દુતીયગાથા-પરમત્થદીપની

૧૧. એવં આદિગાથાયતંતં પયોજન સહિતે પઞ્ચ અત્થે દસ્સેત્વા ઇદાનિ તે અભિધમ્મત્થે ઉદ્દેસતો દસ્સેન્તો દુતીયગાથમાહ. તત્થ તત્થાતિ ભાસિસ્સં અભિધમ્મત્થ સઙ્ગહન્તિ વુત્તે તસ્મિં અભિધમ્મત્થસઙ્ગહપદે મયા વુત્તા અભિધમ્મત્થા સબ્બથાપરમત્થતો ચતુધા હોન્તીતિ યોજના. એત્થચ -

[૧૨] ટીકાયં તાવ

તત્થ તસ્મિં અભિધમ્મત્થસઙ્ગહપકરણેતિવા અભિધમ્મત્થ પદેતિવા અભિધમ્મેતિવા તસદ્દત્થો નિદ્દિટ્ઠો. વિભાવનિયં પન તસ્મિં અભિધમ્મેતિ. સબ્બં નસુન્દરં.

ન હિ અભિધમ્મત્થ સઙ્ગહપકરણે મયા વુત્તા અભિધમ્મત્થાતિ યુજ્જતિ. પકરણંપિ હિ ઉપરિ વુચ્ચમાનમેવ હોતિ. નતુ વુત્તં. કુતો અભિધમ્મત્થાતિ. ન ચ સંવણ્ણનાપકરણેસુ આદિમ્હિયેવ તાવ તસદ્દો અપ્પધાનપદાનિ પચ્ચામસતીતિ અત્થિ. તસ્મા અટ્ઠસાલિનિયં આદિમ્હિ તત્થ કેન ટ્ઠેન અભિધમ્મોતિ વાક્યેવિય ઇધ તસદ્દત્થો વેદિતબ્બોતિ. એવઞ્હિ સતિ –

[૧૩] ટીકાસુ

સબ્બથા વુત્તાતિ યોજનાપિ પટિક્ખિત્તા હોતિ.

સા હિ વક્ખમાનેહિ સબ્બયાપિ દ્વાદસ, સબ્બથાપિ અટ્ઠારસાતિઆદીહિ નસમેતીતિ. તત્ત સબ્બથાતિ ધમ્મસઙ્ગણિયં વુત્તેન કુસલાદિના સબ્બપ્પકારેનપિ ચતુધાવ હોન્તિ, વિભઙ્ગે વિભત્તે ન ખન્ધાદિના સબ્બપ્પકારેનપિ ચતુધાવ હોન્તીતિ અત્થો. ધાતુ કથાયં વુત્તેનાતિઆદિનાપિ વત્તબ્બં.

