નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

પદરૂપસિદ્ધિ

ગન્થારમ્ભ

[ક]

વિસુદ્ધસદ્ધમ્મસહસ્સદીધિતિં,

સુબુદ્ધસમ્બોધિયુગન્ધરોદિતં;

તિબુદ્ધખેત્તેકદિવાકરં જિનં,

સધમ્મસઙ્ઘં સિરસા’ભિવન્દિય.

[ખ]

કચ્ચાયનઞ્ચાચરિયં નમિત્વા,

નિસ્સાય કચ્ચાયનવણ્ણનાદિં;

બાલપ્પબોધત્થમુજું કરિસ્સં,

બ્યત્તં સુકણ્ડં પદરૂપસિદ્ધિં.

૧. સન્ધિકણ્ડ

તત્થ જિનસાસનાધિગમસ્સ અક્ખરકોસલ્લમૂલકત્તા તં સમ્પાદેતબ્બન્તિ દસ્સેતું અભિધેય્યપ્પયોજનવાક્યમિદમુચ્ચતે.

૧. અત્થો અક્ખરસઞ્ઞાતો.

યો કોચિ લોકિયલોકુત્તરાદિભેદો વચનત્થો, સો સબ્બો અક્ખરેહેવ સઞ્ઞાયતે. સિથિલધનિતાદિઅક્ખરવિપત્તિયઞ્હિ અત્થસ્સ દુન્નયતા હોતિ, તસ્મા અક્ખરકોસલ્લં બહૂપકારં બુદ્ધવચનેસુ, એત્થ પદાનિપિ અક્ખરસન્નિપાતરૂપત્તા અક્ખરેસ્વેવ સઙ્ગય્હન્તિ.

તસ્મા અક્ખરકોસલ્લં, સમ્પાદેય્ય હિતત્થિકો;

ઉપટ્ઠહં ગરું સમ્મા, ઉટ્ઠાનાદીહિ પઞ્ચહિ.

સઞ્ઞાવિધાન

તત્થાદો તાવ સદ્દલક્ખણે વોહારવિઞ્ઞાપનત્થં સઞ્ઞાવિધાનમારભીયતે.

૨. અક્ખરાપાદયો એકચત્તાલીસં.

અક્ખરા અપિ આદયો એકચત્તાલીસં, તે ચ ખો જિનવચનાનુરૂપા અકારાદયો નિગ્ગહીતન્તા એકચત્તાલીસમત્તા વણ્ણા પચ્ચેકં અક્ખરા નામ હોન્તિ. તં યથા – આ ઇ ઈ ઉ ઊ એ ઓ, ક ખ ગ ઘ ઙ, ચ છ જ ઝ ઞ, ટ ઠ ડ ઢ ણ, ત થ દ ધ ન, પ ફ બ ભ મ, ય ર લવ સ હ ળ અં-ઇતિ અક્ખરા.

નક્ખરન્તીતિ અક્ખરા, અ આદિ યેસં તે આદયો. અકારાદીનમનુક્કમો પનેસ ઠાનાદિક્કમસન્નિસ્સિતો, તથા હિ ઠાનકરણપ્પયતનેહિ વણ્ણા જાયન્તે, તત્થ છ ઠાનાનિ કણ્ઠતાલુમુદ્ધદન્તઓટ્ઠનાસિકાવસેન.

તત્થ – અવણ્ણ કવગ્ગ હકારા કણ્ઠજા.

ઇવણ્ણ ચવગ્ગ યકારા તાલુજા. ટવગ્ગ રકાર ળકારા મુદ્ધજા. તવગ્ગ લકાર સકારા દન્તજા. ઉવણ્ણ પવગ્ગા ઓટ્ઠજા. એકારો કણ્ઠતાલુજો. ઓકારો કણ્ઠોટ્ઠજો.

વકારો દન્તોટ્ઠજો.

નિગ્ગહીતં નાસિકટ્ઠાનજં.

ઙ ઞ ણ ન મા સકટ્ઠાનજા, નાસિકટ્ઠાનજા ચાતિ.

હકારં પઞ્ચમેહેવ, અન્તટ્ઠાહિ ચ સંયુતં;

ઓરસન્તિ વદન્તેત્થ, કણ્ઠજં તદસંયુતં.

