્થમ્ભિતા સમ્પયુત્તધમ્મા સદા અનિક્ખિત્તધુરા પગ્ગહિતસીસાવિય હુત્વા અત્તનો અત્તનો કિચ્ચસમ્પત્તિયા નિચ્ચં ઉસ્સાહજાતાવ હોન્તિ, તેસુચ તથાહોન્તેસુ તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલાપિ અત્તનોવા પરેસંવા હિતહેતુ નિચ્ચં બ્યાવટકાયચિત્તા હોન્તિ. તસ્મા ઈરન્તિ કમ્પન્તીતિ વુચ્ચન્તીતિ. તથા હિ તં ઉપત્થમ્ભનલક્ખણન્તિ ચ પગ્ગહલક્ખણન્તિ ચ ઉસ્સાહલક્ખણન્તિ ચ ગેહસ્સ થૂણૂપત્થમ્ભન સદિસન્તિ ચ સમ્મા આરદ્ધં સબ્બસમ્પત્તીનં મૂલન્તિ ચ વુત્તન્તિ.

૮૦. વિનયતિ કાયચિત્તં તપ્પેતિ, તુટ્ઠં સુહિતં જનેતિ, સુપુપ્ફિતપદુમંવિયવા વડ્ઢેતીતિ પીતિ, વિનન્તિવા એતાય તં સમઙ્ગિનો પુણ્ણચન્દોવિય વિરોચમાન કાયચિત્તા હોન્તીતિ પીતિ. સા પઞ્ચવિધા ખુદ્દિકા પીતિ, ખણિકાપીતિ, ઓક્કન્તિકા પીતિ, ઉબ્બેગા પીતિ, ફરણાપીતીતિ.

૮૧. છન્દનં છન્દો. ઇચ્છા પત્થના અભિસન્ધીતિ વુત્તં હોતિ. સોપન દુવિધો તણ્હાછન્દો, કત્તુકમ્યતા છન્દોતિ. ઇધ કત્તુકમ્યતા છન્દો અધિપ્પેતો. એત્થચ કત્તું કામેતિ ઇચ્છતીતિ કત્તુકામો. છન્દસમઙ્ગિપુગ્ગલો. તસ્સ ભાવો કત્તુકમ્યં. તદેવ કત્તુકમ્યતા, યથા દેવોયેવ દેવતાતિ. એત્થચ કત્તુસદ્દો સબ્બેસં ધાતુસદ્દાનં અત્થે સઙ્ગહેત્વા પવત્તો. તસ્મા કત્તુકમ્યતાતિ એતેન કથેતુકમ્યતા ચિન્તેતુકમ્યતા દટ્ઠુકમ્યતા સોતુકમ્યતાતિ એવમાદીનિ સબ્બ ક્રિયાપદાનિ સઙ્ગહિતાનિ હોન્તીતિ દટ્ઠબ્બં. સો પન આરમ્મણં ઇચ્છન્તોપિ તણ્હા વિય અસ્સાદન રજ્જન લગ્ગન વસેન નઇચ્છતિ. યેન યેન પન અત્થિકો હોતિ. તં તં અત્થં આરાધેતુ કામતાવસેનેવ ઇચ્છતિ. યથા રઞ્ઞો ઇસ્સાસા ધનેનવા યસેનવા અત્થિકા રાજવેરીનં વિજ્ઝનવસેન છડ્ડિતબ્બયુત્તકેપિ સરે બહૂ ઇચ્છન્તિયેવ. એવમેવં અયંપિ પરસ્સ વિસ્સજ્જિતબ્બયુત્ત કાનિપિ દાનવત્થૂનિ અલદ્ધાનિપિ લદ્ધું ઇચ્છતિ. લદ્ધાનિપિ રક્ખિતું ઇચ્છતીતિ. અયઞ્ચ અત્થો વિભાવનિયંપિ વુત્તોયેવ.

વુત્તઞ્હિ તત્થ

દાનવત્થુવિસ્સજ્જનવસેન પવત્તકાલેપિ ચેસ વિસ્સજ્જિ તબ્બેન તેન અત્થિકોયેવ. ખિપિતબ્બઉસૂનં ગહણે અત્થિકો ઇસ્સાસોવિયાતિ.

તત્થ યદગ્ગેન દાનં દસ્સામીતિ દાનવત્થુપરિયેસનાદિવસેન પવત્તા પુબ્બભાગચેતના દાનવત્થુવિસ્સજ્જન સઙ્કાતે દાને સઙ્ગહિતા હોતિ. તદગ્ગેન તસ્સા પુબ્બભાગચેતનાય પવત્તિકાલો ઇધ દાનવત્થુ વિસ્સજ્જનવસેન પવત્ત કાલોતિ વેદિતબ્બો. વિસ્સજ્જિતબ્બેનાતિ વિસ્સજ્જિતબ્બ યુત્તકેન. તેન અત્થિકોયેવ પરસ્સ વિસ્સજ્જનત્થાયાતિ અધિપ્પાયો. ખિપિતબ્બઉસૂનં ગહણેતિ તેસં અકતાનં કરણવસેન અલદ્ધાનં પરિયેસનવસેન ગહણે. એત્થ પન કેચિ ઇસ્સાસો ઉસૂનિખિપિત્વાપિ લભમાનો તેહિ ઉસૂહિ અત્થિકોયેવાતિ એવ મત્થં વદન્તિ. સો નયુજ્જતિ. એવઞ્હિ સતિ ખિપિતઉસૂનન્તિ વુત્તં સિયા. યથા કથિતં લપિતં તથાગતેનાતિ. તથા વિસ્સજ્જિતબ્બે નાતિ એત્થપીતિ. કેચિ ઇસ્સાસો ઉસૂહિ અનત્થિકો ખિપન્તો નહોતિ. અત્થિકોયેવ સમાનો અઞ્ઞં આનિસંસં ઇચ્છન્તો ખિપતીતિ એવં અત્થં વદન્તિ. સોપિ નયુજ્જતિ. એવઞ્હિ સતિ ઉસૂહિ અત્થિકોયેવ તાનિ ખિપન્તો ઇસ્સાસોવિયાતિવુત્તં સિયાતિ. અત્થતો પન તદુભયંપિ અવહસિતબ્બમેવ હોતીતિ. યસ્માચ છન્દસમ્પયુત્તં ચિત્તં આરમ્મણં ગણ્હન્તં છન્દવસેન અતિ ઇચ્છમાનં વિય વિલુપ્પમાનં વિય ગણ્હાતિ. તસ્મા અયં આરમ્મણગ્ગહણે ચેતસો હત્થપ્પસારણંવિયાતિ વુત્તો. એત્થચ હત્થપ્પસારણંવિયાતિ ઇદં અભૂતપરિકપ્પવચનં દટ્ઠબ્બં. ન હિ ચિત્તસ્સ હત્થોનામ અત્થિ. અત્થવિસેસપાકટત્થં પન અભૂતંપિ ભૂતં વિય કપ્પેત્વા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અપિચ, અયં છન્દોનામ થામપત્તો તણ્હાય બલવતરો હોતિ. તથા હેસ અધિપતિભૂતો ઇદ્ધિપાદભૂતોચ હોતીતિ. યદિ હિ સો તણ્હાય સમાનબલો સિયા. ઇમે સત્તા તણ્હાય હત્થે ઠિતા તણ્હા પરિગ્ગહિતાનિ ધનભોગરજ્જસુખાનિવા દિબ્બબ્રહ્મસમ્પત્તિયોવા છડ્ડેત્વા વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાતું નસક્ખિસ્સન્તિ યેવાતિ.

૮૨. સોભણા સોભણેસુ ચિત્તેસુ પકિરન્તીતિ પકિણ્ણા. કેએવ પકિણ્ણકા. અઞ્ઞેહિ અઞ્ઞેસંવા સમાના અઞ્ઞસમાના. યદા સોભણચિત્તેસુ યુત્તા, તદા તેહિ અસોભણતો અઞ્ઞેહિ સમાના. યદા અસોભણચિત્તેસુ યુત્તા, તદા તેહિ સોભણતો અઞ્ઞેહિ સમાના સદિસાતિ વુત્તં હોતિ.

અઞ્ઞસમાનરાસિમ્હિ પરમત્થદીપના.

૮૩. ઇદાનિ અકુસલરાસિં દસ્સેન્તો મોહોતિઆદિમાહ. તત્થ મુય્હતીતિ મોહો. મુય્હન્તિ સત્તા એતેનાતિવા મોહો. મુય્હનમત્તંવા મોહો, ચતુરઙ્ગતમસ્સ વિય ચક્ખુસ્સ સબ્બસો કલ્યાણપક્ખં પટિચ્છાદેત્વા ચિત્તસ્સ અન્ધભાવકરણન્તિ વુત્તં હોતિ. પાપપક્ખં પન પત્વા સો ઞાણગતિકો હોતીતિ દટ્ઠબ્બો. તથા હેસ પાળિયં મિચ્છાઞાણન્તિ વુત્તો. અટ્ઠકથાસુચ મિચ્છાઞાણન્તિ પાપક્રિયાસુ ઉપાયચિન્તાવસેનપવત્તો મોહોતિ વુત્તં. અવિજ્જાયચ અપ્પટિપત્તિ મિચ્છાપટિપત્તિવસેન દુવિધભાવો વુત્તો. એત્થચ અપ્પટિપત્તીતિ કલ્યાણપક્ખે અઞ્ઞાણમેવ વુચ્ચતિ. મિચ્છાપટિપત્તીતિ પાપપક્ખે મિચ્છાઞાણમેવ વુચ્ચતીતિ, તથા હિ પાપપક્ખં પત્વા પઞ્ચધમ્મા ઞાણગતિકા હોન્તિ મોહો, લોભો, દિટ્ઠિ, વિતક્કો, વિચારોતિ. ચિત્તેન પન સદ્ધિં છબ્બિધા હોન્તિ. તેહિ પકતિયા વિઞ્ઞુજાતિકેસુ સુતપરિયત્તિસમ્પન્નેસુચ ઉપ્પન્ના પાપક્રિયાસુ તં તં ઉપાયદસ્સનવસેન તેસં તત્થ છેકભાવં પટિબલભાવઞ્ચ સાધેન્તીતિ.

૮૪. નહિરિયતિ કાયદુચ્ચરિતાદીહિ નલજ્જતિ નજિગુચ્છતીતિ અહિરી. હિરિપ્પટિપક્ખાવા અહિરી, સાએવ અહિરિકં. તઞ્હિ પાપ ક્રિયાસુ પચ્ચુપટ્ઠિતાસુ હિરિયા ઓકાસં અદત્વા તાસુ રુચિં ઉપ્પાદેત્વા પવત્તતીતિ. તથા હિ તં કાયદુચ્ચરિતાદીહિ અજિગુચ્છનલક્ખણન્તિચ અલજ્જાલક્ખણન્તિચ વુત્તં.

