પથમગાથા-પરમત્થદીપની

૧. અભિધમ્મત્થસઙ્ગહં કત્તુકામો અનુરુદ્ધત્થેરો સઙ્ગહારબ્ભે તાવ સપ્પયોજને પઞ્ચપિણ્ડત્થે દસ્સેન્તો આદિગાથ માહ. પઞ્ચપિણ્ડત્થાનામ રતનત્તયવન્દના, ગન્થાભિધેય્યો, ગન્થપ્પકારો, ગન્થાભિધાનં, ગન્થપ્પયોજનં. તત્થ તીસુ રતનેસુ નિપ્પચ્ચકારકરણં રતનત્તયવન્દનાનામ. સા સમ્માસમ્બુદ્ધમતુલં સસદ્ધમ્મગણુત્તમં અભિવાદિયાતિ એતેહિ પદેહિ દસ્સિતા. સકલેન ગન્થેન અભિહિતા પધાનત્થભૂતા ચત્તારો અભિધમ્મત્થા ગન્થાભિધેય્યો. સો અભિધમ્મત્થસઙ્ગહન્તિપદે અભિધમ્મત્થ સદ્દેન દસ્સિતો.

[૧] વિભાવનિયં પન

સઙ્ગહિતભાવોપિ અભિધેય્યોયેવાતિ કત્વા અભિધેય્યો અભિધમ્મત્થસઙ્ગહપદેન દસ્સિતોતિવુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ સો અપ્પધાનત્થભૂતો સઙ્ગહિતભાવો ઇમસ્મિં પિણ્ડત્થદસ્સને અભિધેય્યો નામ ભવિતું યુત્તોતિ. ઇતો પટ્ઠાયચ ટીકાયન્તિ વુત્તે ઇમસ્સ સઙ્ગહસ્સ દ્વીસુ સીહળટીકાસુ પથમાટીકા દટ્ઠબ્બા. વિભાવનિયન્તિ વુત્તે એતરહિ પાકટા દુતીયા. ટીકાસૂતિ વુત્તે દ્વેપિ. મહાટીકાયન્તિ વુત્તે વિસુદ્ધિમગ્ગે મહાટીકા દટ્ઠબ્બા. યઞ્ચ વચનં વિભાવનિયંપિ આગતં, અઞ્ઞત્થાપિ આગતં, તંપિ ઇધ વિભાવનિયંત્વેવ વુચ્ચતિ આસન્નત્તાતિ. સભાગધમ્મસઙ્ગહવસેન ગન્થવિધાનાકારો ગન્થપ્પકારો. સો પન સઙ્ગહ સદ્દેન દસ્સિતો.

[૨] વિભાવનિયં પન

અભિધમ્મત્થસઙ્ગહપદેનાતિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ અભિધમ્મત્થસદ્દો ગન્થવિધાનાકારં દીપેતીતિ. અત્થા નુગતા ગન્થસમઞ્ઞા વન્થાભિધાનં. તં અભિધમ્મત્થ સઙ્ગહપદેન દસ્સિતં. સઙ્ગહગન્થે કતે સતિ તદુગ્ગહપરિપુચ્છાદિવસેન અનાયાસતો લદ્ધબ્બં ધમ્માનં સરૂપાવબોધાદિકં અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તં ગન્થસ્સ ફલાનુફલં ગન્થપ્પયોજનં તંપિ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહપદેનેવ સામત્થિયતો દસ્સિતં.

[૩] વિભાવનિયં પન

સઙ્ગહસદ્દેનાતિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ અભિધમ્મત્થસદ્દેન વિના અનાયાસતો સંસિદ્ધિમત્તદીપકેન સઙ્ગહસદ્દમત્તેન તાદિસો અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તો પયો જનવિસેસો સક્કા વિઞ્ઞાતું, અસદ્ધમ્મ સઙ્ગહાનંપિ લોકે સન્દિસ્સનતોતિ.

૨. તત્થ રતનત્તયવન્દના તાવ અસઙ્ખેય્યઅપ્પમેય્યપ્પયોજના હોતિ. યથાહ –

તે તાદિસે પૂજયતો, નિબ્બુતે અકુતો ભયે;

ન સક્કા પુઞ્ઞં સઙ્ખાતું, યમેત્થ મપિ કેનચીતિ.

ય મેત્થમપીતિએત્થ યેનકેનચિ અપિ મનુસ્સેનવા દેવેનવા બ્રહ્મુનાવા સઙ્ખાતું ન સક્કાતિ યોજના. ટીકાકારાપિ તં પયોજનં તત્થ તત્થ બહુધા પપઞ્ચેન્તિ. સઙ્ગહકારા પન અન્તરાયનીવારણમેવ વિસેસતો પચ્ચાસીસન્તિ. સઙ્ગહકારા તિચ બુદ્ધઘોસત્થેરાદયો અટ્ઠકથાચરિયા વુચ્ચન્તિ.

નિપ્પચ્ચકારસ્સેતસ્સ,

કતસ્સ રતનત્તયે;

આનુભાવેન સોસેત્વા,

અન્તરાયે અસેસતોતિ હિ વુત્તં.

