૬. આખ્યાતકણ્ડ

ભૂવાદિગણ

વિભત્તિવિધાન

અથ આખ્યાતવિભત્તિયો ક્રિયાવાચીહિ ધાતૂહિ પરા વુચ્ચન્તે.

તત્થ ક્રિયં આચિક્ખતીતિ આખ્યાતં, ક્રિયાપદં. વુત્તઞ્હિ ‘‘કાલકારકપુરિસપરિદીપકં ક્રિયાલક્ખણમાખ્યાતિક’’ન્તિ. તત્થ કાલોતિ અતીતાદયો, કારકમિતિ કમ્મકત્તુભાવા, પુરિસાતિ પઠમમજ્ઝિમુત્તમા, ક્રિયાતિ ગમનપચનાદિકો ધાત્વત્થો, ક્રિયાલક્ખણં સઞ્ઞાણં એતસ્સાતિ ક્રિયાલક્ખણં, અતિલિઙ્ગઞ્ચ.

વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યં તિકાલં તિપુરિસં, ક્રિયાવાચિ તિકારકં;

અતિલિઙ્ગં દ્વિવચનં, તદાખ્યાતન્તિ વુચ્ચતી’’તિ.

કાલાદિવસેન ધાત્વત્થં વિભજન્તીતિ વિભત્તિયો, ત્યાદયો, તા પન વત્તમાના પઞ્ચમી સત્તમી પરોક્ખાહિય્યત્તની અજ્જતની ભવિસ્સન્તી કાલાતિપત્તિ ચાતિ અટ્ઠવિધા ભવન્તિ.

ક્રિયં ધારેન્તીતિ ધાતવો, ભૂવાદયો, ખાદિધાતુપ્પચ્ચયન્તા ચ, તે પન અત્થવસા દ્વિધા ભવન્તિ સકમ્મકા, અકમ્મકા ચાતિ. તત્ર સકમ્મકા યે ધાતવોકમ્માપેક્ખં ક્રિયં વદન્તિ, યથા – કટં કરોતિ, ગામં ગચ્છતિ, ઓદનં પચતીતિઆદયો, અકમ્મકા યે કમ્મનિરપેક્ખં ક્રિયં વદન્તિ, યથા – અચ્છતિ, સેતિ, તિટ્ઠતીતિઆદયો.

તે પન સત્તવિધા ભવન્તિ વિકરણપ્પચ્ચયભેદેન, કથં? અવિકરણા ભૂવાદયો. નિગ્ગહીતપુબ્બકઅવિકરણા રુધાદયો, યવિકરણા દિવાદયો, ણુણા ઉણાવિકરણા સ્વાદયો, નાપ્પણ્હાવિકરણા કિયાદયો, ઓયિરવિકરણા તનાદયો, સકત્થે ણે ણયન્તા ચુરાદયોતિ.

તત્થ પઠમં અવિકરણેસુ ભૂવાદીસુ ધાતૂસુ પઠમભૂતા અકમ્મકા ભૂઇચ્ચેતસ્મા ધાતુતો ત્યાદયો પરા યોજીયન્તે.

ભૂસત્તાયં, ‘‘ભૂ’’ઇચ્ચયં ધાતુ સત્તાયમત્થે વત્તતે, ક્રિયાસામઞ્ઞભૂતે ભવને વત્તતેતિ અત્થો.

‘‘ભૂ’’ઇતિ ઠિતે –

૪૨૪. ભૂવાદયો ધાતવો.

ભૂઇચ્ચેવમાદયો યે ક્રિયાવાચિનો સદ્દગણા, તે ધાતુસઞ્ઞા હોન્તિ. ભૂ આદિ યેસં તે ભૂવાદયો, અથ વા ભૂવા આદી પકારા યેસં તે ભૂવાદયો.

ભૂવાદીસુ વકારોયં, ઞેય્યો આગમસન્ધિજો;

ભૂવાપ્પકારા વા ધાતૂ, સકમ્માકમ્મકત્થતો.

‘‘ક્વચિ ધાતૂ’’તિઆદિતો ‘‘ક્વચી’’તિ વત્તતે.

૪૨૫. ધાતુસ્સન્તો લોપોનેકસ્સરસ્સ.

અનેકસ્સરસ્સ ધાતુસ્સ અન્તો ક્વચિ લોપો હોતિ.

ક્વચિગ્ગહણં ‘‘મહીયતિ સમથો’’તિઆદીસુ નિવત્તનત્થં, ઇતિ અનેકસ્સરત્તાભાવા ઇધ ધાત્વન્તલોપો ન હોતિ.

તતો ધાત્વાધિકારવિહિતાનેકપ્પચ્ચયપ્પસઙ્ગે ‘‘વત્તિચ્છાનુપુબ્બિકા સદ્દપ્પટિપત્તી’’તિ કત્વા વત્તમાનવચનિચ્છાયં –

૪૨૬. વત્તમાના તિઅન્તિ, સિથ, મિમ, તેઅન્તે, સેવ્હે, એમ્હે.

ત્યાદયો દ્વાદસ વત્તમાનાસઞ્ઞા હોન્તીતિ ત્યાદીનં વત્તમાનત્થવિસયત્તા વત્તમાનાસઞ્ઞા.

૪૨૭. કાલે.

અયમધિકારો.

ઇતો પરં ત્યાદિવિભત્તિવિધાને સબ્બત્થ વત્તતે.

૪૨૮. વત્તમાના પચ્ચુપ્પન્ને.

પચ્ચુપ્પન્ને કાલે ગમ્યમાને વત્તમાનાવિભત્તિ હોતિ, કાલોતિ ચેત્થ ક્રિયા, કરણં કારો, રકારસ્સ લકારો, કાલો.

તસ્મા –

ક્રિયાય ગમ્યમાનાય, વિભત્તીનં વિધાનતો;

ધાતૂહેવ ભવન્તીતિ, સિદ્ધં ત્યાદિવિભત્તિયો.

ઇધ પન કાલસ્સ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાણત્તિપરિકપ્પકાલાભિપત્તિવસેન છધા ભિન્નત્તા ‘‘પચ્ચુપ્પન્ને’’તિ વિસેસેતિ. તં તં કારણં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નો પચ્ચુપ્પન્નો, પટિલદ્ધસભાવો, ન તાવ અતીતોતિ અત્થો.

પચ્ચુપ્પન્નસમીપેપિ, તબ્બોહારૂપચારતો;

વત્તમાના અતીતેપિ, તંકાલવચનિચ્છયાતિ.

તસ્મિં પચ્ચુપ્પન્ને વત્તમાનાવિભત્તિં કત્વા, તસ્સા ઠાનાનિયમે ‘‘ધાતુલિઙ્ગેહિ પરા પચ્ચયા’’તિ પરિભાસતો ધાતુતો પરં વત્તમાનપ્પચ્ચયે કત્વા, તેસમનિયમપ્પસઙ્ગેસતિ ‘‘વત્તિચ્છાનુપુબ્બિકા સદ્દપ્પટિપત્તી’’તિ પરસ્સપદવચનિચ્છાયં –

૪૨૯. અથ પુબ્બાનિ વિભત્તીનં છ પરસ્સપદાનિ.

અથ તદ્ધિતાનન્તરં વુચ્ચમાનાનં સબ્બાસં વત્તમાનાદીનં અટ્ઠવિધાનં વિભત્તીનં યાનિ યાનિ પુબ્બકાનિ છ પદાનિ, તાનિ તાનિ અત્થતો અટ્ઠચત્તાલીસમત્તાનિ પરસ્સપદસઞ્ઞાનિ હોન્તીતિઆદિમ્હિ છન્નં પરસ્સપદસઞ્ઞા, પરસ્સત્થાનિ પદાનિ પરસ્સપદાનિ, તબ્બાહુલ્લતો તબ્બોહારો.

‘‘ધાતૂહિ ણે ણય’’ઇચ્ચાદિતો ‘‘ધાતૂહી’’તિ વત્તમાને –

૪૩૦. કત્તરિ પરસ્સપદં.