૮૫. નઓત્તપ્પતીતિ અનોત્તપ્પં. કાયદુચ્ચરિતાદીહિ નભાયતિ નઉત્રસતીતિ અત્થો. ઓત્તપ્પપ્પટિપક્ખંવા અનોત્તપ્પં. તંપિ હિ તાસુ પચ્ચુપટ્ઠિતાસુ ઓત્તપ્પસ્સ ઓકાસં અદત્વા ચિત્તં તાસુ અસારજ્જમાનં કત્વા પવત્તતીતિ. તથા હેતં કાયદુચ્ચરિ તાદીહિ અસારજ્જલક્ખણન્તિ ચ અનુત્તાસલક્ખણન્તિ ચ વુત્તં. વુચ્ચતિ ચ –

અજેગુચ્છી અહિરિકો, પાપાગૂથાવ સૂકરો;

અભીરુચ અનોત્તપ્પી, સલભો વિય પાવકાતિ.

૮૬. ઉદ્ધરતીતિ ઉદ્ધટં. પાસાણપિટ્ઠે વટ્ટેત્વા વિસ્સટ્ઠ ગેણ્ડુકો વિય નાનારમ્મણેસુ વિક્ખિત્તં ચિત્તં, ઉદ્ધટસ્સ પન ચિત્તસ્સ ઉદ્ધરણાકારપ્પવત્તિયા પચ્ચયભૂતો ધમ્મો ઉદ્ધચ્ચં. તં પન વાતેરિતં જલં વિય ધજપટાકા વિયચ દટ્ઠબ્બં.

૮૭. લુબ્ભતીતિ લોભો, લુબ્ભન્તિ સમ્પયુત્તા ધમ્મા એતે નાતિ લોભો, લુબ્ભનમત્તમેવવા એતન્તિ લોભો. એત્થચ લુબ્ભનંનામ આરમ્મણાભિસજ્જનં દટ્ઠબ્બં. સોપન આરમ્મણે લગ્ગ નટ્ઠેન મક્કટાલેપોવિય અભિકઙ્ખટ્ઠેન તત્તકપાલે ખિત્તમંસ પેસિ વિય અપરિચાગટ્ઠેન તેલઞ્જન રાગોવિય તણ્હાનદિભાવેન વડ્ઢિત્વા સત્તાનં અપાયાવહટ્ઠેન સબ્બાનિ સુક્ખકટ્ઠ સાખાપલાસ તિણકસટાનિ મહાસમુદ્દં વહન્તી સીઘતોતા નદી વિય દટ્ઠબ્બો.

૮૮. દસ્સનં દિટ્ઠિ. ધમ્માનં યાથાવસભાવેસુ ઞાણદસ્સનં વિય તેસમેવ અયાથાવસભાવેસુ મિચ્છાદસ્સનન્તિ વુત્તં હોતિ. સાહિ એકચ્ચાનં પણ્ડિતમાનીનં મિચ્છાવિતક્કબહુલાનં ઉપ્પન્ના થામગતા અયાથાવપક્ખે પટિવેધઞ્ઞાણગતિકા હોતીતિ. સાપન મિચ્છાભિનિવેસલક્ખણા પરમંવજ્જન્તિ દટ્ઠબ્બા.

૮૯. મઞ્ઞતીતિ માનો. અહં લોકે એકો પુગ્ગલો અસ્મિ. ન કટ્ઠકલિઙ્ગરોવિય અવમઞ્ઞનારહોતિ એવં અત્તાનં દળ્હં પગ્ગહેત્વા સમનુપસ્સતીતિ અત્થો. સોપન જાતિ કુલધન ભોગ યસ ઇસ્સરિયાદીહિ ચેવ સીલ સુત લાભસક્કારા દીહિચ ગુણેહિ ઉપત્થમ્ભિતો અતિરેકતરં વદ્ધિત્વા અત્તાનં જનમજ્ઝે કેતુંવિય અચ્ચુગ્ગતં મઞ્ઞતિ. તસ્મા સો ઉન્નતિલક્ખણોતિચ ઉમ્માદોવિયાતિચ વુત્તો.

૯૦. દુસ્સતીતિ દોસો. સોપન ચણ્ડિક્કટ્ઠેન પહતા સિવિસોવિય વિસપ્પનટ્ઠેન અસનિપાતોવિય અત્તનો નિસ્સય દહનટ્ઠેન દાવગ્ગિવિય દુસ્સનટ્ઠેન લદ્ધોકાસો સપત્તોવિય સબ્બસો અહિતરાસિ ભાવટ્ઠેન વિસ સંસટ્ઠ પૂતિમુત્તં વિય દટ્ઠબ્બો.

૯૧. ઇસ્સતીતિ ઇસ્સા. પરસમ્પત્તિં ઉસ્સૂયતીતિ અત્થો. સાહિ પરેસં પકતિયા લદ્ધસમ્પત્તિં દિસ્વા વા સુત્વાવા નસહતિ. તસ્સા સમ્પત્તિયા વિપત્તિં ઇચ્છતિ આકઙ્ખતિ. અસુકો ઇદંનામ લભિસ્સતીતિ સુત્વાપિ નસહતિ. તસ્સ અલાભં ઇચ્છતિ આકઙ્ખતિ. તસ્મા સા પરસમ્પત્તીનં ઉસ્સૂયનલક્ખણાતિ વુત્તા.

૯૨. મમ એવ ઇદં ગુણજાતંવા વત્થુવા હોતુ. મા અઞ્ઞસ્સાતિ એવં અત્તનો સમ્પત્તિહેતુ અવિપ્ફારિકતાવસેન ચરતિ પવત્તતીતિ મચ્છરં, તથા પવત્તં ચિત્તં. મચ્છરસ્સ ભાવો મચ્છરિયં. ઇદંચ ઇસ્સા વિય દુવિધં અત્તના લદ્ધસમ્પત્તિ લભિતબ્બસમ્પત્તિ વસેન. તત્થ પકતિયા લદ્ધસમ્પત્તિયં તાવ તં પરેહિ સા ધારણંવા યેન કેનચિવા કારણેન અત્તસન્તકભાવતો મુચ્ચિત્વા પરેસં સન્તકભાવં ગમિસ્સમાનં દિસ્વા વા સુત્વાવા ચિન્તેત્વા દુક્ખી દુમ્મનો હોતિ, લભિતબ્બસમ્પત્તિયંપિ અસુકસ્મિં દેસે વાકાલેવા ઇદંનામ ભવિસ્સતીતિ સુત્વાવા ચિન્તેત્વાવા તં અત્તનાવ લદ્ધું ઇચ્છતિ. અઞ્ઞેસં લાભં નઇચ્છતિ. અઞ્ઞે લભિસ્સન્તીતિ સુત્વાવા ચિન્તેત્વાવા દુક્ખી દુમ્મનો હોતીતિ. તથા હેતં લદ્ધાનંવા લભિતબ્બાનંવા અત્તનો સમ્પત્તીનં નિગ્ગુહનલક્ખણન્તિ વુત્તં. એત્થચ લભિતબ્બસમ્પત્તિયં યસ્સ લાભં નઇચ્છતિ. સોલભતીતિવા લભિસ્સતીતિવા સુત્વાવા ચિન્તેત્વાવા ચિત્તવિઘાતો ઇસ્સાનામ. યં યં અત્તના લદ્ધું ઇચ્છતિ. તં તં અત્તના અલબ્ભમાનકં ચિન્તેત્વા ચિત્તવિઘાતો મચ્છરિયંનામ. ન હિ એતે દ્વે એકતો ઉપ્પજ્જન્તીતિ.

૯૩. કુક્કુચ્ચન્તિ એત્થ કિરિયા કતં. કુચ્છિતં કતન્તિ કુકતં. કુચ્છિતકિરિયાતિ અત્થો. પણ્ડિતેહિ એકન્તેન નિન્દિતબ્બો ચિત્તપ્પવત્તિવિસેસોતિ વુત્તં હોતિ. અત્થતો પન અકતં વત મે કલ્યાણં કતં પાપન્તિ એવં અનુસોચનવસેન પવત્તો કુક્કુચ્ચ સમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદોયેવ, સો હિ તથા પવત્તમાનોપિ પુબ્બે અકતંવા કલ્યાણં પુન કતં કાતું ન સક્કોતિ. પુબ્બે કતં વા પાપં પુન અકતં કાતું નસક્કોતિ. અથખો કુસલધમ્મેસુ ચિત્તપરિયાદાનાયએવ સંવત્તતિ. તસ્મા કુચ્છિતકિરિયા મત્તત્તા કુકતન્તિ વુચ્ચતીતિ. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠ કથાયં કતાકતસ્સ સાવજ્જાનવજ્જસ્સ અભિમુખગમનં પટિસારોનામ. યસ્મા પનેસો કતંવા પાપં અકતં નકરોતિ. અકતંવા કલ્યાણં કતં નકરોતિ. તસ્મા વિરૂપો કુચ્છિતો વા પટિસારોતિ વિપ્પટિસારોતિ. એત્થચ વિપ્પટિસારોતિ કુક્કુચ્ચ મેવ. કુક્કુચ્ચેચ કુચ્છિતે સતિ તં સમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદોપિ કુચ્છિતોયેવ. યેનચ કારણેન કુક્કુચ્ચં કુચ્છિતંનામ હોતિ. તેનેવ કારણેન સો ચિત્તુપ્પાદોપિ કુચ્છિતોનામ હોતીતિ કત્વા સો ચિત્તુપ્પાદોવ કુકતપદે ગહેતું યુત્તોતિ વેદિતબ્બો. સુદિન્નકણ્ડટ્ઠકથાયં પન અયમત્થો ઉજુકતોવ વુત્તો. યથાહ-વિઞ્ઞૂહિ અકત્તબ્બતાય કુચ્છિતકિરિયાભાવતો કુક્કુચ્ચન્તિ.

[૭૬] વિભાવનિયં પન

ઇમમત્થં અસલ્લક્ખેત્વા યં વુત્તં ‘‘કુચ્છિતં કતન્તિ કુકતં. કતાકત દુચ્ચરિતસુચરિત’’ન્તિ. તં ન યુજ્જતિયેવ. એતેન યઞ્ચ તત્થ વુત્તં ‘‘અકતંપિ હિ કુકતન્તિ વોહરન્તિ. યં મયા અકથં. તં કુકતન્તિચ. ઇધ પન કતા કતં આરબ્ભ ઉપ્પન્નો વિપ્પટિસારચિત્તુપ્પાદો કુકત’’ન્તિચ. તંપિ સબ્બં પટિક્ખિત્તમેવ હોતીતિ.

