૭. કિબ્બિધાનકણ્ડ

તેકાલિક

કિચ્ચપ્પચ્ચયન્તનય

અથ ધાતૂહિયેવ ભાવકમ્મકત્તુકરણાદિસાધનસહિતં કિબ્બિધાનમારભીયતે.

તત્થ કિચ્ચકિતકવસેન દુવિધા હિ પચ્ચયા, તેસુ કિચ્ચસઞ્ઞાય પઠમં વુત્તત્તા, કિચ્ચાનમપ્પકત્તા ચ કિચ્ચપ્પચ્ચયા તાવ વુચ્ચન્તે.

ભૂ સત્તાયં, ‘‘ભૂયતે, અભવિત્થ, ભવિસ્સતે વા દેવદત્તેના’’તિ વિગ્ગહે –

‘‘ધાતુયા કમ્માદિમ્હિ ણો’’તિ ઇતો ‘‘ધાતુયા’’તિ સબ્બત્થ પચ્ચયાદિવિધાને વત્તતે, ‘‘પરા, પચ્ચયા’’તિ ચ અધિકારો.

૫૪૫. ભાવકમ્મેસુ તબ્બાનીયા.

ભાવકમ્મઇચ્ચેતેસ્વત્થેસુ સબ્બધાતૂહિ તબ્બ અનીયઇચ્ચેતે પચ્ચયા પરા હોન્તિ. યોગવિભાગેન અઞ્ઞત્થાપિ.

તત્થ –

અકમ્મકેહિ ધાતૂહિ, ભાવે કિચ્ચા ભવન્તિ તે;

સકમ્મકેહિ કમ્મત્થે, અરહસક્કત્થદીપકા.

તે ચ –

૫૪૬. ણાદયો તેકાલિકા.

તિકાલે નિયુત્તા તેકાલિકા, યે ઇધ તતિયે ધાત્વાધિકારે વિહિતા અનિદ્દિટ્ઠકાલા ણાદયો પચ્ચયા, તે તેકાલિકા હોન્તીતિ પરિભાસતો કાલત્તયેપિ હોન્તિ.

સીહગતિયા ‘‘ક્વચી’’તિ વત્તતે.

૫૪૭. યથાગમમિકારો.

યથાગમં યથાપયોગં જિનવચનાનુપરોધેન ધાતૂહિ પરો ઇકારાગમો હોતિ ક્વચિ બ્યઞ્જનાદિકેસુ કિચ્ચકિતકપ્પચ્ચયેસુ, ‘‘અઞ્ઞેસુ ચા’’તિ વુદ્ધિ, ‘‘ઓ અવ સરે’’તિ અવાદેસો, ‘‘નયે પરં યુત્તે’’તિ પરં નેતબ્બં.

૫૪૮. તે કિચ્ચા.

યે ઇધ વુત્તા તબ્બાનીયણ્ય તેય્ય રિચ્ચપ્પચ્ચયા, તે કિચ્ચસઞ્ઞા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. તતો ‘‘અઞ્ઞે કિતિ’’તિ વચનતો કિચ્ચપ્પચ્ચયાનમકિતકત્તા નામબ્યપદેસે અસમ્પત્તે ‘‘તદ્ધિતસમાસકિતકા નામંવાતવેતુનાદીસુ ચા’’તિ એત્થ ચગ્ગહણેન નામબ્યપદેસો, તતો સ્યાદ્યુપ્પત્તિ. ભાવે ભાવસ્સેકત્તા એકવચનમેવ, ‘‘સિ’’ન્તિ અમાદેસો. ભવિતબ્બં ભવતા પઞ્ઞેન, ભવનીયં.

ઇધ બ્યઞ્જનાદિત્તાભાવા અનુવત્તિતક્વચિગ્ગહણેન ઇકારાગમાભાવો. ભાવે કિચ્ચપ્પચ્ચયન્તા નપુંસકા. કમ્મે તિલિઙ્ગા.

કમ્મનિ અભિપુબ્બો, અભિભૂયતે, અભિભૂયિત્થ, અભિભૂયિસ્સતેતિ અભિભવિતબ્બો કોધો પણ્ડિતેન, અભિભવિતબ્બા તણ્હા, અભિભવિતબ્બં દુક્ખં, એવં અભિભવનીયો, અભિભવનીયા, અભિભવનીયં, પુરિસ કઞ્ઞા ચિત્તસદ્દનયેન નેતબ્બં, એવં સબ્બત્થ.

એત્થ હિ –

તબ્બાદીહેવ કમ્મસ્સ, વુત્તત્તાવ પુનત્તના;

વત્તબ્બસ્સ અભાવા ન, દુતિયા પઠમા તતો.

આસ ઉપવેસને, આસીયિત્થ, આસીયતે, આસીયિસ્સતેતિ આસિતબ્બં તયા, આસનીયં. કમ્મે ઉપાસિતબ્બો ગરુ, ઉપાસનીયો.

સી સયે, અસીયિત્થ, સીયતે, સીયિસ્સતેતિ સયિતબ્બં ભવતા, સયનીયં, ‘‘એ અયા’’તિ અયાદેસો, અતિસયિતબ્બો પરો, અતિસયનીયો.