૩. કથઞ્ચ રતનત્તયવન્દનાય અન્તરાયનીવારણં હોતીતિ. વુચ્ચતે-રતનત્તયવન્દના હિ નામ વન્દનાકિરિયાભિનિપ્ફાદકો સત્તક્ખત્તું સત્તક્ખત્તું અનેકકોટિસતસહસ્સવારે પવત્તમાનો મહન્તો પુઞ્ઞાભિસન્દો પુઞ્ઞપ્પવાહો. સો ચ અનુત્તરેસુ બુદ્ધાદીસુ પુઞ્ઞક્ખેત્તેસુ સંવડ્ઢિતત્તા થેરસ્સ ચ ઉળારચ્છન્દસદ્ધાબુદ્ધિગુણેહિ પરિભાવિતત્તા મહાજુતિકો મહપ્ફલો મહાનિસંસો ચ પુઞ્ઞાતિસયો હોતિ. સો સયં પયોગસમ્પત્તિભાવે ઠત્વા બહિદ્ધા વિપત્તિપચ્ચયે અપનેત્વા સમ્પત્તિપચ્ચયે ઉપનેત્વા અતિપણીતઉતુચિત્તાહાર સમુટ્ઠિતાનં સરીરટ્ઠકધાતૂનં ઉપબ્રૂહનં કત્વા પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય લદ્ધો કાસસ્સ જનકકમ્મસ્સ અનુબલં દેતિ. અલદ્ધોકાસસ્સ ચ પુઞ્ઞન્તરસ્સ ઓકાસલાભં કરોતિ. અથ લદ્ધાનુબલેન લદ્ધો કાસેન ચ તદુભયેન પુઞ્ઞેન નિબ્બત્તા રૂપારૂપસન્તતિયો થેરસન્તાને યમકમહાનદિયો વિય બલવબલવન્તિ યો હુત્વા પવત્તન્તિ. તદા તસ્મિં ઇટ્ઠફલઘનપરિપૂરિતે થેરસન્તાને અનિટ્ઠફલભૂતાનં રોગાદિ અન્તરાયાનં ઉપ્પત્તિયા ઓકાસો નામ નત્થીતિ ઇટ્ઠફલસન્તાનવિબાધકાનિ અનિટ્ઠફલસન્તાનજનકાનિ ચ અપુઞ્ઞકમ્માનિ દૂરતો અપનીતાનેવ હોન્તિ. ન હિ કમ્માનિનામ પુઞ્ઞાનિ અપુઞ્ઞાનિ ચ અત્તનો વિપાકુપ્પત્તિયા ઓકાસે અસતિ વિપચ્ચન્તીતિ. તતો તસ્મિં સન્તાને આયુવણ્ણા દયો ઇટ્ઠફલધમ્મા યાવ ગન્થનિટ્ઠાના યાવ આયુકપ્પપરિયો સાનાપિ વા વડ્ઢનપક્ખે ઠત્વા પવત્તન્તિ. યથાહ –

અભિ વાદનસીલિસ્સ, નિચ્ચં વુડ્ઢાપચાયિનો;

ચત્તારો ધમ્મા વડ્ઢન્તિ, આયુવણ્ણો સુખં બલન્તિ.

એવં તાય વન્દનાય અન્તરાયનીવારણં હોતીતિ. તસ્મા સઙ્ગહારબ્ભે રતનત્તયવન્દનાકરણં થેરસ્સ અત્તના આરબ્ભ માનસઙ્ગહસ્સ અનન્તરાયેન પરિસમાપનુત્થં. ન કેવલઞ્ચ થેરસ્સેવ, સોતૂનઞ્ચ સઙ્ગહં ગણ્હન્તાનં આદિમ્હિયેવ રતનત્તય વન્દના સિદ્ધિતો અનન્તરાયેન ગહણ કિચ્ચસમ્પજ્જનત્થન્તિ.

[૪] વિભાવનિયં પન

સત્તસુ જવનેસુ પથમજવન વસેનેવ વન્દના પયોજનં વિભાવિતં વિય દિસ્સતિ. ‘‘દિટ્ઠધમ્મવેદનીયભૂતા’’તિ હિ તત્થ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ઉપત્થમ્ભનકિચ્ચસ્સેવ ઇધ અધિપ્પેતત્તા. તસ્સ ચ સત્તસુપિ જવનેસુ ઉપલદ્ધત્તાતિ. યથા હિ આહારરૂપસ્સ દ્વીસુ કિચ્ચેસુ ઓજટ્ઠમકરૂપજનનકિચ્ચં પરિત્તકં અપ્પમત્તકં હોતિ. ચતુસ્સન્ત તિરૂપુપત્થમ્ભનકિચ્ચમેવ મહન્તં અધિમત્તં. તથાહિ પટ્ઠાનેપિ તદુપત્થમ્ભનકિચ્ચમેવ ગહેત્વા કબળીકારો આહારો ઇમસ્સ કાયસ્સ આહારપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વિભઙ્ગવારો વિભત્તો. એવમેવં ઇધપિ પથમજવનસ્સ અવુનાવ વિપાકજનનકિચ્ચં પરિત્તકં અપ્પમત્તકં હોતિ. અહેતુકવિપાકમત્તં જનેતીતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. કમ્મન્તરુપત્થમ્ભનકિચ્ચમેવ મહન્તં અધિમત્તં. તઞ્ચ સત્તસુપિ જવનેસુ ઉપલબ્ભતિ યેવાતિ. યસ્મા પન ગન્થાભિધેય્યે ગન્થપ્પકારે ગન્થપ્પયોજને ચ આદિતો વિવિતેસતિ સોતુ જનાનં ગન્થસ્સવને ઉસ્સાહો જાયતિ. તસ્મા તેસં ગન્થા ભિધેય્યાદીનં દસ્સનં ગન્થે ઉસ્સાહજનનત્થં. ગન્થાભિધાનદસ્સનં વોહારસુખત્થન્તિ. ઇદમેત્થ પિણ્ડત્થદસ્સનં.