કુકતસ્સ યથાવુત્તચિત્તુપ્પાદસ્સ તથાપવત્તિ હેતુભાવો કુક્કુચ્ચં. અપિચ, ધાતુપાઠેસુ કુચસદ્દં સઙ્કોચન મનો વિલેખનત્થેસુ પઠન્તિયેવ. તસ્મા કુચ્છિતેન આકારેન કોચતિ સઙ્કોચતિ ન પાપજિગુચ્છનાકારેનાતિ કુક્કુચો. કુચ્છિતેનવા આકારેન કોચતિ વિલિખતિ નકિલેસસલ્લીખના કારેનાતિ કુક્કુચો. તથા પવત્તધમ્મસમૂહો. સોહિ કુચ્છિતેન અકતં વત મે કલ્યાણં કતં પાપન્તિ એવં પવત્તેન અનુત્થુનનાકારેન સઙ્કોચતિ. કુસલધમ્મસમાદાને ચિત્તં નમિતુંપિ નદેતિ. મનંવા વિલેખતિ. સદ્ધાદીનં સારધમ્માનં તનુકરણેન ચિત્તં કુસલધમ્મસમાદાને પરિયાદિન્નથામબલં કરોતિ. તસ્મા કુક્કુચોતિ વુચ્ચતિ. યેન પન ધમ્મેન યુત્તત્તા સો તથા પવત્તો હોતિ. સો કુક્કુચ્ચંનામ કુક્કુચસ્સ ભાવોતિ કત્વા. તં પન યસ્મા પુબ્બે અકતઞ્ચ કલ્યાણં કતઞ્ચ પાપં આરબ્ભ પચ્છા અનુતાપનવસેન અનુસોચનવસેનચ પવત્તતિ. તસ્માતં પચ્છાનુતાપલક્ખણં કતાકતાનુયોચન રસન્તિ ચ વુત્તં. એત્થચ પચ્છાનુતાપલક્ખણન્તિ પુબ્બે કલ્યાણઞ્ચ અકત્વા પાપઞ્ચ કત્વા આગતત્તા પચ્છિમે કાલે અનુતાપલક્ખણન્તિ અત્થો. તેન કુક્કુચ્ચસ્સ એકન્તેન અતીતારમ્મણતા સિદ્ધા હોતિ. પચ્ચુપ્પન્નાનાગતારમ્મણતાચ પટિસિદ્ધાતિ. કતાકતા નુસોચનરસન્તિ એત્થ કતઞ્ચ પાપં અકતઞ્ચ કલ્યાણન્તિ યો જેતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં મહાનિદ્દેસે –

દ્વીહાકારેહિ કુક્કુચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ કતત્તા ચ અકતત્તા ચ. કથઞ્ચ દ્વીહા.લ. અકતત્તાચ. અકતં મે કાયસુ ચરિતં. કતં કાયદુચ્ચરિતન્તિ ઉપ્પજ્જતિ કુક્કુચ્ચં. અકતં મે વચીસુચરિતં.લ. કતં મનોદુચ્ચરિતન્તિ ઉપ્પજ્જતિ કુક્કુચ્ચં. અકતામે પાણાતિપાતા વેરમણી. કતો પાણાતિ પાતોતિ ઉપ્પજ્જતિ કુક્કુચ્ચં.લ. અકતા મે સમ્માદિટ્ઠિ. કતા મિચ્છામિટ્ઠીતિ ઉપ્પજ્જતિ કુક્કુચ્ચન્તિ.

એતેન પન અકતસુચરિતા રમ્મણતાય કતદુચ્ચરિતા રમ્મણતાયચ વસેન કુક્કુચ્ચસ્સ દ્વિધાભાવોયેવ સિદ્ધો હોતિ. દ્વીહાકારેહીતિ હિ વુત્તં. સોચ ખો પુબ્બે પાપં કત્વા પચ્છા અપાયભયતજ્જિતાનઞ્ચેવ અપાયેસુ પતિત્વા પુબ્બે અત્તના કતકમ્મં અનુસ્સરન્તાનઞ્ચ હોતિ. નઅઞ્ઞેસં, અકતં મે કાયસુચરિતં. કતં કાયદુચ્ચરિતન્તિ હિ વુત્તં. યથા પન માનો દુવિધો હોતિ યાથાવમાનો અયાથાવમાનોતિ. તથા કુક્કુચ્ચંપિ, યાથાવકુક્કુચ્ચં, અયાથાવ કુક્કુચ્ચન્તિ દુવિધં હોતિ. તત્થ અયાથાવ કુક્કુચ્ચંપિ ઉપ્પજ્જમાનં દ્વીહાકારેહો ઉપ્પજ્જતિ અકતં વત મે કલ્યાણં કતં પાપન્તિ. કતમં પન તન્તિ. યઞ્ચ પુબ્બે કલ્યાણકમ્મેપિ પાપસઞ્ઞી પાપદિટ્ઠિ અકત્વા પાપકમ્મેપિ કલ્યાણસઞ્ઞી કલ્યાણદિટ્ઠિ કત્વા પચ્છા અનુસોચનવસેન ઉપ્પજ્જતિ. યઞ્ચ પુબ્બે કલ્યાણે કલ્યાણસઞ્ઞી કત્વા પચ્છા પાપસઞ્ઞિનો પાપેચ પાસઞ્ઞી અકત્વા પચ્છા કલ્યાણસઞ્ઞિનો ઉપ્પજ્જતિ. ઇદં અયાથાવકુક્કુચ્ચંનામ. અનવજ્જે સાવજ્જસઞ્ઞી, કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞી, અનાપત્તિયં આપત્તિસઞ્ઞીતિઆદિનાપિ યોજેતબ્બં. ઇદઞ્ચ સબ્બં ઉપ્પજ્જમાનં દ્વીહા કારેહેવ ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા દ્વીસુએવ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. યં પન મહાનિદ્દેસેયેવ હત્થકુક્કુચ્ચકંપિ કુક્કુચ્ચં. પાદકુક્કુચ્ચકંપિ કુક્કુચ્ચં. હત્થપાદકુક્કુચ્ચકંપિ કુક્કુચ્ચન્તિ નિદ્દિટ્ઠં. તં અસંયત કુક્કુચ્ચંનામ. યં પન તં ભિક્ખુ કુક્કુચ્ચાયન્તા નપટિગ્ગણ્હિંસૂતિ વિનયે આગતં. યઞ્ચ કથં કુક્કુચ્ચપ્પકતતાય આપજ્જતિ કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતા અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતાતિ આગતં. તં વિનયકુક્કુચ્ચંનામ. તંપન વિનયસંસયોએવ. સોચ ખો અત્તનો અવિસયે કપ્પતિ નુખો નોનુખોતિ સંસપ્પનાકારેન પવત્તો કુસલ ક્રિય ચિત્તુપ્પાદો. સોપન યેસં ઉપ્પજ્જતિ. તેસુ યે સિક્ખાકામા, તે તંકમ્મં નકરોન્તિ. તે સન્ધાય કુક્કુચ્ચાયન્તા નપટિગ્ગણ્હિંસૂતિ વુત્તં. યે પન કરોન્તિયેવ. તે કપ્પિયવત્થુસ્મિંપિ આપત્તિં આપજ્જન્તિ. તે સન્ધાય કુક્કુચ્ચપ્પકતતાય આપત્તિં આપજ્જતીતિ વુત્તં.

૯૪. થિયતિચિત્તં મન્દમન્દં કત્વા અજ્ઝોત્થરતીતિ થિનં. થિયિયના થિયિતત્તન્તિ હિ પાળિયં નિદ્દિટ્ઠં.

૯૫. મેધતિ ચેતસિકે ધમ્મે અકમ્મઞ્ઞભૂતે કત્વા વિહિં સતીતિ મિદ્ધં. તથા હિ આરમ્મણે વિપ્ફારવસેન તં તં ઇરિયા પથં સન્ધારેત્વા પવત્તમાનેસુ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ મુગ્ગરેન પોથેત્વા વિય તે આરમ્મણતો ઓલિયાપેત્વા ઇરિયાપથંપિ સન્ધારેતું અસમત્થે કત્વા થિનં ચિત્તં અભિભવતિ. મિદ્ધં ચેતસિકેતિ.

૯૬. વિચિકિચ્છાતિ એત્થ. ચિકિચ્છનં ચિકિચ્છા. ઞાણપ્પટિકા રોતિ અત્થો. તિકિચ્છિતું દુક્કરતાય વિગતા ચિકિચ્છા એતાયાતિ વિચિકિચ્છા. સભાવં વિચિનન્તા કિચ્છન્તિ કિલમન્તિ એતાયાતિવા વિચિકિચ્છા. વિચિકિચ્છતિવા દ્વેળ્હકભાવેન પવત્તતીતિ વિચિકિચ્છા. સા નીવરણભૂતા, પટિરૂપકાતિ દુવિધા. તત્થ બુદ્ધાદીસુ અટ્ઠસુ વત્થૂસુ વિમતિવસેન પવત્તમાના નીવરણભૂતા. તતો અઞ્ઞાપન અસબ્બઞ્ઞૂનં તેસુ તેસુ આરમ્મણેસુ કથં નુખો એવં નુખો ઇદંનુખોતિ વેમતિકભાવેન પવત્તા સબ્બા વિચિકિચ્છા પટિરૂપકાનામ. સા પન કુસલાપિ હોતિ, અકુસલાપિ ખીણા સવાનં ઉપ્પન્ન ક્રિયાબ્યાકતાપીતિ. ઇધ પન એકન્તાકુસલભૂતા નીવરણવિચિકિચ્છાવ અધિપ્પેકાતિ.

અકુસલરાસિમ્હિ પરમત્થદીપના.

૯૭. સદ્દહતીતિ સદ્ધા. યથા અચ્છં પસન્નં નિસિન્નં ઉદકં ચન્દ સૂરિયાદીનિ રૂપનિમિત્તાનિ સુટ્ઠુ અત્તનિ દહતિ. એવં અયં બુદ્ધગુણા દીનિ સુટ્ઠુ અત્તનિ દહતિ ધારેતિ થપેતિવાતિ અત્થો. સદ્દહન્તિવા એતાયાતિ સદ્ધા. સદ્દહનમત્તમેવવા એતન્તિ સદ્ધા. સાપિ બુદ્ધા દીસુ સદ્ધેય્યવત્થૂસુ અકાલુસ્સિયભાવેન પવત્તમાનાએવ ઇધ અધિપ્પેતા. તતો અઞ્ઞાપન તિત્થિયેસુવા તિત્થિયધમ્મેસુ વા એવરૂપેસુ અસદ્ધેય્યવત્થૂસુ સદ્દહનવસેન પવત્તા ઓકપ્પના સદ્ધા પટિરૂપકાનામ હોતિ. સા પન અત્થતો મિચ્છાધિમોક્ખો યેવાતિ. યથા પન મનુસ્સા હત્થે અસતિ રતનાનિ દિસ્વા પિ-ગહેતું ન સક્કોન્તિ. વિત્તે અસતિ તેસં સબ્બભોગા ન સમ્પજ્જન્તિ. બીજે અસતિ સસ્સાદીનિ નસમ્પજ્જન્તિ. એવં સદ્ધાય અસતિ પુઞ્ઞક્રિયાવત્થૂનિ નસમ્પજ્જન્તિ. તસ્મા એસા હત્થવિત્તબીજ સદિસાતિ વુત્તા.

૯૮. સરતીતિ સતિ. અત્તના કતાનિ કત્તબ્બાનિ ચ કલ્યાણકમ્માવા બુદ્ધગુણાદીનિવા અપ્પમજ્જનવસેન ઉપગચ્છતીતિ અત્થો. સાપિ સમ્માસતિ મિચ્છાસતિ દુવિધા હોતિ. તત્થ સમ્માસતિ ઇધ અધિપ્પેતા. ઇતરા પન સતિયેવ ન હોતિ. કતસ્સ કત્તબ્બસ્સચ પાપકમ્મસ્સ અપ્પમજ્જનવસેન પવત્તો સતિપટિરૂપકો અકુસલચિત્તુપ્પાદોયેવ. યસ્મા પનેસા ચિત્તં સબ્બેહિ અકુસલધમ્મેહિચ રક્ખિતું કુસલધમ્મેહિચ યોજેતું સક્કોતિ. તસ્મા સા રઞ્ઞો સબ્બકમ્મિક મહાઅમચ્ચો વિય દટ્ઠબ્બાતિ. સતિંખ્વાહં ભિક્ખવે સબ્બત્થિકં વદામીતિ હિ વુત્તં.