પદ ગતિમ્હિ, ઉપ્પજ્જિત્થ, ઉપ્પજ્જતે, ઉપ્પજ્જિસ્સતેતિ ઉપ્પજ્જિતબ્બં તેન, ઉપ્પજ્જનીયં, એત્થ ચ ‘‘કત્તરી’’તિ અધિકારં વિના ‘‘દિવાદિતો યો’’તિ વિનાધિકારયોગવિભાગેન યપ્પચ્ચયો, ‘‘તસ્સ ચવગ્ગયકાર’’ઇચ્ચાદિના ચવગ્ગો, ‘‘પરદ્વેભાવો ઠાને’’તિ દ્વિભાવો, પટિપજ્જિતબ્બો મગ્ગો, પટિપજ્જનીયો.

બુધ અવગમને, અબુજ્ઝિત્થ, બુજ્ઝતે, બુજ્ઝિસ્સતેતિ બુજ્ઝિતબ્બો ધમ્મો, બુજ્ઝનીયો.

સુ સવણે, અસૂયિત્થ, સૂયતે, સૂયિસ્સતેતિ સોતબ્બો ધમ્મો, ઇધ યથાગમગ્ગહણેન ઇકારાગમાભાવો, સુણિતબ્બો, ‘‘સ્વાદિતો ણુ ણા ઉણા ચા’’તિ વિનાધિકારયોગવિભાગેન ણાપચ્ચયો, સવણીયો.

કર કરણે, કરીયિત્થ, કરીયતિ, કરીયિસ્સતીતિ અત્થે તબ્બા’નીયા.

‘‘અન્તસ્સ, કરસ્સ, ચ, તત્ત’’ન્તિ ચ વત્તતે.

૫૪૯. તું તુ ન તબ્બેસુ વા.

કરઇચ્ચેતસ્સ ધાતુસ્સ અન્તભૂતસ્સ રકારસ્સ તકારત્તં હોતિ વા તું તુ ન તબ્બઇચ્ચેતેસુ પચ્ચયેસુ પરેસુ. કત્તબ્બો ભવતા ધમ્મો, કત્તબ્બા પૂજા, કત્તબ્બં કુસલં, તત્તાભાવે ‘‘કરોતિસ્સા’’તિ વત્તમાને ‘‘તવેતુનાદીસુ કા’’તિ એત્થ આદિસદ્દેન તબ્બેપિ કાદેસો, કાતબ્બં હિતં.

૫૫૦. રહાદિતો ણ.

રકાર હહારાદ્યન્તેહિ ધાતૂહિ પરસ્સ અનાનીયાદિનકારસ્સ ણકારો હોતિ. આદિસદ્દેન રમુ અપઞાતાદિતોપિ.

રહાદિતો પરસ્સેત્થ, નકારસ્સ અસમ્ભવા;

અનાનીયાદિનસ્સેવ, સામથ્યાયં ણકારતા.

કરણીયો ધમ્મો, કરણારહોતિ અત્થો, કરણીયા, કરણીયં.

ભર ભરણે, ભરીયતીતિ ભરિતબ્બો, ભરણીયો.

ગહ ઉપાદાને, અગય્હિત્થ, ગય્હતિ, ગય્હિસ્સતીતિ ગહેતબ્બો, ‘‘તેસુ વુદ્ધી’’તિઆદિના ઇકારસ્સેકારો, સઙ્ગણ્હિતબ્બો, ‘‘ગહાદિતો પ્પણ્હા’’તિ વિનાધિકારયોગવિભાગેન ણ્હાપચ્ચયો, હલોપસરલોપાદિ, સઙ્ગણ્હણીયો, ગહણીયો.

આદિગ્ગહણેન રમુ કીળાયં, રમીયિત્થ, રમીયતિ, રમીયિસ્સતીતિ રમિતબ્બો, રમણીયો વિહારો.

અપ પાપુણને, ઉણાપચ્ચયો, પાપીયતીતિ પાપુણિતબ્બો, ‘‘ગુપાદીનઞ્ચા’’તિ ધાત્વન્તસ્સ લોપો, દ્વિત્તઞ્ચ, પત્તબ્બો, પત્તેય્યો, પાપુણણીયો, પાપણીયો.

‘‘અન્તસ્સ, વા’’તિ ચ વત્તતે.

૫૫૧. ગમ ખન હનાદીનં તુંતબ્બાદીસુ ન.

ગમ ખન હનઇચ્ચેવમાદીનં મકાર નકારન્તાનં ધાતૂનમન્તસ્સ નકારો હોતિ વા તું તબ્બ તવે તુન ત્વાનત્વાઇચ્ચેવમાદીસુ તકારાદિપ્પચ્ચયેસુ પરેસુ. અગચ્છીયિત્થ, ગચ્છીયતિ, ગચ્છીયિસ્સતીતિ ગન્તબ્બો મગ્ગો, ગમિતબ્બં, ગમનીયં.

ખનુ અવદારણે, અખઞ્ઞિત્થ, ખઞ્ઞતિ, ખઞ્ઞિસ્સતીતિ ખન્તબ્બં આવાટં, ખનિતબ્બં, ‘‘ક્વચિ ધાતૂ’’તિઆદિના ખનન્તસ્સ ણત્તઞ્ચ, ખણિતબ્બં, ખણણીયં, ખનનીયં વા.