૪. અયં પન પદત્થો. સમ્માચ બુજ્ઝિ સામઞ્ચ બુજ્ઝીતિ સમ્મા સમ્બુદ્ધો. એત્થ ચ સમ્માસદ્દો અવિપરીતત્થે નિપાતો. સો બુજ્ઝિતબ્બેસુ ઞેય્યધમ્મેસુ બુજ્ઝનક્રિયાય અસેસબ્યાવિભાવં દીપેતિ. તથાહિ પદેસઞાણે ઠિતા પચ્ચેકબુદ્ધાદયો અત્તનો વિસયે એવ અવિપરીતં બુજ્ઝન્તિ. અવિસયે પન અન્ધકારે પવિટ્ઠાવિય હોન્તીતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. વિસયો ચ તેસં અપ્પમત્તકોવ સબ્બઞ્ઞુવિસયં ઉપાદાય યથા હત્થ પુટે આકાસો અપ્પમત્તકોવ અજટાકાસં ઉપાદાયાતિ. તે હિ ફસ્સાદીસુ ધમ્મેસુ એકધમ્મમ્પિ સબ્બાકારતો બુજ્ઝિતું નસક્કોન્તીતિ. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં પન અવિસયો નામ નત્થિ, યત્થ તે વિપરીતં બુજ્ઝેય્યું. તે હિ અનમતગ્ગે સંસારે અનન્તાસુ ચ લોકધાતૂસુ તિયદ્ધગતે અદ્ધમુત્તકે ચ ધમ્મે હત્થમણિકે વિય સમસમે કત્વા બુજ્ઝન્તિ. સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાત માગચ્છન્તીતિ હિ વુત્તં. તત્થ ઞાણમુખેતિ સબ્બઞ્ઞુંમહાભવઙ્ગં સન્ધાયાહ. તત્થ હિ તે ધમ્મા બોધિમણ્ડે સબ્બં અભિધમ્મં સમ્મસનતો પટ્ઠાય નિચ્ચકાલં ઉપટ્ઠહન્તીતિ. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધા પન યત્તકે ધમ્મે વિચારેતું ઇચ્છન્તિ. તત્તકે ધમ્મે આવજ્જનાય વિસું કત્વા આવજ્જિત્વા વિચારેન્તીતિ. નનુ ધમ્મા મહન્તા ભવઙ્ગં પરિત્તકન્તિ ન ચોદેતબ્બમેતં. અરૂપધમ્માનઞ્હિ પરમુક્કંસપત્તાનં એસ આનુભાવોતિ. સંસદ્દો પન સામન્તિ એતસ્સ અત્થે ઉપસગ્ગો. સો ભગવતો પટિવેધધમ્મેસુ અનાચરિયકતં દીપેતિ. ન મે આચરિયો અત્થીતિ હિ વુત્તં. નનુ ભગવતો તતીયચતુત્થારુપ્પ સમાપત્તિયો આળારુદકમૂલિકાતિ. સચ્ચં. તા પન અનલઙ્કરિત્વા લદ્ધમત્તાવ હુત્વા છડ્ડિતત્તા પચ્છા બુજ્ઝનક્રિયાય પાદકમત્તાપિ નહોન્તિ. કુતો પટિવેધધમ્માતિ. તસ્મા તા ભગવતો બુદ્ધભાવે સાચરિયકતં ન સાધેન્તીતિ. અયમેત્થ પાળિ અનુગતો અત્થો. યથાહ –

તત્થ કતમો ચ પુગ્ગલો સમ્માસમ્બુદ્ધો. ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ. તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણાતિ. બલેસુ ચ વસિભાવં. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ.

તત્થાતિ નિમિત્તે ભુમ્મં. બલેસૂતિ દસબલ ઞાણેસુ. વસિભાવન્તિ ઇસ્સરભાવં. એત્થચ પુબ્બે. લ. સામન્તિએતેન સંસદ્દસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. તત્થાતિઆદિના [સમ્માસદ્દસ્સઅત્થન્તિ. સમ્માસમ્બુદ્ધપદં]

૫. ઇદાનિ થેરો અત્તનો વન્દનં સુટ્ઠુબલવં કરોન્તો અતુલન્તિ આહ. અનેકગુણપદવિસયા હિ વન્દના સુટ્ઠુતરં બલવતી હોતીતિ. નનુ એકગુણપદવિસયાપિ વન્દના અન્તરા યનીવારણેસમત્થા સિયાતિ કિં દુતીયેનાતિ. ન ન સમત્થા. વિઞ્ઞુજાતિકા પન સત્થુગુણત્થોમને મત્તકારિનો નામ ન હોન્તિ. થેરો ચ તેસં અઞ્ઞતરો. ત્વં પન અવિઞ્ઞુજાતિકો. તસ્મા મત્તં કરોન્તો ચોદેસીતિ. અપિચ. ન કેવલં અન્તરા યનીવારણમેવ વન્દનાય ઇચ્છિતબ્બં હોતિ. અથખો પઞ્ઞાપાટવાદિઅત્થોપિ ઇચ્છિતબ્બોયેવ. સોપિ હિ અનાયાસેન ગન્થ નિટ્ઠાનસ્સ ગન્થપારિસુદ્ધિયા ચ પચ્ચયો હોતીતિ. અનુસ્સતિટ્ઠાનેસુ હિ ચિત્તભાવના ચિત્તસમાધાનાવહા હોતિ. ચિત્ત સમાધાને ચ સતિ પઞ્ઞાતિક્ખાસૂરા હુત્વા પહતિ. સમાહિતો ભિક્ખવે યથાભૂતં પજાનાતીતિ હિ વુત્તં. તસ્મા તદત્થાયપિ અત્તનો વન્દના સુટ્ઠુ બલવતી કાતબ્બાયેવાતિ.

[૫] વિભાવનિયં પન

‘‘યથાવુત્તવચનત્થ યોગેપિ સમ્માસમ્બુદ્ધસદ્દસ્સ ભગવતિ સમઞ્ઞાવસેન પવત્તત્તા અતુલન્તિ ઇમિના વિસે સેતી’’તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

મહન્તઞ્હિ સત્થુગુણપદાનં મજ્ઝે એતં સમ્માસમ્બુદ્ધપદં, ચન્દો વિય તારકાનં મજ્ઝે. તસ્મા તં સભાવનિરુત્તિં જાનન્તાનંસન્તિકે ભાવત્થસુઞ્ઞં સત્થુસમઞ્ઞામત્તં ભવિતું નારહતિ. અઞ્ઞેસં પન પદસહસ્સં વુચ્ચમાનંપિ સત્થુ સમઞ્ઞામત્તમેવ સમ્પજ્જતીતિ. તુલયિતબ્બો અઞ્ઞેન સહ પમિતબ્બોતિ તુલો. ન તુલો અતુલો, નત્થિતુલો સદિસો એતસ્સાતિ વા અતુલો. ભગવા. ન હિ અત્થિ ભગવતો અત્તના સદિસો કોચિ લોકસ્મિન્તિ. યથાહ –

ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતિ;

સદેવકસ્મિં લોકસ્મિં, નત્થિ મે પટિપુગ્ગલોતિ.