૯૯. હિરિયતીતિ હિરિ. કાયદુચ્ચરિતાદીહિ લજ્જતિ જિગુચ્છતિ ઉક્કણ્ઠતીતિ અત્થો.

૧૦૦. તેહિયેવ ઓત્તપ્પતીતિ ઓત્તપ્પં. ઉબ્બિજ્જતીતિ અત્થો. એત્થપિ હિરિઓત્તપ્પપ્પટિરૂપકાનામ અત્થિ, વુત્તઞ્હિ –

લજ્જિતબ્બે નલજ્જન્તિ, અલજ્જિયેસુ લજ્જરેતિ ચ;

ભાયિતબ્બે નભાયન્તિ, અભયે ભયદસ્સિનોતિ ચ.

યસ્મા પન સપ્પુરિસા હિરિયા અત્તનિ ઓત્તપ્પેનચ પરેસુ આરક્ખદેવતાદીસુ ગારવં ઉપ્પાદેત્વા પાપતો વજ્જેત્વા સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરન્તિ. તસ્મા ઇમે દ્વે લોકપાલધમ્માતિ વુત્તા.

૧૦૧. લોભપ્પટિપક્ખો અલોભો. સો હિ યેસુ અત્તનો હિતસઞ્ઞિતેસુ આરમ્મણેસુ લોભો લગ્ગનવસેન પવત્તતિ, તેસ્વેવ તં લોભં વિધમિત્વા લોભવત્થુભૂતા ભવભોગસમ્પત્તિયો ગૂથરાસિંવિય હીળેત્વા જિગુચ્છિત્વા એકાનેક્ખમ્મ ધાતુનામ હુત્વા પવત્તતીતિ.

૧૦૨. દોસપ્પટિપક્ખો અદોસો. સોપિ હિ યેસુ અત્તનો અહિતસઞ્ઞિતેસુ આરમ્મણેસુ દોસો દુસ્સનવસેન પવત્તતિ. તેસ્વેવ તંદોસં વિધમિત્વા દિટ્ઠદિટ્ઠેસુ સત્તેસુ પુણ્ણચન્દસદિસં સોમ્મહદયં ઉપ્પાદેત્વા એકા અબ્યાપાદધાતુ નામ હુત્વા પવત્તતીતિ. અયમેવચ બ્રહ્મવિહારેસુ મેત્તાતિ વુત્તા. અમોહોપિ ઇધ વત્તબ્બો. મોહપ્પટિપક્ખો અમોહો. સોપિ હિ યેસુ ધમ્મેસુવા અત્થેસુવા ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુવા મોહો અન્ધકારં કત્વા પવત્તતિ. તેસ્વેવ તં મોહં વિધમિત્વા ચન્દસૂરિયસહસ્સં ઉટ્ઠાપેન્તોવિય વિજ્જાનામ હુત્વા પવત્તતીતિ.

૧૦૩. તત્રમજ્ઝત્તતાતિ એત્થ અત્તા વુચ્ચતિ સભાવો. લીનુદ્ધચ્ચાદીનં ઉભિન્નં વિસમપક્ખાનં મજ્ઝે પવત્તો અત્તા એતસ્સાતિ મજ્ઝત્તા. સમપ્પવત્તો સમ્પયુત્તધમ્મસમૂહો. તસ્સ ભાવો મજ્ઝક્કતા. તેસુ તેસુ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ દિસ્સમાના મજ્ઝત્તતા તત્રમજ્ઝત્તતા તેસુ તેસુવા હિતકમ્મેસુ ચિત્તચેતસિકાનં મજ્ઝત્તતા તત્રમજ્ઝત્તતા. તથા હિ સા સમપ્પવત્તાનં સમ્પયુત્ત ધમ્માનં અજ્ઝુપેક્ખનવસેન સમપ્પવત્તાનં આજાનેય્યાનં અજ્ઝુપેક્ખનસારથીવિય દટ્ઠબ્બાતિ વુત્તા. અયમેવચ બ્રહ્મવિહારેસુ ઉપેક્ખાતિ વુત્તા.

૧૦૪. કાયપ્પસ્સદ્ધાદીસુ કાયોતિ વેદનાદિક્ખન્ધત્તય સઙ્ખાતો ચેતસિકસમૂહો વુચ્ચતિ. ચિત્તન્તિ સોભણચિત્તં. કાયસ્સ પસ્સદ્ધિ કાયપ્પસ્સદ્ધિ. ચિત્તસ્સ પસ્સદ્ધિ ચિત્તપ્પસ્સદ્ધીતિઆદિના સમાસો. પસ્સમ્ભનં પસ્સદ્ધિ. સન્તસીતલભાવોતિ અત્થો. યેસં ઇદં દ્વયં દુબ્બલં હોતિ. તે પુઞ્ઞકમ્મેસુ ચિત્તસુખં નપિન્દન્તિ. બહિદ્ધાએવ નેસં ચિત્તં પક્ખન્દતિ. સન્તત્તે પાસાણપિટ્ઠે થપિતમચ્છોવિય હોતિ. યેસં પન બલવં હોતિ. તેયેવ તત્થ તં વિન્દન્તિ. તેસં ચિત્તં સીતલે ઉદકે પક્ખિત્ત મચ્છો વિય હોતિ.

૧૦૫. લહુભાવો લહુતા. અગરુતા અદન્ધતાતિ અત્થો. યેસં ઇદં દુબ્બલં. તેસં ચિત્તં પુઞ્ઞકમ્મેસુ નપસારેતિ સઙ્કોચતિ. તત્તપાસાણે પક્ખિત્તપદુમપુપ્ફં વિય હોતિ. યેસં પન બલવં. તેસં ચિત્તં તત્થ પસારેતિ. સીતલે ઉદકે પક્ખિત્ત પદુમપુપ્ફં વિય હોતિ.

૧૦૬. મુદુભાવો મુદુતા. યેસં ઇદં દુબ્બલં. તેસં ચિત્તં પુઞ્ઞકમ્મેસુ થદ્ધં હોતિ. વેરીનં મજ્ઝે ગતમહાયોધોવિય હોતિ. યેસં પન બલવં. તેસં ચિત્તં તત્થ મુદુ હોતિ. વિયઞ્ઞાતીનં મજ્ઝે ગતમહાયોધો વિય હોતિ.

૧૦૭. કમ્મનિ સાધુ કમ્મઞ્ઞં. તદેવ કમ્મઞ્ઞતા. યેસં ઇદં દુબ્બલં. તેસં ચિત્તં પુઞ્ઞકમ્મેસુ યથિચ્છિતં થપેતું નલબ્ભતિ, વિક્કિરતિ. પટિવાતે ખિત્તથુસમુટ્ઠિવિય હોતિ. યેસં પન બલવં. તેસંયેવ તં તત્થ યથિચ્છિતં થપેતું લબ્ભતિ નવિક્કિરતિ. પટિવાતે ખિત્તસુવણ્ણક્ખન્ધોવિય હોતિ.

૧૦૮. પગુણસ્સ ભાવો પાગુઞ્ઞં. તદેવ પાગુઞ્ઞતા. યેસં ઇદં દુબ્બલં. તેસં ચિત્તં પુઞ્ઞકમ્મેસુ વિકમ્પતિ વિહઞ્ઞતિ. ગમ્ભીરે ઉદકે ખિત્તવાનરોવિય હોતિ. યેસં પન બલવં, તે સં તં તત્થ નવિકમ્પતિ નવિહઞ્ઞતિ. ગમ્ભીરે ઉદકે ખિત્ત કુમ્ભિલો વિય હોતિ.

૧૦૯. ઉજુએવ ઉજુકં, ઉજુકસ્સ ભાવો ઉજુકતા. યેસં ઇદં દુબ્બલં. તેસં ચિત્તં પુઞ્ઞકમ્મેસુ વિસમગહિકં હોતિ. કદાચિ લીનં. કદાચિ ઉદ્ધટં. કદાચિ ઓનતં. કદાચિ ઉન્નતં. સુરામદમત્તસ્સ મગ્ગગમનં વિય હોતિ. યેસં પન બલવં, તેસં તં વુત્તવિપરિય યેન વેદિતબ્બન્તિ.

૧૧૦. એત્થચ સિદ્ધેસુપિ ચિત્તપ્પસ્સદ્ધાદિકેસુ વુત્તેસુ વિસું કાયપ્પસ્સદ્ધાદીનં વચનં તેસં વસેન રૂપકાયસ્સપિ પસ્સદ્ધાદિ દીપનત્થન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ તં તં સુત્તન્તં સુત્વા ગેલઞ્ઞવુટ્ઠા નાદીસુ રૂપકાયસ્સ પસ્સદ્ધભાવો પાકટો ઇદ્ધિમન્તાનં ઇદ્ધિયા આકાસગમનાદીસુ લહુ ભાવો. કાયં ખુદ્દકં વા મહન્તં વા કત્વા નિમ્મિનનેસુ મુદુભાવો. અન્તોપથવિયંવા અન્તોપબ્બતે સુવા અસજ્જમાનં કત્વા ગમનાદીસુ કમ્મઞ્ઞભાવો. નાગવણ્ણંવા ગરુળવણ્ણંવા કત્વા નિમ્મિનનાદીસુ પગુણભાવો તેસ્વેવ સબ્બેસુ યથાનિમ્મિતવસેન ચિરપ્પવત્તિભાવેસુ ઉજુકભાવો પાકટો હોતીતિ વેદિતબ્બો. સમં ધારેન્તીતિ સાધારણા, સબ્બેહિ સોભણચિત્તેહિ, તેસંવા સાધારણા સોભણ સાધારણા.

૧૧૧. સમ્માવાચાતિ એત્થ તિવિધા સમ્માવાચા કથા, ચેતના, વિરતિવસેન, તત્થ અત્થધમ્મપ્પટિસંયુત્તા સુભાસિતા વાચા કથા સમ્માવાચાનામ. તંસમુટ્ઠાપિકા કુસલક્રિયચેતના ચેતનાસમ્માવાચાનામ. યા પન મુસાવાદા વેરમણાદીનિ સિક્ખાપદાનિ સમાદિયન્તસ્સવા અધિટ્ઠહન્તસ્સવા સમ્પત્તં વત્થું અવીતિક્કમન્તસ્સવા પાપવિરમણાકારેન ચિત્તસ્સ પવત્તિ. અયં વિરતિ સમ્માવાચાનામ. સા ઇધ અધિપ્પેતા. સમ્મા વદન્તિ એતા યાતિ સમ્માવાચા. એતાયાતિ ચેત્થ કરણત્થે હેતુઅત્થે વા કરણવચનં દટ્ઠબ્બં. તત્થ વાચાય સિક્ખાપદાનિ સમાદિયન્તસ્સ સમાદાનવચનાનિ સન્ધાય કરણત્થો હેતુઅત્થો ચ યુજ્જતિ. તતો યથાસમાદિન્નાનિવા યથાધિટ્ઠિતાનિવા સિક્ખાપદાનિ સુટ્ઠુરક્ખામાતિ યાનિ અનવજ્જાનિએવ વચનાનિ વદન્તા વિચરન્તિ. તાનિ સન્ધાય કરણત્થાનુકૂલો હેતુ અત્થોયેવ યુજ્જતીતિ. અથવા, તથા વદન્તુવા માવા. અયંપન વદમાનેસુ સતિ તેસં સમ્મા વત્તુંએવ દેતિ. નમિચ્છા વત્તુન્તિ કત્વા સમ્મા વાચાત્વેવ વુચ્ચતિ. અપિચ, અયં વચીદુચ્ચરિતાનં પજહનવસેન પવત્તમાના વચીદ્વારસુદ્ધિયા એવ હોતીતિ સમ્માવાચાતિ વુચ્ચતીતિ.

