ચિત્તસઙ્ગહ-પરમત્થદીપની

૧૭. ઇદાનિ ઉદ્દેસક્કમેન ચિત્તં તાવ નિદ્દિસન્તો તત્થ ચિત્તન્તિઆદિમાહ. તત્થાતિ તેસુ ચતૂસુ અભિધમ્મત્થેસુ. તાવ પથમં. ચત્તારો વિધા પકારા યસ્સ તં ચતુબ્બિધં.

૧૮. કામાવચરન્તિ એત્થ કામીયતીતિ કામો. કામેન્તિવા એત્થ સત્તા અવિક્ખમ્ભિતકામરાગત્તા કામરતિયાએવ રમન્તિ. ન ઉપરિભૂમીસુ વિય ઝાનરતિયાતિ કામો. એકાદસવિધા કામભૂમિ. નનુ ચેત્થ ઝાનલાભિનોપિ સન્તીતિ. ન ન સન્તિ. તેપન કદાચિ દેવાતિ નત્થેત્થ દોસો. અવીચિનિરયાદયો કથં કામીયન્તિ. કથઞ્ચ તત્થ સત્તા કામરતિયા રમન્તીતિ. નિમિત્તસ્સાદવસેનવા ભવનિકન્તિવસેનવાતિ. મરણકાલે હિ ઉપટ્ઠિતા નિરયગ્ગિજાલા સુવણ્ણવણ્ણાવિય ખાયન્તિ. એકો કિર મિચ્છાદિટ્ઠિકો બ્રાહ્મણો મરણમઞ્ચે નિપ્પન્નો હોતિ. તસ્સ આચરિયબ્રાહ્મણા સમીપે ઠત્વા બ્રહ્મલોકં ભો ગચ્છાતિ વદન્તિ. તસ્સપન અવીચિનિરયે અગ્ગિજાલા ઉપટ્ઠહન્તિ. તદા સો ભો આચરિયા સુવણ્ણવણ્ણા પઞ્ઞાયન્તીતિ આહ. એસ ભો બ્રહ્મલોકો. તત્થ ગચ્છાતિ વદન્તિ. સો કાલઙ્કત્વા અવીચિમ્હિ ઉપ્પજ્જિ. એવં નિમિત્તસ્સાદવસેન તે કામીયન્તિ. તત્થ ઉપ્પન્નાનંપિ ભવનિકન્તિનામ હોતીતિ. અપિચ, તત્થ ઉપ્પન્ના અવિક્ખમ્ભિતકામરાગાએવ હોન્તિ, ઓકાસે સતિ કામરતિયા રમિસ્સન્તિ યેવાતિ. તસ્મિં કામે અવચરતીતિ કામાવચરં. એત્થચ અવચરતીતિ પદસ્સ ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો ન ગહેતબ્બો. સો હિ અત્થો પાળિયાચ નસમેતિ. નાનાદોસયુત્તોચ હોતીતિ. યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્નાતિ હિ પાળિયં વુત્તં. યદિ ચેત્થ સો અત્થો અધિપ્પેતો સિયા. એવં સભિ એત્થાવચરા એત્થુપ્પન્નાતિ વુત્તં સિયા. નપન વુત્તં. નચ પરિયાપન્નસદ્દો ઉપ્પન્નસદ્દેન સહ સમાનત્થોતિ સક્કા વત્તું. ન હિ લોકુત્તરચિત્તાનિ તીસુ ભવેસુ ઉપ્પન્ના નિપિ તત્ર પરિયાપન્નાનિયેવ હોન્તીતિ. એવં તાવ પાળિયા નસમેતીતિ.

યદિચ સો અત્થો ગહિતો સિયા. એવઞ્ચ સતિ તસ્મિં કામે યે મહગ્ગત લોકુત્તરધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. તેસંપિ કામા વચરતાપત્તિદોસો રૂપાવચરતાદિ મુત્તિદોસોચ આપજ્જતિ. યેચ કામાવચરધમ્મા રૂપારૂપભૂમીસુ ઉપ્પજ્જન્તિ. તેસઞ્ચ રૂપારૂપા વચરતા પત્તિદોસો કામાવચરતા મુત્તિદોસોચ આપજ્જતીતિ. નનુ યેભુય્યવુત્તિવસેનપિ કેસઞ્ચિ નામલાભો હોતિ. યથા વનચરકો સઙ્ગામાવચરોતિ. તસ્મા ઇધપિ તેસં ધમ્માનં અત્તનો અત્તનો ભુમ્મીસુ ઉપ્પન્નબહુલત્તા કામાવચરાદિ નામલાભે સતિ ન કોચિ દોસોતિ.ન. એવઞ્હિ સતિ લોકુત્તર ધમ્માનં કામાવચરતાદિ મુચ્ચનત્થં યેભુય્યેન ઉપ્પન્નભૂમિ વિસું વત્તબ્બા સિયા. ન ચ સા નામભૂમિ અત્થિ. યત્થ તે યેભુય્યેન ઉપ્પજ્જન્તીતિ. તેહિ ઉપ્પજ્જન્તા તીસુ ભવેસુ એવ ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્મા તેસં કામ રૂપારૂપાવચરતાપત્તિદોસો દુન્નિવારો સિયાતિ. એવં નાનાદોસયુત્તો હોતીતિ. તસ્માસ્સ તથા અત્થં અગ્ગહેત્વા એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્નાતિ ભગવતા સંવણ્ણિતેન પાળિનયેનેવસ્સ અત્થો ગહેતબ્બોતિ. અયઞ્હેત્થ અત્થો. કામે અવચરતિ પરિયાપન્નભાવેન તસ્મિં અજ્ઝોગાહેત્વા ચરતિ પવત્તતીતિ કામાવચરન્તિ. પરિયાપન્નભાવોચનામ અત્તનો આધારભૂતેન તેન કામેન સહ સમાનજાતિગોત્તનામતા સઙ્ખાતેહિ પરિતોભાગેહિ તસ્મિં કામે આપન્નભાવો અનુપ્પવિટ્ઠ ભાવો. અન્તોગધભાવોતિ વુત્તં હોતિ. સોચ તથા પરિયાપન્નભાવો પરિગ્ગાહિનિયા કામતણ્હાય કતોતિ દટ્ઠબ્બો. એત્તાવતા યેધમ્મા રૂપારૂપસત્તસન્તાનભૂતાપિ મય્હં એતેતિ કામ તણ્હાય પરિગ્ગહિતા કામે પરિયાપન્નાવ હોન્તિ. તે કામાવચરાનામાતિ સિદ્ધા હોન્તિ. રૂપારૂપા વચરેસુપિ અયં નયો નેતબ્બો. તેસુપન રૂપતણ્હા અરૂપતણ્હાચ પરિગ્ગાહિની તણ્હા દટ્ઠબ્બા.

યેપન ધમ્મા તિણ્ણં તણ્હાનં પરિગ્ગહવિમુત્તા હોન્તિ. તે તીસુ ભવેસુ ઉપ્પન્નાપિ તત્ર અપરિયાપન્નાએવ હોન્તીતિ લોકુત્તરા નામ જાતાતિ વેદિતબ્બા. એત્થચ પટ્ઠાને આરુપ્પે કામચ્છન્દં નીવરણં પટિચ્ચ ઉદ્ધચ્ચનીવરણન્તિઆદિના અરૂપસત્તસન્તાનેપિ કામચ્છન્દસઙ્ખાતાય કામતણ્હાય ઉપ્પત્તિ વુત્તા. તસ્મા રૂપારૂપ ભૂમીસુ ઉપ્પન્નાનં કામધમ્માનં પરિગ્ગાહિનીતણ્હા રૂપારૂપસત્તસન્તાન ગતાપિ દટ્ઠબ્બા. પાળિયં કામચ્છન્દનીવરણન્તિ ઇદં નીવરણજાતિકત્તા વુત્તં. ન હિ ઝાનભૂમીસુ એકન્તનીવરણકિચ્ચાનિ નીવરણાનિ સક્કા લદ્ધુન્તિ. અત્ર કામભેદો વત્તબ્બો. દ્વેકામા કિલે સકામોચ, વત્થુકામોચાતિ. તત્થ થપેત્વા રૂપારૂપરાગે અઞ્ઞો સબ્બોપિ લોભો ઇમસ્મિં ચતુબ્ભૂમિપરિચ્છેદે કિલે સકામોનામ. થપેત્વાચ રૂપારૂપાવચરધમ્મે અઞ્ઞે સબ્બેપિ તીસુ ભૂમીસુ ઉપ્પન્ના કામાવચરધમ્મા વત્થુકામોનામાતિ. યંપન અટ્ઠસાલિનિયં સબ્બેપિ તેભૂમકા ધમ્મા વત્થુકામોતિ વુત્તં. તં મહાનિદ્દેસે નિદ્દિટ્ઠેન સુત્તન્તિકપરિયાયેન વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. ન હિ રૂપારૂપાવચરધમ્મા અભિધમ્મે કામનામેન વુત્તા અત્થીતિ. [કામાવચરપદં]

૧૯. રૂપાવચરં અરૂપાવચરન્તિ એત્થ રૂપારૂપસદ્દા તાસુ ભૂમીસુ નિરુળ્હાતિ દટ્ઠબ્બા. અપિચ દ્વે ભૂમિયો રૂપભૂમિ, અરૂપભૂમીતિ. તત્થ રુપ્પનલક્ખણં રૂપં યત્થ નત્થિ, સા ચતુબ્બિધા ભુમ્મિ અરૂપભૂમિનામ. સેસા સત્તવીસતિવિધા ભુમ્મિ રૂપભૂમિનામ. તત્થચ હેટ્ઠા એકાદસવિધા ભુમ્મિ ઓળારિકેન કામેન વિસેસેત્વા કામ ભૂમીતિ વુત્તા. ઉપરિ સોળસવિધા ભુમ્મિ રૂપભૂમિઇચ્ચેવ વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. યત્થપન તણ્હાવા ઝાનાનિવા રૂપારૂપસદ્દેહિ વુત્તાનિ. તત્થ નિસ્સયસ્સનામં નિસ્સિતે આરોપનવસેન નિસ્સયોપચારો વેદિતબ્બો. યત્થચ કામાવચરાદિસદ્દેહિ ભૂમિએવ વુત્તા. તત્થ નિસ્સિતસ્સ નામં નિસ્સયે આરોપનવસેન નિસ્સિતો પચારોતિ. યમેત્થ વત્તબ્બં, તં કામાવચરપદે વુત્તનયમેવાતિ. અયમેત્થ તેભૂમક પરિચ્છેદે પાળિઅનુગતા પરમત્થદીપના. યથાહ –

કતમે ધમ્મા કામાવચરા. હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો પરનિમ્મિતવસવત્તીદેવે અન્તો કરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના ખન્ધધાતુઆયતના રૂપા વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં. ઇમેધમ્મા કામાવચરા. કતમે ધમ્મા રૂપાવચરા. હેટ્ઠતો બ્રહ્મલોકં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો અકનિટ્ઠે દેવે અન્તો કરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના સમાપન્નસ્સવા ઉપપન્નસ્સવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સવા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, ઇમે ધમ્મા રૂપાવચરા. કતમે ધમ્મા અરૂપાવચરા. હેટ્ઠતો આકાસાનઞ્ચાયતનુપગે દેવે પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો નેવસઞ્ઞા નાસઞ્ઞા યતનુપગે દેવે અન્તો કરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે. લ. ઇમે ધમ્મા અરૂપાવચરાતિ.

[૧૯] ટીકાસુ પન

યથાવુત્તં સુવિસદં પાળિનયં અગ્ગહેત્વા અઞ્ઞથા વચનત્થાચ વિનિચ્છયાચ એત્થ વુત્તા. સબ્બે તે સારતો ન પચ્ચેતબ્બાતિ.

નનુ અટ્ઠસાલિનિયમેવ તેચ અઞ્ઞેચ અત્થા વુત્તાતિ. સચ્ચં. ભૂતંપન સુવિસદં પાળિઅનુગતં અત્થં ઞત્વા કિંવિક્ખેપેનાતિ.

૨૦. લોકુત્તરન્તિ એત્થ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો વુચ્ચતિ યથાવુત્તો તેભૂમકધમ્મો. યથાહ લુજ્જતિ પલુજ્જતીતિ ખો ભિક્ખવે તસ્મા લોકોતિ વુચ્ચતીતિ. એવં સન્તે લોકુત્તરધમ્માનંપિ નિબ્બાનવજ્જાનં લોકતાપત્તિ સિયા. કસ્મા, તેસંપિ લુજ્જનપલુજ્જનધમ્મત્તાતિ. નસિયા. યત્થ હિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતોતિ મહાજનસ્સ મિચ્છાગાહો નિવિસતિ. તત્થેવ તસ્સ નિવારણત્થં અયં લોકસમઞ્ઞા નિયમીયતિ. તસ્મા સબ્બસો મિચ્છાગાહવિમુત્તાનં તેસં લોકતાપત્તિ નત્થીતિ વદન્તિ. યેસંવા લુજ્જનંપલુજ્જનઞ્ચ મહાજનસ્સ પાકટં. તેસઞ્ઞેવ લોકતાસિદ્ધીતિ નત્થિ લોકુત્તરાનં લોકત્તપ્પસઙ્ગોતિ. લોકતો ઉત્તરતીતિ લોકુત્તરં. મગ્ગચિત્તં. તતો ઉત્તિણ્ણન્તિ લોકુત્તરં. ફલચિત્તં. નિબ્બાનંપન ઇધ નલબ્ભતીતિ. ઉત્તરણઞ્ચેત્થ તણ્હાત્તયગ્ગાહ વિમુત્તિયા તીસુ લોકેસુ અપરિયાપન્નભાવોયેવ. સોચ અપરિયાપન્નભાવો કેસં ધમ્માનં અધિટ્ઠાન ભૂતોવિય ગય્હતીતિ વિસું એકા ચતુત્થી અવત્થાભૂમિનામાતિ.

ચતુબ્ભૂમિવિભાગસ્સ પરમત્થદીપના નિટ્ઠિતા.

૨૧. એવં ચિત્તં ભૂમિભેદેન હીનપણીતા નુક્કમતો ચતુધા નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ તદેવ ચતુબ્બિધં ચિત્તં યથાનિદ્દિટ્ઠક્કમેન વિભજન્તો પથમં કામાવચરચિત્તં. તત્થચ હીનં અસોભણચિત્તં. તત્થચ સબ્બહીનં અકુસલચિત્તં તાવ દસ્સેતું સોમનસ્સસહ ગતન્તિઆદિમાહ. એત્થચ કામાવચરચિત્તસ્સપિ અકુસલાહેતુક સહેતુકાનુક્કમો હીન પણીતાનુક્કમવસેન વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

[૨૦] વિભાવનિયં પન

ઉપરિ વુચ્ચમાનાનં બહૂનં ચિત્તાનં સોભણસઞ્ઞાકરણસુખત્થં અપ્પકે પાપાહેતુકેયેવ પથમં દસ્સેન્તોતિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

તદત્થો હિ યથાવુત્તહીનાદિક્કમેનેવ સિદ્ધોતિ.

[૨૧] યઞ્ચ તત્થ

તેસુ તેસુચ ભવેસુ ગહિતપ્પટિસન્ધિકસ્સ સત્તસ્સ આદિતો વીથિચિત્તવસેન લોભસહગત ચિત્તુપ્પાદાન મેવ સમ્ભવતો તેયેવ પથમન્તિ વુત્તં. તંપિ નયુજ્જતિ.