કત્તરિકારકે અભિધેય્યે સબ્બધાતૂહિ પરસ્સપદં હોતીતિ પરસ્સપદં કત્વા, તસ્સાપ્યનિયમપ્પસઙ્ગે વત્તિચ્છાવસા –

વિપરિણામેન ‘‘પરસ્સપદાનં, અત્તનોપદાન’’ન્તિ ચ વત્તતે.

૪૩૧. દ્વે દ્વે પઠમમજ્ઝિમુત્તમપુરિસા.

તાસં વિભત્તીનં પરસ્સપદાન’મત્તનોપદાનઞ્ચ દ્વે દ્વે વચનાનિ યથાક્કમં પઠમમજ્ઝિમુત્તમપુરિસસઞ્ઞાનિ હોન્તિ. તં યથા? તિ અન્તિઇતિ પઠમપુરિસા, સિ થઇતિ મજ્ઝિમપુરિસા, મિ મઇતિ ઉત્તમપુરિસા. અત્તનોપદેસુપિ તે અન્તેઇતિ પઠમપુરિસા, સે વ્હેઇતિ મજ્ઝિમપુરિસા, એ મ્હેઇતિ ઉત્તમપુરિસા. એવં સેસાસુ સત્તસુ વિભત્તીસુપિ યોજેતબ્બન્તિ. એવં અટ્ઠવિભત્તિવસેન છન્નવુતિવિધે આખ્યાતપદે દ્વત્તિંસ દ્વત્તિંસ પઠમમજ્ઝિમઉત્તમપુરિસા હોન્તીતિ વત્તમાનપરસ્સપદાદિમ્હિ દ્વિન્નં પઠમપુરિસસઞ્ઞા.

૪૩૨. નામમ્હિ પયુજ્જમાનેપિતુલ્યાધિકરણે પઠમો.

તુમ્હામ્હસદ્દવજ્જિતે તુલ્યાધિકરણભૂતે સાધકવાચકે નામમ્હિ પયુજ્જમાનેપિ અપ્પયુજ્જમાનેપિ ધાતૂહિ પઠમપુરિસો હોતીતિ પઠમપુરિસં કત્વા, તસ્સાપ્યનિયમપ્પસઙ્ગે ક્રિયાસાધકસ્સ કત્તુનો એકત્તે વત્તુમિચ્છિતે ‘‘એકમ્હિ વત્તબ્બે એકવચન’’ન્તિ વત્તમાનપરસ્સપદપઠમપુરિસેકવચનં તિ.

‘‘પરો, પચ્ચયો, ધાતૂ’’તિ ચ અધિકારો, ‘‘યથા કત્તરિ ચા’’તિ ઇતો ‘‘કત્તરી’’તિ વિકરણપ્પચ્ચયવિધાને સબ્બત્થ વત્તતે.

૪૩૩. ભૂવાદિતો અ.

ભૂઇચ્ચેવમાદિતો ધાતુગણતો પરો અપચ્ચયો હોતિ કત્તરિ વિહિતેસુ વિભત્તિપ્પચ્ચયેસુ પરેસુ. સબ્બધાતુકમ્હિયેવાયમિસ્સતે.

‘‘અસંયોગન્તસ્સ, વુદ્ધી’’તિ ચ વત્તતે.

૪૩૪. અઞ્ઞેસુ ચ.

કારિતતો અઞ્ઞેસુ પચ્ચયેસુ અસંયોગન્તાનં ધાતૂનં વુદ્ધિ હોતિ. ચગ્ગહણેન ણુપ્પચ્ચયસ્સાપિ વુદ્ધિ હોતિ. એત્થ ચ ‘‘ઘટાદીનં વા’’તિ ઇતો વાસદ્દો અનુવત્તેતબ્બો, સો ચ વવત્થિતવિભાસત્થો. તેન –

ઇવણ્ણુવણ્ણન્તાનઞ્ચ, લહૂપન્તાન ધાતુનં;

ઇવણ્ણુવણ્ણાનમેવ, વુદ્ધિ હોતિ પરસ્સ ન.

યુવણ્ણાનમ્પિ ય ણુ ણા-નાનિટ્ઠાદીસુ વુદ્ધિ ન;

તુદાદિસ્સાવિકરણે, ન છેત્વાદીસુ વા સિયા.