૧૧૨. સમ્માકમ્મન્તોપિ તિવિધો ક્રિયા, ચેતના, વિરતિ વસેન. તત્થ યંકિઞ્ચિ અનવજ્જં કમ્મં કરોન્તસ્સ કાયિકક્રિયા ક્રિયાકમ્મન્તોનામ. તંસમુટ્ઠાપિકા ચેતના ચેતનાકમ્મન્તો નામ. યા પન પાણાતિપાતા વેરમણાદીનિ સિક્ખાપદાનિ સમાદિ યન્તસ્સવા અધિટ્ઠહન્તસ્સવા સમ્પત્તં વત્થું અવીતિક્કમન્તસ્સવા પાપવિરમણાકારેન ચિત્તસ્સ પવત્તિ. અયં વિરતિ સમ્માકમ્મન્તો નામ. સમ્મા કરોન્તિ એતેનાતિ સમ્માકમ્મં, તદેવ સમ્મા કમ્મન્તો સુત્તન્તો વનન્તોવિય. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવ.

૧૧૩. સમ્માઆજીવોપિ વીરિય, વિરતિવસેન દુવિધો. તત્થ પકતિયા અનવજ્જાનિ કસિકમ્માદીનિવા ભિક્ખાચરિયાદીનિવા કત્વા જીવિતં કપ્પેન્તાનં ઉટ્ઠાનબલસઙ્ખાતો વાયામો વીરિયસમ્માઆજીવોનામ. યા પન આજીવસુદ્ધિં અપેક્ખિત્વા અત્તનો આજીવસીલવિપત્તિકારણાનિ કાયવચીદુચ્ચરિતાનિ પજહન્તાનં પાપવિરમણાકારેન ચિત્તસ્સ પવત્તિ. અયં વિરતિ આજીવોનામ. અયમિધાધિપ્પેતો. સમ્મા આજીવન્તિ જીવિતં પવત્તેન્તિ એતેનાતિ સમ્માઆજીવો. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવાતિ.

૧૧૪. એકેકાપિ ચેત્થ સમ્પત્ત વિરતિ, સમાદાન વિરતિ, સમુચ્છેદવિરતિવસેન તિવિધા. તત્થ યા સિક્ખાપદાનિ અસમા દિયિત્વાવા સમાદિન્નાનિપિવા તાનિ અનપેક્ખિત્વા કેવલં હિરિ ઓત્તપ્પબલેનેવ સમ્પત્તં વત્થું અવીતિક્કમન્તાનં ઉપ્પન્ના વિરતિ. અયં સમ્પત્તવિરતિનામ. સા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાયેવ. પઞ્ચસિક્ખા પદા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાતિ હિ વુત્તં. યા પન સિક્ખાપદાનિ સમાદિ યન્તસ્સવા અધિટ્ઠહન્તસ્સવા યથાસમાદિન્નાનિવા યથાધિટ્ઠિતાનિ વા સુટ્ઠુરક્ખામીતિ સમ્પત્ત વત્થું અપીતિક્કમન્તસ્સવા ઉપ્પન્ના. અયં સમાદાનવિરતિનામ. સા પન પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાવા હોતિ અનાગતારમ્મણાવા. તથા હિ પઞ્ચસિક્ખાપદા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાતિ ઇદં સમ્પત્તવિરતિવસેન વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. મગ્ગક્ખણે પન સબ્બદુચ્ચરિતાનં પચ્ચયસમુચ્છેદવસેન ઉપ્પન્ના સમુચ્છેદવિરતિનામ. સા પન નિબ્બાનારમ્મણાએવ. ફલવિરતિપિ એત્થેવ સઙ્ગહિતાતિ. તત્થ લોકિયવિરતિયો જીવિતિન્દ્રિયાદીનિ વીતિક્કમિતબ્બવત્થૂનિ આરમ્મણં કત્વા પાણાતિપાતાદીનિ વિરમિતબ્બવત્થૂનિ પજહન્તિ. લોકુત્તરવિરતિયો પન નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા તાનિયેવ વિરમિતબ્બવત્થૂનિ પજહન્તીતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૧૫. પરદુક્ખે સતિ કારુણિકાનં હદયખેદં કરોતીતિ કરુણા. કિરતિવા પરદુક્ખં વિક્ખિપતિ, કિણાતિવા પરદુક્ખં હિંસતીતિ કરુણા. કિરીયતિ દુક્ખિતેસુ પસારીયતીતિવા કરુણા. અપિચ કલિ ઉણાતિ છેદો. કલીતિ દુક્ખં વુચ્ચતિ, યથા-કલિ સમ્ભવે ભવેતિ. કલીતિવા પાપપિ પરાજયોપિ વુચ્ચતિ. પાપે કલિ પરાજયેતિ હિ વુત્તં. સબ્બઞ્ચેતં કારુણિકા નં કારુઞ્ઞહેતુભૂતમેવ હોતિ. ઇતિ કલિં દુક્ખંવા પાપંવા સબ્બસમ્પત્તિતો પરાજયંવા સત્તેહિ અવન્તિ રક્ખન્તિ, સત્તેવા તતો વિધકલિતો અવન્તિ રક્ખન્તિ કારુણિકા જના એતાયાતિ કરુણા.

૧૧૬. પરસમ્પત્તિં દિસ્વા મોદન્તિ એતાયાતિ મુદિતા. નત્થિ પમાણં એતેસન્તિ અપ્પમાણા, સત્તા. અપ્પમાણેસુ ભવાતિ અપ્પમઞ્ઞા. એતાહિ એત્તકેસુયેવ સત્તેસુ પવત્તેતબ્બા. ન ઇતો અઞ્ઞેસૂતિ એવં પરિચ્છેદપ્પમાણસ્સ અભાવા એકસ્મિં સત્તે પવત્તાપિ અપ્પમઞ્ઞાએવનામ હોન્તીતિ.

[૭૭] ટીકાસુ પન

અપ્પમાણસત્તા રમ્મણત્તા અપ્પમાણા. તાએવ અપ્પમઞ્ઞાતિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

૧૧૭. પઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ હેટ્ઠા વુત્તો અમોહોએવ. સો હિ પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞા, અધિપતિયટ્ઠેન ઇન્દ્રિયઞ્ચાતિ કત્વા પઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ વુચ્ચતીતિ.

સોભણરાસિમ્હિ પરમત્થદીપના.

૧૧૮. એત્તાવતાતિઆદિ તિણ્ણં રાસીનં સઙ્ગહો. એવં દ્વિપઞ્ઞાસ સરૂપં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ચેતોયુત્તપ્પકારં દસ્સેન્તો તેસન્તિઆદિમાહ. ઇતો ચેતસિકાનં સરૂપદસ્સનતો પરં તેસં ચિત્તાવિયુત્તાનં ચિત્તેન અવિયુત્તાનં ચેતસિકાનં ચિત્તુપ્પાદેસુ પચ્ચેકં સમ્પયોગો તથાયોગં વુચ્ચતેતિ યોજના. ચિત્તુપ્પાદેસૂતિ ચિત્તેસુ ઇચ્ચેવ અત્થો. ઉપ્પજ્જન્તિ ચેતસિકા એતેસૂતિ ઉપ્પાદા. ચિત્તાનિએવ ઉપ્પાદા ચિત્તુપ્પાદાતિ કત્વા. દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં સબ્બદુબ્બલત્તા તેસુ છ પકિણ્ણકા નુપ્પજ્જન્તિ. ભાવનાબલેન પહીનત્તા વિતક્કો દુતીયજ્ઝાનિકાદીસુ, વિચારો તતીયજ્ઝાનિકાદીસુ, પીતિ ચતુત્થજ્ઝાનિકાદીસુ નુપ્પજ્જતિ. સન્નિટ્ઠાનસભાવત્તા અધિમોક્ખો અસન્નિટ્ઠાનસભાવે વિચિકિચ્છા ચિત્તે નુપ્પજ્જતિ. વીરિયં બલનાયકત્તા દુબ્બલેસુ પઞ્ચદ્વારાવજ્જના દીસુ સોળસચિત્તેસુ નુપ્પજ્જતિ. પીતિ સમ્પિયાયનસભાવત્તા દોમનસ્સુપેક્ખા સહગતેસુ નુપ્પજ્જતિ. છન્દો ઇચ્છાસભાવત્તા ઇચ્છારહિતેસુ અહેતુકેસુ મોમૂહચિત્તેસુચ નુપ્પજ્જતીતિ આહ પકિણ્ણકેસુપન વિતક્કો.લ. મોમૂહવજ્જિતચિત્તેસૂતિ. તે પન ચિત્તુપ્પાદા પકિણ્ણકવિવજ્જિતા સપકિણ્ણકાતિ સમ્બન્ધો.

૧૧૯. અકુસલેસૂતિ અકુસલચેતસિકેસુ. સબ્બાકુસલ સાધારણાનામ. તસ્મા સબ્બેસુપિ દ્વાદસાકુસલચિત્તેસુ લબ્ભન્તીતિ યોજના.

[૭૮] વિભાવનિયં પન

પચ્છિમં પુરિમસ્સ સમત્થનવચનન્તિ અધિપ્પેતં. તં ન સુન્દરં.