આદિતો વીથિચિત્તવસેન મનોદ્વારા વજ્જનસ્સેવ સબ્બપથમં ઉપ્પજ્જનતોતિ. અકુસલેસુ પન લોભમૂલ ચિત્તં બહુકઞ્ચ હોતિ. દ્વીહિ વટ્ટમૂલેહિ યુત્તત્તા પધાનં પાકટઞ્ચ હોતીતિ તદેવ પથમં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૨૨. તત્થ સુન્દરં મનોતિ સુમનો. સિનિદ્ધચિત્તં. ન હિ અનવજ્જટ્ઠેન સુન્દરતા ઇધ યુત્તાતિ. સુન્દરં મનો એતસ્સાભિવા સુમનો. સિનિદ્ધચિત્તસમઙ્ગી પુગ્ગલો. સુમનસ્સ ભાવો સોમનસ્સ. માનસિકસુખવેદનાયેતં નામં. એત્થચ સુમનસ્સ ભાવોતિ તસ્મિં ચિત્તે પુગ્ગલેવા સુમનાભિધાનસ્સવા અયં સો સુમનોતિ સુમનબુદ્ધિયાવા પવત્તિનિમિત્તન્તિ અત્થો. ભાવોતિ હિ અભિધાનબુદ્ધીનં પવત્તિનિમિત્તં વુચ્ચતિ. ભવન્તિ પવત્તન્તિ અભિધાનબુદ્ધિયો એતસ્મિન્તિ કત્વા. એતસ્મિન્તિ ચ નિમિત્તે ભુમ્મં. યથા નાગો દન્તેસુ હઞ્ઞતેતિ. યથા હિ તત્થ અત્તનો દન્તનિમિત્તં દન્તયુત્તે નાગે હનનપ્પવત્તિ હોતિ, એવમિધપિ તં વેદનાનિમિત્તં વેદનાયુત્તે મનસ્મિં પુગ્ગલેવા અભિધાનબુદ્ધિયો પવત્તન્તીતિ. ભવન્તિ બુદ્ધિસદ્દા એતેનાતિ ભાવોતિચ વદન્તિ. એતસ્માતિ ચ અપરે. સોમનસ્સેન સહ એકતો ગતં પવત્તન્તિ સોમનસ્સસહગતં. સોમનસ્સવેદનાસમ્પયુત્તન્તિ અત્થો. દસ્સનં દિટ્ઠિ. સા પન સમ્માદિટ્ઠિ, મિચ્છાદિટ્ઠિવસેન દુવિધા. ઇધ મિચ્છાદિટ્ઠિયુત્તા. અકુસલાધિકારત્તા. દિટ્ઠિયેવ દિટ્ઠિગતં. યથા ગૂથગતં મુત્તગતન્તિ. દિટ્ઠિગતેન સમં પકારેહિ યુત્તન્તિ દિટ્ઠિગત સમ્પયુત્તં. દિટ્ઠિગતેન એકુપ્પાદતાદીહિ પકારેહિ સમં એકીભૂત મિવ યુત્તં સંસટ્ઠન્તિ અત્થો. અસઙ્ખારિકમેકં સસઙ્ખારિકમેકન્તિ એત્થ સઙ્ખારોતિ પુબ્બાતિસઙ્ખારો. સોચ દુવિધો પયોગો, ઉપાયોચાતિ. તત્થ આણત્તિયાવા અજ્ઝેસનાયવા તજ્જેત્વા વા ઇદં કરોહીતિ પરેહિ કતો કાયવચીપયોગો પયોગોનામ. આણત્તાદિનાપન વિનાવ કમ્મસ્સ કરણત્થં તં તં ઉપાયં પરે આચિક્ખન્તિ. અકરણે આદીનવં કરણેચ આનિસંસં દસ્સેન્તિ, કતિકંવા કરોન્તિ, દણ્ડંવા થપેન્તિ, સયમેવ વા તં તં કારણં અનુસ્સરતિ, પચ્ચવેક્ખતિ. એવમાદિના નયેન ઉપાયો અનેકવિધો. સો દુવિધોપિ ઇધ સઙ્ખારો નામ. સઙ્ખરોતિ અત્તનો પકતિયા કાતું અનિચ્છમાનં ચિત્ત સન્તાનં અકાતું અદત્વા કરણત્થાય સંવિદહતિ તસ્મિં તસ્મિં કમ્મે પયોજેતીતિ કત્વા. યોપન પચ્ચયગણો તેન સઙ્ખારેન વિરહિતો હોતિ. સો અસઙ્ખારો. યોપન તેનસહિતો હોતિ. સો સસઙ્ખારોતિ. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયં –

સહ સઙ્ખારેનાતિ સસઙ્ખારો. તેન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન સઉપાયેન પચ્ચયગણેનાતિ અત્થોતિ.

એત્થચ પચ્ચયગણોતિ આરમ્મણાદિકો સાધારણો પચ્ચય ગણો અટ્ઠકથાયં વુત્તો. અસાધારણોપન કુસલકમ્મેસુ સપ્પુરિસુપનિસ્સયાદિકો અકુસલકમ્મેસુ અસપ્પુરિસુપનિસ્સયાદિકો પચ્ચયગણો વિસેસેત્વા યોજેતું યુત્તો. સોપન યદા દુવિધેન સઙ્ખારેન વિના સયમેવ ચિત્તં અસંસીદમાનં કત્વા ઉટ્ઠાપેતિ સમુટ્ઠાપેતિ, તદા સોઅસઙ્ખારોનામ. યદાપન તેન વિના સયમેવ ચિત્તં ઉટ્ઠાપેતું સમુટ્ઠાપેતું નસક્કોતિ, સઙ્ખારં સહાયં લભિત્વાવ સક્કોતિ, તદા સો સસઙ્ખારોનામ. ઇતિ અસઙ્ખારો સસઙ્ખારોતિચ ઇદં પચ્ચય ગણસ્સેવ નામં. ન ચિત્તસ્સ. ચિત્તંપન અસઙ્ખારેન સુદ્ધેન પચ્ચયગણેન ઉપ્પન્નં અસઙ્ખારિકં. સસઙ્ખારેન પચ્ચયગણેન ઉપ્પન્નં સસઙ્ખારિકં, ઉપ્પન્નત્થે હિ અયં ઇકપચ્ચયોતિ. યસ્મિં સમયે અકુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ સોમનસ્સસહગતં દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તં સસઙ્ખારેનાતિ હિ પાળિયં વુત્તન્તિ. એત્થચ સસઙ્ખારેન પચ્ચયગણેન ઉપ્પન્નં હોતીતિ યોજેતબ્બન્તિ. અયમેત્થ અસઙ્ખારિકસસઙ્ખારિકપદેસુ પરમત્થદીપના.

[૨૨] ટીકાસુ પન

ઇમમત્થં અસલ્લક્ખેત્વા ચિત્તમેવ અસઙ્ખારં સસઙ્ખારન્તિ ચ ગહેત્વા યં વુત્તં, ‘‘નત્થિ સઙ્ખારો અસ્સાતિ અસઙ્ખારં. તદેવ અસઙ્ખારિકં. સહ સઙ્ખારેન વત્તતીતિ સસઙ્ખારં. સસઙ્ખારમેવ સસઙ્ખારિકન્તિ ચ. સો યસ્સ નત્થિ. તં અસઙ્ખારં. તદેવ અસઙ્ખારિકં. સઙ્ખારેન સહિતં સસઙ્ખારિ કન્તિ ચ’’. સબ્બમેતં ન યુજ્જતિયેવ.

[૨૩] યઞ્ચ વિભાવનિયં

સઙ્ખરોતિ ચિત્તં તિક્ખભાવસઙ્ખાતમણ્ડનવિસેસેન સજ્જેતિ. સઙ્ખરીયતિવા તં એતેન યથાવુત્તનયેન સજ્જીયતીતિ સઙ્ખારોતિ વુત્તં. તંપિ ન સુન્દરં.

એવઞ્હિ સતિ સસઙ્ખારિકપિ ચિત્તં તિક્ખંનામ સિયાતિ.

[૨૪] યઞ્ચ તત્થ

‘‘સો પન અત્તનો પુબ્બભાગપ્પવત્તે ચિત્તસન્તાનેચેવ પરસન્તાનેચ પવત્તતીતિ તં નિબ્બત્તિતો ચિત્તસ્સ તિક્ખભાવ સઙ્ખાતો વિસેસોવ ઇધ સઙ્ખારોતિ’’ વુત્તં. તંપિ અસઙ્ખારિક સસઙ્ખારિકપદાનં વચનત્થેસુ વિરજ્ઝિત્વા તદનુ રૂપસ્સ સઙ્ખારસ્સ પરિકપ્પનાવસેન વુત્તત્તા નયુત્તમેવ.

[૨૫] એતેન

પુબ્બપ્પયોગસમ્ભૂતો, વિસેસો ચિત્તસમ્ભપી;

સઙ્ખારો તં વસેનેત્થ, હોત્યાસઙ્ખારિકાદિતાતિ.

સાધકગાથાપિ પટિક્ખિત્તા હોતીતિ.

[૨૬] યઞ્ચ તત્થ

‘‘અથવા, સસઙ્ખારિકં અસઙ્ખારિકન્તિ ચે તં કેવલંસઙ્ખારસ્સ ભાવાભાવં સન્ધાય વુત્તં. નતસ્સ સહપવત્તિસબ્ભા વા ભાવતોતિ. ભિન્નસન્તાનપ્પવત્તિનોપિ સઙ્ખારસ્સ ઇધમત્થિતાય તં વસેન નિબ્બત્તં ચિત્તં સઙ્ખારો અસ્સ અત્થીતિ સસઙ્ખારિકં. સલોમકો સપક્ખકોત્યાદીસુવિય સહ સદ્દસ્સ વિજ્જમાનત્થપરિદીપનતો. તબ્બિપરીતમ્પન તદભાવતો વુત્તનયેન અસઙ્ખારિક’’ન્તિ વુત્તં. તંપિ પાળિઅટ્ઠકથાસિદ્ધં ઉજું વિસદં અત્થં મુઞ્ચિત્વા અત્તનો પરિકપ્પના વસેન વુત્તત્તા ન ગહેતબ્બમેવ.

એત્થચ અત્તનો ઇચ્છાય વિના પરેસં આણત્તિયાવા અજ્ઝે સનાયવા યાચનાયવા પવત્તિતં ચિત્તં પયોગસમુટ્ઠિતં નામ. તથા અત્તનો ઇચ્છાય વિના પરેસં ભયેનવા લજ્જાયવા ગારવેનવા કથિકાયવા દણ્ડભયેનવા પવત્તિતં ઉપાયસમુટ્ઠિતં નામ. સયમેવવા અત્તનો લીનં ચિત્તં ઞત્વા તેન તેન ઉપાયેન અત્તાનં ઓવદિત્વાવા તં તં ઉપાયં અનુસ્સરિત્વાવા પવત્તિતં ચિત્તં ઉપાયસમુટ્ઠિતં નામ. ઇદઞ્ચ નયદસ્સનમેવાતિ. દિટ્ઠિગતેન વિપ્પયુત્તં દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તં. ઉદાસિનભાવેન પેક્ખતિ અનુભવનાકારેન આરમ્મણં પસ્સતીતિ ઉપેક્ખા. ઉપપત્તિતો યુત્તિતો ઇક્ખતિ પસ્સતીતિવા ઉપેક્ખા. યથાહિ સોમનસ્સ દોમનસ્સાનિ આરમ્મણં અધિમત્તતો પસ્સન્તિ. યતો સોમનસ્સિતો પુગ્ગલો તેન આરમ્મણેન વિયોગે વિકારપત્તો હોતિ. દોમનસ્સિતોચ તેન આરમ્મણેન સંયોગે વિકારપત્તો હોતિ. ન તથા અયં, અયં પન યુત્તિતોવ પસ્સતિ ન આરમ્મણસંયોગ વિયોગહેતુ પુગ્ગલં વિકારં પાપેતીતિ. કેચિપન ઉપપત્તિતો યુત્તિતો ઇક્ખતીતિ ઇદં ઇધ નસમ્ભવતિ. ન હિ અકુસલં યુત્તરૂપં નામ હોતીતિ વદન્તિ. ઉપેક્ખાય સહગતન્તિ સમાસો.

૨૩. એત્થચ કિઞ્ચાપિ ફસ્સાદયો વિતક્કાદયો મોહાદયોચ ધમ્મા ઇમિના સકલેન અટ્ઠવિધેન ચિત્તેન સહ ગતા સમ્પયુત્તાચ હોન્તિ, ન પન તે વેદનાવિય સયંપિ ભેદવન્તા હોન્તિ. નચ દિટ્ઠિસઙ્ખારાનં વિયતેસં ઇમસ્મિં ચિત્તે કત્થચિ હોન્તિ કત્થચિનહોન્તીતિ અયં વિકપ્પો અત્થિ. તસ્માતે ઇમસ્સચિત્તસ્સ ભેદકરા નહોન્તીતિ ઇધ નગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. લોભોપન અઞ્ઞેહિ ઇમસ્સ અટ્ઠવિધસ્સ ભેદકરો હોતિ. વેદનાદિટ્ઠિ સઙ્ખારાચ ઇમસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ભેદકરા હોન્તીતિ તેએવ ઇધ ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. નનુ પીતિ માન થિનમિદ્ધાનિપિ ભેદકરાનિ હોન્તીતિ તાનિપિ ઇધ સપીતિકં અપીતિકન્તિ માનસમ્પયુત્તં માનવિપ્પયુત્તન્તિ થિનમિદ્ધસમ્પયુત્તં થિનમિદ્ધવિપ્પયુત્તન્તિ ચ ગહેતબ્બા નીતિ. ન. તેસુ હિ સોમનસ્સે ગહિતે પીતિ ગહિતાવ હોતિ. ઇતરાનિચ તીણિ અનિયતયોગીનિચ હોન્તિ, યેવાપન કાનિચાતિ નગહિતાનીતિ.

[૨૭] વિભાવનિયં પન

ફસ્સાદિવિતક્કાદિમોહાદિધમ્મા ઇતો અઞ્ઞેહિપિ ચિત્તે હિ યુત્તા હોન્તીતિ નતે અઞ્ઞેહિ ઇમસ્સ વિસેસં કરોન્તિ. તસ્મા તે ઇધ ન ગહિતાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન યં વુત્તં ‘‘કસ્મા પનેત્થ અઞ્ઞેસુપિ ફસ્સાદીસુ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ વિજ્જમાનેસુ સોમનસ્સસહગતાદિભાવોવ વુત્તોતિ. સોમનસ્સાદીનમેવ અસાધારણ ભાવતોતિ. ફસ્સાદયોહિ કેચિ સબ્બચિત્ત સાધારણા કેચિ કુસલાદિ સાધારણા. મોહાદયોચ સબ્બા કુસલસાધારણાતિ ન તેહિ સક્કા ચિત્તં વિસેસેતુ’’ન્તિ. તં વિચારેતબ્બં.

એવઞ્હિ સતિ સોમનસ્સુપેક્ખા સઙ્ખારાપિ અઞ્ઞેસુ દિસ્સન્તીતિ તેપિ અઞ્ઞેહિ ઇમસ્સ વિસેસં નકરોન્તિ. તસ્મા તેપિ ઇધ નગહેતબ્બા સિયુન્તિ.