કરણં જિવ્હામજ્ઝં તાલુજાનં, જિવ્હોપગ્ગં મુદ્ધજાનં, જિવ્હાગ્ગં દન્તજાનં, સેસા સકટ્ઠાનકરણા.

પયતનં સંવુતાદિકરણવિસેસો. સંવુતત્તમકારસ્સ, વિવટત્તં સેસસરાનં સકારહકારાનઞ્ચ, ફુટ્ઠં વગ્ગાનં, ઈસંફુટ્ઠં યરલવાનન્તિ.

એવં ઠાનકરણપ્પયતનસુતિકાલભિન્નેસુ અક્ખરેસુ સરા નિસ્સયા, ઇતરે નિસ્સિતા. તત્થ –

નિસ્સયાદો સરા વુત્તા, બ્યઞ્જના નિસ્સિતા તતો;

વગ્ગેકજા બહુત્તાદો, તતો ઠાનલહુક્કમા.

વુત્તઞ્ચ –

‘‘પઞ્ચન્નં પન ઠાનાનં, પટિપાટિવસાપિ ચ;

નિસ્સયાદિપ્પભેદેહિ, વુત્તો તેસમનુક્કમો’’તિ.

એકેનાધિકા ચત્તાલીસં એકચત્તાલીસં, એતેન ગણનપરિચ્છેદેન –

અધિકક્ખરવન્તાનિ, એકતાલીસતો ઇતો;

ન બુદ્ધવચનાનીતિ, દીપેતાચરિયાસભો.

અપિગ્ગહણં હેટ્ઠા વુત્તાનં અપેક્ખાકરણત્થં.

૩. તત્થોદન્તા સરા અટ્ઠ.

તત્થ તેસુ અક્ખરેસુ અકારાદીસુ ઓકારન્તા અટ્ઠ અક્ખરા સરા નામ હોન્તિ. તં યથા – અ આ ઇ ઈ ઉ ઊ એ ઓ-ઇતિ સરા.

ઓ અન્તો યેસં તે ઓદન્તા, દકારો સન્ધિજો, સરન્તિ ગચ્છન્તીતિ સરા, બ્યઞ્જને સારેન્તીતિપિ સરા.

‘‘તત્થા’’તિ વત્તતે.

૪. લહુમત્તા તયો રસ્સા.

તત્થ અટ્ઠસુ સરેસુ લહુમત્તા તયો સરા રસ્સા નામ હોન્તિ. તં યથા – અ ઇ ઉ-ઇતિ રસ્સા.

લહુકા મત્તા પમાણં યેસં તે લહુમત્તા, મત્તાસદ્દો ચેત્થ અચ્છરાસઙ્ઘાતઅક્ખિનિમીલનસઙ્ખાતં કાલં વદતિ, તાય મત્તાય એકમત્તા રસ્સા, દ્વિમત્તા દીઘા, અડ્ઢમત્તા બ્યઞ્જના. લહુગ્ગહણઞ્ચેત્થ છન્દસિ દિયડ્ઢમત્તસ્સાપિ ગહણત્થં. રસ્સકાલયોગતો રસ્સા, રસ્સકાલવન્તો વા રસ્સા.

સરરસ્સગ્ગહણાનિ ચ વત્તન્તે.

૫. અઞ્ઞે દીઘા.

તત્થ અટ્ઠસુ સરેસુ રસ્સેહિ અઞ્ઞે દ્વિમત્તા પઞ્ચ સરા દીઘા નામ હોન્તિ. તં યથા – આ ઈ ઊ એ ઓ-ઇતિ દીઘા.

અઞ્ઞગ્ગહણં દિયડ્ઢમત્તિકાનમ્પિ સઙ્ગહણત્થં. દીઘકાલે નિયુત્તા, તબ્બન્તો વા દીઘા. ક્વચિ સંયોગપુબ્બા એકારોકારા રસ્સા ઇવ વુચ્ચન્તે. યથા – એત્થ, સેય્યો, ઓટ્ઠો, સોત્થિ. ક્વચીતિ કિં? મં ચે ત્વં નિખણં વને. પુત્તો ત્યાહં મહારાજ.

૬. દુમ્હિ ગરુ.