ઇદઞ્હિ ઠાનં ચિત્તેસુ લબ્ભમાનતાદસ્સનપધાનન્તિ. યસ્મા પન સબ્બાનિ અકુસલચિત્તાનિ ઇમેહિ ચતૂહિ વિના નુપ્પજ્જન્તિ. ન હિ તાનિ પાપેસુ આદીનવં પસ્સિત્વા ઠિતાનં ઉપ્પજ્જન્તિ. નચ તેહિ લજ્જાયવા ભયેનવા ઉક્કણ્ઠિતાનં. નાપિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમાહિતાનન્તિ. તસ્મા તે સબ્બેસુ તેસુ લબ્ભન્તીતિ. યસ્માચ દિટ્ઠિમાના ખન્ધેસુ અસ્સાદં અમુઞ્ચિત્વાવ તેસુ તથા તથા આમસિત્વા પવત્તન્તિ. તસ્મા તે લોભમૂલચિત્તેસ્વેવ ઉપ્પજ્જન્તિ. તત્થ ઉપ્પજ્જન્તેસુ પન તેસુ દિટ્ઠિ ખન્ધેસુ અત્તગ્ગાહં દળ્હં ગહેત્વા તં અત્તં નિચ્ચતાદીહિ મિચ્છાસભાવેહિએવ પરામસન્તી પવત્તતિ. માનો પન ખન્ધે અહન્તિ દળ્હં ગહેત્વા તં ગહિતાકારં સેય્ય તાદીહિએવ આમસન્તો પવત્તતિ. તસ્મા તે આમસનાકારતો અસદિસવુત્તિનોએવ હોન્તીતિ આહ. દિટ્ઠિચતૂસુ.લ. વિપ્પયુત્તેસૂતિ. યે પન દિટ્ઠિગતિકા દિટ્ઠિયા યથાગહિતં અત્તાનમેવ અહન્તિ ગણ્હન્તિ. તેસંપિ દિટ્ઠિમાના આમસનાકારં પત્વા અસદિસવુત્તિકાએવ હોન્તિ. ન હિ માનસ્સ વિય દિટ્ઠિયા અત્ત સંપગ્ગહણે બ્યાપારો અત્થિ. ન ચ દિટ્ઠિયા વિય માનસ્સ ધમ્માનં અયાથાવપક્ખપરિકપ્પનેતિ. તેનેવ હિ અહંગાહો માનો અનાગામીનંપિ પવત્તતિ. અત્તગ્ગાહભૂતા પન દિટ્ઠિ પુથુજ્જનાન મેવાતિ.

[૭૯] વિભાવનિયં પન

‘‘માનોપિ અહંમાનવસેન પવત્તનતો દિટ્ઠિસદિસોવ પવત્તતીતિ દિટ્ઠિયા સહ એકચિત્તુપ્પાદે નપવત્તતી’’તિ વત્વા કેસર સીહો પમાય તં અત્થં સાધેતિ. તં ન સુન્દરં.

સદિસપ્પવત્તિ હિ નામ સહપવત્તિયા એવ કારણન્તિ. મચ્છરિયં પન અત્તસમ્પત્તીસુ લગ્ગનલોભસમુટ્ઠિતંપિ તાસં પરેહિ સાધારણભાવં અસહનાકારેન પવત્તત્તા એકન્તેન પટિઘસમ્પ યુત્તમેવ હોતીતિ વુત્તં દોસો.લ. ચિત્તેસૂતિ. અકમ્મઞ્ઞ લક્ખણં થિનમિદ્ધં કમ્મઞ્ઞસભાવેસુ અસઙ્ખારિકેસુ નસમ્ભવતીતિ વુત્તં થિનમિદ્ધં પઞ્ચસુ સસઙ્ખારિક ચિત્તેસૂતિ. ચત્તારો સબ્બા કુસલસાધારણા. તયો લોભ દિટ્ઠિમાના. ચત્તારો દોસાદયો. દ્વયં થિનમિદ્ધં. વિચિકિચ્છા ચિત્તેચાતિ ચસદ્દો અવધારણે. વિચિકિચ્છાચિત્તેએવાતિ અત્થો. ચતુદ્દસ અકુસલ ચેતસિકા.

૧૨૦. સોભણેસૂતિ સોભણચેતસિકેસુ. લોકુત્તરે અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગે તીસુ ખન્ધેસુ પઞ્ઞાક્ખન્ધે સમ્માસઙ્કપ્પો નામ સમ્માદિટ્ઠિપચ્છિમકોવ હોતિ. તસ્મા પાદકજ્ઝાનાદિવસેન તસ્મિં અસતિપિ પઞ્ઞાક્ખન્ધો નપરિહાયતિ. સીલસમાધિક્ખન્ધધમ્મેસુ પન એકો એકસ્સ કિચ્ચં નસાધેતિ. તસ્મા લોકુત્તર મગ્ગો સત્તઙ્ગિકતો હેટ્ઠા નપવત્તતીતિ આહ વિરતિયો પન તિસ્સોપિ.લ. લબ્ભન્તીતિ. નિયતાવ એકતોવ સબ્બથાપિ લબ્ભન્તીતિ યોજના. તત્થ નિયતાવાતિ ન લોકિયેસુવિય કદાચિએવ લબ્ભન્તિ. અથખો સબ્બદાપિ નિયતા હુત્વાવ લબ્ભન્તિ. કસ્મા, લોકુત્તરધમ્માનં નિચ્ચં સીલેસુ પરિપૂરકારિતાવસેન પવત્તત્તા. ન હિ તે લોકિયા વિય કદાચિ દાનવસેન કદાચિ સુતપરિયત્તિવસેન કદાચિ કસિણભાવનાદિવસેન પવત્તન્તીતિ. એકતો વાતિ નલોકિયેસુ વિય વિસું વિસું લબ્ભન્તિ. અથખો તિસ્સોપિ એકતો હુત્વાવ લબ્ભન્તિ. કસ્મા, અભિન્નારમ્મણત્તા. ન હિ તે લોકિયા વિય વીતિક્કમિતબ્બવત્થુસઙ્ખાતાનિ જીવિતિન્દ્રિયાદીનિ નાનારમ્મણાનિ આરબ્ભ પવત્તન્તિ. એકંપન નિબ્બાનમેવ આરબ્ભપવત્તન્તીતિ. સબ્બથાપીતિ ન લોકિયેસુ વિય એકદે સપ્પહાનવસેન લબ્ભન્તિ. અથખો તિસ્સોપિ અનવસેસ દુચ્ચરિત દુરાજીવપ્પહાનાકારેન લબ્ભન્તિ. લોકિયેસુહિ સકિં ઉપ્પન્ના સમ્માવાચા ચતુબ્બિધાનિ વચીદુચ્ચરિતાનિ સબ્બાનિ એકતો પજહિતું નસક્કોતિ. મુસાવાદવિરતિ મુસાવાદમેવ પજહિતું સક્કોતિ. ન ઇતરાનિ. મુસાવાદંપિ સમૂલં સાનુસયં પજહિતું નસક્કોતિ. તથા પિસુણવાચા વિરતિ પિસુણવાચમેવ પજહિતું સક્કોતિ. ન ઇતરાનિ. પિસુણવાચંપિ સમૂલં સાનુસયં પજહિતું ન સક્કોતિ. સબ્બં વિત્થારેતબ્બં. લોકુત્તરેસુ પન સકિં ઉપ્પન્ના સમ્માવાચા સબ્બાનિ વચીદુચ્ચરિતાનિ સમૂલાનિ સાનુસયાનિ પજહતિ. સકિં ઉપ્પન્નો સમ્માકમ્મન્તો સબ્બાનિ કાયદુચ્ચરિતાનિ સમૂલાનિ સાનુસયાનિ પજહતિ. સકિં ઉપ્પન્નો સમ્માઆજીવો સબ્બાનિ આજીવહેતુકાનિ કાયવચીદુચ્ચરિતાનિ સમૂલાનિ સાનુસયાનિ પજહતિ. ઇતિ તિસ્સો લોકુત્તરેસુએવ સબ્બથાપિ લબ્ભન્તીતિ. વિસદ્દો અવયવસમ્પિણ્ડનત્થો. સકિં ઉપ્પન્ના એકા સમ્માવાચા મુસાવાદપ્પહાનવસેનાપિ લબ્ભતિ. નકેવલઞ્ચ તપ્પહાનવસેનેવ. અથખો પિસુણવાચાપહાનવસેનપિ લબ્ભતીતિ સબ્બં વત્તબ્બં. એત્થચ દુચ્ચરિતાનિ સમૂલાનિ સાનુસયાનીતિ એત્થ કાયવચીચોપન ભાગિયાનિ કામરાગાનુસયાદીનિ ઉપરિમગ્ગવજ્ઝાનિ કિલેસજાતાનિ અરૂપસેક્ખાનંપિ સન્તિયેવ. કામરૂપસેક્ખાનં પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તસ્મા તેસં પજહનવસેન ઉપરિમગ્ગ ફલવિરતીનં દુચ્ચરિતપ્પહાનં દટ્ઠબ્બં. કામાવચરકુસલેસ્વેવ, નપન કામાવચરવિપાકક્રિયચિત્તેસુ, નાપિમહગ્ગતચિત્તેસૂતિ અધિપ્પાયો. કામાવચરકુસલેસુપિ કામભૂમિયં ઉપ્પન્નેસુએવ, નરૂપારૂપભૂમિયં ઉપ્પન્નેસુ. ન હિ બ્રહ્માનં વિરમિતબ્બવત્થુ સઙ્ખાતાનિ કાયવચીદુચ્ચરિતાનિનામ અત્થિ. નચ લોકિયવિરતિયો વિરમિતબ્બ વત્થુરહિતેસુ પુગ્ગલેસુ પવત્તન્તીતિ. ઉપરિ છકામાવચરદેવે સુપિ નપવત્તન્તીતિ વદન્તિ. તં કથાવત્થુમ્હિ વિચારિતમેવ. યદિ એવં મનુસ્સલોકેપિ તીસુ હેટ્ઠિમફલટ્ઠેસુ તાસં અપ્પવત્તિ આપજ્જતિ. ન હિ તેસંપિ પાણાતિપાતાદીનિ વિરમિતબ્બવત્થૂનિનામ અત્થીતિ. સચ્ચં, ઇધ પન સત્તવિધઆપત્તિક્ખન્ધાપિ વિરમિતબ્બવત્થુટ્ઠાને ઠિતા. તથા તિવિધકુહનવત્થૂનિચ. તાનિચ કાનિચિ તેસં ફલટ્ઠાનંપિ સાધારણાનિએવ. મનુસ્સાનઞ્ચ યાનિ કાનિચિ તસ્સ તસ્સ સમાદિન્નસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વત્થૂનિપિ વિરમિતબ્બવત્થૂનિએવ. યાનિપિ કામસેક્ખાનં કાયવાચા વિપ્ફન્દનકરાનિ કિલેસજાતાનિ સમુચ્છેદવિરતીનં વત્થુભૂતાનિ સન્તિ. તાનિ તેસં તદઙ્ગ વિરતીનંપિ વત્થૂનિએવાતિ. કદાચિ સન્દિસ્સન્તીતિ સમાદાનસમ્પત્તવિરતીનં અઞ્ઞતરવસેન પવત્તકાલેએવ સન્દિસ્સન્તિ. એવં સન્દિસ્સ માનાપિ ભિન્નારમ્મણત્તા નએકતો હુત્વા સન્દિસ્સન્તીતિ વુત્તં વિસું વિસુન્તિ. વિસુંવિસું સન્દિસ્સમાનાપિ એકેકદુચ્ચરિતપ્પહાનવસેનેવ સન્દિસ્સન્તિ. ન લોકુત્તરેસુ વિય સબ્બથાપીતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૨૧. અપ્પનાપત્તાનં અપ્પમઞ્ઞાનં સોમનસ્સસહગતભાવોવ વિભઙ્ગે વુત્તોતિ વુત્તં પઞ્ચમજ્ઝાનવજ્જિતમહગ્ગતચિત્તેસૂતિ. એતાહિ પરસત્તાનં હેતુ અધિમત્તબ્યાપારા હોન્તિ, તસ્મા અતિસન્તાય નિબ્યાપારાય પઞ્ચમજ્ઝાનુપેક્ખાય સહ નપવત્તન્તીતિ. અપ્પનાપુબ્બભાગભૂતાનં પન તાસં ઉપેક્ખાવેદનાયપિ સમ્પયોગો અટ્ઠકથાયં અનુઞ્ઞાતોયેવાતિ વુત્તં કામાવચર.લ. ચિત્તેસુચાતિ. કદાચીતિ કારુઞ્ઞપ્પકતિકસ્સ અનિસ્સુકિનોચ પરેસં વિપત્તિસમ્પત્તિદસ્સનકાલે. નાનાહુત્વા જાયન્તીતિ તેસં વિપત્તિદસ્સનકાલે અનુકમ્પનવસેન કરુણા એવ જાયતિ, નમુદિતા. સમ્પત્તિદસ્સનકાલે પન મોદનવસેન મુદિતાવ જાયતિ, નકરુણાતિ એવં વિસું વિસું હુત્વા જાયન્તીતિ અત્થો. યસ્મા પનેતા દોસસમુટ્ઠિતાનં વિહિંસા અરતીનં નિસ્સરણભૂતાતિ સુત્તન્તેસુ વુત્તા. દોમનસ્સપટિપક્ખઞ્ચસો મનસ્સમેવ હોતિ. તસ્મા તાસં અપ્પનાપુબ્બભાગભૂતાનંપિ નિચ્ચં સોમનસ્સયોગમેવ કેચિ ઇચ્છન્તીતિ વુત્તં ઉપેક્ખાસહગતેસુ.લ. કેચિ વદન્તીતિ. સો પન તેસં વાદો અટ્ઠકથાયપિ સહ વિરુદ્ધો. તસ્મા તં બહૂ વિઞ્ઞુનો ન સમ્પટિચ્છન્તીતિ કત્વા સોવાદો થેરેન કેચિવાદોનામ કતો. યસ્માચ સબ્બેસંપિ લોકિય લોકુત્તરજ્ઝાનાનં પુબ્બભાગ ભાવના નામ અપ્પનાસન્નકાલેએવ સોમનસ્સજ્ઝાનાનં પુબ્બભાગા સોમનસ્સસહગતા હોન્તિ. ઉપેક્ખાઝાનાનં પુબ્બભાગા ઉપેક્ખાસહગતા હોન્તિ. અનાસન્નકાલે પન સબ્બેસંપિ તેસં પુબ્બભાગા કદાચિ સોમનસ્સસહગતા, કદાચિ ઉપેક્ખાસહગતાહોન્તિ. તસ્મા સો વાદો કેચિવાદોવ કાતું યુત્તોતિ. એત્થચ સબ્બાનિપિ સમથવિપસ્સનાભાવનાચિત્તાનિનામ આદિમ્હિ યેભુય્યેન ઉપેક્ખાસહગતાનિએવ ભવેય્યું, યદિયિ તાનિ આદિતોયેવ પટ્ઠાય સોમનસ્સસહજાતાનિ સિયું. તદા ઇમે સત્તા સો મનસ્સજાતેસુ કમ્મેસુ અનભિરતાનામ નત્થીતિ અઞ્ઞં કમ્મં છડ્ડેત્વા ભાવનાકમ્મમેવ અનુયુઞ્જેય્યુન્તિ. પચ્છા પન અત્તનો ભાવનાય પુબ્બાપરિયવિસેસદસ્સનકાલેએવ સોમનસ્સ સહજાતાનિ ભવન્તિ. પટિકૂલા રમ્મણેસુ પન અસુભભાવનાચિત્તેસુ દુક્ખિતસત્તારમ્મણેસુચ કરુણાભાવનાચિત્તેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. અપિચ ઇમા કરુણામુદિતાનામ પકતિકાલેપિ ઉપ્પજ્જન્તિયેવ. તાસુ પન મુદિતા તાવ ઇટ્ઠસમ્પત્તિવિસયાતિ સાયેભુય્યેન સોમનસ્સ સહજાતાતિ યુત્તમેતં. કરુણા પન અનિટ્ઠવિપત્તિવિસયાતિ સા યેભુય્યેન ઉપેક્ખાસહજાતા એવ સિયા. નચ એતા પરસત્તહેતુ અધિમત્ત બ્યાપારાતિ કત્વા ઉપેક્ખાવેદનાય સહ વિરુદ્ધાએવાતિ સક્કા વત્તું. સા હિ અપ્પનં અપત્તા વેદનુપેક્ખાનામ આરમ્મણરસાનુભવનેએવ નિબ્યાપારાહોતિ. ન અઞ્ઞકિચ્ચેસુ. તથા હિ સત્તા ઉપેક્ખાસહગત ચિત્તેહિ અદિન્નંપિ આદિયન્તિ, દાનંપિ દેન્તિ, અઞ્ઞાનિપિ મહન્તાનિ પુઞ્ઞાપુઞ્ઞકમ્માનિ કરોન્તિયેવાતિ. તસ્મા અપ્પના પત્તાનઞ્ઞેવ તાસં વેદનુપેક્ખાય સહ વિરુદ્ધભાવો વત્તું યુત્તોતિ.