૨૪. એત્થચ સોમનસ્સપ્પટિસન્ધિકતા, અગમ્ભીરપ્પકતિતા, ઇટ્ઠારમ્મણસમાયોગો, બ્યસનમુત્તિચ સોમનસ્સસ્સ કારણં. સોમનસ્સપ્પટિસન્ધિકોહિ સદા ભવઙ્ગસોમનસ્સેન પરિભાવિત સન્તાનો હોતીતિ તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનં યેભુય્યેન સોમનસ્સસહગતં ઉપ્પજ્જતીતિ. અગમ્ભીરપ્પકતિકોચ હીનજ્ઝાસયો અપ્પકંપિ મહન્તં મઞ્ઞતિ. હીનંપિ પણીતં મઞ્ઞતિ. તસ્મા તસ્સપિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનં યેભુય્યેન સોમનસ્સસહગતં હોતીતિ. ઇટ્ઠારમ્મણસમાયોગોતિ અત્તના ઇચ્છિતેન હીનેનવા પણીતેનવા આરમ્મણેન સમાયોગો. બ્યસનમુત્તીતિ ઞાતિબ્યસનાદિતો મુત્તિ. ઉપેક્ખાપટિસન્ધિકતા, ગમ્ભીરપ્પકતિતા, મજ્ઝત્તારમ્મણસમાયોગો, બ્યસનમુત્તિચ ઉપેક્ખાય કારણં. એત્થચ ગમ્ભીરપ્પકભિતાનામ મહજ્ઝાસયતા. તાદિસો હિ પુગ્ગલો મહન્તંપિ અપ્પકં મઞ્ઞતિ, પણીતંપિ હીનં મઞ્ઞતીતિ. દિટ્ઠજ્ઝાસયતા, દિટ્ઠિવિપન્નપુગ્ગલસેવના, સદ્ધમ્મવિમુખતા, મિચ્છાવિતક્કબહુલતા, અયોનિસો ઉમ્મુજ્જનઞ્ચ દિટ્ઠિયા કારણં. તત્થ દિટ્ઠજ્ઝાસયતાતિ કાણારિટ્ઠસ્સવિય સુનક્ખત્તસ્સવિયચ પુરિમભવે દિટ્ઠિ ગતિકભાવેન આગતત્તા ઇમસ્મિં ભવેપિ સસ્સતુચ્છેદાસય ભાવો. સદ્ધમ્મવિમુખતાતિ ચિરંપિ કાલં સદ્ધમ્મેન વિના આગતતા. મિચ્છાવિતક્કબહુલતાતિ અત્તનો અવિસયેસુ સબ્બઞ્ઞુવિસયેસુ ઠાનેસુ અત્તનો પમાણં અજાનિત્વા ચિન્તાપસુતવસેન મિચ્છાવિતક્કબહુલભાવો. અયોનિસો ઉમ્મુજ્જનન્તિ અત્તનાદિટ્ઠકારણમેવ સારતો સચ્ચતો ઉમ્મુજ્જનં. તબ્બિપરીતેન દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તકારણં વેદિતબ્બં. અસઙ્ખારિકકમ્મજનિતપ્પટિસન્ધિ કતા, કલ્લકાય ચિત્તતા, ખન્તિ બહુલતા, પુરિસકારેસુ દિટ્ઠાનિસંસતા, કમ્મપ્પસુતતા, ઉતુભોજનાદિ સપ્પાય લાભોતિ ઇદં અસઙ્ખારિકકારણં. તત્થ ખન્તિબહુલતાતિ સીતુણ્હાદીનં ખમનબહુલતા. પુરિસકારેસૂતિ પુરિસેહિ કત્તબ્બેસુ કમ્મેસુ. કમ્મપ્પસુતભાતિ કમ્મેસુ ચિણ્ણવસિતા. તબ્બિપરી તેન સસઙ્ખારિકકારણં વેદિતબ્બં. ઇમેસંપન ચિત્તાનં ઉપ્પત્તિ વિધાનં વિસુદ્ધિમગ્ગે ગહેતબ્બં. અટ્ઠપીતિ પિસદ્દેન નેસં લબ્ભમાનકમ્મપથભેદતો કાલ સન્તાના રમ્મણાદિ ભેદતોચ અનેકવિધત્તં સમ્પિણ્ડેતીતિ.

લોભમૂલચિત્તસ્સ પરમત્થદિપના નિટ્ઠિતા.

૨૫. દોસમૂલચિત્તે દુટ્ઠુમનોભિ દુમ્મનો. વિરૂપં ચિત્તં. દુટ્ઠુમનો એતસ્સાતિવા દુમ્મનો. વિરૂપચિત્તસમઙ્ગીપુગ્ગલો. દુમ્મનસ્સ ભાવો દોમનસ્સં. માનસિકદુક્ખવેદનાયેતં અધિવચનં. સા હિ અત્તના સહગતે ચિત્તેવા તં સમઙ્ગીપુગ્ગલેવા દુમ્મના ભિધાનસ્સવા અયં સો દુમ્મનોતિ દુમ્મનબુદ્ધિયાવા પવત્તિનિમિત્તં હોતીતિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. દોમનસ્સેન સહ ગતન્તિ સમાસો. પટિહઞ્ઞતીતિ પટિઘો. દોસો. સોહિ ઉપ્પજ્જમાનો સમ્પયુત્તધમ્મેપિ પટિહનતિ. લૂખે સન્તત્તે કરોતિ. અત્તનો વત્થુમ્પિ પટિહનતિ. હદયપ્પદેસં દહતિ. તં પુગ્ગલં દુમ્મુખં કરોતિ, અત્તનો આરમ્મણંપિ પટિહનતિ. તં બાધય માનો ગણ્હાતિ. તસ્મા પટિઘોતિ વુચ્ચતીતિ.

૨૬. એત્થ સિયા. સઙ્ખારો તાવ ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ ભેદ કરોતિ તસ્સ ઇધ ગહણં યુત્તં. વેદના પટિઘાપન ભેદકરા ન હોન્તીતિ તે ઇધ ન ગહેતબ્બાતિ. વુચ્ચતે, દોમનસ્સગ્ગહણં તાવ ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ કદાચિ અઞ્ઞવેદનાયોગતા પસઙ્ગનિવત્તનત્થન્તિ. યદાહિ રાજાનો હસમાનાયેવ ચોરવધં પેસેન્તિ. યદાચ જના અત્તનો વેરીનં મરણે તુટ્ઠિં પવેદેન્તિ. મરણં અભિનન્દન્તિ. યદાચ બાલજના હસમાનાવ મિગપક્ખિનો મારેન્તિ. તદા ઇદં નુખો સોમનસ્સેન યુત્તન્તિ અત્થેવ પસઙ્ગો. ઉપેક્ખાયોગેપન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તપ્પસઙ્ગનિવત્તનત્થં દોમનસ્સગ્ગહણન્તિ. પટિઘગ્ગહણંપિ અઞ્ઞધમ્મસમ્પયુત્તતા પસઙ્ગનિવત્તનત્થં. તથાહિ યે નત્થિકાહેતુકા કિરિયમિચ્છા દિટ્ઠિકા પાણવધે અપુઞ્ઞંનામ નત્થીતિ ગણ્હન્તિ. યેચ મનુસ્સપાણ વધેએવ અપુઞ્ઞં હોતિ, તિરચ્છાનગતપાણવધે અપુઞ્ઞં નત્થીતિ ગણ્હન્તિ. યેચ પાણવધં કત્વા યઞ્ઞં યજન્તાનં મહન્તં પુઞ્ઞં હોતિ, દિબ્બસંવત્તનિકન્તિ ગણ્હન્તિ. તે સક્કાયદિટ્ઠિયા વિસ્સટ્ઠા પાણવધં સયંવા કરોન્તિ. અઞ્ઞેવા પેસેન્તિ. તદા ઇદં દિટ્ઠિયાપિ સમ્પયુત્તં સિયાતિ પસઙ્ગો હોતિયેવ. યેપન સમ્માદિટ્ઠિકેસુ બાલા અબ્યત્તા, તે કદાચિ તેસં મિચ્છાદિટ્ઠિકાનં લદ્ધિં ગહેત્વા પાણં વધન્તા આદિતો વેમતિકજાતાવ હોન્તિ. તદાતેસં ઇદં વિચિકિચ્છાયપિ યુત્તં સિયાતિ પસઙ્ગો હોતિ. તપ્પસઙ્ગ નિવત્તનત્થં પટિઘગ્ગહણન્તિ. ઇતરથા પુરિમ ચિત્તસ્સ લોભસહગતભાવોવિય ઇમસ્સ પટિઘસમ્પયુત્તભાવો ચૂળનિગમેનેવ સિદ્ધોતિ તેસં ગહણં નિરત્થકં સિયાતિ. એત્થચ ઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચાનં થિનમિદ્ધસ્સચ અગ્ગહણં પુરિમચિત્તે માનથિનમિદ્ધનયેન વેદિતબ્બં. અયમેત્થ પરમત્થદીપના.

[૨૮] વિભાવનિયં પન મહાટીકાયઞ્ચ

‘‘અસાધારણ ધમ્મવસેન ચિત્તસ્સ ઉપલક્ખણત્થં દોમનસ્સગ્ગહણ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ અસાધારણધમ્મવસેનાતિ ઇદં તાવ નયુજ્જતિ.

[૨૯] સતિપિ ઇમસ્સ સોમનસ્સુપેક્ખાસહગતભાવે અનઞ્ઞસાધારણેનેવ દોમનસ્સેન ઇમસ્સ ઉપલક્ખણત્થન્તિ અત્થસ્સ આપજ્જનતો. યથાતં સતિપિ પુરિમસ્સ ઇમસ્સચ ચિત્તસ્સ મોહસહગતભાવે અનઞ્ઞસાધારણેનેવ લોભેન પટિઘેનચ ઉપલક્ખણત્થં લોભસહગતપટિઘ સમ્પયુત્તગ્ગહણન્તિ. ઉપલક્ખણત્થન્તિ ચ ન વત્તબ્બં.

એવઞ્હિ સતિ પાકટેન દોમનસ્સેન અપાકટાનં અઞ્ઞવેદના નંપિ ઇધ લદ્ધભાવં ઉપલક્ખેતીતિ આપજ્જતિ. યથા લદ્ધાતપત્તો રાજકુમારોતિ.

[૩૦] યઞ્ચ વિભાવનિયં

‘‘પટિઘસમ્પયુત્તભાવોપન ઉભિન્નં એકન્ત સહચારિતા દસ્સનત્થં વુત્તો’’તિ વુત્તં. તંપિ ન સુન્દરં.

ઇમસ્સ ચૂળનિગમેનેવ તદત્થસિદ્ધિતોતિ.

૨૭. એત્થચ દોસજ્ઝાસયતા, અગમ્ભીરપ્પકતિતા, અપ્પસ્સુકતા, આઘાતવત્થુસમાયોગોવા, અનિટ્ઠારમ્મણસમાયો ગોવા દોમનસ્સસ્સ પટિઘસ્સચ કારણં. તત્થ દોસ બહુલ ભાવતો આગતવસેન દોસજ્ઝાસયતા દટ્ઠબ્બા. અગમ્ભીરપ્પકતિતા હીનજ્ઝાસયતા. અપ્પસ્સુતસ્સચ અનિટ્ઠ લોક ધમ્મેહિફુટ્ઠસ્સ તંકુતેત્થલબ્ભાતિ પચ્ચવેક્ખના નત્થીતિ. ઇમેસમ્પિ દ્વિન્નં ઉપ્પત્તિવિધાનં વિસુદ્ધિમગ્ગે ગહેતબ્બં. પિસદ્દસ્સ અત્થોપિ વુત્તનયોએવાતિ.

દોસમૂલચિત્તસ્સ પરમત્થદિપના નિટ્ઠિતા.

૨૮. મોહમૂલચિત્તે વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચાનં પદત્થો ઉપરિ આગમિસ્સતિ. યસ્માપન ઇદં ચિત્તં મૂલન્તરવિરહેન લદ્ધોકાસેન સુટ્ઠુબલવન્તેન મોહેનચેવ સંસપ્પમાનવિક્ખિપમાનેહિ વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચેહિ ચ યુત્તં હોતિ. તસ્મા ઇધ વેદનાપિ આરમ્મણં અધિમત્તતો અનુભવિતું ન સક્કોતીતિ ઉપેક્ખાવેદનાવ યુત્તા હોતિ. એવં સન્તેપિ ઇદં ચિત્તં સોમનસ્સ દોમનસ્સ સહગતાનંપિ અનન્તરે ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા તદુભયવેદનાહિપિ ઇદં યુત્તં સિયાતિ પસઙ્ગો હોતીતિ તપ્પસઙ્ગનિવત્તનત્થં ઇધ ઉપેક્ખાગહણં કતં. અનઞ્ઞચિત્તસાધારણેન ધમ્મેન ચિત્તસ્સ નિયમનત્થં વિચિકિચ્છાગહણં. ઉદ્ધચ્ચં પન સબ્બાકુસલેસુ યુત્તંપિ ઇધ લદ્ધોકાસં હુત્વા સુટ્ઠુ બલવં હોતીતિ દસ્સનત્થં ઇધેવ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવહિ ધમ્મસઙ્ગણિયં ધમ્મુદ્દેસવારે ઉદ્ધચ્ચં અઞ્ઞેસુ પાપચિત્તેસુ સરૂપતો અનુદ્ધરિત્વા યેવાપનકભાવેનેવ વુત્તં. ઇમસ્મિં અન્તિમચિત્તેએવ સરૂપતો ઉદ્ધટન્તિ દટ્ઠબ્બં. યસ્માચ ઇદંચિત્તદ્વયં સત્તાનં પકતિસભાવભૂતન્તિ પયોગેન વા ઉપાયેન વા કેનચિ ઉપ્પાદેતબ્બં નામ નત્થિ. સબ્બકાલમ્પિ ભવઙ્ગચિત્તંવિય અનોસક્કમાનં અસંસીદમાનં અકિચ્છેન અકસિરેન પવત્તતિ. તસ્મા એકન્તેન અસઙ્ખારિકમેવ હોતીતિ કત્વા ઇધ સઙ્ખારભેદો ન ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવચ પાળિયંપિ પુરિમચિત્તેસુવિય ઇધ સસઙ્ખારેનાતિ દુતીયચિત્તવારો નવુત્તોતિ. અયમેત્થ પરમત્થદીપના.

[૩૧] વિભાવનિયં પન

ઇમાનિ દ્વે ચિત્તાનિ અતિસમ્મુળ્હતાય અતિચઞ્ચલતાય ચ સબ્બત્થપિ રજ્જનદુસ્સનરહિતાનિ હોન્તિ. તસ્મા ઉપેક્ખા સહગતાનેવ પવત્તન્તીતિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

રજ્જન સહિતાનંપિ લોભમૂલ ચિત્તાનં ઉપેક્ખા યોગસ્સ દિટ્ઠત્તાતિ.

[૩૨] યઞ્ચ તત્થ મહાટીકાયઞ્ચ

‘‘તતોયેવચ સભાવતિક્ખતાય ઉસ્સાહેતબ્બતાયચ અભાવતો સઙ્ખારભેદોપિ નેસં નત્થી’’તિ વુત્તં. તત્થ સભાવતિક્ખતાય અભાવતોતિ ઇમિના ઇમસ્સ અસઙ્ખારિકભાવં પટિક્ખિપતિ. ઉસ્સાહેતબ્બતાય અભાવતોતિ ઇમિના સસઙ્ખારિકભાવં પટિક્ખિપતિ. તદુભયે પન ઇદં ચિત્તદ્વયં સબ્બસો સઙ્ખારવિમુત્તં હોતીતિ દસ્સેતિ. તં અટ્ઠકથાયપિ તાવ ન સમેતિ.

પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગઅટ્ઠકથાયઞ્હિ સઙ્ખારભેદેન અવિજ્જાય દુવિધભાવોવ વુત્તો. યદિચ ઇદંદ્વયં સઙ્ખારમુત્તં સિયા. એવં સતિ ઇધ મોહોપિ સઙ્ખારમુત્તો સિયા. સોચ અવિજ્જાયેવાતિ તિવિધભાવોવ અવિજ્જાય તત્થ વત્તબ્બો. નચ વુત્તોતિ. એવં તાવ અટ્ઠકથાય નસમેતિ.