અનચ્છરિયઞ્ચેતં, યં બુદ્ધભૂતસ્સ અતુલત્તં. સમ્પતિજાતસ્સપિ પનસ્સ અતુલતા પઞ્ઞાયતિ. તદા હિ મહાપુરિસો સમ્પતિજાતોવ સમાનો પુરત્થિમદિસાભિમુખો અટ્ઠાસિ. તસ્મિં દિસા ભાગે અનન્તાનિ ચક્કવાળાનિ એકઙ્ગણાનિ અહેસું. તેસુ ઠિતા દેવબ્રહ્માનો મહાપુરિસ ઇધ તુમ્હેહિ સદિસો નત્થિ. કુતો ઉત્તરિતરોતિ પરમાય પુજાય પૂજેસું. એવં સેસદિસાસુપિ. તદા મહાપુરિસો અત્તનો સબ્બલોકગ્ગભાવં ઞત્વા અગ્ગોહમસ્મિ લોકસ્સ, સેટ્ઠોહમસ્મિલોકસ્સ, જેટ્ઠોહમસ્મિલોકસ્સ અયમન્તિ માજાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવોતિ એવં અછમ્ભિવાચં નિચ્છારેસીતિ. ઇદંપિ અનચ્છરિયં, યં પચ્છિમભવં પત્તસ્સ અતુલત્તં. યદા પન સો સુમેધભૂતો દીપઙ્કરબુદ્ધસ્સ સન્તિકે નિયતબ્યાકરણં ગણ્હિ. તદાપિ થપેત્વા દીપઙ્કરસમ્માસમ્બુદ્ધં પારમિતાગુણેહિ તેન સદિસો કોચિ નત્થેવ. નત્થિભાવોચસ્સ તદા પવત્તે હિ દસસહસ્સિલોકધાતુકમ્પનાદીહિ અસાધારણપાટિહારિયેહિ દીપેતબ્બો. તાનિ હિ પચ્ચેકબોધિસત્તાનં સતસહસ્સંપિ પવત્તેતું ન સક્ખિસ્સતિયેવ. કુતો સાવકબોધિ સત્તાનન્તિ. તેનેવ હિ તદા પવત્તિપારમિપવિચયઞ્ઞાણં અત્તનો વિસયે સબ્બઞ્ઞુથઞ્ઞાણગતિકન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. સાવકબોધિસત્તાપિ હિ યતો પટ્ઠાય અત્તનો બોધિયા અનુરૂપે સમ્ભારધમ્મે સયમેવ જાનિતું સક્કોન્તિ. તતો પટ્ઠાય અનિવત્તિધમ્મા હુત્વા વત્તાનુસારિમહાપુથુજ્જનભાવં અતિક્કમિત્વા બોધિસત્તભૂમિં ઓક્કન્તા હોન્તિ. એકેન પરિયાયેન નિયતા સમ્બોધિપરાયના ચ નામ હોન્તિ. તદા એવ બુદ્ધાનં સમ્મુખિભાવે સતિ નિયતબ્યાકરણં લભન્તિ. સબ્બઞ્ઞુ બોધિસત્ત પચ્ચેકબોધિસત્તેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ.

[૬] વિભાવનિયં પન

સમિતત્થે ય્યકારસ્સ અકારસ્સ વા વસેન એતં સિદ્ધન્તિ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

ન હિ તુલસદ્દો ધાતુસિદ્ધો કમ્મસાધનો ચ ભવિતું ન યુત્તો. તુલયિતું અસક્કુણેય્યોતિ અતુલો. અપ્પમે ય્યોતિ હિ ટીકાયં વુત્તં. એતેન તુલસદ્દો કમ્મસાધનોતિ દિપેતિ. એવઞ્ચ સતિ કમ્મસાધનેનેવ તદત્થસિદ્ધિતો કિં તતો સમિતત્થે ય્યકારસ્સઅકારસ્સ વા ચિન્તાયાતિ. વત્તિચ્છાનુગતો સદ્દપ્પયોગોતિ કત્વા એતં વુત્તન્તિ ચે. ન. યથા સુતં યુત્તં વજ્જેત્વા અસ્સુતસ્સ પરિકપ્પનાય પયો જનાભાવતોતિ. [અતુલ પદં]

૬. ઇમેહિ પન દ્વીહિ પદેહિ સત્થુ તિસ્સો સમ્પદા વિભા વિતા હોન્તિ. હેતુસમ્પદા ફલસમ્પદા સત્તુપકારસમ્પદાચાતિ. તત્થ સત્થુ મહાકરુણા સમઙ્ગિતા બોધિસમ્ભારસમ્ભરણઞ્ચ હેતુસમ્પદાનામ. બોધિમણ્ડે પવત્તિતા ચતુવીસતિ કોટિસભસહસ્સસઙ્ખા મહાવજિરઞ્ઞાણસઙ્ખાતા સબ્બઞ્ઞુમહા વિપસ્સનાપિ એત્થેવ સઙ્ગહિતા. સા હિ મહાબોધિયા પદટ્ઠાન ભૂતાતિ. પહાન સમ્પદાયમેવ વા સા સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. ફલસમ્પદા ચતુબ્બિધા પહાનસમ્પદા ઞાણસમ્પદા આનુભાવસમ્પદા રૂપકાયસમ્પદા ચાતિ. તત્થ સહ વાસનાય કિલેસપ્પહાનં પહાનસમ્પદા નામ. પહાનસ્સ સબ્બપારિપૂરિતાતિ અત્થો. અત્થતો પન અરિયમગ્ગો, અગ્ગમગ્ગઞ્ઞાણમેવ વા. સબ્બઞ્ઞુત ઞ્ઞાણ દસબલઞ્ઞાણાદીનિ ઞાણસમ્પદા.