૧૨. પરમત્થતોતિ પરમત્થ સચ્ચતો. દ્વે હિ સચ્ચાનિ સમ્મુતિસચ્ચં, પરમત્થસચ્ચન્તિ, તત્થ સત્ત પુગ્ગલ અત્ત જીવાદિકા પઞ્ઞત્તિઅત્થા સભાવતો અવિજ્જમાનાયેવ હોન્તિ. ધમ્મવવત્થાનઞ્ઞાણરહિતાનંપન મહાજનાનં ચિત્તે મહન્તમહન્તાપિ હુત્વા વિજ્જમાનાવિય પઞ્ઞાયન્તિ, તેચ મહાજના સમગ્ગા હુત્વા તેસં એકન્તેન અત્થિભાવં ગહેત્વા તથા તથા વોહરન્તિ ચેવ સમ્પટિચ્છન્તિચ. તસ્મા તે મહાજનેહિ સમગ્ગેહિ સમ્મતત્તાતતોયેવચ વચીસચ્ચવિરતિસચ્ચાનં વત્થુભૂતત્તાસમ્મુતિ સચ્ચન્તિ વુચ્ચન્તિ. તસ્મિં સમ્મુતિસચ્ચે ઠત્વા સમ્મા પટિપજ્જન્તા સબ્બ લોકિયસમ્પત્તિયોચ સબ્બબોધિસમ્ભાર ધમ્મેચ આરાધેન્તિ. મિચ્છાપટિપજ્જન્તા અપાયપૂરકા હોન્તિ. એવં મહન્તઞ્હિ સમ્મુતિ સચ્ચન્તિ. પરમત્થસચ્ચં પન પત્વા તં સચ્ચમેવ નહોતિ. તઞ્હિ સયં અવિજ્જમાનંયેવ સમાનં મહાજને વિજ્જમાનન્ત્વેવ ગણ્હાપેતિ. સક્કાયદિટ્ઠિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિ તિવિધમિચ્છાદિટ્ઠીનં વત્થુ હુત્વા બાલજનાનં વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાતું નદેતિ. એવં વિપરીતઞ્હિ સમ્મુતિસચ્ચં. એવં મહાસાવજ્જઞ્ચાતિ. પરમત્થસચ્ચંપન દુવિધં સભાવસચ્ચં અરિયસચ્ચન્તિ. તત્થ ધમ્મસઙ્ગણિઆદીસુ સત્તસુ પકરણેસુ વિભત્તા કુસલાદયો ધમ્મા સભાવસચ્ચંનામ. તે હિ સયં સભાવતો વિજ્જમાનત્તા કુસલાનામ ધમ્મા અત્થિ સુખાનામ વેદના અત્થીતિ ગણ્હન્તેન વિસંવાદેન્તીતિ. તં પન અરિયસચ્ચં પત્વા કિઞ્ચિ અસચ્ચંપિ હોતિયેવ. તથાહિ અનુભવનભેદમત્તં ઉપાદાયેવ વેદના સુખા દુક્ખા અદુક્ખમસુખાતિ વુત્તા. ન સબ્બાકારતો સુખભૂતત્તા. સબ્બેહિ પન અનિચ્ચતા સઙ્ખતતાદીહિ અનેકસતેહિ આકારેહિ સબ્બાપિ વેદના દુક્ખાએવ. તથા અનવજ્જસુખવિપાકટ્ઠેન કુસલભાવોપિ અકુસલં ઉપાદાયેવ વુત્તો. સબ્બેપિ હિ તેભૂમકા કુસલસમ્મતા ધમ્મા સાસવતા સંકિલેસિકતા ઓઘનિય યોગનિય ઉપાદાનિયતા સઙ્ખાતેહિ વજ્જેહિ સાવજ્જાએવ હોન્તિ. દુક્ખસચ્ચભૂતાનઞ્ચ વિપાકાનં જનનટ્ઠેન એકન્તેન દુક્ખવિપાકાએવ હોન્તિ. અજ્ઝત્તત્તિકઞ્ચ સબ્બલોકિયસમ્મતં ઉપાદાય વુત્તં. સબ્બેપિ હિ ચતુબ્ભૂ મકધમ્મા એકન્તેન અત્તાપિનામ નત્થિ. કુતો અજ્ઝત્તાનામ. બહિદ્ધાએવ હોન્તિ. સઙ્ખારે પરતો પસ્સાતિ હિ વુત્તન્તિ. અયં નયો સેસત્તિક દુકધમ્મેસુપિ યથારહં નેતબ્બો. અરિય સચ્ચંનામ સબ્બેસં તેભૂમકધમ્માનં એકન્ત દુક્ખભાવો તણ્હાય એકન્ત દુક્ખસમુદય ભાવો નિબ્બાનસ્સેવ દુક્ખનિરોધ ભાવો અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સેવ દુક્ખનિરોધમગ્ગભાવોચાતિ. ઇધમેવ હિ પરિસુદ્ધબુદ્ધીનં અરિયાનં ઞાણે અચલમાનં સબ્બાકારપરિપુણ્ણં નિપ્પરિયાયસચ્ચં હોતીતિ. તેસુ ઇધ સમ્મુતિસચ્ચં નિવત્તેન્તો પરમત્થતોતિ ઇદ માહ. તેન વુત્તં પરમત્થતોતિ પરમત્થસચ્ચતોતિ. તત્થ અત્થો દુવિધો સભાવસિદ્ધોચ પરિકપ્પસિદ્ધોચ. તત્થ યો વિના અઞ્ઞાપદેસેન કેવલં વિસું વિસું અત્તનો લક્ખણેન વિજ્જમાનો હુત્વા સિદ્ધો. સો ચિત્તાદિકો અત્થો સભાવસિદ્ધોનામ. યોપન અત્તનો લક્ખણેન વિજ્જમાનોયેવ નહોતિ. વિજ્જમાનસ્સપન અત્થસ્સ નાના પવત્તિઆકારે ઉપાદાય ચિત્તેન પરિકપ્પેત્વા સવિગ્ગહં કત્વા ગહિતો ચિત્તમયો ચિત્તનિમ્મિતો હુત્વા ચિત્તેએવ ઉપલબ્ભમાનો હોતિ. સો સત્તપુગ્ગલાદિકો અત્થો પરિકપ્પસિદ્ધો નામ. તેસુ સભાવસિદ્ધોયેવ પરમત્થોનામ. સો હિ સન્તિ ભવન્તિ બુદ્ધિસદ્દા એત્થાતિ અત્થો. એકન્તવિજ્જમાનટ્ઠેન ઇતરતો પરમો ઉક્કંસગતો અત્થોતિ પરમત્થો. અપિ ચ, યે અયં અત્થિ અયં ઉપલબ્ભતીતિ ગહેત્વા તસ્સ અભિઞ્ઞેય્યસ્સ અભિઞ્ઞત્થાય, પરિઞ્ઞેય્યસ્સ પરિઞ્ઞત્થાય, પહાતબ્બસ્સ પહાનત્થાય, સચ્છિકાતબ્બસ્સ સચ્છિકરણત્થાય, ભાવેતબ્બસ્સ ભાવનત્થાય પટિપજ્જન્તિ. તેસં તદત્થસાધને અવિસંવાદકટ્ઠેન પરમો ઉત્તમો અત્થોતિ પરમત્થો. ઇતરોપન અવિજ્જમાનત્તા તસ્સ અભિઞ્ઞાદિઅત્થાય પટિપજ્જન્તાનં તદત્થસાધને વિસંવાદકોયેવ ભવિસ્સતિ. નપન તદત્થં સાધેસ્સ તીતિ પરમત્થોતિ વત્તું નારહતીતિ.