હન હિંસા ગતીસુ, અહઞ્ઞિત્થ, હઞ્ઞતે, હઞ્ઞિસ્સતેતિ હન્તબ્બં, હનિતબ્બં, હનનીયં.

મન ઞાણે, અમઞ્ઞિત્થ, મઞ્ઞતે, મઞ્ઞિસ્સતેતિ મન્તબ્બો, મનિતબ્બો, યપ્પચ્ચયે ચવગ્ગાદિ, મઞ્ઞિતબ્બં, મઞ્ઞનીયં.

પૂજ પૂજાયં, અપૂજીયિત્થ, પૂજીયતિ, પૂજીયિસ્સતીતિ અત્થે તબ્બાનીયા. ‘‘ચુરાદિતો ણે ણયા’’તિ અકત્તરિપિ ણેણયા, ઇકારાગમાનીયેસુ ‘‘સરલોપો’’તિઆદિના કારિતસરસ્સ લોપો, પૂજેતબ્બો, પૂજયિતબ્બો, પૂજનીયો ભગવા.

‘‘તબ્બાનીયા’’તિ યોગવિભાગેન કત્તુકરણેસુપિ, યા પાપુણને, નિય્યાતીતિ નિય્યાનીકો મગ્ગો. ગચ્છન્તીતિ ગમનીયા ભોગા. નહ સોચે, નહાયતિ એતેનાતિ નહાનીયં ચુણ્ણં.

‘‘ભાવકમ્મેસૂ’’તિ અધિકારો.

૫૫૨. ણ્યો ચ.

ભાવકમ્મેસુ સબ્બધાતૂહિ ણ્યપ્પચ્ચયો હોતિ, ચગ્ગહણેન ‘‘ઞાતેય્ય’’ન્તિઆદીસુ તેય્યપ્પચ્ચયો ચ.

૫૫૩. કારિતં વિય ણાનુબન્ધો.

અનુબન્ધો અપ્પયોગી, ણકારાનુબન્ધો પચ્ચયો કારિતં વિય દટ્ઠબ્બોતિ કારિતબ્યપદેસો, ‘‘કારિતાનં ણો લોપ’’ન્તિ ણલોપો, ‘‘અસંયોગન્તસ્સ વુદ્ધિ કારિતે’’તિ વુદ્ધિ, ઇકારાગમો, કત્તબ્બં કારિયં.

હર હરણે, અહરીયિત્થ, હરીયતિ, હરીયિસ્સતીતિ વા હરિતબ્બં હારિયં.

ભર ભરણે, ભરિતબ્બં ભારિયં.

લભ લાભે, લભિતબ્બં લબ્ભં, ‘‘યવતં તલન’’ઇચ્ચાદિસુત્તે કારગ્ગહણેન યવતો ભકારસ્સ ભકારો, દ્વિત્તં.

સાસ અનુસિટ્ઠિમ્હિ, સાસિતબ્બો સિસ્સો, ‘‘ક્વચિ ધાતૂ’’તિઆદિના આકારસ્સિકારો.

વચ વિયત્તિયં વાચાયં, ણ્યપ્પચ્ચયાદિમ્હિ કતે ‘‘અન્તાનં, ણાનુબન્ધે’’તિ ચ વત્તતે.

૫૫૪. કગા ચજાનં.

ચજઇચ્ચેતેસં ધાત્વન્તાનં કકાર ગકારાદેસા હોન્તિ ણકારાનુબન્ધે પચ્ચયે પરેતિ ચસ્સ કાદેસો. વચનીયં વાક્યં.

ભજ સેવાયં, ભજનીયં ભાગ્યં, જસ્સ ગાદેસો.

ચિ ચયે, અચીયિત્થ, ચીયતિ, ચીયિસ્સતીતિ ચેતબ્બં ચેય્યં, ઇકારસ્સેકારો વુદ્ધિ, યકારસ્સ દ્વિત્તં, વિનિપુબ્બો ‘‘દો ધસ્સ ચા’’તિ સુત્તે ચગ્ગહણેન ચકારસ્સ છકારો, વિનિચ્છેય્યં, વિનિચ્છિતબ્બં, વિનિચ્છનીયં. ‘‘કિયાદિતો ના’’તિ વિનાધિકારયોગવિભાગેન તબ્બાનીય તું તુના દીસુ ચ નાપચ્ચયો, વિનિચ્છિનિતબ્બં, વિનિચ્છિનનીયં.

ની પાપુણને, અનીયિત્થ, નીયતિ, નીયિસ્સતીતિ નેય્યો, નેય્યા, નેય્યં. નેતબ્બં.

ણ્યગ્ગહણં છટ્ઠીયન્તવસેનાનુવત્તતે, મણ્ડૂકગતિયા અન્તગ્ગહણઞ્ચ તતિયન્તવસેન.

૫૫૫. ભૂતોબ્બ.

ભૂ ઇચ્ચેતસ્મા પરસ્સ ણ્યપ્પચ્ચયસ્સ સહ ધાત્વન્તેન અબ્બાદેસો હોતિ. ભવિતબ્બો ભબ્બો, ભબ્બા, ભબ્બં.

‘‘ણ્યસ્સ, અન્તેના’’તિ ચ વત્તતે.