દ્વિન્નં સમૂહો દુ, તસ્મિં દુમ્હિ. સંયોગભૂતે અક્ખરે પરે યો પુબ્બો રસ્સક્ખરો, સો ગરુસઞ્ઞો હોતિ. યથા – દત્વા, હિત્વા, ભુત્વા.

‘‘ગરૂ’’તિ વત્તતે.

૭. દીઘો ચ.

દીઘો ચ સરો ગરુસઞ્ઞો હોતિ. યથા – નાવા, નદી, વધૂ, દ્વે, તયો. ગરુકતો અઞ્ઞો ‘‘લહુકો’’તિ વેદિતબ્બો.

૮. સેસા બ્યઞ્જના.

ઠપેત્વા અટ્ઠ સરે સેસા અડ્ઢમત્તા અક્ખરા કકારાદયો નિગ્ગહીતન્તા તેત્તિંસ બ્યઞ્જના નામ હોન્તિ. વુત્તેહિ અઞ્ઞે સેસા. બ્યઞ્જીયતિ એતેહિ અત્થોતિ બ્યઞ્જના. તં યથા – ક ખ ગ ઘ ઙ, ચ છ જ ઝ ઞ, ટ ઠ ડ ઢ ણ, ત થ દ ધ ન, પ ફ બ ભ મ, ય ર લવ સ હ ળ અં-ઇતિ બ્યઞ્જના. કકારાદીસ્વકારો ઉચ્ચારણત્થો.

‘‘બ્યઞ્જના’’તિ વત્તતે.

૯. વગ્ગા પઞ્ચપઞ્ચસો મન્તા.

તેસં ખો બ્યઞ્જનાનં કકારાદયો મકારન્તા પઞ્ચવીસતિ બ્યઞ્જના પઞ્ચપઞ્ચવિભાગેન વગ્ગા નામ હોન્તિ. તં યથા – ક ખ ગ ઘ ઙ, ચ છ જ ઝ ઞ, ટ ઠ ડ ઢ ણ, ત થ દ ધ ન, પ ફ બ ભ મ-ઇતિ વગ્ગા.

તે પન પઠમક્ખરવસેન કવગ્ગચવગ્ગાદિવોહારં ગતા, વગ્ગોતિ સમૂહો, તત્થ પઞ્ચપઞ્ચવિભાગેનાતિ વા પઞ્ચ પઞ્ચ એતેસમત્થીતિ વા પઞ્ચપઞ્ચસો, મો અન્તો યેસં તે મન્તા.

૧૦. અંઇતિ નિગ્ગહીતં.

અકારો ઉચ્ચારણત્થો, ઇતિસદ્દો પનાનન્તરવુત્તનિદસ્સનત્થો, અંઇતિ યં અકારતો પરં વુત્તં બિન્દુ, તં નિગ્ગહીતં નામ હોતિ. રસ્સસ્સરં નિસ્સાય ગય્હતિ, કરણં નિગ્ગહેત્વા ગય્હતીતિ વા નિગ્ગહીતં.

કરણં નિગ્ગહેત્વાન, મુખેનાવિવટેન યં;

વુચ્ચતે નિગ્ગહીતન્તિ, વુત્તં બિન્દુ સરાનુગં.

ઇધ અવુત્તાનં પરસમઞ્ઞાનમ્પિ પયોજને સતિ ગહણત્થં પરિભાસમાહ.

૧૧. પરસમઞ્ઞા પયોગે.

યા ચ પન પરસ્મિં સક્કતગન્થે, પરેસં વા વેય્યાકરણાનં સમઞ્ઞા ઘોસાઘોસલોપસવણ્ણસંયોગલિઙ્ગાદિકા, તા પયોગે સતિ એત્થાપિ યુજ્જન્તે.

પરસ્મિં, પરેસં વા સમઞ્ઞા પરસમઞ્ઞા, વેય્યાકરણે, વેય્યાકરણમધીતાનં વા સમઞ્ઞાત્યત્થો. પયુજ્જનં પયોગો, વિનિયોગો.

તત્થ વગ્ગાનં પઠમદુતિયા, સકારો ચ અઘોસા. વગ્ગાનં તતિયચતુત્થપઞ્ચમા, ય ર લવ હ ળા ચાતિ એકવીસતિ ઘોસા નામ.