[૮૦] એત્તાવતા યં વુત્તં વિભાવનિયં

‘‘કરુણામુદિતા ભાવનાકાલે અપ્પનાવીથિતો પુબ્બે પરિચયવસેન ઉપેક્ખાસહગતચિત્તેહિપિ પરિકમ્મં હોતિ. યથાતં પગુણગન્થં સજ્ઝાયન્તસ્સ કદાચિ અઞ્ઞવિહિ તસ્સાપિ સજ્ઝાયનં, યથાચ પગુણવિપસ્સનાય સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સકદાચિ પરિચયબલેન ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેહિપિ સમ્મસનન્તિ ઉપેક્ખા સહગતકામાવચરેસુ કરુણા મુદિતાનં અસમ્ભવવાદો કેચિવાદો કતો’’તિ. તં પટિક્ખિત્તં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

કિઞ્ચાપિ કસિણનિમિત્તાદીનિ આરમ્મણાનિ અગમ્ભીરાનિએવ હોન્તિ. તથાપિ યોગકમ્મબલેન ચિત્તસમાધાનબલેન કિલેસ દૂરીભાવેનચ તદારમ્મણેસુ ઝાનચિત્તેસુ ઞાણં એકન્તેન પવત્ત તિયેવાતિ આહ સબ્બેસુપિ પઞ્ચ.લ. ચિત્તેસુચાતિ.

૧૨૨. તયો વિરતિધમ્મા. દ્વયં અપ્પમઞ્ઞાયુગળં. એવં સો ભણચેતસિકા સોભણેસ્વેવ ચિત્તેસુ ચતુધા ચતૂહિ પકારેહિ સમ્પયુત્તાતિ યોજના. ઇદાનિ સબ્બેસંપિ ચેતો યુત્તાનં નિયતા નિયતયોગિવિભાગં દસ્સેતું ઇસ્સાતિઆદિમાહ. કરુણા આદિ યસ્સાતિ કરુણાદિ. અપ્પમઞ્ઞા દ્વયં. ઇસ્સામચ્છેરકુક્કુચ્ચાનિચ વિરતિયોચ કરુણાદિચ ઇસ્સામચ્છે રકુક્કુચ્ચવિરતિકરુણાદયો. તે નાનાચ જાયન્તિ, કદાચિચ જાયન્તિ. માનોચ કદાચિએવ જાયતિ. થિનમિદ્ધઞ્ચ તથા કદાચિ એવ જાયતિ. જાયમાનં પન અઞ્ઞમઞ્ઞં સહેવ જાયતિ. નનાનાતિ યોજના. એત્થચ અપ્પમઞ્ઞાવિરતીનં નાના કદાચિ યોગો હેટ્ઠાચ વુત્તો. ઉપરિચ વક્ખતિ. ઇસ્સાદીનંચ ઉપરિ વક્ખતિ. માનથિનમિદ્ધાનં પન ઇધ વત્તબ્બોતિ. તત્થ માનો ચતૂસુ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તેસુ લબ્ભમાનોપિ કદાચિ તેસં સેય્યો હમસ્મીતિઆદિના પવત્તકાલેએવ લબ્ભતિ, નઅઞ્ઞદા. થિનમિદ્ધં પઞ્ચસુ સસઙ્ખારિકેસુ લબ્ભમાનંપિ કદાચિ તેસં નિદ્દાતિભૂતવસેન અકમ્મઞ્ઞતાય પવત્તિકાલેએવ લબ્ભતિ. ન અઞ્ઞદા. તદા લબ્ભમાનંપન દ્વયં સહેવ લબ્ભતિ. ન નાનાતિ.

[૮૧] વિભાવનિયં પન

‘‘થિનમિદ્ધં કદાચિ ઇસ્સામચ્છેરકુક્કુચ્ચેહિચેવ માનેનચ સહ જાયતિ. કદાચિ તેહિ તેનચ નાના જાયતી’’તિ યોજના વુત્તા. સા સારતો ન પચ્ચેતબ્બા.

ન હિ તેહિ તેનચ તસ્સ સહભાવો નાનાભાવોચ કિચ્ચારમ્મણવિરોધાવિરોધભાવેન સિદ્ધોતિ.

યાચ ટીકાયં

માનોચ થિનમિદ્ધઞ્ચ કદાચિ નાના જાયતિ. કારણં વુત્તમેવ. યોજના વુત્તા. સાપિ ન સુન્દરા. કદાચિ સહજાયતીતિ.

યથાવુત્તાનુસારેનાતિ સત્તસબ્બત્થયુજ્જન્તીતિઆદિના વુત્તપ્પકારં અનુસારેન સેસાતિ એકાદસહિ અનિયત યોગીહિ અવસેસા એકચત્તાલીસધમ્મા. તે યથાવુત્તાનુસારેન અત્તના લબ્ભમાન ચિત્તુપ્પાદેસુ અનિયતયોગિનો વેદિતબ્બાતિ યોજના.

૧૨૩. એવં ચેતસિકાનં યોગટ્ઠાનપરિચ્છિન્દનવસેન સમ્પયોગનયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યુત્તધમ્મરાસિપરિચ્છિન્દનવસેન સઙ્ગહ નયં દસ્સેન્તો સઙ્ગહઞ્ચાતિઆદિમાહ. ઇદાનિ તેસં સઙ્ગહઞ્ચ યથારહં પવક્ખામીતિ યોજના. છત્તિંસાતિઆદિ સઙ્ગહનયસ્સ ઉદ્દેસગાથા. સત્તપઞ્ઞત્તારમ્મણા અપ્પમઞ્ઞા નિબ્બાના રમ્મણેસુ નલબ્ભન્તિતિ વુત્તં અપ્પમઞ્ઞાવજ્જિતાતિ તથા અટ્ઠસુ દુતીયજ્ઝાનિકચિત્તેસુ વિતક્કવજ્જા અઞ્ઞસમાના દ્વાદસચેત સિકા અપ્પમઞ્ઞાવજ્જિતા તેવીસતિ સોભણચેતસિકાચેતિ પઞ્ચત્તિંસ ધમ્મા સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિઆદિનયં તથાસદ્દેન નિદ્દિસતિ. તેએવાતિ વિતક્ક વિચાર પીતિસુખવજ્જા ઉપેક્ખાસહગતા તે એવ તેત્તિંસધમ્મા. અટ્ઠસૂતિ એત્થ અટ્ઠચ અટ્ઠચ અટ્ઠાતિ એકસેસનિદ્દેસો, વિચ્છાલોપનિદ્દેસોવા દટ્ઠબ્બો. પઞ્ચકજ્ઝાન વસેનાતિ પાળિયં પઞ્ચકનયેન વુત્તસ્સ ઝાનભેદસ્સ વસેન, ચતુક્કનયેન વુત્તસ્સ ઝાનભેદસ્સ વસેન પન ચતુધાવ સઙ્ગહો હોતીતિ અધિપ્પાયો. દ્વીસુ રૂપપથમજ્ઝાનલાભીસુ દુતીયજ્ઝાનં ઉપ્પાદેન્તેસુ મન્દો વિતક્કમો અતિક્કમિતું સક્કોતિ. તસ્સ ચતુરઙ્ગિકં દુતીયજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતિ. તિક્ખપઞ્ઞો પન વિતક્ક વિચારે એકતો અતિક્કમિતું સક્કોતિ. તસ્સ તિયઙ્ગિકં દુતીયજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતીતિ અયં તેસં નયાનં વિસેસો.