[૧૪] વિભાવનિયં પન

‘‘પરમસ્સવા ઉત્તમસ્સ ઞાણસ્સ અત્થો ગોચરોતિ પરમત્થો’’તિપિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ પરમસદ્દોઞાણે વત્તમાનો દિસ્સતિ. નચ અત્થસદ્દો ગોચરેતિ. યઞ્ચ અનુટીકાયં સચ્ચમેવ સચ્ચિકં. સો એવ અત્થો અવિપરીતસ્સ ઞાણસ્સ વિસયભાવટ્ઠેનાતિ સચ્ચિકટ્ઠોતિ વુત્તં. તંપિ અવિપરીતેન ઞાણેન અરણીયતો ઉપગન્તબ્બ તો અત્થોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. નપરમસદ્દસ્સ અત્થન્તિ. [પરમત્થપદં]

૧૩. ચિત્તન્તિ એત્થ ચિન્તેતીતિ ચિત્તં. એત્થચ ચિન્તનક્રિયા નામ નિચ્ચં આરમ્મણાપેક્ખા હોતિ. ન હિ સા આરમ્મણેન વિના લબ્ભતીતિ. તસ્મા આરમ્મણગ્ગહણ આરમ્મણુપલદ્ધિયેવ ઇધ ચિન્તનાતિ દટ્ઠબ્બાતિ. એવઞ્હિ સતિ ભવઙ્ગસમય વિસઞ્ઞિસમયેસુ ચિત્તં આરમ્મણેન વિનાપિ પવત્તતીતિ એવં વાદીનં વાદો પટિક્ખિત્તો હોતિ. સન્તેસુપિચ નિસ્સય સમનન્તરાદીસુ તસ્સ પચ્ચયેસુ તેહિ નામં અલભિત્વા આરમ્મણપચ્ચયવસેનેવસ્સ નામં સિદ્ધન્તિ દટ્ઠબ્બં. ચિન્તેન્તિ સમ્પયુત્તકા ધમ્મા એતેનાતિ ચિત્તં. તઞ્હિ આરમ્મણગ્ગહણકિચ્ચે પુબ્બઙ્ગમભૂતન્તિ તં સમ્પયુત્તધમ્માપિ આરમ્મણં ગણ્હન્તા તસ્સ વસેનેવ ગણ્હન્તીતિ. ચિન્તનમત્તંવા ચિત્તં. સબ્બેપિ હિ ધમ્મા તંતં ક્રિયામત્તાવ હોન્તિ. ન તેસુ દબ્બંવા સણ્ઠાનં વા વિગ્ગહોવા ઉપલબ્ભતિ. પચ્ચયાયત્ત વુત્તિનો ચ હોન્તિ. ન તે અત્તનો થામેનવા બલેનવા વસેનવા સત્તિયાવા ઉપ્પજ્જિતુંપિ સક્કોન્તિ. પગેવ ચિન્તેતુંવા ફુસેતુંવાતિ. ખણમત્તટ્ઠાયિનોચ હોન્તિ, ન કદાચિ કસ્સચિ વસે વત્તિતું સક્કોન્તીતિ. તસ્મા તેસુ ઇદં દબ્બં, અયં સત્તિ, અય ક્રિયાતિ એવં વિભાગો નલબ્ભતીતિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા સબ્બેસુ પરમત્થપદેસુ એકં ભાવસાધનમેવ પધાનતો લબ્ભતિ. તદઞ્ઞ સાધનાનિપન પરિયાયતોવ લબ્ભન્તીતિ વેદિતબ્બં. એત્થ ચ દબ્બાદિવસેન અભેદસ્સ ચિન્તનસ્સ અત્થવિસેસઞાપનત્થં વિભાગ કપ્પનાવસેન ભેદકરણં પરિયાયકથાતિ દટ્ઠબ્બં. યથા સિલા પુત્તકસ્સસરીરન્તિ, તથા કરણઞ્ચ તં તં ક્રિયાસઙ્ખાત ધમ્મવિમુત્તસ્સ પરપરિકપ્પિતસ્સ કારકભૂતસ્સ અત્ત જીવ સત્ત પુગ્ગલસ્સ સબ્બસો અભાવદીપનત્થં. સતિ હિ અત્તાદિમ્હિ કિં અભેદસ્સ ભેદકપ્પનાયાતિ.

વિભાવનિયં પન

સસવિસાણં વિય અભૂતસ્સ ભૂત કપ્પના વુત્તા વિય દિસ્સતિ. અયમસ્સાધિપ્પાયો-ધમ્મેસુ કત્તાવા કારે તાવા કોચિ નત્થિ. લોકેપન અત્તપ્પધાનો ક્રિયા નિપ્ફાદકો કત્તાનામ સિદ્ધો. તસ્મા ચિન્તનકિચ્ચે અત્તપ્પધાનતા દીપનત્થં તં કત્તુભાવં ચિત્તે આરોપેત્વા ચિન્તેતીતિ ચિત્તન્તિ વુત્તં.

ચિત્તસ્સચ બલેન તંસમ્પયુત્તાનંપિ તસ્મિં કિચ્ચે તદનુકૂલપ્પવત્તિદીપનત્થં પુનકરણભાવં ચિત્તે કત્તુભાવઞ્ચ તેસુ આરોપેત્વા ચિન્તેન્તિ સમ્પયુત્તકા ધમ્મા એતેનાતિ ચિત્તન્તિ વુત્તન્તિ. અપિ ચેત્થ ચિત્તસદ્દો વિચિત્રત્થવાચકો દટ્ઠબ્બો. વુત્તઞ્હે તં સંયુત્તકે –