એત્થ ચ વગ્ગાનં દુતિયચતુત્થા ધનિતાતિપિ વુચ્ચન્તિ, ઇતરે સિથિલાતિ. વિનાસો લોપો. રસ્સસ્સરા સકદીઘેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સવણ્ણા નામ, યે સરૂપાતિપિ વુચ્ચન્તિ. સરાનન્તરિતાનિ બ્યઞ્જનાનિ સંયોગો. ધાતુપ્પચ્ચયવિભત્તિવજ્જિતમત્થવં લિઙ્ગં. વિભત્યન્તં પદં. ઇચ્ચેવમાદિ.

ઇતિ સઞ્ઞાવિધાનં.

સરસન્ધિવિધાન

અથ સરસન્ધિ વુચ્ચતે.

લોક અગ્ગપુગ્ગલો, પઞ્ઞા ઇન્દ્રિયં, તીણિ ઇમાનિ, નો હિ એતં, ભિક્ખુની ઓવાદો, માતુ ઉપટ્ઠાનં, સમેતુ આયસ્મા, અભિભૂ આયતનં, ધના મે અત્થિ, સબ્બે એવ, તયો અસ્સુ ધમ્મા, અસન્તો એત્થ ન દિસ્સન્તિ ઇતીધ સરાદિસઞ્ઞાયં સબ્બસન્ધિકરણટ્ઠાને બ્યઞ્જનવિયોજનત્થં પરિભાસમાહ.

૧૨. પુબ્બમધોઠિતમસ્સરં સરેન વિયોજયે.

સરેનાતિ નિસ્સક્કે કરણવચનં, સહયોગે વા, સન્ધિતબ્બે સરસહિતં પુબ્બબ્યઞ્જનં અનતિક્કમન્તો અધોઠિતમસ્સરઞ્ચ કત્વા સરતો વિયોજયેતિ સરતો બ્યઞ્જનં વિયોજેતબ્બં. એત્થ ચ અસ્સરગ્ગહણસામત્થિયેન ‘‘બ્યઞ્જન’’ન્તિ લદ્ધં.

૧૩. સરા સરે લોપં.

સરા ખો સબ્બેપિ સરે પરે ઠિતે લોપં પપ્પોન્તિ. લોપોતિ અદસ્સનં અનુચ્ચારણં. એત્થ સરાતિ કારિયીનિદ્દેસો. બહુવચનં પનેત્થ એકેકસ્મિં સરે પરે બહૂનં લોપઞાપનત્થં. સરેતિ નિમિત્તનિદ્દેસો, નિમિત્તસત્તમી ચાયં, નિમિત્તોપાદાનસામત્થિયતો વણ્ણકાલબ્યવધાને સન્ધિકારિયં ન હોતિ. લોપન્તિ કારિયનિદ્દેસો, ઇદં પન સુત્તં ઉપરિ પરલોપવિધાનતો પુબ્બલોપવિધાનન્તિ દટ્ઠબ્બં, એવં સબ્બત્થ સત્તમીનિદ્દેસે પુબ્બસ્સેવ વિધિ, ન પરસ્સ વિધાનન્તિ વેદિતબ્બં.

‘‘અસ્સરં, અધોઠિત’’ન્તિ ચ વત્તતે, સિલિટ્ઠકથને પરિભાસમાહ.

૧૪. નયે પરં યુત્તે.

સરરહિતં ખો બ્યઞ્જનં અધોઠિતં પરક્ખરં નયે યુત્તે ઠાનેતિ પરનયનં કાતબ્બં. એત્થ યુત્તગ્ગહણં નિગ્ગહીતનિસેધનત્થં, તેન ‘‘અક્કોચ્છિ મં અવધિ મ’’ન્તિઆદીસુ પરનયનસન્દેહો ન હોતિ.

લોકગ્ગપુગ્ગલો, પઞ્ઞિન્દ્રિયં, તીણિમાનિ, નોહેતં, ભિક્ખુનોવાદો, માતુપટ્ઠાનં, સમેતાયસ્મા, અભિભાયતનં, ધના મત્થિ, સબ્બેવ, તયસ્સુ ધમ્મા, અસન્તેત્થ ન દિસ્સન્તિ.

