૫. તદ્ધિતકણ્ડ

અપચ્ચતદ્ધિત

અથ નામતો એવ વિભત્યન્તા અપચ્ચાદિઅત્થવિસેસે તદ્ધિતુપ્પત્તીતિ નામતો પરં તદ્ધિતવિધાનમારભીયતે.

તત્થ તસ્મા તિવિધલિઙ્ગતો પરં હુત્વા હિતા સહિતાતિ તદ્ધિતા, ણાદિપચ્ચયાનમેતં અધિવચનં, તેસં વા નામિકાનં હિતા ઉપકારા તદ્ધિતાતિ અન્વત્થભૂતપરસમઞ્ઞાવસેનાપિ ણાદિપ્પચ્ચયાવ તદ્ધિતા નામ.

‘‘વસિટ્ઠસ્સ અપચ્ચ’’ન્તિ વિગ્ગહે –

‘‘લિઙ્ગઞ્ચ નિપચ્ચતે’’તિ ઇતો લિઙ્ગગ્ગહણમનુવત્તતે.

૩૬૧. વા ણ’પચ્ચે.

છટ્ઠિયન્તતો લિઙ્ગમ્હા ણપ્પચ્ચયો હોતિ વિકપ્પેન ‘‘તસ્સ અપચ્ચ’’મિચ્ચેતસ્મિં અત્થે.

સો ચ –

૩૬૨. ધાતુલિઙ્ગેહિ પરા પચ્ચયા.

ધાતૂહિ, લિઙ્ગેહિ ચ પચ્ચયા પરાવ હોન્તીતિ પરિભાસતો અપચ્ચત્થસમ્બન્ધિલિઙ્ગતો છટ્ઠિયન્તાયેવ પરો હોતિ. પટિચ્ચ એતસ્મા અત્થો એતીતિ પચ્ચયો, પતીયન્તિ અનેન અત્થાતિ વા પચ્ચયો, ‘‘વુત્તત્થાનમપ્પયોગો’’તિ અપચ્ચસદ્દસ્સ અપ્પયોગો, ‘‘તેસં વિભત્તિયો લોપા ચે’’તિ વિભત્તિલોપો ચ.

૩૬૩. તેસં ણો લોપં.

તેસં તદ્ધિતપ્પચ્ચયાનં ણાનુબન્ધાનં ણકારો લોપમાપજ્જતે.

૩૬૪. વુદ્ધાદિસરસ્સ વાસંયોગન્તસ્સ સણે ચ.

આદિસરસ્સ વા આદિબ્યઞ્જનસ્સ વા અસંયોગન્તસ્સ વુદ્ધિ હોતિ સણકારપ્પચ્ચયે પરે. સંયોગો અન્તો અસ્સાતિ સંયોગન્તો, તદઞ્ઞો અસંયોગન્તો. અથ વા વવત્થિતવિભાસત્થોયં વાસદ્દો, તદા ચ પકતિભૂતે લિઙ્ગે સરાનમાદિસરસ્સ અસંયોગન્તસ્સ વુદ્ધિ હોતિ સણકારે તદ્ધિતપ્પચ્ચયે પરેતિ અત્થો.

તેન –

વાસિટ્ઠાદીસુ નિચ્ચાયં, અનિચ્ચોળુમ્પિકાદિસુ;

ન વુદ્ધિ નીલપીતાદો, વવત્થિતવિભાસતો.

ચસદ્દગ્ગહણમવધારણત્થં.

તસ્સા વુદ્ધિયા અનિયમપ્પસઙ્ગે નિયમત્થં પરિભાસમાહ.

૩૬૫. અયુવણ્ણાનઞ્ચાયો વુદ્ધી.

તેસં અકારઇવણ્ણુવણ્ણાનમેવ યથાક્કમં આ એઓઇચ્ચેતે વુદ્ધિયો હોન્તિ. ચસદ્દગ્ગહણમવુદ્ધિસમ્પિણ્ડનત્થં, અવધારણત્થં વા. ઇ ચ ઉ ચ યુ, યુ એવ વણ્ણા યુવણ્ણા, અ ચ યુવણ્ણા ચ અયુવણ્ણા. આ ચ એ ચ ઓ ચ આયો. પુન વુદ્ધિગ્ગહણં ‘‘નેગમજાનપદા’’તિઆદીસુ ઉત્તરપદવુદ્ધિભાવત્થં, એત્થ ચ ‘‘અયુવણ્ણાન’’ન્તિ ઠાનનિયમવચનં આયોનં વુદ્ધિભાવપ્પસઙ્ગનિવત્તનત્થં.

યથા હિ કતવુદ્ધીનં, પુન વુદ્ધિ ન હોતિહ;

તથા સભાવવુદ્ધીનં, આયોનં પુન વુદ્ધિ ન.

તતો અકારસ્સ આકારો વુદ્ધિ, ‘‘સરલોપોમાદેસપ્પચ્ચયાદિમ્હિ સરલોપે તુ પકતી’’તિ સરલોપપકતિભાવા, ‘‘નયે પરં યુત્તે’’તિ પરનયનં કત્વા તદ્ધિતત્તા ‘‘તદ્ધિતસમાસ’’ઇચ્ચાદિના નામબ્યપદેસે કતે પુરે વિય સ્યાદ્યુપ્પત્તિ.

વાસિટ્ઠો, વસિટ્ઠસ્સ પુત્તો વા, વાસિટ્ઠા ઇચ્ચાદિ પુરિસસદ્દસમં. તસ્સ નત્તુપનત્તાદયોપિ તદુપચારતો વાસિટ્ઠાયેવ. એવં સબ્બત્થ ગોત્તતદ્ધિતે પઠમપ્પકતિતોયેવ પચ્ચયો હોતિ.