૫૫૬. વદ મદ ગમુ યુજ ગરહાકારાદીહિ જ્જમ્મગ્ગય્હેય્યાગારો વા.

વદ મદ ગમુ યુજ ગરહઇચ્ચેવમાદીહિ ધાતૂહિ, આકારન્તેહિ ચ પરસ્સ ણ્યપ્પચ્ચયસ્સ ધાત્વન્તેન સહ યથાક્કમં જ્જ મ્મ ગ્ગ ય્હ એ ય્યઇચ્ચેતે આદેસા હોન્તિ વા, ગરસ્સ ચ ગારાદેસો, ગરહસ્સ ગરસ્સેવાયં ગારો. વવત્થિતવિભાસત્થોયં વાસદ્દો.

વદ વિયત્તિયં વાચાયં, અવજ્જિત્થ, વજ્જતિ, વજ્જિસ્સતીતિ વા વજ્જં વદનીયં, રસ્સત્તં. વજ્જં દોસો.

મદ ઉમ્માદે, અમજ્જિત્થ, મજ્જતે, મજ્જિસ્સતિ એતેનાતિ મજ્જં મદનીયં. મદગ્ગહણેન કરણેપિ ણ્યપ્પચ્ચયો. ગમુ સપ્પ ગતિમ્હિ, ગન્તબ્બં ગમ્મં.

યુજ યોગે, અયુજ્જિત્થ, યુજ્જતે, યુજ્જિસ્સતીતિ યોગ્ગં, નિયોજ્જો વા.

ગરહ નિન્દાયં, અગરય્હિત્થ, ગરહીયતિ, ગરહીયિસ્સતીતિ અત્થે ણ્યપ્પચ્ચયો, તસ્સિમિના ધાત્વન્તેન સહ ય્હાદેસો, ગરસ્સ ગારાદેસો ચ, ગારય્હો, ગારય્હા, ગારય્હં, ગરહણીયં.

આદિસદ્દેન અઞ્ઞેપિ દમજહન્તા ગય્હન્તે. ગદ વિયત્તિયં વાચાયં, ગજ્જતે, ગદનીયં વા ગજ્જં. પદ ગતિમ્હિ, પજ્જનીયં પજ્જં ગાથા. ખાદ ભક્ખણે, ખજ્જતેતિ ખજ્જં ખાદનીયં. દમુ દમને, અદમ્મિત્થ, દમ્મતે, દમીયિસ્સતીતિ દમ્મો દમનીયો. ભુજ પાલનબ્યવહરણેસુ, અભુજ્જિત્થ, ભુજ્જતિ, ભુજ્જિસ્સતીતિ ભોગ્ગં, ભોજ્જં વા, કારગ્ગહણેન યસ્સ જકારો. ગહેતબ્બં ગય્હમિચ્ચાદિ.

આકારન્તતો પન દા દાને, અદીયિત્થ, દીયતિ, દીયિસ્સતીતિ અત્થે ણ્યપ્પચ્ચયો, તસ્સિમિના ધાત્વન્તેન આકારેન સહ એય્યાદેસો, દેય્યં, દાતબ્બં. અનીયે ‘‘સરલોપો’’તિઆદિના પુબ્બસરસ્સ લોપે સમ્પત્તે તત્થેવ તુગ્ગહણેન નિસેધેત્વા ‘‘સરા સરે લોપ’’ન્તિ આકારે લુત્તે પરસરસ્સ દીઘો, દાનીયં.

પા પાને, અપીયિત્થ, પીયતિ, પીયિસ્સતીતિ પેય્યં, પાતબ્બં, પાનીયં. હા ચાગે, અહીયિત્થ, હીયતિ, હીયિસ્સતીતિ હેય્યં, હાતબ્બં, હાનીયં. મા માને, અમીયિત્થ, મીયતિ, મીયિસ્સતીતિ મેય્યં, માતબ્બં, મિનિતબ્બં, મેતબ્બં વા. ઞા અવબોધને, અઞ્ઞાયિત્થ, ઞાયતિ, ઞાયિસ્સતીતિ ઞેય્યં, ઞાતબ્બં, ઞાતેય્યં. ‘‘ઞાસ્સ જા જં ના’’તિ જાદેસે ‘‘કિયાદિતો ના’’તિ વિનાધિકારયોગવિભાગેન નાપચ્ચયો, ઇકારાગમો ચ, જાનિતબ્બં, વિજાનનીયં. ખ્યાપકથને, સઙ્ખ્યાતબ્બં, સઙ્ખ્યેય્યં ઇચ્ચાદિ.

૫૫૭. કરમ્હા રિચ્ચ.

કરધાતુતો રિચ્ચપ્પચ્ચયો હોતિ ભાવકમ્મેસુ.

૫૫૮. રમ્હિ રન્તો રાદિ નો.

રકારાનુબન્ધે પચ્ચયે પરે સબ્બો ધાત્વન્તો રાદિ પચ્ચયરકારમરિયાદો નો હોતિ, લોપમાપજ્જતેતિ અત્થો. રન્તોતિ એત્થ રકારો સન્ધિજો, કત્તબ્બં કિચ્ચં. ‘‘રિચ્ચા’’તિ યોગવિભાગેન ભરાદિતોપિ રિચ્ચપ્પચ્ચયો, યથા, ભરીયતીતિ ભચ્ચો, સરલોપો. ઇ ગતિમ્હિ, પતિ એતબ્બો પટિચ્ચો.