તસ્સાપ્યનિયમપ્પસઙ્ગે – ‘‘અયુવણ્ણાનઞ્ચાયો વુદ્ધી’’તિ પરિભાસતો ઊકારસ્સોકારો વુદ્ધિ.

વિપરિણામેન ‘‘ધાતૂન’’ન્તિ વત્તતે.

૪૩૫. ઓ અવ સરે.

ઓકારસ્સ ધાત્વન્તસ્સ સરે પરે અવાદેસો હોતિ. ‘‘સરલોપો માદેસ’’ઇચ્ચાદિના સરલોપાદિમ્હિ કતે ‘‘નયે પરં યુત્તે’’તિ પરનયનં કાતબ્બં.

સો પુરિસો સાધુ ભવતિ, સા કઞ્ઞા સાધુ ભવતિ, તં ચિત્તં સાધુ ભવતિ.

એત્થ હિ –

કત્તુનોભિહિતત્તાવ, આખ્યાતેન ન કત્તરિ;

તતિયા પઠમા હોતિ, લિઙ્ગત્થં પનપેક્ખિય.

સતિપિ ક્રિયાયેકત્તે કત્તૂનં બહુત્તા ‘‘બહુમ્હિ વત્તબ્બે બહુવચન’’ન્તિ વત્તમાનપરસ્સપદપઠમપુરિસબહુવચનં અન્તિ, પુરે વિય અપ્પચ્ચયવુદ્ધિઅવાદેસા, સરલોપાદિ. તે પુરિસા ભવન્તિ, અપ્પયુજ્જમાનેપિ ભવતિ, ભવન્તિ.

‘‘પયુજ્જમાનેપિ, તુલ્યાધિકરણે’’તિ ચ વત્તતે.

૪૩૬. તુમ્હે મજ્ઝિમો.

તુલ્યાધિકરણભૂતે તુમ્હસદ્દે પયુજ્જમાનેપિ અપ્પયુજ્જમાનેપિ ધાતૂહિ મજ્ઝિમપુરિસો હોતીતિ વત્તમાનપરસ્સપદમજ્ઝિમપુરિસેકવચનંસિ, સેસં પુરિમસમં. ત્વં ભવસિ, તુમ્હે ભવથ, અપ્પયુજ્જમાનેપિ ભવસિ, ભવથ.

તુલ્યાધિકરણેતિ કિમત્થં? તયા પચ્ચતે ઓદનો.

તસ્મિંયેવાધિકારે –

૪૩૭. અમ્હે ઉત્તમો.

તુલ્યાધિકરણભૂતે અમ્હસદ્દે પયુજ્જમાનેપિ અપ્પયુજ્જમાનેપિ ધાતૂહિ ઉત્તમપુરિસો હોતીતિ વત્તમાનપરસ્સપદઉત્તમપુરિસેકવચનં મિ, અપ્પચ્ચયવુદ્ધિઅવાદેસા.

૪૩૮. અકારો દીઘં હિમિમેસુ.

અકારો દીઘમાપજ્જતે હિમિમઇચ્ચેતાસુ વિભત્તીસુ. અહં ભવામિ, મયં ભવામ. ભવામિ, ભવામ.

‘‘વિભત્તીનં, છા’’તિ ચ વત્તતે.

૪૩૯. પરાણ્યત્તનોપદાનિ.

સબ્બાસં વત્તમાનાનં અટ્ઠવિધાનં વિભત્તીનં યાનિ યાનિ પરાનિ છ પદાનિ, તાનિ તાનિ અત્તનોપદસઞ્ઞાનિ હોન્તીતિ તેઆદીનં અત્તનોપદસઞ્ઞા.

‘‘ધાતૂહિ, અત્તનોપદાની’’તિ ચ વત્તતે.

૪૪૦. કત્તરિ ચ.

કત્તરિ ચ કારકે અભિધેય્યે ધાતૂહિ અત્તનોપદાનિ હોન્તિ. ચગ્ગહણં કત્થચિ નિવત્તનત્થં, સેસં પરસ્સપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ભવતે, ભવન્તે, ભવસે, ભવવ્હે, ભવે, ભવામ્હે.