[૩૩] યસ્માચ ઇધ તિક્ખભાવોનામ વિના સઙ્ખારેન કેવલં પકતિ પચ્ચય ગણ વસેનેવ પવત્તનસમત્થતા વુચ્ચતિ. ઇદઞ્ચ ચિત્તં તથેવ પવત્તતિ. તસ્મા ઇદં સભાવતિક્ખં ન હોતીતિ ન સક્કા વત્તુન્તિ.

લદ્ધોકાસેન મોહેન સુટ્ઠુ મુય્હન્તીતિ મોહમૂહાનીતિ વત્તબ્બે નિરુત્તનયેન મોમૂહાનીતિ વુત્તં.

૨૯. ઇચ્ચેવન્તિઆદિ મહાનિગમનં. તત્થ ઇચ્ચેવન્તિ ઇતિ એવં. નિપાતસમુદાયો હેસ. પચ્છિમોવા એવં સદ્દો પુરિમસ્સ ઇતિસદ્દસ્સ અત્થવચનો. ઇચ્ચેવન્તિવા વિસું એકો નિપાતો. સબ્બથાપિ ઇમિના સોમનસ્સસહગતન્તિઆદિના વુત્તપ્પકારે નાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇદઞ્ચ દ્વાદસાતિ એત્થ વિસેસનં વેદિતબ્બં. સબ્બથાપીતિ ધમ્મસઙ્ગણીયં વુત્તેન પકારેનાપિ દ્વાદસેવ. વિભઙ્ગે વિભત્તેન પકારેનાપિ દ્વાદસેવ. ધાતુકથાદીસુ વુત્તેન પકારેનાપિ દ્વાદસેવ. તેસુ તેસુ સુત્તન્તેસુ વુત્તેન પકારેનાપિ દ્વાદસેવ. કાલદેસ સન્તાનાદિ ભેદભિન્નેન પકારેનાપિ દ્વાદસેવ. કથં દ્વાદસેવાતિ. ઇચ્ચેવં દ્વાદસેવાતિ યોજેતબ્બં.

[૩૪] વિભાવનિયં પન

હેટ્ઠા વુત્તો સમ્પયોગાદિ આકારોવ વિભાવિતો. સોપન ઇચ્ચેવન્તિ ઇમિનાવ સિદ્ધોતિ.

અકુસલચિત્તાનીતિ કુસલપટિવિરુદ્ધસભાવત્તા એવં લદ્ધના માનિ ચિત્તાનિ. એત્થચ એકન્તેન સદ્ધાદયોએવ કુસલાનામ. મોહાદયોએવ અકુસલા નામ. ચિત્તંપન ફસ્સાદયો વિય અઞ્ઞસમાનમેવ હોતિ, ન હિ આરમ્મણ વિજાનનંવા એકન્તેન મુય્હનાદિવિય સાવજ્જંવા હોતિ. સદ્દહનાદિવિય અનવજ્જંવાતિ. તંપન અકુસલેહિ યુત્તં અકુસલન્તિ વુચ્ચતિ. કુસલેહિ યુત્તં કુસલન્તિ. સદ્ધાદીનંપન મોહાદીનઞ્ચ પટિવિરુદ્ધભાવો યથાક્કમં પહાયકપહાતબ્બભાવેન વેદિતબ્બો. અકુસલધમ્માહિ દુબ્બલા હોન્તિ. સુવણ્ણપ્પટિરૂપકાવિય ફેગ્ગુભૂતા અભાવનારહા પુનપ્પુનં આસેવીયમાનાપિ ચઞ્ચલન્તિયેવ વિક્કિરન્તિયેવ. નિયામં ઓક્કમન્તાપિ એકસ્મિંભવે એવ અપાયભાગિતાય ઓક્કમન્તિ. નપન કુસલમૂલાનિ સબ્બસો પચ્છિન્દિત્વા સત્તે વટ્ટસોતનિયતે કાતું સક્કોન્તિ. કુસલધમ્માપન બલવન્તા હોન્તિ. જાતિસુવણ્ણાવિય સારભૂતા ભાવનારહા પુનપ્પુનં આસેવીયમાના થિરતરપત્તા લોકિયેસુ યાવ ઇદ્ધિવિધાના લોકુત્તરેસુચ યાવ અરહત્તમગ્ગા વુદ્ધિવિરુળ્હીધમ્મા હોન્તિ. નિયામં ઓક્કમન્તા અપાયસોતંવા વટ્ટસો તંવા સબ્બસો સમુચ્છિન્દિત્વા અનુપાદિસેસનિબ્બાનભાગિતાય ઓક્કમન્તિ. તસ્મા કુસલ ધમ્માએવ પહાયકાનામ. ઇતરેપન પહાતબ્બાએવ નામાતિ વેદિતબ્બા. અપિચ કુસલધમ્માનામ અન્તમસો આલોપભિક્ખા દાનમત્તાપિ લોકેભેસજ્જવિધાનાનિવિયઅકુસલપ્પહાનાય એવ પણ્ડિતેહિપઞ્ઞપીયન્તિ કરીયન્તિ ચ, તસ્મા તેએવ પહાયકા. અકુસલધમ્માપન લોકે નાનારોગજાતિયોવિય સકલલોકસ્સ પકતિસભાવભૂતાએવ હોન્તીતિ તે પહાતબ્બાએવાતિ. સમન્તતો અનવસેસતો આદિયિંસુ ગણ્હિયિંસૂતિ સમત્તાનિ. અપિચ સમત્તાનીતિ નિટ્ઠિતાનિ પરિપુણ્ણાનિવા. અટ્ઠધાતિઆદિસઙ્ગહગાથા. લોભોમૂલં એતેસન્તિ સમાસો. દ્વાદસા કુસલા સિયુન્તિ એત્થ સિયુન્તિ નિપાતપદં ઇધ દટ્ઠબ્બં. અકુસલ ચિત્તાનિ દ્વાદસ ભવન્તીતિ અત્થો.

ઇતિ પરમત્થદીપનિયાનામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહસ્સ

ચતુત્થવણ્ણનાય અકુસલચિત્તસ્સ

પરમત્થદિપના નિટ્ઠિતા.

૩૧. એવં સબ્બનિહીનં અકુસલં સઙ્ગહેત્વા ઇદાનિ અહેતુકં સઙ્ગણ્હન્તો તત્થચ સબ્બનિહીનં અકુસલવિપાકં તાવ દસ્સેતું ઉપેક્ખાસહગતન્તિઆદિમાહ.

[૩૫] વિભાવનિયં પન

તં અકુસલ વિપાકત્તાયેવ અકુસલાનન્તરં પથમં દસ્સિતન્તિ અધિપ્પાયેન યં વુત્તં ‘‘તેસં અકુસલવિપાકા દિવસેન તિવિધભાવેપિ અકુસલાનન્તરં અકુસલવિપાકેયેવ વિભજિતુ’’ન્તિ. તં ન સુન્દરં.

એવઞ્હિ સતિ કુસલવિપાકાનિપિ કુસલા નન્તરેએવ વત્તબ્બાનિ સિયુન્તિ.

૩૧. ચક્ખુસોતાદીનં પદત્થો ઉપરિ આગમિસ્સતિ. વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં. યથાહ-વિજાનાતિ વિજાનાતીતિ ખો ભિક્ખવે તસ્માવિઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચતીતિ. ચક્ખું નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. ચક્ખુનાવા પચ્ચયભૂતેન જનિતં વિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. કમ્મેનવા ચક્ખુસ્સ ઉપનીતં વિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. ચક્ખુતોવા જાતં વિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. ચક્ખુસ્સવા ઇન્દ્રિયભાવેન સામિ ભૂતસ્સ વિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. ચક્ખુસ્મિંવા ઉપ્પન્નંવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. એસનયો સોતવિઞ્ઞાણાદીસુપિ. પાળિયંપન મહા તણ્હાસઙ્ખયસુત્તે –

સેય્યથાપિ ભિક્ખવે કટ્ઠઞ્ચ પટિચ્ચ અગ્ગિ જલતિ. કટ્ઠગ્ગીત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. સકલિકઞ્ચ પટિચ્ચ અગ્ગિ જલતિ. સકલિ કગ્ગીત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. તિણઞ્ચ પટિચ્ચ અગ્ગિ જલતિ. તિણગ્ગી ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. ગોમયઞ્ચ પટિચ્ચ અગ્ગિ જલતિ. ગોમયગ્ગીત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. થુસઞ્ચ પટિચ્ચ અગ્ગિ જલતિ. થુસગ્ગીત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. સઙ્કારઞ્ચ પટિચ્ચ અગ્ગિ જલતિ. સઙ્કારગ્ગીત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. એવમેવખો ભિક્ખવે ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપેચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં. ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં. સોતવિઞ્ઞાણન્તેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધેચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં. ઘાનવિઞ્ઞાણન્તેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસેચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં. જિવ્હાવિઞ્ઞાણન્તેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બેચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં. કાયવિઞ્ઞાણન્તેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મેચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં. મનો વિઞ્ઞાણન્તેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતીતિ વુત્તં.

તથાતિ ઇમિના ઉપેક્ખાસહગતન્તિ પદં આકડ્ઢતિ. દુક્ખયતીતિ દુક્ખં. સમ્પયુત્તધમ્મે તં સમઙ્ગિપુગ્ગલંવા બાધતિ હિંસતીતિ અત્થો. દુટ્ઠુવા ખનતિ કાયિકસુખન્તિ દુક્ખં. દુક્કરેનવા ખમિતબ્બન્તિ દુક્ખં. દુક્કરં ઓકાસદાનં એતસ્સાતિવા દુક્ખં. કાયિકદુક્ખવેદનાયેવ નામં. સુટ્ઠુ પટિમુખઞ્ચ ઇચ્છતીતિ સમ્પટિચ્છનં. સુટ્ઠૂતિ અમુઞ્ચમાનં. પટિમુખન્તિ અનઞ્ઞાપેક્ખં. ઇચ્છતીતિ કામેતિ અભિનન્દતિ પટિગ્ગણ્હતિ. તેનેવહિ ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ એત્થ સમ્પટિચ્છિં સૂતિ વણ્ણયિંસુ. સુટ્ઠુ તીરેતિ તુલેતિ વિચારેતીતિ સન્તીરણં. ટીકાયં તીરેતિ નિટ્ઠાપેતીતિ વુત્તં. વિભાવનિયં તીરેતિ વીમંસતીતિ વુત્તં.

૩૨. એત્થચ ચક્ખુસ્સ અસમ્ભિન્નતા, આલોક સન્નિસ્સયપ્પટિલાભો, રૂપાનં આપાતાગમનં, મનસિકારોતિ ચત્તારો પચ્ચયા ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પત્તિકારણાનિ. સોતસ્સ અસમ્ભિન્નતા આકાસસન્નિસ્સયપ્પટિલાભો, સદ્દાનં આપાતાગમનં મનસિકારોતિ સોતવિઞ્ઞાણસ્સ. ઘાનસ્સ અસમ્ભિન્નતા, વાસુસન્નિસ્સયપ્પટિલાભો, ગન્ધાનં આપાતાગમનં મનસિકારોતિ ઘાનવિઞ્ઞાણસ્સ. જિવ્હાય અસમ્ભિન્નતા આપોસન્નિસ્સયપ્પટિલાભો. રસાનં આપાતાગમનં, મનસિકારોતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ. કાયસ્સ અસમ્ભિન્નતા, પથવિસન્નિસ્સયપ્પટિલાભો, તિણ્ણં ફોટ્ઠબ્બાનં અઞ્ઞતરસ્સ આપાતાગમનં, મનસિકારોતિ કાયવિઞ્ઞાણસ્સાતિ. એત્થચ આલોક આકાસાદીનં સન્નિસ્સયાનં ગહણં તેહિ વિના રૂપાદીનં પસાદેસુ આપાતાગમનસ્સેવ અભાવતોતિ દટ્ઠબ્બં, ન હિ આલોકે સતિ રૂપાનિ સન્નિહિતાનિપિ ચક્ખુમ્હિ આપાતમાગચ્છન્તિ. એસનયો સેસેસુપીતિ. યંપન અટ્ઠકથાયં -

ચક્ખુસ્મિંપન અસમ્ભિન્નેપિ બહિદ્ધારૂપારમ્મણે આપાતં અના ગચ્છન્તે ચક્ખુવિઞ્ઞાણં નુપ્પજ્જતિ. તસ્મિં પન આપાતં આગચ્છન્તેપિ આલોકસન્નિસ્સયે અસતિ નુપ્પજ્જતીતિ વુત્તં.

તં વિના આલોકેન વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિયા અભાવદસ્સનપરં. નપન આપાકાગમનંનામ આલોકે અસતિપિ સમ્ભવતીતિ દસ્સનપરન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇતરથા રત્તન્ધકારેપિ રૂપાનિ ચક્ખુમ્હિ આપાતં આગચ્છન્તીતિ આપજ્જતીતિ. અકુસલસ્સ વિપાકાનિ અકુસલ વિપાકાનિ.

૩૩. એત્થા કેનટ્ઠેન વિપાકંનામાતિ. વિપચ્ચનટ્ઠેન. કિઞ્ચ વિપચ્ચનન્તિ. યથા લોકે અમ્બફલાદીનં તરુણભાવં અતિક્કમ્મ પરિણતભાવપ્પત્તિવિપચ્ચનન્તિ વુચ્ચતિ. એવમેવં ઇધપિ વિપચ્ચનં વેદિતબ્બન્તિ. અયઞ્ચ અત્થો ચતૂહિ સમઙ્ગીતાહિ દીપેતબ્બો. ચતસ્સોહિ સમઙ્ગીતાનામ ચેતનાસમઙ્ગિતા, કમ્મસમઙ્ગિતા, ઉપટ્ઠાનસમઙ્ગિતા, વિપાકસમઙ્ગિતાતિ. તત્થ પુબ્બે તં તં કમ્માયૂહનકાલેયા કુસલાકુસલચેતનાય ખણત્તયસમઙ્ગિતા. અયં ચેતનાસમઙ્ગીતાનામ. સાપન ચેતના નિરુજ્ઝમાના સબ્બસો અભાવં પત્વા નનિરુજ્ઝતિ. આયતિંપન વિપાકપાતુભાવાય અત્તનો સબ્બાકારપરિપૂરં ક્રિયાવિસેસં તસ્મિં ચિત્તસન્તાને નિદહિત્વાવ નિરુજ્ઝતિ. સોચ ક્રિયાવિસેસો યાવ ઓકાસં નલભતિ. તાવ કપ્પસંતસહસ્સંપિ તંસન્તાનં અનુગતોયેવ હોતિ. યં સન્ધાય ધમ્મપદે –

ન હિ પાપં કતં કમ્મં, સજ્જુખીરંવ મુચ્ચતિ;

દહન્તં બાલમન્વેતિ, ભસ્મા છન્નોવ પાવકોતિ વુત્તં.