૫૫૯. પેસાતિસગ્ગપત્તકાલેસુ કિચ્ચા.

પેસ અતિસગ્ગ પત્તકાલઇચ્ચેતેસ્વત્થેસુ કિચ્ચપ્પચ્ચયા હોન્તિ. પેસનં નામ ‘‘કત્તબ્બમિદં ભવતા’’તિ આણાપનં, અજ્ઝેસનઞ્ચ. અતિસગ્ગોનામ ‘‘કિમિદં મયા કત્તબ્બ’’ન્તિ પુટ્ઠસ્સ વા ‘‘પાણો ન હન્તબ્બો’’તિઆદિના પટિપત્તિદસ્સનમુખેન વા કત્તબ્બસ્સ અનુઞ્ઞા. પત્તકાલો નામ સમ્પત્તસમયો યો અત્તનો કિચ્ચકરણસમયમનુપપરિક્ખિત્વા ન કરોતિ, તસ્સ સમયારોચનં, ન તત્થ અજ્ઝેસનમત્થીતિ. તે ચ ‘‘ભાવકમ્મેસુ કિચ્ચત્તક્ખત્થા’’તિ વુત્તત્તા ભાવકમ્મેસ્વેવ ભવન્તિ.

પેસને તાવ – કરીયતુ ભવતા કમ્મન્તિ અત્થે ઇમિના તબ્બાનીયા, સેસં વુત્તનયમેવ, કત્તબ્બં કમ્મં ભવતા, કરણીયં કિચ્ચં ભવતા.

અતિસગ્ગે ભુજ્જતુ ભવતાતિ અત્થે તબ્બાદિ, ‘‘અઞ્ઞેસુ ચા’’તિ વુદ્ધિ.

‘‘તસ્સા’’તિ વત્તતે.

૫૬૦. ભુજાદીનમન્તો નો દ્વિ ચ.

ભુજઇચ્ચેવમાદીનં જકારાદિઅન્તાનં ધાતૂનમન્તો નો હોતિ, પરસ્સ કિચ્ચકિતકપ્પચ્ચયતકારસ્સ ચ દ્વેભાવો હોતિ. ભોત્તબ્બં ભોજનં ભવતા, ભોજનીયં ભોજ્જં ભવતા.

ઇકારાગમયુત્તતકારે પન – ‘‘નમકરાનમન્તાનં નિયુત્તતમ્હી’’તિ એત્થ ‘‘અન્તાનં નિયુત્તતમ્હી’’તિ યોગવિભાગેન ધાત્વન્તલોપાદિનિસેધો, ‘‘રુધાદિતો નિગ્ગહીતપુબ્બ’’ન્તિ વિનાધિકારયોગવિભાગેન, ‘‘નિગ્ગહીતઞ્ચા’’તિ વા નિગ્ગહીતાગમો, ભુઞ્જિતબ્બં તયા, યુઞ્જિતબ્બં.

સમયારોચને પન – ઇ અજ્ઝયને અધિપુબ્બો, અધીયતં ભવતાતિ અત્થે તબ્બાનીયાદિ, ઇકારાગમવુદ્ધિઅયાદેસઅજ્ઝાદેસા ચ, ણ્યપ્પચ્ચયે તુ વુદ્ધિ, યકારસ્સ દ્વિત્તઞ્ચ, અજ્ઝયિતબ્બં, અજ્ઝેય્યં ભવતા, અજ્ઝયનીયં ભવતા, અવસ્સં કત્તબ્બન્તિ વાક્યે પન ‘‘કિચ્ચા’’તિ અધિકિચ્ચ ‘‘અવસ્સકાધમિણેસુ ણી ચા’’તિ અવસ્સકાધમિણત્થે ચ તબ્બાદયો, કત્તબ્બં મે ભવતા ગેહં, કરણીયં, કારિયં. એવં દાતબ્બં મે ભવતા સતં, દાનીયં, દેય્યં.

ધર ધારણે, ચુરાદિત્તા ણેણયા, વુદ્ધિ, ઇકારાગમો ચ, ધારેતબ્બં, ધારયિતબ્બં ઇચ્ચાદિ.

‘‘નુદાદીહિ યુણ્વૂનમનાનનાકાનનકા સકારિતેહિ ચા’’તિ સકારિતેહિપિ યુણ્વૂનમાદેસવિધાનતોયેવ ધાતુપ્પચ્ચયન્તતોપિ કિચ્ચકિતકપ્પચ્ચયા ભવન્તીતિ દટ્ઠબ્બો. તેન તિતિક્ખાપીયતીતિ તિતિક્ખાપેતબ્બો. એવં તિકિચ્છાપેતબ્બો તિકિચ્છાપનીયો. અભાવીયિત્થ, ભાવીયતિ, ભાવીયિસ્સતીતિ ભાવેતબ્બો મગ્ગો. ભાવયિતબ્બો, ભાવનીયો, ભાવનીયં, ભાવનીયા, અકારીયિત્થ, કારીયતિ, કારીયિસ્સતીતિ કારેતબ્બં, કારયિતબ્બં, કારાપેતબ્બં, કારાપયિતબ્બં, કારાપનીયમિચ્ચાદિ ચ સિદ્ધં ભવતિ.