પચ પાકે, ધાતુસઞ્ઞાયં ધાત્વન્તલોપો, વુત્તનયેનેવ ત્યાદ્યુપ્પત્તિ, ઇવણ્ણુવણ્ણાનમભાવા વુદ્ધિઅભાવોવેત્થ વિસેસો. સો દેવદત્તો ઓદનં પચતિ, પચન્તિ, પચસિ, પચથ, પચામિ, પચામ, સો ઓદનં પચતે, તે પચન્તે, ત્વં પચસે, તુમ્હે પચવ્હે, અહં પચે, મયં પચામ્હે.

પઠમપુરિસાદીનમેકજ્ઝપ્પવત્તિપ્પસઙ્ગે પરિભાસમાહ –

૪૪૧. સબ્બેસમેકાભિધાને પરો પુરિસો.

સબ્બેસં પઠમમજ્ઝિમાનં, પઠમુત્તમાનં, મજ્ઝિમુત્તમાનં તિણ્ણં વા પુરિસાનં એકતોભિધાને કાતબ્બે પરો પુરિસો યોજેતબ્બો. એકકાલાનમેવાભિધાને ચાયં. સો ચ પચતિ, ત્વઞ્ચ પચસીતિ પરિયાયપ્પસઙ્ગે તુમ્હે પચથાતિ ભવતિ. એવં સો ચ પચતિ, અહઞ્ચ પચામીતિ મયં પચામ, તથા ત્વઞ્ચ પચસિ, અહઞ્ચ પચામિ, મયં પચામ, સો ચ પચતિ, ત્વઞ્ચ પચસિ, અહઞ્ચ પચામિ, મયં પચામ. એવં સબ્બત્થ યોજેતબ્બં.

એકાભિધાનેતિ કિમત્થં? ‘‘સો ચ પચતિ, ત્વઞ્ચ પચિસ્સસિ, અહં પચિં’’ એત્થ ભિન્નકાલત્તા ‘‘મયં પચિમ્હા’’તિ ન ભવતિ.

ગમુ સપ્પ ગતિમ્હિ, પુરે વિય ધાતુસઞ્ઞાયં ધાત્વન્તલોપો.

કત્તરિ ત્યાદ્યુપ્પત્તિ.

૪૪૨. ગમિસ્સન્તો ચ્છો વા સબ્બાસુ.

ગમુઇચ્ચેતસ્સ ધાતુસ્સન્તો મકારો ચ્છો હોતિ વા સબ્બાસુ વિભત્તીસુ, સબ્બગ્ગહણેન માનન્ત ય કારિતપ્પચ્ચયેસુ ચ. વવત્થિતવિભાસત્થોયં વાસદ્દો. તેનાયં –

વિધિં નિચ્ચઞ્ચ વાસદ્દો, માન’ન્તેસુ તુ કત્તરિ;

દીપેતાનિચ્ચમઞ્ઞત્થ, પરોક્ખાયમસન્તકં.

અપ્પચ્ચયપરનયનાનિ, સો પુરિસો ગામં ગચ્છતિ, તે ગચ્છન્તિ, ‘‘ક્વચિ ધાતૂ’’તિઆદિના ગરુપુબ્બરસ્સતો પરસ્સ પઠમપુરિસબહુવચનસ્સ રે વા હોતિ, ગચ્છરે. ત્વં ગચ્છસિ, તુમ્હે ગચ્છથ. અહં ગચ્છામિ, મયં ગચ્છામ.

ચ્છાદેસાભાવે ‘‘લોપઞ્ચેત્તમકારો’’તિ અપ્પચ્ચયસ્સ એકારો. ગમેતિ, ગમેન્તિ, સરલોપો. ગમેસિ, ગમેથ. ગમેમિ, ગમેમ.

અત્તનોપદેપિ સો ગામં ગચ્છતે, ગચ્છન્તે, ગચ્છરે. ગચ્છસે, ગચ્છવ્હે. ગચ્છે, ગચ્છામ્હે.

‘‘કુતો નુ ત્વં આગચ્છસિ, રાજગહતો આગચ્છામી’’તિઆદીસુ પન પચ્ચુપ્પન્નસમીપે વત્તમાનવચનં.