દિટ્ઠં વો ભિક્ખવે ચરણંનામ ચિત્તન્તિ. એવં ભન્તે. તમ્પિ ખો ભિક્ખવે ચરણં ચિત્તં ચિત્તેનેવ ચિન્તિતન્તિ. તેનાપિ ખો ભિક્ખવે ચરણેન ચિત્તેન ચિત્તઞ્ઞેવ ચિત્તતરન્તિ, ના હં ભિક્ખવે અઞ્ઞં એકનિકાયંપિ સમનુપસ્સામિ યં એવં ચિત્તં. યથયિદં ભિક્ખવે તિરચ્છાનગતા પાણા. તેપિ ખો ભિક્ખવે તિરચ્છાનગતા પાણા ચિત્તેનેવ ચિત્તિકતા. તેહિપિ ખો ભિક્ખવે તિરચ્છાન ગતેહિ પાણેહિ ચિત્તઞ્ઞેવ ચિત્તતરન્તિ.

તત્થ ચરણંનામ ચિત્તન્તિ યત્થવિચિત્રાનિ દિબ્બવિમાનાદીનિ ચિત્તકમ્માનિ કત્વા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ પુઞ્ઞં કરોન્તા ઇધચિધચ નિબ્બત્તાતિ દસ્સેન્તો વિચરન્તિ. તસ્સ પટકોટ્ઠકસ્સેતં નામં. ચિત્તેનાતિ નિસ્સક્કે કરણવચનં. યથયિદન્તિ યથા ઇમે. ચિત્તિકતાતિ વિચિત્રા કતા. એત્થચ ચિત્તવિચિત્તકાય સઞ્ઞાવિચિત્તા. સઞ્ઞાવિચિત્તતાય તણ્હાવિચિત્તા. તણ્હાવિચિત્તતાય કમ્માનિ વિચિત્તાનિ. કમ્મવિચિત્ત તાય યોનિયો વિચિત્તા. યોનિવિચિત્તતાય તેસં તિરચ્છા નગતાનં વિચિત્તતા વેદિતબ્બા. [વચનત્થો]

તં તં સભાવો લક્ખણં, કિચ્ચસમ્પત્તિયો રસો;

ગય્હાકારો ફલંવાપિ, પચ્ચુપટ્ઠાન સઞ્ઞિતં.

આસન્નકારણં યં તં, પદટ્ઠાનન્તિ તં મતં;

ધમ્માનં વવત્થાનાય, અલં એતે વિબુદ્ધિનો.

આરમ્મણવિજાનનલક્ખણં ચિત્તં, પુબ્બઙ્ગમરસં, સન્ધાનપચ્ચુપટ્ઠાનં, નામરૂપપદટ્ઠાનં. [ચિત્તં]

૧૪. ચેતસિકન્તિ એત્થ ચેતસિ ભવં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ચેતસિકં. ફસ્સાદિ ધમ્મજાતં. એત્થચ તદાયત્તવુત્તિતા નામ એકુપ્પાદતાદીહિ લક્ખણેહિ ચિત્તેન સહ એકી ભૂતસ્સ વિય પવત્તિ. એતેન યા ચિત્તસ્સ જાતિ. સાએવ ફસ્સાદીનં. યા ચિત્તસ્સ જરા, યં ચિત્તસ્સ મરણં, યં ચિત્તસ્સ આરમ્મણં, યં ચિત્તસ્સ વત્થુ, તદેવ ફસ્સાદીનન્તિ એવં એકપુપ્ફ મઞ્જરિયં એકવણ્ટુપનિબ્બન્ધાનિ પુપ્ફાનિ વિય ચિત્તેન સહ એકજાતિયાદિ ઉપનિબ્બન્ધા ફસ્સાદયો ધમ્મા ઇધ ચેતસિકંનામાતિ સિદ્ધા હોન્તિ. એવઞ્ચ સતિ ચિત્તંપિ તેહિ ફસ્સાદીહિ સહ તથેવ આયત્તં પવત્તતીતિ તંપિ ફસ્સિકં વેદનિકન્તિઆદિના વત્તબ્બન્તિ ચે. ન. ચિત્તસ્સેવ જેટ્ઠકત્તા. મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયાતિ હિ વુત્તં. એત્થચ મનોમયાતિ મનસાએવ પકતા નિમ્મિતા ચિત્તક્રિયા ભૂતાતિ અત્થો. એતેન તે ફસ્સાદયો ધમ્મા ચિત્તેન વિના નુપલબ્ભન્તીતિ દસ્સેતિ. ચિત્તંપન તેહિ કેહિચિ વિનાપિ પવત્તતિયેવ. પઞ્ચવિઞ્ઞાણ ચિત્તઞ્હિતેહિ કેહિચિ વિતક્કાદીહિ વિના ઉપ્પજ્જતીતિ. તસ્મા તેસઞ્ઞેવ તદાયત્ત વુત્તિતા વત્તબ્બા ન ચિત્તસ્સાતિ.