[૭] વિભાવનિયં પન

એતાસુ દ્વીસુ સમ્પદાસુ ઞાણસમ્પદા પથમં વુત્તા, તતો પહાનસમ્પદા. પહાનસમ્પદાયેવ પન પથમં વત્તબ્બા. સા હિ ઞાણસમ્પદાયપુબ્બઙ્ગમભૂતા પચ્ચયભૂતા ચ. મહાટીકાયઞ્ચ સાયેવ પથમં વુત્તાતિ.

[૮] યઞ્ચ વિભાવનિયં

‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં અગ્ગમગ્ગઞ્ઞાણ’’ન્તિ ઞાણસમ્પદાયં વુત્તં. તંપિ ન યુજ્જતિ.

અગ્ગમગ્ગઞ્ઞાણઞ્હિ પહાનસમ્પદા એવ ભવિતું અરહતિ. ન હિ મગ્ગઞ્ઞાણતો અઞ્ઞા પહાનસમ્પદાનામ અત્થીતિ. યઞ્ચ કોચિ વદેય્ય મગ્ગઞ્ઞાણં ઞાણઞ્ચ હોતિ પહાનઞ્ચ. તસ્મા ઉભયત્થ વત્તું યુત્તન્તિ. તંપિ ન યુજ્જતિ. એવઞ્હિ સતિ સમ્પદાસઙ્કરો હોતીતિ.

[૯] તથા વિભાવનિયં

ઞાણસમ્પદાયં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સબ્બપથમં વત્તબ્બંપિ ન વુત્તં. તંપિ ન સુન્દરં.

નનુ ‘‘તમ્મૂલકાનિ ચ દસબલાદિ ઞ્ઞાણાની’’તિ એત્થ આદિસદ્દેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણંપિ ગહિતન્તિ ચે. તંપિ ન યુજ્જતિ.

ન હિ અપ્પધાનં સરૂપતો નિદ્દિસિત્વા પધાનં પાકટં આદિસદ્દેન ગહિતન્તિ ઞાયાગતં હોતીતિ. અચિન્તેય્યાનુભાવેહિ સીલા દિગુણેહિ ઇદ્ધિ ધમ્મેહિ ચ સમ્પદા આનુભાવસમ્પદા. લક્ખણા નુબ્યઞ્જનપ્પટિમણ્ડિતસ્સ રૂપકાયસ્સ સમ્પત્તિ રૂપકાયસમ્પદા. સત્તુપકારોદુવિધો આસયસમ્પદા, પયોગસમ્પદા ચ. અજ્ઝાસયસ્સ ઉળારતા કાયવચીપયોગસ્સ ચ પરિસુદ્ધતાતિ અત્થો. તત્થ દેવદત્તાદીસુ વિરોધિસત્તેસુપિ નિચ્ચં હિતજ્ઝાસયતા આસય સમ્પદા. લોકે અભિઞ્ઞાતાનં રાજૂનં રાજમહામત્તાનં સેટ્ઠિ ગહપતીનં દેવરાજૂનમ્પિ ધમ્મં દેસેન્તસ્સ લાભસક્કારાદિ નિરપેક્ખતાવસેન દેસનાપયોગસુદ્ધિ પયોગસમ્પદા. તત્થ દ્વે પહાનઞાણસમ્પદા સમ્માસમ્બુદ્ધપદેન વિભાવિતા. દ્વીહિ આનુ ભાવરૂપકાયસમ્પદાહિ સહ દ્વે સત્તુપકારસમ્પદા અતુલપદેન. હેતુસમ્પદા પન દ્વીહિપિ પદેહિ સામત્થિયતો વિભાવિતા. ન હિ તાદિસિયા હેતુસમ્પદાય વિના ઇતરાસં પવત્તિ અત્થીતિ. [સમ્પદા]

૭. પુનપિ થેરો અત્તનો વન્દનં બલવતરં કરોન્તો સસદ્ધમ્મગણુત્તમન્તિ આહ. એતેન ધમ્મસઙ્ઘાનંપિ વન્દના કતા હોતિ. દૂરતોહં નમસ્સિસ્સં, સસઙ્ઘં લોકનાયકન્તિ હિ વુત્તે સઙ્ઘસ્સપિ નમનક્રિયાપત્તિ સહસદ્દેન વિઞ્ઞાયતિ. એવ મિદં દટ્ઠબ્બં. તત્થ નમસ્સિસ્સન્તિ નમસ્સિં.

[૧૦] યમ્પન વિભાવનિયં

‘‘ગુણીભૂતાનંપિ હિ ધમ્મસઙ્ઘાનં અભિવાદેતબ્બ ભાવો સહયોગેન વિઞ્ઞાયતી’’તિ વુત્તં. તત્થ અભિવાદેતબ્બ ભાવોતિ નવત્તબ્બં. અભિવાદિતભાવોતિ પન અભિવાદનન્તિ વા વત્તબ્બં. એવઞ્હિ સતિ ઇધ અધિપ્પેતસ્સ ક્રિયા સમવાયસ્સ સિદ્ધત્તા ધમ્મસઙ્ઘાનંપિ થેરસ્સ વન્દના ક્રિયાપત્તિ સિદ્ધા હોતીતિ. ઇતરથા તબ્બપચ્ચયસ્સ અરહત્થદીપનતો અભિવાદના રહતા સઙ્ખાત ગુણસમવાયો વુત્તો સિયા. સોચ ઇધ નાધિપ્પેતો. અત્તનો નિદસ્સનેન ચ સહ ન સમેતિ સપુત્તદારો આગતોતિ.