‘‘વા’’તિ વત્તતે.

૪૪૩. ગમિસ્સ ઘમ્મં.

ગમુઇચ્ચેતસ્સ ધાતુસ્સ સબ્બસ્સ ઘમ્માદેસો હોતિ વા. ઘમ્મતિ, ઘમ્મન્તિ ઇચ્ચાદિ.

ભાવકમ્મેસુ પન –

૪૪૪. અત્તનોપદાનિ ભાવે ચ કમ્મનિ.

ભાવે ચ કમ્મનિ ચ કારકે અભિધેય્યે અત્તનોપદાનિ હોન્તિ, ચસદ્દેન કમ્મકત્તરિપિ. ભવનં ભાવો, સો ચ કારકન્તરેન અસંસટ્ઠો કેવલો ભવનલવનાદિકો ધાત્વત્થો. કરીયતીતિ કમ્મં. અકમ્મકાપિ ધાતવો સોપસગ્ગા સકમ્મકાપિ ભવન્તિ, તસ્મા કમ્મનિ અનુપુબ્બા ભૂધાતુતો વત્તમાનત્તનોપદપઠમપુરિસેકવચનં તે.

‘‘ધાતૂહિ ણે ણય’’ઇચ્ચાદિતો ‘‘ધાતૂહી’’તિ વત્તમાને –

૪૪૫. ભાવકમ્મેસુ યો.

સબ્બધાતૂહિ પરો ભાવકમ્મેસુ યપ્પચ્ચયો હોતિ. અત્તનોપદવિસયેવાયમિસ્સતે, ‘‘અઞ્ઞેસુ ચા’’તિ સુત્તે અનુવત્તિતવાગ્ગહણેન યપ્પચ્ચયે વુદ્ધિ ન ભવતિ, અનુભૂયતે સુખં દેવદત્તેન.

આખ્યાતેન અવુત્તત્તા, તતિયા હોતિ કત્તરિ;

કમ્મસ્સાભિહિતત્તા ન, દુતિયા પઠમાવિધ.

અનુભૂયન્તે સમ્પત્તિયો તયા. અનુભૂયસે ત્વં દેવદત્તેન, અનુભૂયવ્હે તુમ્હે. અહં અનુભૂયે તયા, મયં અનુભૂયામ્હે.

‘‘ક્વચિ ધાતુ’’ઇચ્ચાદિતો ‘‘ક્વચી’’તિ વત્તમાને –

૪૪૬. અત્તનોપદાનિ પરસ્સપદત્તં.

અત્તનોપદાનિ ક્વચિ પરસ્સપદત્તમાપજ્જન્તે, અકત્તરિયેવેતં. યકારસ્સ દ્વિત્તં, અનુભૂય્યતિ મયા સુખં, અનુભૂય્યતે વા, અનુભૂય્યન્તિ. અનુભૂય્યસિ, અનુભૂય્યથ. અનુભૂય્યામિ, અનુભૂય્યામ. દ્વિત્તાભાવે – અનુભૂયતિ, અનુભૂયન્તિ.

ક્વચીતિ કિં? અનુભૂયતે.

ભાવે અદબ્બવુત્તિનો ભાવસ્સેકત્તા એકવચનમેવ, તઞ્ચ પઠમપુરિસસ્સેવ, ભૂયતે દેવદત્તેન, દેવદત્તેન સમ્પતિ ભવનન્તિ અત્થો.

પચધાતુતો કમ્મનિ અત્તનોપદે યપ્પચ્ચયે ચ કતે –

વિપરિણામેન ‘‘યસ્સા’’તિ વત્તમાને –

૪૪૭. તસ્સ ચવગ્ગયકારવકારત્તં સધાત્વન્તસ્સ.

તસ્સ ભાવકમ્મવિસયસ્સ યપ્પચ્ચયસ્સ ચવગ્ગયકારવકારત્તં હોતિ ધાત્વન્તેન સહ યથાસમ્ભવં. એત્થ ચ ‘‘ઇવણ્ણાગમો વા’’તિ ઇતો સીહગતિયા વાસદ્દો અનુવત્તેતબ્બો, સો ચ વવત્થિતવિભાસત્થો. તેન –

ચવગ્ગો ચ ત વગ્ગાનં, ધાત્વન્તાનં યવત્તનં;

રવાનઞ્ચ સયપ્પચ્ચ-યાનં હોતિ યથાક્કમન્તિ.