[૧૫] વિભાવનિયં પન

એકાલમ્બણતા મત્તેન તેસં તદાયત્તવુત્તિતં ચેતસિ કત્તઞ્ચ વિભાવેતિ. તં ન સુન્દરં.

ન હિ એકાલમ્બણતામત્તેન ચેતસિકંનામ જાતન્તિ. એત્થ ચ લોકે નાનાવણ્ણધાતુયો ઉદકે ઘંસિત્વા વત્થુમ્હિ નાના ચિત્તકમ્માનિ કરોન્તિ, તત્થ વત્થુમ્હિ ફરણં બન્ધનઞ્ચ ઉદકસ્સેવ કિચ્ચં, ન વણ્ણધાતૂનં. નાનારૂપ દસ્સનં વણ્ણધાતૂનમેવ કિચ્ચં, ન ઉદકસ્સ. તત્થ વત્થુવિય આરમ્મણં દટ્ઠબ્બં. ઉદકંવિય ચિત્તં. નાના વણ્ણધાતુયોવિય ચેતસિકધમ્માતિ. [ચેતસિકં]

૧૫. રૂપન્તિ એત્થ રુપ્પતીતિ રૂપં. સીતુણ્હાદીહિ વિરોધિ પચ્ચયેહિ વિસમ પવત્તિ વસેન વિકારં આપજ્જતિ, તેહિ વા વિકારં આપાદીયતીતિ અત્થો. યથાહ –

રુપ્પતીતિ ખો ભિક્ખવે તસ્મા રૂપન્તિ વુચ્ચતિ. કેન રુપ્પતિ. સિતેનપિ રુપ્પતિ. ઉણ્હેનપિ રુપ્પતિ. જિઘચ્છાયપિ રુપ્પતિ. વિપાસાયપિ રુપ્પતિ. ડંસ મકસ વાતાતપ સરિં સપ સપ્ફસ્સેહિપિ રુપ્પતીતિ. રુપ્પતીતિચ રુપ્પતિ, કુપ્પતિ, ઘટ્ટીયતિ, પિળી યતિ, ભિજ્જતીતિ.