૧૨૪. કિચ્ચારમ્મણવિરુદ્ધત્તા વિરતિયો મહગ્ગતેસુ નુપ્પજ્જન્તીતિ આહ વિરતિત્તયવજ્જિતાતિ. વિરતિયો હિ કાયવચી વિસોધનકિચ્ચા હોન્તિ. મહગ્ગતજ્ઝાનાનિ પન સુવિસુદ્ધકાયવચી પયોગસ્સેવ ચિત્તવિસોધનકિચ્ચાનિ. વિરતિયોચ વીતિક્કમિતબ્બ વત્થુંવા નિબ્બાનંવા આરબ્ભ પવત્તન્તિ. મહગ્ગતજ્ઝાનાનિ પન પઞ્ઞત્તિ યોવા મહગ્ગતધમ્મેવાતિ.

૧૨૫. કિચ્ચારમ્મણવિ રુદ્ધત્તાયેવ વિરતિઅપ્પમઞ્ઞાયો એકસ્મિં ચિત્તે દ્વે નલબ્ભન્તીતિ વુત્તં. અપ્પમઞ્ઞા વિરતિયો પનેત્થ.લ. યોજેતબ્બાતિ. વિરતિયો એકન્તેન દુસ્સિલ્યપ્પહાન કિચ્ચત્તા તપ્પહાન કિચ્ચરહિતેસુ લોકિયાબ્યાકતેસુ નલબ્ભન્તીતિ વુત્તં વિરતિવજ્જિતાતિ. પઞ્ચસિક્ખાપદા કુસલાયેવાતિ હિ પાળિયં વુત્તં. ઇદઞ્ચ લોકિયસિક્ખાપદાનિ સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અપ્પમઞ્ઞાનં સત્તપઞ્ઞત્તારમ્મણત્તા મહાવિપાકાનઞ્ચ એકન્ત પરિત્તારમ્મણત્તા તાસં તેસુ સમ્ભવો નત્થીતિ વુત્તં અપ્પમઞ્ઞા વિરતિવજ્જિતાતિ. નનુ કામકુસલં સત્તપઞ્ઞત્તાદિ આરમ્મણંપિ હોતીતિ તબ્બિપાકેનપિ તેન સદિસા રમ્મણેન ભવિતબ્બન્તિ. ન. વિકપ્પરહિતત્તા. પઞ્ઞત્તિયો હિ અવિજ્જમાનત્તા મહગ્ગતાનુત્તરધમ્માચ સણ્હસુખુમધમ્મત્તા તથા તથા વિકપ્પેત્વાવા પટિવિજ્ઝિત્વાવા ગણ્હન્તાનં કુસલાદીનં એવ આરમ્મણભૂતા હોન્તિ. કામવિપાકાનિ પન સયં અતિદુબ્બલતાય આરમ્મણં વિકપ્પેત્વા વિગહેતું નસક્કોન્તિ, કુતો પટિવિજ્ઝિત્વા ગહેતું. તસ્મા તાનિ પઞ્ઞત્તિયોવા મહગ્ગતાનુત્તરધમ્મેવા આલમ્બિતું ન સક્કોન્તીતિ દટ્ઠબ્બં. મહગ્ગતવિપાકાનિ પન વિકપ્પરહિતાનિપિ અપ્પનાપત્તકમ્મવિસે સનિબ્બત્તત્તા ભાવનાબલનિમ્મિતાનિ પઞ્ઞત્તિવિસેસાનિ આલમ્બિતું સક્કોન્તીતિ.

[૮૨] વિભાવનિયં પન

કામતણ્હાધિનકમ્મજનિતત્તા કામવિપાકાનિ કામતણ્હાય આરમ્મણભૂતે કામધમ્મેએવ આલમ્બિતું લભન્તીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘કામતણ્હાધિનસ્સ ફલભૂતત્તા’’તિ વત્વા દાસિપુત્તોપમાય તદત્થં વિભાવેતિ. તં વિચારેતબ્બં.

એવઞ્હિ સતિ મહગ્ગતવિપાકાનિપિ રૂપારૂપતણ્હાધિન કમ્મજનિતાનિ એવ હોન્તીતિ તાનિપિ રૂપારૂપતણ્હાનં આરમ્મણભૂતે મહગ્ગત ધમ્મેએવ આલમ્બેય્યુન્તિ. અપિચ, કામતણ્હાપિ કામધમ્મેએવ આરમ્મણં કરોતિ. ન પઞ્ઞત્તિધમ્મેતિ નત્થિ. નચ ઇત્થિપુરિસાદિ હત્થ પાદાદિ પઞ્ઞત્તીસુ અસ્સાદવસેન પવત્તા તણ્હા કામતણ્હા નામ નહોતીતિ અત્થિ. સુભેતિ કુસલે. મનેતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. સુભે ક્રિયે પાકેતિ નિદ્ધારણીયં દટ્ઠબ્બં. સહેતુ. લ. મને દ્વાદસધાવ સઙ્ગહોતિવા યોજેતબ્બં. નવિજ્જન્તેત્થાતિ વજ્જિતાનં સઙ્ગહો. એત્થાતિ સોભણચિત્તેસુ. દ્વયન્તિ વિરતિઅપ્પમઞ્ઞાદુકં. અનુત્તરેતિ વિસેસકાનં સઙ્ગહો. ઝાન ધમ્માતિ વિતક્કાદયો. મજ્ઝિમે મહગ્ગતે અપ્પમઞ્ઞાચ ઝાનધમ્મા ચ. પરિત્તેસુ કામસોભણેસુ અપ્પમઞ્ઞાચ વિરતિ ઞાણપીતિ યોચ વિસેસકા, સઙ્ગહનય ભેદકારકાતિ અત્થો.

૧૨૬. સત્તરસધમ્મા લોભદિટ્ઠીહિ સદ્ધિં એકૂનવીસતિ હુત્વા સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ યોજના. પીતિવજ્જિતા અઞ્ઞસમાના દ્વાદસ ચેતસિકા અકુસલસાધારણા ચત્તારોચાતિ સોળસધમ્મા લોભદિટ્ઠીહિ સહ અટ્ઠારસ હુત્વા સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ યોજના. ઇસ્સામચ્છરિય કુક્કુચ્ચાનિ કિચ્ચતો આરમ્મણતો ચ ભિન્નાનિ હોન્તીતિ વુત્તં ઇસ્સા.લ. યોજેતબ્બાનીતિ. સબ્બેસુપિ અકુસલચિત્તુપ્પાદેસુ સમ્પયુત્તધમ્મા ધમ્મતો અસદિસાએવ હોન્તિ. ગણનતો પન એકચ્ચે એકચ્ચેહિ સદિસા એવ હોન્તીતિ વુત્તં દ્વાદસ.લ. સઙ્ગહિતાભવન્તીતિ. એત્થચ પઞ્ચસુ અસઙ્ખારિકેસુ પથમદુતીયેસુ એકૂનવીસતિ. તતીયચતુત્થેસુ અટ્ઠારસ. પઞ્ચમે વીસતિ. પઞ્ચસુ સસઙ્ખારિકેસુ પથમદુતીયેસુ એકવીસતિ. તતીયચતુત્થેસુ વીસતિ. પઞ્ચમે દ્વાવીસતિ. મોમૂહદ્વયે પન્નરસાતિ એવં અકુસલેસુ સત્ત સઙ્ગહા ભવન્તિ. તેનાહ એકૂનવીસાતિઆદિં. સાધારણાતિ સબ્બા કુસલસાધારણા. સમાનાતિ અઞ્ઞસમાના. અપરેતિ છન્દપીતિઅધિમોક્ખે થપેત્વા એકચ્ચે.

૧૨૭. હસનચિત્તેતિ હસિતુપ્પાદચિત્તે. વોટ્ઠબ્બનેતિ મનોદ્વારાવજ્જને. સુખસન્તીરણેતિ સોમનસ્સ સન્તીરણે. મનો ધાતુત્તિકા હેતુક પટિસન્ધિ યુગળેતિ પઞ્ચદ્વારાવજ્જન સમ્પટિચ્છનદ્વયસઙ્ખાતે મનોધાતુત્તિકેચેવ ઉપેક્ખા સન્તીરણ દ્વયસઙ્ખાતે અહેતુક પટિસન્ધિયુગળેચ. સબ્બત્થ સબ્બેસુ અહેતુકેસુ સત્ત, તતો સેસા પકિણ્ણકા પન યથારહં યુજ્જન્તિ, ઇતિ તેત્તિંસ વિધસઙ્ગહો મયા વુત્તોતિ યોજના.

૧૨૮. ઇદાનિ અયં ચેતસિકનિદ્દેસોતિ કત્વા ચિત્તસ્સ વિય એકસ્સપિ ચેતસિકસ્સ ભૂમિજાતિ સમ્પયોગાદિ ભેદેન વિભાગો કથેતબ્બોતિ તં દસ્સેતું અન્તિમગાથમાહ. ઇત્થં ઇમિના યથાવુત્તપ્પકારેન ચિત્તાવિયુત્તાનં ચેતસિકાનં સોળસવિધં સમ્પયોગઞ્ચ તેત્તિંસવિધં સઙ્ગહઞ્ચ ઞત્વા તેસં યથા યોગં ચિત્તેન સમં ભેદં ઉદ્દિસેતિ યોજના. ફસ્સો તાવ એકૂનનવુતિયા એકવીસસતેસુવા ચિત્તેસુ યુત્તત્તા એકૂનનવુતિ એકવીસસતવિધેવાતિ એવં દ્વિપઞ્ઞાસચેતસિકે વિસું વિસું ઉદ્ધરિત્વા યથાયોગં ભૂમિજાતિસમ્પયોગાદિભેદેહિ તેસં વિભાગં કથેય્યાતિ અત્થો.

ઇતિ પરમત્થદીપનિયાનામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહસ્સ

ચતુત્થવણ્ણનાય ચેતસિક સઙ્ગહસ્સ

પરમત્થદીપના નિટ્ઠિતા.