ધાત્વન્તસ્સ ચવગ્ગાદિત્તા ચકારે કતે ‘‘પરદ્વેભાવો ઠાને’’તિ ચકારસ્સ દ્વિત્તં. પચ્ચતે ઓદનો દેવદત્તેન, ‘‘ક્વચિ ધાતૂ’’તિઆદિના ગરુપુબ્બરસ્સતો પરસ્સ પઠમપુરિસબહુવચનસ્સ ક્વચિ રે હોતિ. પચ્ચરે, પચ્ચન્તે. પચ્ચસે, પચ્ચવ્હે. પચ્ચે, પચ્ચામ્હે.

પરસ્સપદાદેસે પચ્ચતિ, પચ્ચન્તિ. પચ્ચસિ, પચ્ચથ. પચ્ચામિ, પચ્ચામ. તથા કમ્મકત્તરિ પચ્ચતે ઓદનો સયમેવ, પચ્ચન્તે. પચ્ચતિ, પચ્ચન્તિ વા ઇચ્ચાદિ.

ગમિતો કમ્મનિ અત્તનોપદે, યપ્પચ્ચયે ચ કતે –

‘‘ધાતૂહિ, તસ્મિં, યે’’તિ ચ વત્તતે.

૪૪૮. ઇવણ્ણાગમો વા.

સબ્બેહિ ધાતૂહિ તસ્મિં ભાવકમ્મવિસયે યપ્પચ્ચયે પરે ઇવણ્ણાગમો હોતિ વાતિ ઈકારાગમો. વવત્થિતવિભાસત્થોયં વાસદ્દો. ચ્છાદેસો, ગચ્છીયતે ગામો દેવદત્તેન, ગચ્છીયન્તે. ગચ્છીયસે, ગચ્છીયવ્હે. ગચ્છીયે, ગચ્છીયામ્હે.

ચ્છાદેસાભાવે –

‘‘ધાતૂહિ, યો, વા’’તિ ચ વત્તતે.

૪૪૯. પુબ્બરૂપઞ્ચ.

હેટ્ઠાનુત્તેહિ પરસ્સેવેદં, તેન કટપવગ્ગયકારલસન્તેહેવ ધાતૂહિ પરો યપ્પચ્ચયો પુબ્બરૂપમાપજ્જતે વાતિ મકારા પરસ્સ યકારસ્સ મકારો. ગમ્મતે, ગમીયતે, ગમ્મન્તે, ગમીયન્તે. ગમ્મસે, ગમીયસે, ગમ્મવ્હે, ગમીયવ્હે. ગમ્મે, ગમીયે, ગમ્મામ્હે, ગમીયામ્હે.

પરસ્સપદત્તે – ગચ્છીય્યતિ, ગચ્છીય્યન્તિ. ગચ્છીયતિ, ગચ્છીયન્તિ વા. ગમ્મતિ, ગમ્મન્તિ. ગમીયતિ, ગમીયન્તિ. ઇકારાગમે ગમિય્યતિ, ગમિય્યન્તિ. તથા ઘમ્મીયતિ, ઘમ્મીયન્તિ ઇચ્ચાદિ.

વત્તમાનાવિભત્તિ.

૪૫૦. પઞ્ચમી તુ અન્તુ, હિ થ, મિ મ, તં અન્તં, સ્સુવ્હો, એ આમસે.

ત્વાદયો દ્વાદસ પઞ્ચમીસઞ્ઞા હોન્તિ.

૪૫૧. આણત્યાસિટ્ઠેનુત્તકાલે પઞ્ચમી.

આણત્યત્થે ચ આસીસત્થે અનુત્તકાલે પઞ્ચમીવિભત્તિ હોતિ.