મહાનિદ્દેસે વુત્તં. અયમેત્થ પિણ્ડત્થો, યે ધમ્મા ચિરટ્ઠિતિકાચ હોન્તિ સપ્પટિઘસભાવાચ. તેસઞ્ઞેવ ઠિતિક્ખણેસુ વિરોધિપચ્ચયેહિ સમાગમોનામ હોતિ. નપનઞ્ઞેસં પરિત્તક્ખણાનં અપ્પટિઘસભાવાનન્તિ. તેસઞ્હિ અપ્પટિઘસભાવાનં સુખુમ રૂપાનંપિ બહિદ્ધા સીતાદીહિ સમાગમોનામ નત્થિ. કુતો પરિત્તક્ખણાનં અપ્પટિઘસભાવાનઞ્ચ અરૂપધમ્માનન્તિ. યદિએવં સુખુમરૂપાનં અરૂપતાપત્તિ સિયાતિ. નસિયા. ઓળારિકરૂપેહિ સમાનગતિ કત્તા. તાનિહિ ઓળારિકેસુ રુપ્પમાનેસુ રુપ્પન્તિયેવાતિ. સમાગમોચ નામ ઇધ થપેત્વા આપાતગમનં આરમ્મણકરણઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરુદ્ધાનં ઠિતિપત્તાનં ઓળારિકરૂપાનં મહાભૂતાનમેવવા અઞ્ઞમઞ્ઞાભિઘટ્ટનં વુચ્ચતિ, રુપ્પતિ ઘટ્ટીયતિ પીળીયતીતિ હિ વુત્તં. રુપ્પનઞ્ચનામ પરસેનાયુદ્ધેન રટ્ઠખોભોવિય કલાપન્તરગતધાતૂનં કુપ્પનં ભિજ્જનંચ વુચ્ચતિ. કુપ્પતિ ભિજ્જતીતિ હિ વુત્તં. એત્થચ કુપ્પતીતિ ખોભતિ ચઞ્ચલતિ, ભિજ્જતીતિ વિકારં આપજ્જતિ. યસ્મિં ખણે વિરોધિપચ્ચયસમાગમં લભન્તિ. તતો પટ્ઠાય સયંપિ વિકારપત્તા હોન્તિ. ઓમત્તાધિમત્તરૂપસન્તતીનં ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયભાવં પત્તા હોન્તીતિ અત્થો. અપિચેત્થ રુપ્પનં દુવિધં વડ્ઢનં, હાયનઞ્ચ. તદુભયંપિ કપ્પવુટ્ઠાને કપ્પસણ્ઠાને નાનાઆયુકપ્પ સંવચ્છર ઉતુ માસ રત્તિ દિવાદીનં પરિવત્તનેચ પાકટં હોતીતિ. કસ્મા પન રૂપન્તિ નામં ઘટ્ટનવસેન રુપ્પનધમ્માનમેવ સિદ્ધન્તિ. તેસમેવ સવિગ્ગહત્તા. રૂપધમ્મા હિ સમૂહસણ્ઠાનાદિ ભાવપત્તિયા સવિગ્ગહા હોન્તિ. તસ્મા તેસમેવ રુપ્પનં પચ્ચક્ખતોપિ લોકસ્સ પાકટન્તિ તેસ્વેવ રૂપન્તિ નામં સિદ્ધન્તિ દટ્ઠબ્બં. અરૂપધમ્મા પન અવિગ્ગહાતિ ન તેસં વિકારો પચ્ચક્ખતો લોકસ્સ પાકટો હોતિ. તં તં રૂપવિકારં દિસ્વાવા સુત્વા વા પુચ્છિત્વાયેવ વા સો લોકેન જાનિતબ્બો અઞ્ઞત્ર પરચિત્તવિદૂહિ. તસ્મા તેસં રૂપતાપત્તિ નત્થીતિ.

[૧૬] વિભાવનિયં પન

તેસં રૂપતાપત્તિપ્પસઙ્ગો સીતાદિગ્ગહણ સામત્થિયેન નિવત્તિતો. યસ્મા પન વોહારોનામ લોકોપચારેન વિના નસિજ્ઝતિ. લોકોપચારોચ પાકટનિમિત્તવસે નેવ પવત્તો. તસ્મા ઇધ સીતાદિગ્ગહણેન વિનાપિ તપ્પસઙ્ગનિવત્તિ લોકતોવ સિદ્ધાતિ દટ્ઠબ્બા.

યસ્મા ચ બ્રહ્મલોકે બ્રહ્માનં કાયવિકાર વચીવિકારા ચ ઇદ્ધિવિકુપ્પનાવસપ્પવત્તા નાનારૂપવિકારાચ દિસ્સન્તિયેવ. તેચ એકેન પરિયાયેન રુપ્પનાકારાએવ નામ હોન્તિ, તસ્મા તેસં વસેન તત્થ રૂપાનં રૂપતાસિદ્ધિ હોતીતિ વેદિતબ્બં. રૂપયતિ વા અત્તનો સભાવેન પકાસતીતિ રૂપં. અરૂપધમ્મા હિ ન અત્તનો સભાવેન પાકટા હોન્તિ. રૂપસન્નિસ્સયેનેવ ગહેતબ્બા. ઇદં પન અત્તનો સભાવેનેવ પાકટં પઞ્ચવિઞ્ઞાણેહિપિ ગહેતબ્બન્તિ. ઇમસ્મિં અત્થે સતિ બ્રહ્મલોકે રૂપાનંપિ ઉજુ કતોવ રૂપતાસિદ્ધિ હોતીતિ.