કત્તબ્બં કરણીયઞ્ચ, કારિયં કિચ્ચમિચ્ચપિ;

કારેતબ્બં તથા કારા-પેતબ્બં કિચ્ચસઙ્ગહો.

કિચ્ચપ્પચ્ચયન્તનયો.

તેકાલિક

કિતકપ્પચ્ચયન્તનય

ઇદાનિ કિતકપ્પચ્ચયા વુચ્ચન્તે.

કર કરણે, પુરે વિય ધાતુસઞ્ઞાદિ.

કુમ્ભઇચ્ચુપપદં, તતો દુતિયા.

‘‘કુમ્ભં કરોતિ, અકાસિ, કરિસ્સતી’’તિ વા વિગ્ગહે –

‘‘પરા, પચ્ચયા’’તિ ચ વત્તતે.

૫૬૧. ધાતુયા કમ્માદિમ્હિ ણો.

કમ્મસ્મિં આદિમ્હિ સતિ ધાતુયા પરો ણપ્પચ્ચયો હોતિ.

સો ચ –

૫૬૨. અઞ્ઞે કિત.

તતિયે ધાત્વાધિકારે વિહિતા કિચ્ચેહિ અઞ્ઞે પચ્ચયા કિતિચ્ચેવ સઞ્ઞા હોન્તીતિ કિતસઞ્ઞા કતા.

૫૬૩. કત્તરિ કિત.

કત્તરિ કારકે કિતપચ્ચયો હોતીતિ નિયમતો કત્તરિ ભવતિ, સો ચ ‘‘ણાદયો તેકાલિકા’’તિ વુત્તત્તા કાલત્તયે ચ હોતિ. પુરે વિય કારિતબ્યપદેસણલોપવુદ્ધિયો, પચ્ચયન્તસ્સાલિઙ્ગત્તા સ્યાદિમ્હિ અસમ્પત્તે ‘‘તદ્ધિતસમાસકિતકા નામંવાતવેતુનાદીસુ ચા’’તિ કિતકન્તત્તા નામંવ કતે સ્યાદ્યુપ્પત્તિ, તતો કુમ્ભં કરોતીતિ અત્થે ‘‘અમાદયો પરપદેભી’’તિ દુતિયાતપ્પુરિસસમાસો, ‘‘નામાન’’ન્તિઆદિના સમાસસઞ્ઞા, ‘‘તેસં વિભત્તિયો લોપા ચા’’તિ વિભત્તિલોપો, ‘‘પકતિ ચસ્સ સરન્તસ્સા’’તિ પકતિભાવો, પુન સમાસત્તા નામમિવ કતે સ્યાદ્યુપ્પત્તિ.

સો કુમ્ભકારો, તે કુમ્ભકારા ઇચ્ચાદિ. ઇત્થિયં કુમ્ભકારી, કુમ્ભકારિયો ઇચ્ચાદિ, તથા કમ્મં કરોતીતિ કમ્મકારો. એવં માલાકારો, કટ્ઠકારો, રથકારો, સુવણ્ણકારો, સુત્તકારો, વુત્તિકારો, ટીકાકારો.

ગહ ઉપાદાને, પત્તં અગણ્હિ, ગણ્હાતિ, ગણ્હિસ્સતીતિ વા પત્તગ્ગાહો. એવં રસ્મિગ્ગાહો, રજ્જુગ્ગાહો.

વે તન્તસન્તાને, તન્તં અવાયિ, વાયતિ, વાયિસ્સતીતિ વા તન્તવાયો, ‘‘તે આવાયા કારિતે’’તિ આયાદેસો, વાક્યે પનેત્થ ‘‘તે આવાયા’’તિ યોગવિભાગેન આયાદેસો. એવં તુન્નવાયો.

મા પરિમાણે, ધઞ્ઞં અમિનિ, મિનાતિ, મિનિસ્સતીતિ વા અત્થે ણપ્પચ્ચયે કતે –

‘‘ણમ્હી’’તિ વત્તતે.

૫૬૪. આકારન્તાનમાયો.

આકારન્તાનં ધાતૂનં અન્તસ્સ આયાદેસો હોતિ ણકારાનુબન્ધે પચ્ચયે પરે, સરલોપાદિ. ધઞ્ઞમાયો. એવં દાનં દદાતીતિ દાનદાયો.

કમુ કન્તિમ્હિ, ધમ્મં અકામયિ, કામયતિ, કામયિસ્સતીતિ વા ધમ્મકામો પુરિસો, ધમ્મકામા કઞ્ઞા, ધમ્મકામં ચિત્તં. એવં અત્થકામો, હિતકામો, સુખકામો, ધમ્મં પાલેતીતિ ધમ્મપાલો ઇચ્ચાદિ.

દમુ દમને, ‘‘અરિં અદમિ, દમેતિ, દમિસ્સતી’’તિ વિગ્ગહે ‘‘ધાતુયા’’તિ અધિકારો, ‘‘કમ્માદિમ્હી’’તિ ચ વત્તતે.

૫૬૫. સઞ્ઞાયમનુ.