અપિચ થેરો ઇમં ગન્થં રચયિસ્સામીતિ પુબ્બભાગેયેવ તીણિ રતનાનિ વન્દિ, અથ તં અત્તનો વન્દનં ગન્થપ્પટિઞ્ઞાય સહ ઘટેત્વા દસ્સેન્તો ઇમં ગાથં રચયીતિપિ ન ન સક્કા વત્તુન્તિ. તથાહિ અભિવાદિયાતિ વુત્તં. ન અભિવાદિયામીતિ. એસનયો અઞ્ઞત્થપિ. તત્થ સદ્ધમ્મેન ચ ગણુત્તમેન ચ અત્તના નિમ્મિતેન સકલલોકસ્સ સરણભૂતેન સહ વત્તતીતિ સસદ્ધમ્મ ગણુત્તમો. સમ્માસમ્બુદ્ધો. ન હિ પરનિમ્મિતેન સદ્ધમ્મેન ગણુત્તમેન ચ સહિતા સાવકા સસદ્ધમ્માતિ ચ સગણુત્તમાતિ ચ વુચ્ચન્તિ. ન ચ અત્તનોએવ સરણભૂતેન સદ્ધમ્મેન સબ્રહ્મચારિગણુત્તમેન ચ સહિતા પચ્ચેકબુદ્ધા તથા થોમનં અરહન્તીતિ, તસ્મા ઇદંપિ સત્થુ અસાધારણગુણપદમેવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

તત્થ ધારેતીતિ ધમ્મો. કે ધારેતિ, અત્તાનં ધારેન્તે. ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિન્તિ હિ વુત્તં. કથઞ્ચ ધારેતિ, ચતૂસુ અપાયેસુ વટ્ટદુક્ખેસુચ અપતમાને કરોન્તો. કિઞ્ચ ધારણંનામ, યેસં વસેન સત્તા અપાયેસુવા વટ્ટદુક્ખેસુવા પતન્તિ, તેસં કિલેસાનં એકદેસેનવા સબ્બસોવા સમુચ્છિન્દનં. ઇમસ્મિં અત્થે ચત્તારો અરિયમગ્ગા નિબ્બાનઞ્ચ નિપ્પરિયાયતો ધમ્મોનામ. અરિયમગ્ગા હિ કિલેસે સમુચ્છિન્દન્તા નિબ્બાનેન સહેવ હુત્વા સમુચ્છિન્દન્તિ. ન વિનાતિ, તસ્મા તેયેવ પઞ્ચ એકન્તતો ધમ્મોનામાતિ. પરિયત્તિધમ્મો પન ધારણુપાયોયેવ હોતિ. ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિચ ધારણફલાનિયેવ હોન્તિ, કિલેસાનં પટિપ્પસ્સમ્ભનવસેન પવત્તત્તા ધારણાનુકૂલપ્પવત્તાનિ ચ. તસ્મા એતે પઞ્ચ પરિયાયધમ્માયેવાતિ. અથવા, ધારીયતીતિ ધમ્મો. ધારણારહોતિ વુત્તં હોતિ. યો હિ ધારેન્તં એકન્તેન દુક્ખતો મોચેતિ. અગ્ગસુખેચ પતિટ્ઠાપેતિ. સોયેવ ધારણારહત્તા ઇધ ધમ્મોનામાતિ. કોપન સોતિ, યથા પુત્તધમ્માયેવ. તેહિ કેચિ ભાવના વસેન કેચિ સચ્છિકિરિયવસેન કેચિ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારવસેન કેચિ ઉગ્ગહ ધારણવસેન ધારીયન્તિ. તે ચ એવં ધારીયમાના ધારેન્તં યથારહં અપાયદુક્ખતો વટ્ટદુક્ખતોચ મોચેન્તિ, અગ્ગેચ ફલસુખેવા નિબ્બાનસુખેવા પતિટ્ઠાપેન્તીતિ. ધારેન્તિવા સપ્પુરિસાજના અપાયેસુ વટ્ટદુક્ખેસુચ અત્તાનં અપત માનં વહન્તિ એતેનાતિ ધમ્મો. ધરન્તિવા એત્થ ધમ્મદીપા ધમ્મપ્પટિસરણા જના લદ્ધપ્પતિટ્ઠા હોન્તીતિ ધમ્મોતિપિ યુજ્જતિયેવ. કસ્મા પનેત્થ ધમ્મો દસવિધોવ વુત્તો. નનુ પટિપત્તિધમ્મેન સહ એકાદસવિધોવ વત્તબ્બોતિ. સચ્ચં. સોપન પટિપત્તિધમ્મો મગ્ગસ્સ પુબ્બભાગપ્પટિપદાએવ હોતીતિ પુબ્બચેતના વિય દાને મગ્ગે એવ સો સઙ્ગહિતો. તસ્મા ધમ્મો દસવિધોવ સબ્બત્થ વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

અપિચ, યદગ્ગેન પરિયત્તિધમ્મો ઇધ ધમ્મસ્મિં સઙ્ગહિતો. તદગ્ગેન પરિયત્તિધારકોપિ સઙ્ઘે વન્દનેય્યે સઙ્ગહિતોતિ યુત્તો. યદગ્ગેનચ પુથુજ્જનકલ્યાણકો સઙ્ઘે સેક્ખેસુ સઙ્ગહિતો. તદગ્ગેન તસ્સ કલ્યાણહેતુભૂતો પટિપત્તિ ધમ્મોપિ ધમ્મે વન્દનેય્યે સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો. સો હિ પુથુજ્જનભૂતોપિ યેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતત્તા સેખે સોતાપત્તિ ફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્ને સઙ્ગહિતો. તે પન ધમ્મા સેક્ખે સોતાપત્તિમગ્ગે અસઙ્ગહિતાતિ નસક્કા વત્તુન્તિ. એત્તાવતા યે વદન્તિ સઙ્ઘં સરણં ગચ્છામીતિ, એત્થ પુથુજ્જન કલ્યાણકો સઙ્ઘે અસઙ્ગહિતો. ન હિ તંસરણં ગચ્છન્તસ્સ સરણગમનં સમ્પજ્જતીતિ. તેસં તં પટિક્ખિત્તં હોતિ. એવં પન વત્તબ્બો, યો વો આનન્દ મયા ધમ્મોચ વિનયોચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો, સો વો મમચ્ચયેન સત્થાતિ એવં સત્થુઠાને થપેત્વા ભગવતા સંવણ્ણિતો પરિયત્તિધમ્મો ધમ્મસરણે સઙ્ગહિતોતિ યુત્તો, તં ધારેન્તોપન કલ્યાણપ્પટિપત્તિયં ઠિતોપિ અત્થિ. અટ્ઠિતોપિ અત્થિ. યો અટ્ઠિતો, સો અત્તનોપિ સરણં નહોતિ. કુતો પરસ્સ. સત્થારા ચ અનેકેસુ સુત્તસહસ્સેસુ સો ગરહિતો. તસ્મા સો સઙ્ઘસરણે અસઙ્ગહિતો. ઇતરોવ સઙ્ગહિતોતિ યુત્તોતિ.