[૧૭] વિભાવનિયં પન

અનુગ્ગાહકાનં સીતાદીનં વસેન તં સભાવા નાતિવત્તન વસેનચ તત્થ રૂપતાસિદ્ધિ વિભાવિતા. યસ્માપન સીતે નાપિ ઉણ્હેનાપીતિઆદિવચનં નિદસ્સનમત્તં હોતિ. કમ્મ ચિત્તાહારાનંપિ વસેન રુપ્પનસ્સ સમ્ભવતો, તથાહિ સઞ્ઞા વિઞ્ઞાણાનિપિ રૂપારમ્મણરસારમ્મણેહિ એવ પાળિયં નિદ્દિટ્ઠાનિ. ન હિ સઞ્ઞા રૂપંએવ સઞ્જાનાતિ. ન ચ વિઞ્ઞાણં રસ મેવ વિજાનાતિ. નિદસ્સનમત્તેન દેસના હોતીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ. તસ્મા સીતાદિગ્ગહણં અમુઞ્ચિત્વાવ તત્થ રૂપતાસિદ્ધિવિભાવનેન પયોજન નત્થીતિ. [રૂપં]

૧૬. નિબ્બાનન્તિ એત્થ નિબ્બાયન્તિ સબ્બે વટ્ટદુક્ખસન્તાપા એતસ્મિન્તિ નિબ્બાનં. નિબ્બાયન્તીતિ યે કિલેસાવા ખન્ધાવા અભાવિતમગ્ગસ્સ આયતિં ઉપ્પજ્જનારહપક્ખે ઠિતા હોન્તિ. તેયેવ ભાવિતમગ્ગસ્સ અનુપ્પજ્જનારહપક્ખં પાપુણન્તીતિ અત્થો. ન હિ ખણત્તયં પત્વા નિરુદ્ધા અતીતધમ્મા નિબ્બાયન્તિ નામ. પચ્ચુપ્પન્નેસુ આયતિં અવસ્સં ઉપ્પજ્જમાનેસુચ ધમ્મેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ. વટ્ટદુક્ખસન્તાપાતિ કિલેસવટ્ટ કમ્મવટ્ટ વિપાકવટ્ટ દુક્ખસન્તાપા. ન હિ તિવિધ વટ્ટદુક્ખસન્તાપરહિતાનં રુક્ખાદીનં અનુપ્પાદનિરોધો નિબ્બાનંનામ હોતીતિ. એતસ્મિન્તિ વિસયે ભુમ્મં. યથા આકાસે સકુણા પક્ખન્તીતિ. યેહિ તે નિબ્બાયન્તિ. તેસં તબ્બિનિમુત્તં અઞ્ઞં નિબ્બુતિટ્ઠાનંનામ કિઞ્ચિ નત્થીતિ. નિબ્બાયન્તિ વા અરિયજના એતસ્મિન્તિ નિબ્બાનં. નિબ્બન્તિ ધીરા યથયં પદીપોતિ હિ વુત્તં. નિબ્બાયન્તીતિ તં તં કિલેસાનંવા ખન્ધાનંવા પુન અપ્પટિસન્ધિકભાવં પાપુણન્તીતિ અત્થો. એકસ્મિન્તિ વિસયેએવ ભુમ્મં, એતસ્મિં અધિ ગતેતિપિ યોજેન્તિ. ટીકાસુપન ભવાભવં વિનનતો સંસિબ્બન તો વાનં વુચ્ચતિ તણ્હા. તતો નિક્ખન્તન્તિ નિબ્બાનન્તિ વુત્તં.

[૧૮] વિભાવનિયં પન

‘‘નિબ્બાભિવા એતેન રાગગ્ગિઆદિકોતિ નિબ્બાન’’ન્તિપિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ મગ્ગેવિય નિબ્બાને કત્થચિ કરણસાધનં દિટ્ઠં, નચ નિબ્બાનં નિબ્બૂતિ ક્રિયાસાધને રાગાદિકસ્સ કત્તુનો સહ કારિપચ્ચયો હોતીતિ. [નિબ્બાનં]

દુતીયગાથાય પરમત્થદીપના નિટ્ઠિતા.