કમ્મૂપપદે આદિમ્હિ સતિ સઞ્ઞાયં ગમ્યમાનાયં ધાતુયા અપ્પચ્ચયો હોતિ, ઉપપદન્તે નુકારાગમો ચ. એત્થ ચ ‘‘નુ નિગ્ગહીતં પદન્તે’’તિ સુત્તે ‘‘પદન્તે’’તિ વચનતો ઉપપદન્તેયેવ નુકારાગમો હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘તેસુ વુદ્ધી’’તિઆદિના ઉકારલોપો. અયં પન ન્વાગમો સમાસં કત્વા ઉપપદવિભત્તિલોપે કતેયેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં.

૫૬૬. નુ નિગ્ગહીતં પદન્તે.

ઉપપદભૂતનામપદન્તે વત્તમાનો નુકારાગમો નિગ્ગહીતમાપજ્જતે, નિગ્ગહીતસ્સ વગ્ગન્તત્તં, સેસં સમં, વુદ્ધાભાવોવ વિસેસો, અરિન્દમો રાજા.

તથા તર તરણે, વેસ્સં તરતીતિ વેસ્સન્તરો, તણ્હં કરોતિ હિંસતીતિ તણ્હઙ્કરો ભગવા. એવં મેધઙ્કરો, સરણઙ્કરો, દીપઙ્કરો.

‘‘આદિમ્હિ, અ’’ઇતિ ચ વત્તતે.

૫૬૭. પુરે દદા ચ ઇં.

પુરસદ્દે આદિમ્હિ સતિ ‘‘દદ દાને’’ઇચ્ચેતાય ધાતુયા અપ્પચ્ચયો હોતિ, પુરસદ્દે અકારસ્સ ઇઞ્ચ હોતિ. એત્થ ચ ‘‘તદનુપરોધેના’’તિ પરિભાસતો પુરસદ્દન્તસ્સેવ ઇં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. ણાદીનં તેકાલિકત્તેપિ ઉપપદત્થવિસેસેન અતીતેયેવાયમપ્પચ્ચયો હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. પુરે દાનં અદદીતિ પુરિન્દદો સક્કો. ઇધાપિ વિભત્તિલોપે કતેયેવ ઇંઆદેસો.

‘‘કમ્માદિમ્હિ, અ’’ઇતિ ચ વત્તતે.

૫૬૮. સબ્બતો ણ્વુ ત્વાવી વા.

સબ્બતો ધાતુતો કમ્માદિમ્હિ વા અકમ્માદિમ્હિ વા સતિ અ ણ્વુ તુ આવી ઇચ્ચેતે ચત્તારો પચ્ચયા હોન્તિ. વાગ્ગહણં ‘‘અકમ્માદિમ્હિ વા’’તિ વિકપ્પનત્થં.

અપ્પચ્ચયે તાવ – ધર ધારણે, ધમ્મં અધરિ, ધરતિ, ધરિસ્સતીતિ વા ધમ્મધરો. એવં વિનયધરો. તથા તં કરોતીતિ તક્કરો, દ્વિત્તં. એવં હિતકરો, દિવસકરો, દિનકરો, દિવાકરો, નિસાકરો, ધનું ગણ્હાતીતિ ધનુગ્ગહો. એવં કટગ્ગહો, સબ્બકામં દદાતીતિ સબ્બકામદદો, સબ્બદદો.

આતો પન – અન્નં અદાસિ, દદાતિ, દદિસ્સતીતિ અન્નદો. એવં ધનદો, સચ્ચં સન્દહતીતિ સચ્ચસન્ધો. પા પાને, મજ્જં પિવતીતિ મજ્જપો. તા પાલને, ગવં સદ્દં તાયતીતિ ગોત્તં. એવં કત્તરિ.

અકમ્માદિમ્હિ પન ‘‘યસ્મા દપેતી’’તિ સુત્તે ભયગ્ગહણેન સેસસાધનેપિ અપ્પચ્ચયો.

ની પાપુણને વિપુબ્બો, વિનેસિ, વિનેતિ, વિનેસ્સતિ એતેન, એત્થાતિ વા વિનયો, ‘‘અઞ્ઞેસુ ચા’’તિ વુદ્ધિ, અયાદેસો ચ, નયનં નયો. સિ સેવાયં નિપુબ્બો, નિસ્સીયિત્થ, નિસ્સીયતિ, નિસ્સીયિસ્સતીતિ વા નિસ્સયો. સિ સયે, અનુસયિ, અનુસેતિ, અનુસેસ્સતીતિ વા અનુસયો.

ઇ ગતિમ્હિ પતિપુબ્બો, પટિચ્ચ એકસ્મા ફલમેતીતિ પચ્ચયો, સમુદયો. ચિ ચયે, વિનિચ્છીયતે અનેન, વિનિચ્છયનં વા વિનિચ્છયો, ઉચ્ચયનં ઉચ્ચયો, સઞ્ચયો, ધમ્મં વિચિનાતીતિ ધમ્મવિચયો. ખી ખયે, ખયનં ખયો. જિ જયે, વિજયનં વિજયો, જયો. કી દબ્બવિનિમયે, વિક્કયનં વિક્કયો, કયો. લી સિલેસને, અલ્લીયતિ એત્થાતિ આલયો, લયો. એવં ઇવણ્ણન્તતો.