યસ્સ ઇદાનિ, સઞ્ઞા ઇતિ, છાયા ઇવ, કથા એવ કા, ઇતિ અપિ, અસ્સમણી અસિ, ચક્ખુ ઇન્દ્રિયં, અકતઞ્ઞૂ અસિ, આકાસે ઇવ, તે અપિ, વન્દે અહં, સો અહં, ચત્તારો ઇમે, વસલો ઇતિ, મોગ્ગલ્લાનો આસિ બીજકો, પાતો એવાતીધ પુબ્બલોપે સમ્પત્તે ‘‘સરે’’તિ અધિકારો, ઇધ પન ‘‘અત્થવસા વિભત્તિવિપરિણામો’’તિ કત્વા ‘‘સરો, સરમ્હા, લોપ’’ન્તિ ચ વત્તમાને –

૧૫. વા પરો અસરૂપા.

અસમાનરૂપમ્હા સરમ્હા પરો સરો લોપં પપ્પોતિ વા. સમાનં રૂપં અસ્સાતિ સરૂપો, ન સરૂપો અસરૂપો, અસવણ્ણો. યસ્મા પન મરિયાદાયં, અભિવિધિમ્હિ ચ વત્તમાનો આઉપસગ્ગો વિય વાસદ્દો દ્વિધા વત્તતે, કત્થચિ વિકપ્પે, કત્થચિ યથાવવત્થિતરૂપપરિગ્ગહે, ઇધ પન પચ્છિમે, તતો નિચ્ચમનિચ્ચમસન્તઞ્ચ વિધિમેત્થ વાસદ્દો દીપેતિ. ‘‘નયે પરં યુત્તે’’તિ પરં નેતબ્બં.

યસ્સદાનિ યસ્સ ઇદાનિ, સઞ્ઞાતિ સઞ્ઞા ઇતિ, છાયાવ છાયા ઇવ, કથાવ કા કથા એવ કા, ઇતીપિ ઇતિ અપિ, અસ્સમણીસિ અસ્સમણી અસિ. ચક્ખુન્દ્રિય મિતિ નિચ્ચં. અકતઞ્ઞૂસિ અકતઞ્ઞૂ અસિ, આકાસેવ આકાસે ઇવ, તેપિ તે અપિ, વન્દેહં વન્દે અહં, સોહં સો અહં, ચત્તારોમે ચત્તારો ઇમે, વસલોતિ વસલો ઇતિ, મોગ્ગલ્લાનોસિ બીજકો મોગ્ગલ્લાનો આસિ બીજકો, પાતોવ પાતો એવ.

ઇધ ન ભવતિ – પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, સદ્ધિન્દ્રિયં, સત્તુત્તમો, એકૂનવીસતિ, યસ્સેતે, સુગતોવાદો, દિટ્ઠાસવો, દિટ્ઠોઘો, ચક્ખાયતનં, તં કુતેત્થ લબ્ભા ઇચ્ચાદિ.

ભવતિ ચ વવત્થિતવિભાસાય.

અવણ્ણતો સરોદાની-તીવેવાદિં વિના પરો;

ન લુપ્પતઞ્ઞતો દીઘો, આસેવાદિવિવજ્જિતો.

બન્ધુસ્સ ઇવ, ઉપ ઇક્ખતિ, ઉપ ઇતો, અવ ઇચ્ચ, જિન ઈરિતં, ન ઉપેતિ, ચન્દ ઉદયો, યથા ઉદકે ઇતીધ પુબ્બાવણ્ણસ્સરાનં લોપે કતે ‘‘પરો, અસરૂપે’’તિ ચ વત્તતે, તથા ‘‘ઇવણ્ણો યં નવા’’તિ ઇતો ઇવણ્ણગ્ગહણઞ્ચ, ‘‘વમોદુદન્તાન’’ન્તિ ઇતો ઉગ્ગહણઞ્ચ સીહગતિયા ઇધાનુવત્તેતબ્બં.

૧૬. ક્વચાસવણ્ણં લુત્તે.

ઇવણ્ણભૂતો, ઉકારભૂતો ચ પરો સરો અસરૂપે પુબ્બસ્સરે લુત્તે ક્વચિ અસવણ્ણં પપ્પોતિ. નત્થિ સવણ્ણા એતેસન્તિ અસવણ્ણા, એકારોકારા, તત્થ ઠાનાસન્નવસેન ઇવણ્ણુકારાનમેકારોકારા હોન્તિ.