સોપન વિસું એકો પરમત્થધમ્મોતિપિ સઙ્ખ્યં નગચ્છતિ, અનુસયધાતુયોવિયાતિ. અયં કમ્મસમઙ્ગિતાનામ. સોપન યદા અત્તનો અનુરૂપે પચ્ચયે લભતિ. તદા વિપચ્ચનત્થાય ઓકાસં કરોતિ. કથં કરોતીતિ. સો આસન્નમરણસ્સ સત્તસ્સ અત્તાનંવા પચ્ચુપટ્ઠાપેતિ. અત્તનો નિમિત્તંવા પચ્ચુપટ્ઠાપેતિ. ગતિનિમિત્તંવા પચ્ચુપટ્ઠાપેતિ. સોચ સત્તો તં અમુઞ્ચમાનો યદિ ગણ્હાતિ. તદા ઓકાસં લભતિ. અયં ઉપટ્ઠાનસમઙ્ગિતાનામ. તં અમુઞ્ચિત્વા ચુતસ્સપન ચુતિઅનન્તરમેવ સો કમ્મસઙ્ખાતો ક્રિયા વિસેસો વિસું એકો સસમ્પયુત્તો પરમત્થધમ્મરાસિ હુત્વા એકં ભવં પૂરયમાનો વિપચ્ચતિ, એકં ભવં પૂરયમાનોતિચ યાવ તાયુકં ભવઙ્ગકિચ્ચં છસુ દ્વારેસુ તં તં દ્વારિકવિપાકકિચ્ચાનિ પરિયોસાને ચુતિકિચ્ચઞ્ચ સાધયમાનોતિ અત્થો. તત્થ પુરિમા તિસ્સો સમઙ્ગીતા તરુણા વત્થાનામ હોન્તિ. પચ્છિમા વિપાકસમઙ્ગીતા પરિણતાવત્થાનામાતિ વેદિતબ્બા. ઇતિ વિપચ્ચન્તીતિ વિપાકાનિ મુદુતરુણાવત્થં અતિક્કમિત્વા પરિણકાવત્થસઙ્ખાતં વિપક્કભાવં આપજ્જન્તીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. એવઞ્ચ કત્વા પાળિયં કુસલાકુસલકમ્મસમુટ્ઠાનાનંપિ કટત્તારૂપાનં વિપાકપદે અગ્ગહણં હોતીતિ. તાનિહિ કમ્મસન્તાનતો વિસું સિદ્ધત્તા વિસું કમ્મતો જાતાનિયેવ નામ હોન્તિ, નવિપક્કાનિ નામાતિ. અઞ્ઞંહિ અરૂપધમ્માનં સન્તાનં. અઞ્ઞં રૂપધમ્માનન્તિ. અયમેત્થ વિપાકપદે પરમત્થદીપના.

યેપન અરૂપભાવેન સારમ્મણભાવેનચ કમ્મેન સદિસ તામત્તં ગહેત્વા અરૂપધમ્માનમેવ વિપાકત્તં સાધેન્તિ. તેસં વિપાકસદ્દો અરૂપધમ્મેસુ રુળ્હીવસેન પવત્તોતિ આપજ્જતીતિ. યઞ્ચ તત્થ સાલિબીજનિબ્બત્તેસુ નાળપત્તપુપ્ફફલેસુ બીજસદિસાનં ફલાનમેવ સાલિફલસાલિપક્કનામં સિદ્ધં વિયાતિ ઉપમં દસ્સેન્તિ, સાપિ નસમેતિ. ન હિ ફલાનિપિ તરુણકાલે પાકનામં લભન્તિ. નચ નાળપત્તપુપ્ફાનિપિ પરિણતકાલે પાકનામં નલભન્તીતિ. તાનિ પિહિ તદા નાળં પક્કં, પત્તં પક્કં, પુપ્ફં પક્કન્તિ ન નવુચ્ચન્તીતિ. સુખયતીતિ સુખં, સમ્પયુત્તધમ્મે તંસમઙ્ગીપુગ્ગલંવા લદ્ધસાતં કરોતીતિ અત્થો.

૩૪. સુટ્ઠુવા ખનતિ કાયિકદુક્ખં. સુખેનચ ખમિતબ્બં. સુકરં ઓકાસદાનં એતસ્સાતિવા સુખં. કુસલસ્સ વિપાકાનિ સમ્પયુત્ત હેતુવિરહતો અહેતુકાનિચાતિ કુસલવિપાકા હેતુક ચિત્તાનિ.

[૩૬] વિભાવનિયં પન

પુબ્બકમ્મસહજાતેન નિબ્બત્તકહેતુનાપિ ઇધ વિપાકસ્સ સહેતુકતાપસઙ્ગોકતો. સો ન સુન્દરો.

ન હિ અભિધમ્મે કત્થચિ પુબ્બકમ્મસહજાતેન નિબ્બત્તકહેતુના વિપાકસ્સ સહેતુકાહેતુકતા સમ્ભવોનામ અત્થિ. અસતિચ સમ્ભવે બ્યભિચારસ્સપિ અભાવતો સો પસઙ્ગો નિરત્થકોવાતિ. તત્થ બ્યભિચારસ્સાતિ પસઙ્ગસ્સ ઇચ્ચેવત્થો. એત્થચ અકુસલવિપાકાનં સયં અબ્યાકતધમ્મત્તા લોભાદીહિ અકુસલહેતૂહિચ સયં અકુસલવિપાકત્તા અલોભાદીહિ અનવજ્જહેતૂહિચ સહેતુકતા સમ્ભવો નત્થિ. અસતિ ચ તં સમ્ભવે તેસં અહેતુકભાવો અબ્યભિચારોયેવ હોતીતિ તત્થ અહેતુકગ્ગહણં ન કતં. કુસલવિપાકાનં પન સયં કુસલવિપાકત્તાયેવ અલોભાદીહિ કુસલા બ્યાકતયોગીહિ અનવજ્જહેતૂહિ સહેતુકતા સમ્ભવો અત્થિયેવ. સતિચ તસ્મિં સમ્ભવે તેસં અહેતુકભાવો બ્યભિચારસહિતો હોતીતિ તત્થેવ અહેતુકગ્ગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૩૫. ચક્ખાદિકે પઞ્ચદ્વારે ઉપ્પન્નં આવજ્જનં પઞ્ચદ્વારાવજ્જનં, તઞ્હિ પઞ્ચદ્વારે ઘટ્ટિતં આરમ્મણં ગહેત્વા આવજ્જનં ઉપ્પજ્જતીતિ. ભવઙ્ગસઙ્ખાતે મનોદ્વારે ઉપ્પન્નં આવજ્જનં મનોદ્વારાવજ્જનં. તઞ્હિ તસ્મિં આપાતં આગચ્છન્તં આરમ્મણં ગહેત્વા આવજ્જન્તં પવત્તતીતિ. એત્થચ મનોદ્વારન્તિ સકલં ભવઙ્ગચિત્તં દટ્ઠબ્બં.

[૩૭] યંપન ટીકાયં

તાવ ‘‘મનોદ્વારન્તિ એત્થ આવજ્જનસ્સ અનન્તર પચ્ચયભૂતં ભવઙ્ગચિત્તં મનોતિ વુચ્ચતિ. તદેવ દ્વારં આવજ્જનજવનાદિ થિચિત્ત પવત્તિયા મુખત્તા’’તિ વુત્તં.

યઞ્ચ વિભાવનિયં

‘‘આવજ્જનસ્સ અનન્તર પચ્ચયભૂતં ભવઙ્ગચિત્તં મનોદ્વારં, પીથિચિત્તાનં પવત્તિમુખભાવતો’’તિ વુત્તં. તં સબ્બંપિ ન યુજ્જતિયેવ.

યદિહિ યસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરં વીથિચિત્તાનિ પવત્તન્તિ. તદેવ એકન્તેન તેસં પવત્તિમુખત્તા મનોદ્વારંનામ હોતિ. ન તતો પુરિમાનીતિ અયમત્થો સિયા. એવઞ્ચસતિ યેસુ ચક્ખાદીસુ રૂપા દીનં ઘટ્ટિતત્તા આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિ પવત્તન્તિ. તાનેવ એકન્તેન તેસં પવત્તિમુખત્તા દ્વારાનિનામ હોન્તિ. ન તતો અઞ્ઞાનીતિ અયમત્થો આપજ્જતિ. નચ તાનિ ચક્ખાદીનિ નામ અત્થિ. યાનિ ચક્ખાદીનિ દ્વારરૂપાનિનામ ન હોન્તીતિ. સબ્બમેતં ઉપરિ દ્વાર સઙ્ગહે આવિભવિસ્સતીતિ. હસનં હસિતં. મુખસ્સ પહટ્ઠાકારપ્પવત્તિ. તં ઉપ્પાદેતિ જનેતીતિ હસિતુપ્પાદો. તંવા ઉપ્પાદેન્તિ ખીણાસવા એતેનાતિ હસિભુપ્પાદો. તંવા ઉપ્પજ્જતિ એતેનાતિ હસિતુપ્પાદો. સોએવ ચિત્તન્તિ સમાસો. ખીણાસવાનં અનોળારિકેસુ આરમ્મણેસુ યેન ચિત્તેન સિતં પાતુકરોન્તિ, તસ્સેતં નામં. ન હિ ખીણાસવા લોકિય મહા જનાવિય રજ્જનીયાદિ ભાવેન ઓળારિકેસુ હસનિય વત્થૂસુ હસન્તીતિ. ટીકાસુ પન ચિત્તં અપેક્ખિત્વા હસિતુપ્પાદન્તિ નિદ્દિટ્ઠં સિયાતિ. વુત્તનયેન અહેતુકાનિચ તાનિ વિપચ્ચન વિપાકુપ્પાદન કિચ્ચરહિતત્તા તં તં ક્રિયામત્તભૂતાનિ ચિત્તાનિચાતિ અહેતુકક્રિયચિત્તાનિ. એત્થચ વીથિમુત્તચિત્તાનિ કિચ્ચદુબ્બલત્તા પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ વત્થુદુબ્બલત્તા સમ્પટિચ્છનાદીનિચ કિચ્ચટ્ઠાનદુબ્બલત્તા અત્તનો ઉસ્સાહેન વિના કેવલં વિપચ્ચનમત્તેન પવત્તન્તીતિ તાનિ સબ્બાનિ વિપાકાનિએવ હોન્તિ. યાનિપન બલવકિચ્ચત્તા અત્તનો ઉસ્સાહેન પવત્તન્તિ. આયતિંચ વિપાકુપ્પાદનત્થં ઉસ્સાહસહિતાનિ હોન્તિ. તાનિ કુસલાકુસલાનિનામ હોન્તિ. યાનિ પન ચિત્તાનિ વિપચ્ચનમત્તં અતિક્કમ્મ અત્તનો ઉસ્સાહેનેવ પવત્તન્તિ. તેસુ આવજ્જનદ્વયં વિપાકસન્તાનતો લદ્ધપચ્ચયત્તા થોકં દુબ્બલભાવતો ઇતરાનિચ નિરાનુસયસન્તાને પવત્તત્તા સબ્બસો વિપાકુપ્પાદનત્થં ઉસ્સાહરહિતાનિએવ હોન્તીતિ તાનિ સબ્બાનિ ક્રિયાનિનામ જાતાનીતિ દટ્ઠબ્બં.

૩૬. ઇદાનિ આદિતો પટ્ઠાય વેદનાવિચારણા વુચ્ચતિ. તથાહિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં તાવ વત્થૂનિચ આરમ્મણાનિચ ઉપાદારૂપાનેવ હોન્તિ, ઉપાદારૂપાનઞ્ચ વિચુપિણ્ડકાનંવિય અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ઘટ્ટનં દુબ્બલમેવાતિ તાનિ ઇટ્ઠે અનિટ્ઠેચ આરમ્મણે ઉપેક્ખા સહગતાનેવ હોન્તીતિ. કાયવિઞ્ઞાણસ્સપન આરમ્મણાનિ મહાભૂતાનિ હોન્તીતિ યથા અધિકરણિમત્થકે થપિતં પિચુપિણ્ડકં અયોકૂટેન પહરન્તાનં અયોકૂટસ્સ પિચુપિણ્ડકં અતિક્કમ્મ અખિકરણિઘટ્ટનં બલવતરં હોતિ. તથા તેસં આરમ્મભૂતાનં કાયવત્થું અતિક્કમ્મ કાયનિસ્સય ભૂતેસુ સઙ્ઘટ્ટનં બલવતરં. તસ્મા કાયવિઞ્ઞાણં ઇટ્ઠે સુખસહગતં અનિટ્ઠે દુખસહગતં હોતીતિ. સમ્પટિચ્છનચિત્તંપન સબ્બદુબ્બલાનં પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં અનન્તરં ઉપ્પજ્જતીતિ નિચ્ચં દુબ્બલં હુત્વા સબ્બત્થ ઉપેક્ખાસહગતમેવાતિ. વિભાવનિયં પન અસમાનનિસ્સયે હિ તેહિ લદ્ધપચ્ચયતાવસેન અયમત્થો વિભાવિતો, સન્તીરણંપન સયંપિ બલવવત્થું નિસ્સાય પવત્તતિ. તાદિસેનચ બલવવત્થુનિસ્સયેન પુરિમચિત્તેન લદ્ધપચ્ચયં હોતીતિ થોકં બલવં હોતિ. તસ્મા તં કુસલવિપાકં ઇટ્ઠે ઉપેક્ખાસહગતં અભિઇટ્ઠે સોમનસ્સસહગતં હોતિ. અકુસલવિપાકંપન અનિટ્ઠેપિ અભિઅનિટ્ઠેપિ ઉપેક્ખાસહગતમેવ હોતિ. કસ્મા ઇતિચે. યદિહિ તં અતિઅનિટ્ઠારમ્મણવસેન વેદના ભેદયુત્તં સિયા. દુક્ખેનવા દોમનસ્સેનવા યુત્તં સિયા. તત્થ દુક્ખેન તાવ ન યુજ્જતિ, કસ્મા, એકન્તકાયિકત્તા દુક્ખસ્સાતિ. દોમનસ્સેનપિ ન યુજ્જતિ. કસ્મા, પટિઘેન પટિહઞ્ઞત્તાએવ દોમનસ્સભાવં પત્તા દોમનસ્સવેદના પટિઘેન વિના નપ્પવત્તતીતિ. એકન્તાકુસલભૂતેન પટિઘેન નિચ્ચયોગિનો દોમનસ્સસ્સ અબ્યાકતેસુ અસમ્ભવતોતિ. આવજ્જનદ્વયંપન સન્તીરણતોપિ થોકં બલવં હોતિ. વિપાકાનઞ્હિ પવત્તિતુંપિ અત્તનો ઉસ્સાહબલંનામ નત્થિ. બલવન્તેહિપન કમ્માદિપચ્ચયેહિ જાતાનિ બલવન્તાનિનામ હોન્તિ. દુબ્બલેહિ જાતાનિ દુબ્બલાનિ નામાતિ. એવં સન્તેપિ તં આવજ્જનદ્વયં કમ્માનુભાવતોચ મુચ્ચિત્વા વિપાકસન્તાનતોચ પચ્ચયં ગહેત્વા ઉટ્ઠિતત્તા દુબ્બલમેવ હોતીતિ સદાપિ ઉપેક્ખાસહગતમેવાતિ.

[૩૮] વિભાવનિયં પન

પઞ્ચદ્વારાવજ્જનં પુબ્બે કેનચિ અગ્ગહિતે આરમ્મણે એકવા રમેવ પવત્તત્તા મનોદ્વારાવજ્જનઞ્ચ વિસદિસચિત્તસન્તાનપરાવત્તનવસેન બ્યાપારન્તરસાપેક્ખત્તા આરમ્મણરસં અધિમત્તતો અનુભવિતું નસક્કોતીતિ સબ્બત્થપિ મજ્ઝત્ત વેદનાયુત્તમેવાતિ વુત્તં. તત્થ બ્યાપારન્તરસાપેક્ખત્તાતિ ઇદં ન યુજ્જતિ.

ન હિ ચિત્તાનં બલવદુબ્બલતાવિસેસોઅત્તનોપચ્છા પવત્તસ્સ ચિત્તસ્સ વસેન સક્કા વત્તું. અત્તનોપન પચ્ચયેહિએવ સો સક્કા વત્તુન્તિ. ઇતરથા સન્તીરણસ્સપિ બ્યાપારન્તરસાપેક્ખતા સિયા. તંપિ હિ વિસદિસચિત્તસન્તાનં અત્તનાપરં વત્તેતિ યેવાતિ.