સન્તાનં ધમ્મોતિ સદ્ધમ્મો. સમિતકિલેસાનં તતોયેવ પસત્થાનં પૂજિતાનં સપ્પુરિસાનં પણ્ડિતાનઞ્ચ ધમ્મોતિ અત્થો. યોચ સન્તાનં ધમ્મો, સોપિ એકન્તેન સન્તોયેવ હોતીતિ સન્તો ધમ્મોતિપિ સદ્ધમ્મો. પસત્થો પૂજિતો ધમ્મોતિ અત્થો. સચ્ચો વા. અયઞ્હિ અઞ્ઞતિત્થિયધમ્મો વિય ધારેન્તં નવિસંવાદેતિ. સો હિ અયં મે હિતોતિ ધારેન્તસ્સ અહિતોયેવ સમ્પજ્જતિ. અયં પન તથાધારેન્તસ્સ હિતોયેવ સમ્પજ્જતીતિ. [સદ્ધમ્મપદં]. ગણુત્તમપદે લોકે સમાન દિટ્ઠિસીલાનં સહધમ્મિકાનં સમૂહો ગણોતિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન ઉત્તમેહિ સીલાદિગુણેહિ યુત્તો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો ઉત્તમોચ સો ગણોચાતિ અત્થેન ઉત્તમગણોનામ. સોયેવ ઇધ ગણુત્તમોતિ વુચ્ચતિ યથા મુનિસેટ્ઠો મુનિવરોતિ.

[૧૧] વિભાવનિયં પન

‘‘ગણાનં ગણેસુવા દેવમનુસ્સાદિસમૂહેસુ ઉત્તમો ગણુત્તમો’’તિ ચ વુત્તં. તં ન સુન્દરં.

એતસ્મિઞ્હિ અત્થે સતિ ઉત્તમસદ્દો પધાનભૂતો હોતિ. સોચ ગુણમ્હિયેવ પવત્તતીતિ તેન ઇધ અરિયસઙ્ઘો વુત્તોતિ નસિજ્ઝતીતિ. એત્થચ ગણોતિ સઙ્ઘોયેવ વુચ્ચતિ. સોચ સઙ્ઘો દુવિધો સમ્મુતિસઙ્ઘો, દક્ખિણેય્યસઙ્ઘોતિ. તત્થ સમગ્ગેન સઙ્ઘેન કતં ઉપસમ્પદાકમ્મં સમ્મુતિનામ. તાય સમ્મુતિયા ઉપસમ્પન્નભૂમિં પત્વા ઠિતો ભિક્ખુસઙ્ઘો સમ્મુતિસઙ્ઘોનામ. સો વિનયકમ્મેસુ પસિદ્ધો. દક્ખિણેય્યસઙ્ઘો નામ અટ્ઠ અરિયપુગ્ગલસમૂહો. સોપન કિઞ્ચાપિ સમ્મુતિસઙ્ઘેપિ અન્તોગધોયેવ હોતિ. તથાપિ સરણગમન વન્દના માન પૂજાસક્કારાનુસ્સતિટ્ઠાનેસુ અનુત્તર પુઞ્ઞક્ખેત્ત વિસે સપરિગ્ગહત્થં ભગવતા તથા તથા સંવણ્ણેત્વા સો વિસું વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. પુથુજ્જનસઙ્ઘોહિ પુઞ્ઞક્ખેત્તં સમાનોપિ અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં નહોતિ. કસ્મા. સાલિક્ખેત્તે તિણાનં વિય ખેત્તદુટ્ઠાનં સક્કાયદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છાનુસયાનં સબ્ભાવાતિ. પુઞ્ઞક્ખેત્તભાવો પનસ્સ પુરિમે સદ્ધમ્મપદે વુત્તનયેન વેદિતબ્બોતિ. [સસદ્ધમ્મગણુત્તમપદં]

૮. અભિવાદિયાતિ વિસેસતો વન્દિત્વા. એત્થ ચ અયં લોકે સીલાદિગુણયુત્તો સેટ્ઠો વન્દનેય્યોતિ એવં સેટ્ઠ ચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા વન્દન્તો વિસેસતો વન્દતીતિ વુચ્ચતિ. વન્દના પન તિવિધા કાયવન્દનાદિવસેન. યથાહ –

તિસ્સો ઇમા ભિક્ખવે વન્દના, કતમા તિસ્સો. કાયેન વન્દતિ, વાચાય વન્દતિ, મનસા વન્દતીતિ.

તત્થ સેટ્ઠચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા જાણુદ્વય કપ્પરદ્વય નલાટ સઙ્ખાતાનિ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ભૂમિયં પતિટ્ઠાપેત્વા વન્દનેય્યાનં અભિમુખં નિપ્પજ્જન્તો કાયેન વન્દતિનામ. યં સન્ધાય પઞ્ચપ્પતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વાતિ તત્થ તત્થ વુત્તં. યાયચ અવન્દિયટ્ઠાનેસુ વન્દન્તસ્સ આપત્તિ હોતીતિ. ગુણપદાનિ વાચાય પવત્તેન્તો વાચાય વન્દતિનામ. નમો બુદ્ધસ્સ, નમત્થુ બુદ્ધસ્સ, નમો વિમુત્તિયા, નમો વિમુત્તાનં, વિપસ્સિસ્સ નમત્થૂતિ એવમાદીસુપિ વાચા વન્દનાયેવ. ગુણપદાનિ અનુગન્ત્વા ગુણે અનુસ્સરન્તો મનસા વન્દતિનામાતિ.