બન્ધુસ્સેવ, ઉપેક્ખતિ, ઉપેતો, અવેચ્ચ, જિનેરિતં, નોપેતિ, ચન્દોદયો, યથોદકે. ક્વચીતિ કિં? તત્રિમે, યસ્સિન્દ્રિયાનિ, મહિદ્ધિકો, સબ્બીતિયો, તેનુપસઙ્કમિ, લોકુત્તરો. લુત્તેતિ કિં? છ ઇમે ધમ્મા, યથા ઇદં, કુસલસ્સ ઉપસમ્પદા. અસરૂપેતિ કિં? ચત્તારિમાનિ, માતુપટ્ઠાનં.

એત્થ ચ સતિપિ હેટ્ઠા વાગ્ગહણે ક્વચિકરણતો અવણ્ણે એવ લુત્તે ઇધ વુત્તવિધિ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. તતો ઇધ ન ભવતિ – દિટ્ઠુપાદાનં, પઞ્ચહુપાલિ, મુદિન્દ્રિયં, યો મિસ્સરોતિ.

તત્ર અયં, બુદ્ધ અનુસ્સતિ, સ અત્થિકા, પઞ્ઞવા અસ્સ, તદા અહં, યાનિ ઇધ ભૂતાનિ, ગચ્છામિ ઇતિ, અતિ ઇતો, કિકી ઇવ, બહુ ઉપકારં, મધુ ઉદકં, સુ ઉપધારિતં, યોપિ અયં, ઇદાનિ અહં, સચે અયં, અપ્પસ્સુતો અયં, ઇતર ઇતરેન, સદ્ધા ઇધ વિત્તં, કમ્મ ઉપનિસ્સયો, તથા ઉપમં, રત્તિ ઉપરતો, વિ ઉપસમો ઇચ્ચત્ર પુબ્બસ્સરાનં લોપે કતે –

‘‘ક્વચી’’તિ અધિકારો, ‘‘પરો, લુત્તે’’તિ ચ વત્તતે.

૧૭. દીઘં.

સરો ખો પરો પુબ્બસ્સરે લુત્તે ક્વચિ દીઘભાવં પપ્પોતીતિ ઠાનાસન્નવસેન રસ્સસ્સરાનં સવણ્ણદીઘો.

તત્રાયં, બુદ્ધાનુસ્સતિ, સાત્થિકા, પઞ્ઞવાસ્સ, તદાહં, યાનીધ ભૂતાનિ, ગચ્છામીતિ, અતીતો, કિકીવ, બહૂપકારં, મધૂદકં, સૂપધારિતં, યોપાયં, ઇદાનાહં, સચાયં, અપ્પસ્સુતાયં, ઇતરીતરેન, સદ્ધીધ વિત્તં, કમ્મૂપનિસ્સયો, તથૂપમં, રત્તૂપરતો, વૂપસમો.

ક્વચીતિ કિં? અચિરં વત’યં કાયો, કિમ્પિમાય, તીણિમાનિ, પઞ્ચસુપાદાનક્ખન્ધેસુ, તસ્સત્થો, પઞ્ચઙ્ગિકો, મુનિન્દો, સતિન્દ્રિયં, લહુટ્ઠાનં, ગચ્છામહં, તત્રિદં, પઞ્ચહુપાલિ, નત્થઞ્ઞં. લુત્તેતિ કિં? યથા અયં, નિમિ ઇવ રાજા, કિકી ઇવ, સુ ઉપધારિતં.

લોકસ્સ ઇતિ, દેવ ઇતિ, વિ અતિ પતન્તિ, વિ અતિ નામેન્તિ, સઙ્ઘાટિ અપિ, જીવિતહેતુ અપિ, વિજ્જુ ઇવ, કિંસુ ઇધ વિત્તં, સાધુ ઇતિ ઇતીધ પરસ્સરાનં લોપે કતે –

‘‘લુત્તે, દીઘ’’ન્તિ ચ વત્તતે.

૧૮. પુબ્બો ચ.

પુબ્બો સરો પરસ્સરે લુત્તે ક્વચિદીઘં પપ્પોતિ. ચગ્ગહણં લુત્તદીઘગ્ગહણાનુકડ્ઢનત્થં, તં ‘‘ચાનુકડ્ઢિતમુત્તરત્ર નાનુવત્તતે’’તિ ઞાપનત્થં.