૩૭. ઇમાનિ ચિત્તાનિ અત્તનો પકતિ પચ્ચયગણસમાયોગે સતિ નુપ્પજ્જન્તીતિ નત્થિ. તસ્મા અસઙ્ખારિકાનેવાતિ વદન્તિ. મૂલટીકાયં પન વિપાકુદ્ધારે –

અહેતુકવિપાકાનં અપરિબ્યત્તકિચ્ચત્તા સસઙ્ખારિક કમ્મ વિરુદ્ધો અસઙ્ખારિકભાવોપિ નત્થિ. અસઙ્ખારિકકમ્મવિરુદ્ધો સસઙ્ખારિકકાવોપિ નત્થિ. તસ્મા તેસં ઉભયકમ્મેનપિ ઉપ્પત્તિ થેરેન અનુઞ્ઞાતાતિ વુત્તં.

એતેન તિણ્ણં ક્રિયચિત્તાનંપિ તદુભયભાવાભાવો વુત્તો હોતિ. તાનિપિહિ અપરિબ્યત્તકિચ્ચાનિયેવાતિ. અથવા. રૂપદસ્સ ન સદ્દસ્સવનાદીનિ સત્તા કદાચિ અત્તનો ઇચ્છાય કરોન્તિ. કદાચિ પરેહિ ઉસ્સાહિતા કરોન્તીતિ પચ્ચક્ખતોવ સિદ્ધમેતં. તત્થ યદા અત્તનો ઇચ્છાય કરોન્તિ. તદા પઞ્ચદ્વારાવજ્જનાદીનિ સબ્બાનિ વીથિચિત્તાનિ અસઙ્ખારિકાનિનામ હોન્તિ. યદા પરેહિ ઉસ્સાહિતા કરોન્તિ. તદા સસઙ્ખારિકાનિનામ હોન્તિ. દ્વાર વિમુત્તેસુપન દ્વીસુ ઉપેક્ખાસન્તીરણેસુ અટ્ઠમહાવિપાકેસુવિય વત્તબ્બો. ઇતિ સબ્બાનિ અહેતુકચિત્તાનિ તેન પરિયાયેન સઙ્ખારભેદેન પચ્ચેકં ભિન્નાનિએવ હોન્તિ. એવં સન્તેપિ અપરિ બ્યત્તકિચ્ચત્તાયેવ તેસં સઙ્ખારભેદો પાળિયં નવુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

૩૮. યસ્માપન હેતુયોનામ મહન્તધમ્મા હોન્તિ. તસ્મા તે દુબ્બલકમ્મનિબ્બત્તેસુ દુબ્બલવત્થુકિચ્ચટ્ઠાનેસુચ ઇમેસુ ચિત્તેસુ નુપ્પજ્જન્તિ. તત્થ સબ્બં પાપકમ્મં વિક્ખેપયુત્તં સયંપિ ચઞ્ચલતિ દુબ્બલં હોતિ. તસ્મા તં કપ્પટ્ઠિતિકંપિ સમાનં કાલન્તરે હેતુયુત્તં વિપાકં જનેતું નસક્કોતિ. તિહેતુકકમ્મંપિ સમાનં દુબ્બલેસુ ચક્ખાદિવત્થૂસુચ દસ્સનાદીસુ કિચ્ચટ્ઠાનેસુચ હેતુયુત્તં વિપાકં જનેતું નસક્કોતિ. આવજ્જનહસનકિચ્ચા નિચ દુબ્બલકિચ્ચાનિએવ હોન્તિ. તસ્મા ઇમાનિ સબ્બાનિ સમ્પયુત્તહેતુરહિતાનિ જાતાનીતિ દટ્ઠબ્બં.

૩૯. સબ્બથાપીતિ પદસ્સ અત્થો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

[૩૯] વિભાવનિયં પન

સબ્બથાપીતિ અકુસલવિપાક કુસલવિપાક ક્રિયભેદે નાતિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

સોહિ ભેદો ઇચ્ચેવન્તિ ઇમિનાવ ગહિતોતિ. સઙ્ગહગાથાયં અકુસલવિપાકાનિ વત્થુકિચ્ચભેદેન સત્ત, પુઞ્ઞપાકાનિ વત્થુકિચ્ચવેદનાભેદેન અટ્ઠધા, ક્રિયચિત્તાનિ કિચ્ચદ્વારભેદેન તીણીતિ અહેતુકચિત્તાનિ અટ્ઠારસ હોન્તીતિ યોજના. એત્થચ પુઞ્ઞપાકેસુ વેદનાભેદોપિ વત્તબ્બો. ઇતરથા સન્તીરણસ્સ અભેદો સિયા. તથા ક્રિયાસુ દ્વારભેદોપિ વત્તબ્બો. અઞ્ઞથા આવજ્જનસ્સ અભેદો સિયાતિ. ટીકાસુપન સો ન વુત્તોતિ.

અહેતુકચિત્તસ્સ પરમત્થદીપના.

૪૦. ઇદાનિ હેટ્ઠા વુત્તાનં ચિત્તાનં અસોભણનામં ઉપરિ વુચ્ચમાનાનઞ્ચ સોભણનામં થપેન્તો ગાથમાહ. ઉપરિ વુચ્ચમાનાનઞ્હિ સોભણત્તે વુત્તે હેટ્ઠા વુત્તાનં અસોભણતા અવુત્તાપિ સિદ્ધા હોતીતિ. તત્થ પાપાહેતુકમુત્તાનીતિ પાપેહિ અહેતુકેહિચ મુત્તાનિ એકૂનસટ્ઠિચિત્તાનિ. અથવા. એકનવુતિચિત્તાનિપિ સોભણાનીતિ વુચ્ચરે વુચ્ચન્તીતિ યોજના. તત્થ પાપેહીતિ અકુસલેહિ. અકુસલાનિહિ અત્તસમઙ્ગિનો સત્તે અનિચ્છન્તેયેવ અપાયં પાપેન્તિ. તસ્મા પાપાનીતિ વુચ્ચન્તિ. એતેન પુઞ્ઞાનંપિ સુગતિપાપનટ્ઠેન પાપતા પસઙ્ગો નિવત્તિતો હોતિ. ન હિ ઇચ્છન્તાનં પાપને પાપનબ્યાપારો પાકટો હોતીતિ. લામકટ્ઠેનવા તાનિયેવ પાપાનીતિ વુચ્ચન્તીતિ. સોભણેહિ સદ્ધાદિગુણધમ્મેહિ યુત્તિયા તતોયેવ ચ સયંપિ સોભગ્ગપત્તિયા સોભણાનીતિ.

૪૧. ઇદાનિ તાનિ સોભણાનિ હીન પણીતા નુક્કમેન દસ્સેન્તો સોમનસ્સસહગતન્તિઆદિમાહ. તત્થ જાનાતીતિ ઞાણં, યાથાવતો પટિવિજ્ઝતીતિ અત્થો. ઞાણેન સમ્પયુત્તં વિપ્પયુત્તન્તિ સમાસો. નત્થિ સઙ્ખારો અસ્સાતિ અસઙ્ખારો. સંવિજ્જતિ સઙ્ખારો અસ્સાતિ સસઙ્ખારો. સપ્પુરિસુપનિસ્સ યાદિકો કુસલુપ્પત્તિયા પકતિપચ્ચયગણો. સોહિ યદા દુવિધેન સઙ્ખારેન વિના કેવલં અત્તનો બલેન કુસલચિત્તં સમુટ્ઠાપેતિ. તદા અસઙ્ખારોનામ. સોયેવ યદા અત્તનો બલેન કુસલચિત્તં સમુટ્ઠાપેતું ન સક્કોતિ. સઙ્ખારસહાયં લભિત્વાવ તં સમુટ્ઠાપેતિ. તદા સસઙ્ખારોનામ. અસઙ્ખારેન ઉપ્પન્નં અસઙ્ખારિકં. સસઙ્ખારેન ઉપ્પન્નં સસઙ્ખારિકન્તિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. એત્થચ સોમનસ્સાદીનં ઉપ્પત્તિકારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. અપિચ સદ્ધાસમ્પત્તિ દસ્સનસમ્પત્તિ દેય્યધમ્મ પટિગ્ગાહક સમ્પત્તીતિ એવમાદિ સોમનસ્સકારણં, તબ્બિપરીતં ઉપેક્ખાકારણં. યાનિચ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સચ કારણાનિઅટ્ઠકથાસુ વુત્તાનિ. તાનિપિ ઇમસ્મિં ઠાને વત્તબ્બાનીતિ. પઞ્ઞા સંવત્તનિક કમ્મુપનિસ્સયતા, અબ્યાપજ્જલોકુપપત્તિતા ઇન્દ્રિયપરિપાકતા, કિલેસદૂરતાચ ઞાણુપ્પત્તિયા કારણં. તિહેતુકપટિસન્ધિકતા, અમોહજ્ઝાસયતા, પઞ્ઞવન્તપુગ્ગલસેવના. સુતચિન્તાપસુતાતિપિવત્તું યુજ્જતિ. યાનિચધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ કારણાનિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તાનિ. તાનિપિ ઇધ વત્તબ્બાનિ. તબ્બિપરીતં ઞાણવિપ્પયુત્તકારણં. સઙ્ખારકારણંપિ પુબ્બે વુત્તમેવ. યાનિચ વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સચ કારણાનિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તાનિ. તાનિપિ ઇધ વત્તબ્બાનીતિ. ઇમેસંપિ ઉપ્પત્તિ વિધાનં વિસુદ્ધિમગ્ગે ગહેતબ્બન્તિ.

૪૨. અટ્ઠપીતિ એત્થ પિસદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેન ઇમેસં ઇધ વુત્તપ્પકારતો અઞ્ઞેહિ પકારેહિ અનેકવિધતં સમ્પિણ્ડેતિ. તત્રાયં નયો. ઇમાનિ અટ્ઠચિત્તાનિ દસહિ પુઞ્ઞક્રિયાવત્થૂહિ ગુણિતાનિ અસીતિ હોન્તિ. પુન તાનિ છહિ આરમ્મણેહિ ગુણિતાનિ ચત્તારિસતાનિચેવ અસીતિ ચ હોન્તિ. પુન તાનિ તીહિ કમ્મેહિ ગુણિતાનિ સહસ્સં ચત્તારિ સતાનિ ચત્તાલીસંચ હોન્તિ. પુન તાનિ તીહિ હીનમજ્ઝિમપણીતેહિ ગુણિતાનિ ચત્તારિ સહસ્સાનિ તીણિ સતાનિ વીસતિચ હોન્તિ. તાનિ ઇમાનિ સુદ્ધિકાનીતિ કત્વા દ્વીસુ ઠાનેસુ થપેતબ્બાનિ. તતો એકં ઠાનં ગહેત્વા દ્વિધા કરોન્તસ્સ ઞાણસમ્પયુત્તાનિ દ્વેસહસ્સાનિ સતં સટ્ઠિચ હોન્તિ. તથા ઞાણવિપ્પયુત્તાનીતિ. પુન તત્થ ઞાણસમ્પયુત્તાનિ ચતૂહિ અધિપતીહિ ગુણિતાનિ અટ્ઠસહસ્સાનિ છસતાનિ ચત્તાલીસંચ હોન્તિ. ઞાણવિપ્પયુત્તાનિપન વીમંસાવજ્જિતેહિ તીહિ અધિપતીહિ ગુણિતાનિ છસહસ્સાનિ ચત્તારિસતાનિ અસીતિચ હોન્તિ. પુન તદુભયાનિ સમ્પિણ્ડિતાનિ દસસહસ્સં પઞ્ચસહસ્સાનિ સતં વીસતિચ હોન્તિ. પુન તાનિ પુબ્બે વિસું થપિતેહિ સુદ્ધિકેહિ સમ્પિણ્ડિતાનિ દસસહસ્સં નવસહસ્સાનિ ચત્તારિ સતાનિ ચત્તાલીસઞ્ચ હોન્તીતિ. યંપન ટીકાયં ઇધ વુત્તનયેન સુદ્ધિકાનિચ ઞાણવિપ્પયુત્તાનિ ચ વિસું અકત્વા સબ્બાનિ પુઞ્ઞક્રિયાદીહિ સમં ગુણિતાનિ સત્તરસ સહસ્સાનિ દ્વે સતાનિ અસીતિચ હોન્તીતિ વુત્તં.

[૪૦] યઞ્ચ વિભાવનિયં

સુદ્ધિકાનિ વિસું અકત્વા ઞાણવિપ્પયુત્તાનિએવ વિસું કત્વા તથા ગુણિતાનિ વીસ સતાધિક પન્નરસ સહસ્સાનિ હોન્તીતિ વુત્તં. તં સબ્બં ન યુત્તં.

એવઞ્હિ સતિ ઇમાનિ કામાવચરકુસલાનિ નિચ્ચં સાધિપતિકાનિ હુત્વા નિયતાધિપતિકાનિનામ ભવેય્યું. નચ ઇમાનિ ઉપરિ મહગ્ગત કુસલાનિ વિય લોકુત્તરાનિ વિય ચ નિયતા ધિપતિકાનિ હોન્તીતિ. ટીકાનયેનપન ઞાણવિપ્પયુત્તાનિપિ વીમંસાસહગતાનીતિ આપજ્જતીતિ. યથાવા કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન કુસલાતિએત્થ ઞાણવિપ્પયુત્તાનિપિ કોસલ્લેન નાનાવજ્જનવીથિયં પવત્તેન ઉપનિસ્સયઞાણેન સમ્ભૂતત્તા કુસલાનિ એવ નામ હોન્તિ. એવમિધપિ તાનિ તેનેવ વીમંસાધિપતિભૂતેન સમ્ભૂતત્તા વીમંસાધિપતેય્યાનિપિ નામ હોન્તીતિ ન નસક્કા વત્તુન્તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન તાનિ વિસું અકતાનિ સિયુન્તિ. એવંસન્તેપિ કામકુસલાનિનામ અધિપતિવિમુત્તાનિ એવ બહુતરાનિ હોન્તિ. તસ્મા નસક્કા સબ્બાનિ કામકુસલાનિ વીમંસાધિપતિમૂલિકાનિ ભવિતુન્તિ.

૪૩. કામાવચરાનિચ તાનિ કુસલાનિ ચિત્તાનિચાતિ વિગ્ગહો. તત્થ કેનટ્ઠેન કુસલાનીતિ. આરોગ્યટ્ઠેન, સુન્દરટ્ઠેન, છેકટ્ઠેન, અનવજ્જટ્ટેન, સુખવિપાકટ્ઠેનચાતિ. રાગાદયોહિ ધમ્મા ચિત્તસન્તાનસ્સ રુજ્જનટ્ઠેન રોગાનામ. અહિતટ્ઠેન અસુન્દરા નામ. અનિપુણટ્ઠેન અછેકાનામ. ગારય્હટ્ઠેન વજ્જાનામ. અનિટ્ઠ વિપાકટ્ઠેન દુક્ખવિપાકાનામ હોન્તિ. ઇમાનિપન તેહિ વુટ્ઠિતત્તા કુસલાનિનામ અરોગાનિ નામાતિ અત્થો. તપ્પટિપક્ખત્તાચ સુન્દરાનિ છેકાનિ અનવજ્જાનિ સુખવિપાકાનિ ચ નામ હોન્તીતિ. કુચ્છિતે પાપધમ્મે સલયન્તિ ચાલેન્તિ કમ્પેન્તિ વિદ્ધંસેન્તીતિ કુસલાનિ. કુચ્છિતેનવા આકારેન સત્તસન્તાને સેન્તિ અનુસેન્તીતિ કુસા. રાગાદયો. તે લુનન્તિ છિન્દન્તીતિ કુસલાનિ. કુસંવા વુચ્ચતિ ઞાણં કુચ્છિતાનં સાનટ્ઠેન તનુકરણટ્ઠેન અન્તકરણટ્ઠેનવા. કુસેન લાતબ્બાનીતિ કુસલાનિ. કુસાવિય હત્થપ્પદેસં સંકિલેસપક્ખં લુનન્તીતિવા કુસલાનિ. અપિચ, કુચ્છિતે પાપધમ્મે સરન્તિ હિંસન્તીતિ કુસલાનિ. રકારસ્સ લકારો. કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેનવા કુસલાનીતિ.