સતિપિ કાલાધિકારે પુન કાલગ્ગહણેન વિધિનિમન્તનાજ્ઝેસનાનુમતિપત્થનાપત્તકાલાદીસુ ચ પઞ્ચમી. આણાપનમાણત્તિ, આસીસનમાસિટ્ઠો, સો ચ ઇટ્ઠસ્સ અસમ્પત્તસ્સ અત્થસ્સ પત્થનં, તસ્મિં આણત્યાસિટ્ઠે. અનુ સમીપે ઉત્તકાલો અનુત્તકાલો, પચ્ચુપ્પન્નકાલોતિ અત્થો, ન ઉત્તકાલોતિ વા અનુત્તકાલો, તસ્મિં અનુત્તકાલે, કાલમનામસિત્વા હોતીતિ અત્થો.

તત્થ આસીસનત્થે ભૂધાતુતો પઞ્ચમીપરસ્સપદપઠમપુરિસેકવચનં તુ, અપ્પચ્ચયવુદ્ધિઅવાદેસા. સો સુખી ભવતુ, તે સુખિતા ભવન્તુ.

વિપરિણામેન ‘‘અકારતો’’તિ વત્તતે.

૪૫૨. હિલોપં વા.

અકારતો પરો હિવિભત્તિ લોપમાપજ્જતે વા. ત્વં સુખી ભવ, ભવાહિ વા, હિમ્હિ દીઘો. તુમ્હે સુખિતા ભવથ. અહં સુખી ભવામિ, મયં સુખિનો ભવામ.

અત્તનોપદે સો સુખી ભવતં, તે સુખિતા ભવન્તં. ત્વં સુખી ભવસ્સુ, તુમ્હે સુખિતા ભવવ્હો. અહં સુખી ભવે, મયં સુખિતા ભવામસે.

કમ્મનિ અનુભૂયતં તયા, અનુભૂયન્તં. અનુભૂયસ્સુ, અનુભૂયવ્હો. અનુભૂયે, અનુભૂયામસે. પરસ્સપદત્તે અનુભૂય્યતુ, અનુભૂય્યન્તુ. અનુભૂયતુ, અનુભૂયન્તુ વા, અનુભૂય્યાહિ ઇચ્ચાદિ. ભાવે ભૂયતં.

આણત્તિયં કત્તરિ દેવદત્તો દાનિ ઓદનં પચતુ, પચન્તુ. પચ, પચાહિ, પચથ. પચામિ, પચામ. પચતં, પચન્તં. પચસ્સુ, પચવ્હો. પચે, પચામસે.

કમ્મનિ યપ્પચ્ચયચવગ્ગાદિ, પચ્ચતં ઓદનો દેવદત્તેન, પચ્ચન્તં. પચ્ચસ્સુ, પચ્ચવ્હો. પચ્ચે, પચ્ચામસે. પરસ્સપદત્તે પચ્ચતુ, પચ્ચન્તુ. પચ્ચ, પચ્ચાહિ, પચ્ચથ. પચ્ચામિ, પચ્ચામ.

તથા સો ગામં ગચ્છતુ, ગચ્છન્તુ. ગચ્છ, ગચ્છાહિ, ગચ્છથ. ગચ્છામિ, ગચ્છામ. ગમેતુ, ગમેન્તુ. ગમ, ગમાહિ, ગમેથ. ગમેમિ, ગમેમ. ગચ્છતં, ગચ્છન્તં. ગચ્છસ્સુ, ગચ્છવ્હો. ગચ્છે, ગચ્છામસે. ઘમ્માદેસે ઘમ્મતુ, ઘમ્મન્તુ ઇચ્ચાદિ.

કમ્મનિ ગચ્છીયતં, ગચ્છીયતુ, ગમીયતં, ગમીયતુ, ગમ્મતં, ગમ્મતુ ઇચ્ચાદિ.

વિધિમ્હિ ઇધ પબ્બતો હોતુ, અયં પાસાદો સુવણ્ણમયો હોતૂતિઆદિ.

નિમન્તને અધિવાસેતુ મે ભન્તે ભગવા ભોજનં, ઇધ નિસીદતુ ભવં.

અજ્ઝેસને દેસેતુ ભન્તે ભગવા ધમ્મં.

અનુમતિયં પુચ્છતુ ભવં પઞ્હં, પવિસતુ ભવં, એત્થ નિસીદતુ.