લોકસ્સાતિ, દેવાતિ, વીતિપતન્તિ, વીતિનામેન્તિ, સઙ્ઘાટીપિ, જીવિતહેતૂપિ, વિજ્જૂવ, કિંસૂધ વિત્તં, સાધૂતિ.

ક્વચીતિ કિં? યસ્સદાનિ, ઇતિસ્સ, ઇદાનિપિ, તેસુપિ, ચક્ખુન્દ્રિયં, કિન્નુમાવ.

અધિગતો ખો મે અયં ધમ્મો, પુત્તો તે અહં, તે અસ્સ પહીના, પબ્બતે અહં, યે અસ્સ ઇતીધ પુબ્બલોપે સમ્પત્તે –

૧૯. યમેદન્તસ્સાદેસો.

એકારસ્સ પદન્તભૂતસ્સ ઠાને સરે પરે ક્વચિ યકારાદેસો હોતિ. અકારેમેતેયેસદ્દાદિસ્સેવાયં વિધિ, યન્તિ યં રૂપં, એ એવ અન્તો એદન્તો, આદેસિટ્ઠાને આદિસ્સતીતિ આદેસો. ‘‘બ્યઞ્જને’’તિ અધિકિચ્ચ ‘‘દીઘ’’ન્તિ દીઘો.

અધિગતો ખો મ્યાયં ધમ્મો, પુત્તો ત્યાહં, ત્યાસ્સ પહીના, પબ્બત્યાહં, ય્યાસ્સ.

ક્વચીતિ કિં? તે નાગતા, પુત્તા મત્થિ. અન્તગ્ગહણં કિં? ધમ્મચક્કં પવત્તેન્તો, દમેન્તો ચિત્તં.

યાવતકો અસ્સ કાયો, તાવતકો અસ્સ બ્યામો, કો અત્થો, અથ ખો અસ્સ, અહં ખો અજ્જ, યો અયં, સો અસ્સ, સો એવ, યતો અધિકરણં, અનુ અદ્ધમાસં, અનુ એતિ, સુ આગતં, સુ આકારો, દુ આકારો, ચક્ખુ આપાથં, બહુ આબાધો, પાતુ અકાસિ, ન તુ એવાતીધ –

૨૦. વમોદુદન્તાનં.

ઓકારુકારાનં અન્તભૂતાનં સરે પરે ક્વચિ વકારાદેસો હોતિ. ક ખ ય તસદ્દાદિઓકારસ્સેદં ગહણં.

યાવતક્વસ્સ કાયો, તાવતક્વસ્સ બ્યામો, ક્વત્થો, અથ ખ્વસ્સ, અહં ખ્વજ્જ, ય્વાયં, સ્વસ્સ, સ્વેવ, યત્વાધિકરણં, અન્વદ્ધમાસં, અન્વેભિ, સ્વાગતં, સ્વાકારો, દ્વાકારો, ચક્ખ્વાપાથં, બહ્વાબાધો, પાત્વાકાસિ, ન ત્વેવ.

ક્વચીતિ કિં? કો અત્થો, અથ ખો અઞ્ઞતરા, યોહં, સોહં, ચત્તારોમે, સાગતં, સાધાવુસો, હોતૂતિ. અન્તગ્ગહણં કિં? સવનીયં, વિરવન્તિ.

પટિસન્થારવુત્તિ અસ્સ, સબ્બા વિત્તિ અનુભુય્યતે, વિ અઞ્જનં, વિ આકતો, નદી આસન્નો ઇતીધ મણ્ડૂકગતિયા ‘‘અસરૂપે’’તિ વત્તતે.

૨૧. ઇવણ્ણો યં નવા.

પુબ્બો ઇવણ્ણો અસરૂપે સરે પરે યકારં પપ્પોતિ નવા. ઇ એવ વણ્ણો ઇવણ્ણો, નવાસદ્દો ક્વચિસદ્દપરિયાયો.

પટિસન્થારવુત્યસ્સ, સબ્બા વિત્યાનુભુય્યતે, બ્યઞ્જનં, બ્યાકતો, નદ્યાસન્નો.