૪૪. મહાવિપાકેસુ પદત્થતો વત્તબ્બં નત્થિ. વેદનાભેદો આરમ્મણવસેન વત્તબ્બો. તાનિહિ અતિઇટ્ઠે ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે ચ આરમ્મણે યથાક્કમં સોમનસ્સેન ઉપેક્ખાય ચ યુત્તાનીતિ. સમ્પયોગભેદો કમ્મવસેન જવનવસેનચ વત્તબ્બો. તાનિહિ બલવકમ્મેન જનિતાનિ ઞાણસમ્પયુત્તાનિ હોન્તિ. દુબ્બલકમ્મેન જનિતાનિ ઞાણવિપ્પયુત્તાનિ. કદાચિપન તદારમ્મણવસેન પવત્તિકાલે યેભુય્યેન તિહેતુકજવનાનુબન્ધાનિ ઞાણસમ્પયુત્તાનિ હોન્તિ. ઇતરજવનાનુબન્ધાનિ ઞાણવિપ્પયુત્તાનીતિ. સઙ્ખારભેદોપિ કેહિચિ આચરિયેહિ કમ્મવસેનેવ કથિતો. અસઙ્ખારિકકમ્મજનિતાનિ અસઙ્ખારિકાનિ. સસઙ્ખારિકકમ્મજનિતાનિ સસઙ્ખારિકાનીતિ. સઙ્ગહકારેનપન સન્નિહિતપચ્ચયવસેન વુત્તો. તાનિહિ પટિસન્ધિયં પુરિમભવે મરણાસન્નકાલે ઞાતકાદીહિ તેન તેન પયોગેન ઉપટ્ઠાપિતાનિ કમ્માદીનિ આરમ્મણાનિ ગહેત્વા પવત્તાનિ સસઙ્ખારિકાનિનામ હોન્તિ. તાદિસેન પયોગેન વિના સયમેવ કમ્મબલેન ઉપટ્ઠિતાનિ ગહેત્વા પવત્તાનિ અસઙ્ખારિકાનિનામ હોન્તિ. તદારમ્મણ કાલેપન અસઙ્ખારિકજવનાનુબન્ધાનિ અસઙ્ખારિકાનિનામ. સસઙ્ખારિક જવનાનુબન્ધાનિ સસઙ્ખારિકાનિ નામાતિ. એત્થપિ સમ્પિણ્ડનત્થો વિસદ્દો. તેન આરમ્મણછક્ક હીનત્તિકવસેનેવ કાલદેસ સન્તાનાદિવસેનચ તેસં અનેકભેદત્તં સમ્પિણ્ડેતિ. યસ્મા પનેતાનિ દાનાદિવસેન કાયકમ્માદિવસેન છન્દાદીનિ ધુરં કત્વા ચ ન પવત્તન્તિ. તસ્મા તાનિ પુઞ્ઞક્રિયાવત્થૂનં કમ્માધિપતીનઞ્ચ વસેન વડ્ઢનં નલભન્તીતિ.

[૪૧] વિભાવનિયં પન

ઇમાનિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપનાભાવતો કમ્મદ્વાર વસેન ન પવત્તન્તિ. અવિપાકસભાવતોચ કમ્મવસેન નપવત્તન્તીતિ વુત્તં. તં વિચારેતબ્બં.

હેટ્ઠાહિ કુસલેસુ કમ્મત્તિકવસેનેવ વડ્ઢનં વુત્તં. નપન વિસું કમ્મદ્વારવસેન. કમ્મત્તિકઞ્ચનામ તિવિધ કમ્મદ્વાર વસેનેવ સિદ્ધન્તિ. નનુ અટ્ઠકથાયં યોહિ કામાવચરકુસલેસુ કમ્મદ્વાર કમ્મપથ પુઞ્ઞક્રિયાવત્થુભેદો વુત્તો. સો ઇધ નત્થિ. કસ્મા. અવિઞ્ઞત્તિજનકતો અવિપાક ધમ્મતો તથા અપ્પવત્તિયાચાતિ વુત્તન્તિ. સચ્ચં. તત્થ પન અવિઞ્ઞત્તિજનકતો કમ્મદ્વાર ભેદો ઇધ નત્થીતિ એતેન કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મન્તિ એવં ભેદસ્સ અભાવં વદતિ. અવિપાકધમ્મતો કમ્મપથભેદો ઇધ નત્થીતિ એતેન દસવિધસ્સ કમ્મપથભેદસ્સ અભાવં વદતિ. ઇધપન કુસલેસુપિ કમ્મપથભેદં અગ્ગહેત્વા તિવિધકમ્મદ્વાર ભેદભિન્નં કમ્મત્તિકમેવ ગહિતં. તઞ્ચ વિઞ્ઞત્તિ સમુટ્ઠાપના ભાવતો તિવિધકમ્મદ્વારવસેન નપવત્તન્તીતિ ઇમિનાવ સિદ્ધં. યદિચ હેટ્ઠા કુસલેસુપિ દસવિધકમ્મપથભેદવસેન વિસું વડ્ઢનં વુત્તં સિયા. એવંસતિ ઇધપિ અવિપાકસભાવતો કમ્મપથવસેન નપવત્તન્તીતિ ઇદં વત્તબ્બમેવાતિ.

૪૫. મહાક્રિયચિત્તેસુપિ મહાવિપાકેસુવિય આરમ્મણ વસેનેવ વેદેનાભેદો ઉપરિ સયમેવ વક્ખતિ. ઞાણસમ્પયુત્ત, વિપ્પયુત્ત, અસઙ્ખારિક, સસઙ્ખારિકભેદોપન યથારહં કુસલેસુ વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

[૪૨] વિભાવનિયં પન

તથા અવિચારેત્વા ક્રિયચિત્તાનંપિ કુસલે વુત્તનયેન યથારહં સોમનસ્સ સહગતાદિતા વેદિતબ્બાતિ વુત્તં. તં ન યુજ્જતિ.

ઇચ્ચેવં સબ્બથાપીતિ પદાનં અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. સહેતુક કામાવચર કુસલ વિપાક ક્રિય ચિત્તાનીતિ એત્થ સહેતુ કગ્ગહણં કુસલ સદ્દ સમ્બન્ધે ભૂતકથન વિસેસનં. તેનેવહિ તં કુસલચિત્તાનં ચૂળનિગમેન ગહિતં. વિપાક ક્રિય સદ્દસમ્બન્ધેપન બ્યવચ્છેદકવિસેસનં દટ્ઠબ્બં.

[૪૩] વિભાવનિયં પન

સક્ખરકથલિકંપિ મચ્છગુમ્બંપિ તિટ્ઠન્તંપિ ચરન્તંપિ પસ્સતીતિ સુત્તપદે વિય ઇધ યથાલાભ યોજનાતિ વુત્તં. તં ન સમેતિ. તત્થહિ સક્ખરકથલિકંનામ નચરતીતિ યુત્તં. ઇધપન કુસલં સહેતુકં નહોતીતિ નયુત્તમેતન્તિ.

૪૬. સઙ્ગહગાથાયં વેદના ઞાણ સઙ્ખાર ભેદેનાતિ વેદનાભેદેન, ઞાણભેદેન, સઙ્ખારભેદેનચ. તત્થ વેદના ભેદેનાતિ વેદનાભેદસિદ્ધેન ચિત્તભેદેન, ઞાણભેદેનાતિ ઞાણયોગા યોગસિદ્ધેનચિત્તભેદેન. સઙ્ખારભેદેનાતિ સઙ્ખારેન વિના સહચ પવત્તપચ્ચયગણભેદસિદ્ધેન ચિત્તભેદેનાતિ અત્થો. ઇદઞ્હિ સમાસપદાનં સામત્થિયં, યદિદં સુવિઞ્ઞાતાનં નાનાપ્પકારાનં પદત્થાનં અપ્પકેન બ્યઞ્જનેન દીપનસમત્થતાતિ.

[૪૪] એતેન વિભાવનિયં

સયં અભિન્નાનં ઞાણસઙ્ખારાનં ભેદવચને ચિત્તસ્સ ભેદકર ભાવે ચ ચોદનાય અનોકાસતા સાધિતા હોતીતિ.

તત્રાયં યોજના. સહેતુ કામાવચર પુઞ્ઞપાકક્રિયા વેદનાઞાણસઙ્ખારભેદેન યથાક્કમં છચ દ્વાદસચ ચતુવીસતિ ચ મતાતિ. એત્થચ –

વેદનાઞાણસઙ્ખાર, ભેદેનેતાનિ અટ્ઠધા;

પુઞ્ઞપાકક્રિયાભેદા, ચતુવીસતિવિધા મકા તિપિ.

વત્તબ્બા. એવઞ્હિ સતિ અત્થગતિચ વિસદા હોતિ. ઉપરિ વક્ખ, માનાહિચ સઙ્ગહગાથાહિ સદ્ધિં સમેતીતિ.

૪૭. કામેતિઆદિ સબ્બેસં કામચિત્તાનં સઙ્ગહગાથા. તત્થ કામે કામભૂમિયં પાકાનિ સહેતુકાહેતુકવસેન સબ્બાનિ વિપાકચિત્તાનિ તેવીસ. પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનિ કુસલાકુસલચિત્તાનિચ વીસતિ. ક્રિયાચ સહેતુકાહેતુકવસેન સબ્બાનિ ક્રિયચિત્તાનિ પન એકાદસ હોન્તિ. ઇચ્ચેવં સબ્બથાપિ ચતુપ્પઞ્ઞાસ હોન્તીતિ યોજના. સબ્બથાતિ ચેત્થ વિસદ્દો લુત્ત નિદ્દિટ્ઠો. ધમ્મસઙ્ગણિયં વુત્તેન સબ્બપ્પકારેનપિ ચતુપ્પઞ્ઞાસએવ. વિભઙ્ગે વિભત્તેન સબ્બપ્પકારેનપિ ચતુપ્પઞ્ઞાસ એવાતિઆદિના તસ્સ અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવાતિ.

[૪૫] એતેન વિભાવનિયં

ઇધ વુત્તાનં કુસલાદીનં અન્તોગધભેદવસેન તસ્સ અત્થવિભાવના પટિસિદ્ધા હોતિ.

[૪૬] યઞ્ચ વિભાવનિયં

કામે ભવેતિ વુત્તં. તંપિ વિચારેતબ્બં.

ભવસદ્દો હિ કુસલાકુસલકમ્મેસુ કમ્મનિબ્બત્તેસુચ વિપાક કટત્તારૂપેસુ વત્તમાનો અભિધમ્મે દિટ્ઠો. ન તદઞ્ઞેસુ નામરૂપધમ્મેસૂથિ. ભૂમિપરિયાયોચ ઇધ કામસદ્દો. ભૂમીતિચ સહોકાસો ઇન્દ્રિયા નિન્દ્રિયબદ્ધધમ્મસમૂહો વુચ્ચતીતિ કામે કામભૂમિયન્તિ અયમત્થો દટ્ઠબ્બો. ભવોતિવા ભૂમિએવ વુચ્ચતિ સુત્તન્તપરિયાયેન ભવન્તિ એત્થ સત્તા સઙ્ખારાચાતિ કત્વા. એસનયો પરત્થપીતિ.

ઇતિ પરમત્થદીપનિયાનામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહસ્સ

ચતુત્થવણ્ણનાય કામચિત્તસ્સ

પરમત્થદીપના નિટ્ઠિતા.

૪૮. એવં કામચિત્તસઙ્ગહં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યથાનુપ્પત્તં રૂપચિત્તસઙ્ગહં દસ્સેન્તો વિતક્કવિચારપીતિસુખેકગ્ગતાસહિતન્તિઆદિમાહ. વિતક્કોચ વિચારોચ પીતિચ સુખઞ્ચ એકગ્ગતાચાતિ દ્વન્દો. તાહિ સહિતન્તિ સમાસો. વિતક્કવિચારપીતિસુખે કગ્ગતા સઙ્ખાતેનસમુદિતેનપથમજ્ઝાનેન સમ્પયુત્તંકુસલચિત્તં પથમજ્ઝાનકુસલચિત્તં. તત્થ કેનટ્ઠેનપથમં, કેનટ્ઠેનચ ઝાનન્તિ. આદિતો પટિપજ્જિતબ્બત્તા પથમં. કસિણાદિકસ્સ આરમ્મણસ્સ અનિચ્ચાદિલક્ખણસ્સચ ઉપનિજ્ઝાયનતો પચ્ચનીકધમ્માનઞ્ચ ઝાપનતો દય્હનતો ઝાનં. ઇમેસુ દ્વીસુ અત્થેસુ એકગ્ગતાએવ સાતિ સયયુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. સાહિ એકત્તારમ્મણસઙ્ખાતો એકો અગ્ગોકોટિકોટ્ઠાસોવા અસ્સાતિ અત્થેન એકગ્ગસઙ્ખાતસ્સ ચિત્તસ્સ તથાપવત્તને આધિપચ્ચગુણયોગેન એકગ્ગતાતિ ચ વુચ્ચતિ. સાયેવ ચિત્તં નાનારમ્મણેસુ વિક્ખિપિતું અદત્વા એકસ્મિં યેવારમ્મણે પટિપક્ખધમ્માનં દૂરીભાવેન સમ્માચ આધિયતિ થપેતિ. ઇન્દ્રિયાનઞ્ચ સમભાવં કત્વા તત્થેવ લીનુદ્ધચ્ચાભાવાપાદનેન સમઞ્ચ આધિયતિ થપેતીતિ અત્થેન સમાધીતિચ વુચ્ચતિ. સાયેવચ પાળિયં અવિક્ખેપો અવિસાહારો સણ્ઠિતિ અવટ્ઠિતીતિ નિદ્દિટ્ઠાતિ. વિતક્કાદયોપિ પન તસ્સા સાતિસયં ઉપકારકત્તા ઝાનન્તેવ વુત્તા. તથા હિ વિતક્કો તાવ ચિત્તં થિનમિદ્ધવસેન ઓસક્કિતું અદત્વા દળ્હં આરમ્મણાભિમુખમેવ કરોતિ. આરમ્મણાભિનિરોપન લક્ખણોહિ વિતક્કો. થિન મિદ્ધનીવરણસ્સચ ઉજુપ્પટિપક્ખોતિ. વિચારોચ નં વિચિકિચ્છાવસેન સંસપ્પિતું અદત્વા દળ્હં આરમ્મણાનુબન્ધમેવ કરોતિ. આરમ્મણાનુમજ્જનલક્ખણો હિ વિચારો પઞ્ઞાપકતિકો. વિચિકિચ્છાનીવરણસ્સચ ઉજુપ્પટિપક્ખોતિ. પીતિચ ચિત્તં બ્યાપાદવસેન ઉક્કણ્ઠિતું અદત્વા આરમ્મણે પરિતુટ્ઠમેવ કરોતિ. આરમ્મણસંપિ યાયનલક્ખણા હિ પીતિ. બ્યાપાદનીવરણસ્સચ ઉજુપ્પટિપક્ખાતિ. તથા સુખઞ્ચ નં ઉદ્ધચ્ચ કુક્કુચ્ચવસેન અવૂપસમિતું અદત્વા આરમ્મણે લદ્ધસાતં ઉપબ્રૂહિતં કરોતિ. સાકલક્ખણઞ્હિ સુખં, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચનીવરણસ્સચ ઉજુપ્પટિપક્ખન્તિ.