આસુણન્તીતિ અસ્સવા, અવાદેસો, પટિસ્સવનં પટિસ્સવો. સુ ગતિમ્હિ, આભવગ્ગા સવન્તીતિ આસવા. રુ સદ્દે, રવતીતિ રવો. ભવતીતિ ભવો. પભવતિ એતસ્માતિ પભવો. લૂ છેદને, લવનં લવો. એવં ઉવણ્ણન્તતો.

નિગ્ગણ્હાતિ, નિગ્ગહણં વા નિગ્ગહો, પગ્ગહો, સઙ્ગણ્હાતિ તેન, સઙ્ગહણં વા સઙ્ગહો. વર વરણે, સંવરણં સંવરો. દર આદરે, આદરણં આદરો. આગચ્છતિ, આગમનન્તિ વા આગમો, આગમીયન્તિ એત્થ, એતેન વા અત્થાતિ આગમો પરિયત્તિ. સપ્પતીતિ સપ્પો. દિબ્બતીતિ દેવો. કમુ પદવિક્ખેપે, પક્કમનં, પક્કમતીતિ વા પક્કમો. એવં વિક્કમો.

ચર ચરણે, વને ચરતીતિ વનચરો, કામો અવચરતિ એત્થાતિ કામાવચરો લોકો, કામાવચરા સઞ્ઞા, કામાવચરં ચિત્તં. ગાવો ચરન્તિ એત્થાતિ ગોચરો, છટ્ઠીતપ્પુરિસો.

પાદેન પિવતીતિ પાદપો. એવં કચ્છપો, તતિયાતપ્પુરિસો.

રુહ જનને, સિરસ્મિં રુહતીતિ સિરોરુહો, ગુહાયં સયતીતિ ગુહાસયં ચિત્તં. એવં કુચ્છિસયા વાતા. ઠા ગતિનિવત્તિમ્હિ, પબ્બતે અટ્ઠાસિ, તિટ્ઠતિ, ઠસ્સતીતિ વા પબ્બતટ્ઠો પુરિસો, પબ્બતટ્ઠા નદી, પબ્બતટ્ઠં ઓસધં. એવં થલટ્ઠં, જલટ્ઠં, સત્તમીતપ્પુરિસો.

૫૬૯. ગહસ્સુપધસ્સે વા.

ગહઇચ્ચેતસ્સ ધાતુસ્સ ઉપધસ્સ એત્તં હોતિ વા, ઉપધાતિ અન્તક્ખરતો પુબ્બક્ખરસ્સ પરસમઞ્ઞા, ગય્હતીતિ ગેહં, ગહં વા.

ણ્વુપ્પચ્ચયે રથં કરોતીતિ અત્થે ણ્વુપ્પચ્ચયો, સો ચ ‘‘અઞ્ઞે કિત’’તિ કિતસઞ્ઞત્તા ‘‘કત્તરિ કિત’’તિ કત્તરિયેવ ભવતિ, તતો કારિતબ્યપદેસ ણલોપવુદ્ધિયો.

૫૭૦. અનકા યુણ્વૂનં.

યુણ્વુઇચ્ચેતેસં પચ્ચયાનં અન અકઇચ્ચેતે આદેસા હોન્તીતિ અકાદેસો. સેસં કુમ્ભકારસદ્દસમં, રથકારકો. તથા અન્નં દદાતીતિ અન્નદાયકો, ‘‘આકારન્તાનમાયો’’તિ આયાદેસો, ‘‘ઇત્થિયમતો આપચ્ચયો’’તિ આપચ્ચયો, ‘‘તેસુ વુદ્ધી’’તિઆદિના અકારસ્સ ઇકારો, અન્નદાયિકા કઞ્ઞા, અન્નદાયકં કુલં. લોકં નેતીતિ લોકનાયકો, વિનેતિ સત્તેતિ વિનાયકો, ‘‘તે આવાયા કારિતે’’તિ આયાદેસો.

અકમ્મૂપપદે કરોતીતિ કારકો, કારિકા, કારકં. દદાતીતિ દાયકો, દાયિકા, દાયકં. નેતીતિ નાયકો, નાયિકા, નાયકં. ભગવતો ઓવાદાનુસાસનિં અસુણિ, સુણાતિ, સુણિસ્સતીતિ વા સાવકો, સાવિકા, આવાદેસો. લુનાતીતિ લાવકો. પુ પવને, પુનાતીતિ પાવકો, ભવતીતિ ભાવકો, ઉપાસતીતિ ઉપાસકો, ઉપાસિકા. ગણ્હાતીતિ ગાહકો.

પચતીતિ પાચકો. અયજિ, યજતિ, યજિસ્સતીતિ વા યાજકો. એત્થ હિ ‘‘કગા ચજાન’’ન્તિ ચજાનં કગત્તે સમ્પત્તે –

૫૭૧. ન કગત્તં ચજા ણ્વુમ્હિ.

ધાત્વન્તભૂતા ચકારજકારા કકાર ગકારત્તં નાપજ્જન્તે ણ્વુપ્પચ્ચયે પરેતિ પટિસિદ્ધત્તા ન ભવતિ.