૯. ભાસિસ્સન્તિ કથેસ્સામિ. કામઞ્ચ થેરો ઇમં સઙ્ગહં રચયન્તો પોત્થકારુળ્હં કત્વાવ રચયિસ્સતિ. ગન્થકમ્મં નામ વાચાકમ્મેસુ પસિદ્ધન્તિ કત્વા ભાસિસ્સન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૧૦. અભિધમ્મત્થસઙ્ગહન્તિ પદે અભિધમ્મે વુત્તા અત્થા અભિધમ્મત્થા. તે સઙ્ગય્હન્તિ એત્થ એતેનાતિવા અભિધમ્મત્થસઙ્ગહો. સઙ્ગય્હન્તિતિચ થેરેન સંખિપિત્વા ગય્હન્તિ કથીયન્તીતિ અત્થો. અભિધમ્મેતિ ચેત્થ અભિઅતિરેકો અભિવિસે સોચ ધમ્મો અભિધમ્મો. ધમ્મોતિ ચ વિનયપાળિતો અઞ્ઞંપાળિ દ્વયં વુચ્ચતિ. યો વો આનન્દ મયા ધમ્મોચ વિનયોચ દેસિતો પઞ્ઞત્તોતિ હિ વુત્તં. તઞ્ચ પાળિદ્વયં આણાવિધાનસઙ્ખાતં વિનયન કિચ્ચં વજ્જેત્વા કુસલાદિકે યથાપવત્તે પરમત્થધમ્મે એવ દીપેતીતિ. એવં દીપેન્તેસુચ તેસુ દ્વીસુ ધમ્મેસુ યો ઇતરતો અતિરેકોચ હોતિ વિસેસોચ. અયમેવ અભિધમ્મો નામ. ઇતરોપન ધમ્મોયેવ. એવઞ્ચ કત્વા ધમ્મો અભિધમ્મો વિનયો અભિવિનયોતિ ઇદં ચતુક્કં વેદિતબ્બં. તત્થ ધમ્મોનામ સુત્તન્તપિટકં. અભિધમ્મોનામ યત્તપકરણાનિ. વિનયોનામ ઉભતો વિભઙ્ગો, અભિવિનયોનામ ખન્ધકપરિવારાતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. અતિરેકવિસેસતા ચેત્થ કુસલાદિ વસેન ખન્ધાદિવસેન સઙ્ગહાદિવસેન તથા તથા દેસેતબ્બપ્પકારાનં અનવસેસવિભત્તિવસેનવા સુદ્ધધમ્માધિટ્ઠાન દેસનાપવત્તિવસેનવા વેદિતબ્બા. યતો સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધા ઇમં અભિધમ્મદેસનં દેવેસુએવ દેસેન્તિ. ન હિ મનુસ્સા એવરૂપં તયો માસે નિરન્તરં પવત્તનયોગ્યં કથામગ્ગં એકેન ઇરિયાપથેન આદિતો પટ્ઠાય પરિયોસાનં પાપેત્વા પટિગ્ગહેતું સક્કોન્તિ, નચ એવ રૂપો એકમાતિકાનુબન્ધો કથામગ્ગો નાનાખણેસુ નાનાજનાનં દેસેતું સક્કુણેય્યો હોતીતિ. કેચિપન વિનયપાળિતોપિ અભિરેકવિસેસતં તસ્સ વણ્ણેન્તિ. તં અટ્ઠસાલિનિયા ન સમેતિ. તત્થ હિ ધમ્મનામિકાનં દ્વિન્નં પાળીનં મજ્ઝેએવ અયં અતિરેકવિસેસતા વિચારિતા. નચ યુજ્જતિ વિનયેન સહ તથા વિચારેતું અસમાનકિચ્ચવિસયત્તા. વિનયો હિ કાયવાચાનં વિનયનકિચ્ચો, અજ્ઝાચારવિસયોચ. ધમ્મો પન ધમ્મવિભાગકિચ્ચો ધમ્મપ્પવત્તિ વિસયોચાતિ. કેચિપન વદન્તિ એવં સન્તેપિ વિનયો એવ સબ્બજેટ્ઠકો સિયા. વિનયં વિવણ્ણેન્તસ્સ હિ પાચિત્તિયાપત્તિ હોતિ. ધમ્મં વિવણ્ણેન્તસ્સ દુક્કટાપત્તિમત્તાતિ, તં નયુજ્જતિ. વિનયો હિ આણાચક્કં. ધમ્મોચ ધમ્મચક્કં. તત્થ વિનયં વિવણ્ણેન્તો સત્થુ આણાચક્કે પહારં દેતિ. સત્થરિ અગારવો મહન્તો હોતિ. યસ્સચ સત્થરિ અગારવો, તસ્સ ધમ્મસઙ્ઘેસુ તીસુ સિક્ખાસુચ અગારવો સિદ્ધો હોતિ. તસ્મા વિનય વિવણ્ણને આપત્તિ મહન્તી હોતિ. ન સબ્બજેટ્ઠકત્તાતિ. અપિચ, વિનયોનામ સાસનસ્સ મૂલં. વિનયે અટ્ઠિતે સાસનં નતિટ્ઠતિ. તસ્મા સાસનસ્સ ચિરટ્ઠિતત્થંપિ વિનયવિવણ્ણને મહતી આપત્તિ પઞ્ઞત્તાતિ.

ઇતિ પરમત્થદીપનિયા નામ અભિધમ્મત્થ સઙ્ગહસ્સ

ચતુત્થવણ્ણનાય પથમગાથાય

પરમત્થદીપના નિટ્ઠિતા.