ઉપેક્ખાચ સન્તસભાવત્તા સુખેએવ સઙ્ગહિતાતિ. એવં કરોન્તાચ તે ધમ્મા તસ્મિં આરમ્મણે તસ્સ ચિત્તસ્સ સુટ્ઠુ એકગ્ગભાવત્થાયચ હોન્તિ. એકગ્ગભાવોતિચ એકગ્ગતાયેવ. સાચ એકગ્ગતા તેહિ ધમ્મેહિ તથા અનુગ્ગહિતા સુટ્ઠુ બલવતી હુત્વા સયં કામચ્છન્દવસેન નાનારમ્મણેસુ ચિત્તવિધાવનં નીવારેત્વા કસિણનિમિત્તાદિકે તસ્મિં આરમ્મણે નિચ્ચલં ઠત્વા તંઆરમ્મણં ઉપગન્ત્વા નિજ્ઝાયતિ ઓલોકેતિ. તસ્મા તે સબ્બેપિ ધમ્મા ઉપનિજ્ઝાયનટ્ઠેનપિ ઝાનન્તિ વુત્તાતિ. તેસુચ તથા પવત્તમાનેસુ તપ્પચ્ચનીકા નીવરણધમ્મા ઓકાસં અલભિત્વા મનસ્મિંપિ પરિયુટ્ઠિતું નસક્કોન્તિ. ઝાપિતાનામ હોન્તિ. તસ્મા તે પચ્ચનીકજ્ઝાપનટ્ઠેનપિ ઝાનન્તિ વુત્તાતિ. એવં સન્તેપિ યસ્મા ઝાન મગ્ગ સમ્બોધિસઙ્ખાતેસુ તીસુ ઠાનેસુ ધમ્મસામગ્ગી પધાનં હોતિ. અઙ્ગાનં સમગ્ગભાવેએવ અપ્પનાપત્તિવસેન ઉપનિજ્ઝાય નાદિ કિચ્ચસંસિદ્ધિતો. યસ્માચ એતે ધમ્મા વુત્તનયેન વિસુંવિસું અત્તનો કિચ્ચં કરોન્તાપિ ચિત્તસ્સ આરમ્મણે નિચ્ચલપ્પવત્તિ સઙ્ખાતં એકમેવ ઉપનિજ્ઝાનકિચ્ચં સાધેન્તિ. તસ્મા રથઙ્ગાનં સમુદાયેએવ રથવોહારોવિય તેસં સમુદાયેએવ ઝાન વોહારો સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બો. અપરેપન પઞ્ચન્નંપિ તેસં આરમ્મણાભિનિરોપનાદીનિ યથાસકં કિચ્ચાનિયેવ વિસું વિસું ઉપનિજ્ઝાનકિચ્ચાનિનામ હોન્તીતિ પટ્ઠાને ઝાનપચ્ચયં પત્વા સબ્બેપેતે વિસું વિસું ઝાનપચ્ચયં સાધેન્તિયેવ. તસ્મા તે વિસું વિસુંપિ ઝાનાનિયેવ હોન્તીતિ સક્કા વત્તું. યથાચ પઞ્ચઙ્ગિકં સીલં દસઙ્ગિકં સીલન્તિ એત્થ પઞ્ચસમુદિતાદીનિ તેસં સીલાનં પઞ્ચઙ્ગિકા દિનામલાભસ્સેવ કારણાનિ હોન્તિ. ન સીલભાવસ્સ. ન હિ પાણાતિપાતા વેરમણાદિકં એકંપિ સમાનં સીલંનામ ન હોતીતિ. એવમેવં ઇધપિ પઞ્ચસમુદિતાદીનિ પઞ્ચઙ્ગિકાદિ ભાવસ્સેવ પથમજ્ઝાનાદિ ભાવસ્સેવચ કારણાનિ. નપન ઝાનભાવસ્સાતિ નસક્કા વિઞ્ઞાતું. ઇતરથા ઝાનપચ્ચયે ઝાનઙ્ગાનિ પચ્ચનિયાનિયેવ સિયુન્તિપિ વદન્તિ. એત્તાવતા સતિપિ ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ ફસ્સાદીહિપિ સહિતભાવે તેસં તથાવિધકિચ્ચવિસેસાભાવા ઇધ અગ્ગહણન્તિપિ સિદ્ધં નહોતીતિ. વિચારપીતિસુખેકગ્ગતા સઙ્ખાતેન દુતીયજ્ઝાનેન સમ્પયુત્તં કુસલચિત્તં દુતીયજ્ઝાન કુસલચિત્તં, એવં સેસેસુપિ.

૪૯. એત્થ સિયા. કેનપન ઇમેસં ઝાનાનં અઙ્ગભેદો કતોતિ. પુગ્ગલજ્ઝાસયેન કતોતિ. યોહિ વિતક્કસહાયો હુત્વા પઞ્ચઙ્ગિકં પથમજ્ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા તત્થ વસીભાવં કત્વા પુનવિતક્કે નિબ્બિન્દતિ. તસ્સ વિતક્કં સમતિક્કમિત્વા અવિતક્કં ચતુરઙ્ગિકં ઝાનં અધિગન્તું અજ્ઝાસયો સણ્ઠાતિ. તદા સો તમેવ પથમજ્ઝાનં પાદકભાવત્થાય દળ્હં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તેન અજ્ઝાસયેન સહેવ પુનભાવનં અનુયુઞ્જન્તો અવિતક્કં ચતુરઙ્ગિકં ઝાનં અધિગચ્છતિ. તત્થ સા ભાવનાસયં વિતક્કયુત્તાપિ તેન અજ્ઝાસયેન પરિભાવિતત્તા વિતક્કવિરાગ ભાવનાનામ હોતિ. તસ્સા ભાવનાય. બલેન તં ઝાનં ઉપ્પજ્જ માનં અવિતક્કં ચતુરઙ્ગિકં ઉપ્પજ્જતિ. સેસજ્ઝાનાધિગમેસુપિ એસેવનયોતિ. એવં પુગ્ગલજ્ઝાસયેન તેસં ઝાનાનં અઙ્ગભેદો કતોતિ વેદિતબ્બો. એત્થચ ઉત્તરુત્તરજ્ઝાના ધિગમને પાદકભાવત્થાય પુરિમપુરિમજ્ઝાનસ્સ સમાપજ્જનં અવસ્સં ઇચ્છિતબ્બં. હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમં પગુણજ્ઝાનં ઉપરિમસ્સ ઉપરિમસ્સ પદટ્ઠાનં હોતીતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. અજ્ઝાસયબલેનપન ઉત્તરજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જમાનં પાદકજ્ઝાનસદિસં નહોતિ. પાદકજ્ઝાનતોહિ પુગ્ગલજ્ઝાસયોવ બલવતરો. તેનાહ ભગવા ઇજ્ઝતિ ભિક્ખવે સીલવતો ચેતોપણિધિ વિસુદ્ધત્તાતિ. અયઞ્ચ અત્થો ઉપરિ લોકુત્તરચિત્તં પત્વા આવિ ભવિસ્સતીતિ.

૫૦. એત્થ સિયા. કસ્મા ઇધ સઙ્ખારભેદો નવુત્તોતિ. પાળિયમેવ અવુત્તત્તા. કસ્માચ સો પાળિયં અવુત્તોતિ. પટિપદા ભેદવચનેનેવ સિદ્ધત્તાતિ. તથાહિ સબ્બેસંપિ લોકિય લોકુત્તરજ્ઝાનાનં સુખપ્પટિપદભાવે સિદ્ધે અસઙ્ખારિકભાવો સિદ્ધોયેવ હોતિ. દુક્ખપ્પટિપદભાવેચ સિદ્ધે તેસં સસઙ્ખારિકભાવો સિદ્ધોયેવ હોતીતિ. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે. અટ્ઠકથાદસ્સનતો. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠસાલિનિયં -

યો આદિતો કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો દુક્ખેન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલમન્તો વિક્ખમ્ભેતિ. તસ્સ દુક્ખા પટિપદા હોતિ. યો કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો સુખેન અકિલમન્તો વિક્ખમ્ભેતિ. તસ્સ સુખાપટિપદા હોતીતિ.

તથા સમ્મોહવિનોદની વિસુદ્ધિમગ્ગેસુપીતિ. એત્થચ પુબ્બવાક્યે દુક્ખેન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેનાતિ દિટ્ઠત્તા પરવાક્યેપિ સુખે ન અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેનાતિ દિટ્ઠમેવ હોતિ. તત્થ સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેનાતિ સઙ્ખારપ્પયોગસહિતેન કામાદીનવદસ્સનાદિના પચ્ચયગણેનાતિ અત્થો. એતેન સબ્બેસં દુક્ખપ્પટિપદજ્ઝાનાનં સસઙ્ખારિકભાવો વુત્તો હોતિ. અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેનાતિ સઙ્ખારપ્પયોગરહિતેન તેનેવ પચ્ચયગણેન. એતેન સબ્બેસં સુખપ્પટિપદજ્ઝાનાનં અસઙ્ખારિકભાવો વુત્તો હોતીતિ. ખિપ્પાભિઞ્ઞજ્ઝાનાનંપિહિ દુક્ખપ્પટિપદભાવે સતિ સસઙ્ખારિકતાવ વિઞ્ઞાયતિ. દન્ધભિઞ્ઞજ્ઝાનાનંપિ સુખપ્પટિપદભાવે સતિ અસઙ્ખારિકતાવ વિઞ્ઞાયતીતિ. યદિએવં પટિપદારહિતાનં મગ્ગ સિદ્ધઉપપત્તિસિદ્ધજ્ઝાનાનં કથં સઙ્ખારભેદો સિદ્ધોતિ. તેસંપિ વળઞ્જનકાલે સમાપત્તિપ્પટિબન્ધકાનં પચ્ચયાનં સન્નિહિતા સન્નિહિતવસેન દુક્ખસુખપ્પટિપદભાવસમ્ભવો હોતિયેવાતિ. તત્થ મગ્ગસિદ્ધજ્ઝાનંનામ સુદ્ધવિપસ્સનાયાનિકાનં મગ્ગપ્પટિલાભેન સહેવ સિદ્ધજ્ઝાનં. તં દુવિધં હેટ્ઠિમમગ્ગસિદ્ધં, અરહત્તમગ્ગસિદ્ધન્તિ. તત્થ મહાસમયસુત્તે આગતાનં પઞ્ચસતાનં ભિક્ખૂનં ઝાનં હેટ્ઠિમ મગ્ગસિદ્ધં. આનન્દત્થેરસ્સ ઝાનં અરહત્તમગ્ગસિદ્ધં. યંપિ અનાગામીનં અજાનન્તાનઞ્ઞેવ સત્થેન હનિત્વા સહસા મરન્તાનં ઉપ્પન્નં. તંપિ મગ્ગસિદ્ધગતિકં. યોપન અટ્ઠસમાપત્તિયો ભાવેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રૂપિ બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ. તસ્સ તા સમાપત્તિ યો તત્થ પાકતિકાએવ હોન્તિ. ઇદં ઉપપત્તિસિદ્ધન્તિ. એકસ્મિં ભવેપિ હિ લદ્ધજ્ઝાનાનિ વળઞ્જનકાલે સન્નિહિતપચ્ચયવસેન નાનાપટિપદાયુત્તાનિ હોન્તીતિ. ઝાનુપ્પત્તિપ્પટિપદા રહિતત્તાવા અસઙ્ખારિકજ્ઝાનેસુ તેસં સઙ્ગહો યુત્તો સિયાતિ. અપિચ, નેત્તિપાળિયં સબ્બેસં લોકિય લોકુત્તરસમાધીનં સઙ્ખારભેદો સરૂપતોવ નિદ્દિટ્ઠો. યથાહ-દ્વે સમાધયો સસઙ્ખારો સમાધિ અસઙ્ખારો સમાધીતિ. અટ્ઠકથાયઞ્ચ સુખપ્પટિપદા પુબ્બકાનં દ્વિન્નં દન્ધાભિઞ્ઞખિપ્પાભિઞ્ઞસમાધીનં અસઙ્ખારભાવો દુક્ખપ્પટિપદા પુબ્બકાનં દ્વિન્નં સસઙ્ખારભાવોચ વુત્તોતિ. એત્તાવતા સબ્બેસં મહગ્ગતલોકુત્તરજ્ઝાનચિત્તાનં અસઙ્ખારિક સસઙ્ખારિકવસેન વિસું વિસું દુવિધભાવો સિદ્ધો હોતિ. યસ્માપન અયં સઙ્ખારવોહારો અકુસલાનંપિ સાધારણો. પટિપદાવોહારોપન વિસેસેન પટિપત્તિધમ્મેસ્વેવ પાકટો. મહગ્ગત લોકુત્તરધમ્માચ એકન્તં પટિપત્તિધમ્માએવ. તસ્મા તેસં ભેદં સઙ્ખારવસેન અવત્વા પટિપદાવસેનેવ ધમ્મસઙ્ગણિ પાળિયંપિ વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. અયમેત્થ પરમત્થદીપના.

૫૧. [૪૭] યંપન વિભાવનિયં

‘‘સબ્બસ્સપિ ઝાનસ્સ પરિકમ્મસઙ્ખાતપુબ્બાભિસઙ્ખારેન વિના કેવલં અધિકારવસેન અનુપ્પજ્જનતો અસઙ્ખારિકન્તિપિ. અધિકારેનચ વિના કેવલં પરિકમ્માભિસઙ્કારવસેનેવ અનુપ્પજ્જનતો સસઙ્ખારિકન્તિપિ નસક્કા વત્તુ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ પરિકમ્મસઙ્ખાત.લ. અસઙ્ખારિકન્તિપિ નસક્કા વત્તુન્તિ ઇદં તાવ નયુજ્જતિ.

ન હિ પરિકમ્મસઙ્ખાત પુબ્બાભિસઙ્ખારો ઇમસ્મિં સઙ્ખારભેદે સઙ્ખારો એવનામ હોતિ. કસ્મા, ઝાનુપ્પત્તિયા પકતિપચ્ચય ભૂતત્તા, તથાહિ લોકે સાસનેચ સબ્બંપિ કુસલાકુસલ કમ્મં અત્તનો અનુરૂપેન પરિકમ્મસઙ્ખાત પુબ્બાભિસઙ્ખારેન વિના ઉપ્પન્નંનામ નત્થિ. અન્તમસો આલોપભિક્ખાદાનમત્તંપીતિ. યઞ્ચ ચિત્તં યેન અત્તનો અનુરૂપેન પરિકમ્મસઙ્ખાતપુબ્બા ભિસઙ્ખારેન વિના ન ઉપ્પજ્જતિ. સો તસ્સ ચિત્તસ્સ પકતિપચ્ચયગણેએવઅન્તો ગધો હોતિ. ઝાનાનિચ લોકિય લોકુત્તર ભૂતાનિ સબ્બાનિ અત્તનો અનુરૂપેન પરિકમ્મસઙ્ખાત પુબ્બભાગભાવના ભિસઙ્ખારેન વિના ઉપ્પન્નાનિનામ નત્થીતિ સો તેસં પકતિપચ્ચયગણેસુએવ અન્તોગધો હોતીતિ. ઇતરથા સબ્બંપિ કુસલાકુસલ કમ્મં અસઙ્ખારિકં નામનત્થીતિ આપજ્જતીતિ.

[૪૮] યઞ્ચ તત્થ