નવાતિ કિં? પઞ્ચહઙ્ગેહિ, તાનિ અત્તનિ, ગચ્છામહં, મુત્તચાગી અનુદ્ધતો. અસરૂપેતિ કિં? ઇતિહિદં, અગ્ગીવ, અત્થીતિ.

અતિ અન્તં, અતિ ઓદાતા, પતિ અયો, પતિ આહરતિ, પતિ એતિ, ઇતિ અસ્સ, ઇતિ એતં, ઇતિઆદિ ઇતીધ ‘‘ઇવણ્ણો યં નવા’’તિ યકારાદેસે સમ્પત્તે –

૨૨. સબ્બો ચન્તિ.

અતિપતિઇતીનં તિસદ્દસ્સેદં ગહણં.

સબ્બો તિઇચ્ચેસો સદ્દો સરે પરે ક્વચિ ચકારં પપ્પોતિ. તીતિ નિદ્દેસતો અકતયકારસ્સેવાયં વિધિ, ઇતરથા ક્વચિગ્ગહણસ્સ ચ ‘‘અતિસ્સ ચન્તસ્સા’’તિસુત્તસ્સ ચ નિરત્થકતા સિયા. ‘‘પરદ્વેભાવો ઠાને’’તિ દ્વિત્તં.

અચ્ચન્તં, અચ્ચોદાતા, પચ્ચયો, પચ્ચાહરતિ, પચ્ચેતિ, ઇચ્ચસ્સ, ઇચ્ચેતં, ઇચ્ચાદિ.

ક્વચીતિ કિં? ઇતિસ્સ, ઇતિ આકઙ્ખમાનેન.

‘‘તે ન વાઇવણ્ણે’’તિ ઇતો ‘‘ન ઇવણ્ણે’’તિ ચ વત્તતે.

૨૩. અતિસ્સ ચન્તસ્સ.

અતિઇચ્ચેતસ્સ અન્તભૂતસ્સ તિસદ્દસ્સ ઇવણ્ણે પરે ‘‘સબ્બો ચં તી’’તિ વુત્તરૂપં ન હોતિ. અતિસ્સાતિ અતિઉપસગ્ગાનુકરણમેતં. તેનેવેત્થ વિભત્તિલોપાભાવો. એત્થ ચ અન્તસદ્દો સદ્દવિધિનિસેધપ્પકરણતો અતિસદ્દન્તભૂતં તિસદ્દમેવ વદતિ, ન ઇવણ્ણન્તિ દટ્ઠબ્બં, ઇતરથા ઇદં સુત્તમેવ નિરત્થકં સિયા.

‘‘ઇવણ્ણો યં નવા’’તીધ, અસરૂપાધિકારતો;

ઇવણ્ણસ્સ સરૂપસ્મિં, યાદેસો ચ ન સમ્ભવે.

ચકારો અનુત્તસમુચ્ચયત્થો, તેન ઇતિપતીનમન્તસ્સ ચ ન હોતિ. અતિ ઇસિગણો અતીસિગણો, એવં અતીતો, અતીરિતં, ઇતીતિ, ઇતીદં, પતીતો.

અભિ અક્ખાનં, અભિ ઉગ્ગતો, અભિ ઓકાસો ઇતીધ યકારે સમ્પત્તે –

‘‘સરે’’તિ વત્તતે.

૨૪. અબ્ભો અભિ.

અભિઇચ્ચેતસ્સ સબ્બસ્સ સરે પરે અબ્ભાદેસો હોતિ.

‘‘અભી’’તિ પઠમન્તસ્સ, વુત્તિયં છટ્ઠિયોજનં;

આદેસાપેક્ખતો વુત્તં, ‘‘અંમો’’તિઆદિકે વિય.

પુબ્બસ્સરલોપો, અબ્ભક્ખાનં, અબ્ભુગ્ગતો, અબ્ભોકાસો.

અધિ અગમા, અધિ ઉપગતો, અધિ ઓગાહેત્વા ઇતીધ

૨૫. અજ્ઝો અધિ.

અધિઇચ્ચેતસ્સ સબ્બસ્સ સરે પરે અજ્ઝાદેસો હોતિ. અજ્ઝગમા, અજ્ઝુપગતો, અજ્ઝોગાહેત્વા.

અભિ ઇચ્છિતં, અધિ ઈરિતં ઇતીધ