ઇત્થિયં ણપ્પચ્ચયન્તત્તા ‘‘ણવ ણિક ણેય્ય ણ ન્તૂહી’’તિ વાસિટ્ઠસદ્દતો ઈપચ્ચયો. સરલોપાદિં કત્વા ઇત્થિપ્પચ્ચયન્તત્તા ‘‘તદ્ધિતસમાસ’’ઇચ્ચાદિસુત્તે ચગ્ગહણેન નામબ્યપદેસે કતે સ્યાદ્યુપ્પત્તિ, વાસિટ્ઠી કઞ્ઞા, વાસિટ્ઠી, વાસિટ્ઠિયો ઇચ્ચાદિ ઇત્થિસદ્દસમં.

નપુંસકે વાસિટ્ઠં અપચ્ચં, વાસિટ્ઠાનિ અપચ્ચાનિ ઇચ્ચાદિ ચિત્તસદ્દસમં. એવં ઉપરિપિ તદ્ધિતન્તસ્સ તિલિઙ્ગતા વેદિતબ્બા.

ભારદ્વાજસ્સ પુત્તો ભારદ્વાજો, વેસામિત્તસ્સ પુત્તો વેસામિત્તો, ગોતમસ્સ પુત્તો ગોતમો. એત્થ ચ અયુવણ્ણત્તાભાવા આકારાદીનં ન વુદ્ધિ હોતિ. વસુદેવસ્સ અપચ્ચં વાસુદેવો, બલદેવો. ‘‘ચિત્તકો’’તિઆદીસુ પન સંયોગન્તત્તા વુદ્ધિ ન ભવતિ.

‘‘વચ્છસ્સ અપચ્ચ’’ન્તિ વિગ્ગહે ણમ્હિ સમ્પત્તે ‘‘વા ણ’પચ્ચે’’તિ ઇતો વાતિ તદ્ધિતવિધાને સબ્બત્થ વત્તતે, તેન સબ્બત્થ વાક્યવુત્તિયો ભવન્તિ. ‘‘અપચ્ચે’’તિ પદં યાવ સંસટ્ઠગ્ગહણાવ વત્તતે.

૩૬૬. ણાયન ણાન વચ્છાદિતો.

વચ્છ કચ્ચઇચ્ચેવમાદિતો છટ્ઠિયન્તતો ગોત્તગણતો ણાયન ણાનઇચ્ચતે પચ્ચયા હોન્તિ વા ‘‘તસ્સાપચ્ચ’’મિચ્ચેતસ્મિં અત્થે. સબ્બત્થ ણકારાનુબન્ધો વુદ્ધત્થો, સેસં પુબ્બસમં, સંયોગન્તત્તા વુદ્ધિઅભાવોવ વિસેસો.

વચ્છાયનો વચ્છાનો વચ્છસ્સ પુત્તો વા. એવં કચ્ચસ્સ પુત્તો કચ્ચાયનો કચ્ચાનો, મોગ્ગલ્લસ્સ પુત્તો મોગ્ગલ્લાયનો મોગ્ગલ્લાનો. એવં અગ્ગિવેસ્સાયનો અગ્ગિવેસ્સાનો, કણ્હાયનો કણ્હાનો, સાકટાયનો સાકટાનો, મુઞ્ચાયનો મુઞ્ચાનો, કુઞ્જાયનો કુઞ્જાનો ઇચ્ચાદિ. આકતિગણો’યં.

‘‘કત્તિકાય અપચ્ચ’’ન્તિ વિગ્ગહે –

૩૬૭. ણેય્યો કત્તિકાદીહિ.

આદિસદ્દોયં પકારે વત્તતે. કત્તિકા વિનતારોહિણીઇચ્ચેવમાદીહિ ઇત્થિયં વત્તમાનેહિ લિઙ્ગેહિ ણેય્યપ્પચ્ચયો હોતિ વા ‘‘તસ્સાપચ્ચ’’મિચ્ચેતસ્મિં અત્થે.

વિભત્તિલોપે ‘‘પકતિ ચસ્સ સરન્તસ્સા’’તિ પકતિભાવો. કત્તિકેય્યો, કત્તિકાય પુત્તો વા. એવં વિનતાય અપચ્ચં વેનતેય્યો, ઇકારસ્સેકારો વુદ્ધિ, રોહિણિયા પુત્તો રોહિણેય્યો, ગઙ્ગાય અપચ્ચં ગઙ્ગેય્યો, ભગિનિયા પુત્તો ભાગિનેય્યો, નદિયાપુત્તો નાદેય્યો. એવં અન્તેય્યો, આહેય્યો, કામેય્યો. સુચિયા અપચ્ચં સોચેય્યો, એત્થ ઉકારસ્સોકારો વુદ્ધિ, બાલાય અપચ્ચં બાલેય્યો ઇચ્ચાદિ.

‘‘દક્ખસ્સાપચ્ચ’’ન્તિ વિગ્ગહે ણમ્હિ સમ્પત્તે –

૩૬૮. અતો ણિ વા.

અકારન્તતો લિઙ્ગમ્હા ણિપચ્ચયો હોતિ વા ‘‘તસ્સાપચ્ચ’’મિચ્ચેતસ્મિં અત્થે. દક્ખિ, દક્ખી, દક્ખયો, દોણસ્સ અપચ્ચં દોણિ. એવં વાસવિ, સક્યપુત્તિ, નાટપુત્તિ, દાસપુત્તિ, દાસરથિ. વારુણિ, કણ્ડિ, બાલદેવિ, પાવકિ, જિનદત્તસ્સ અપચ્ચં જેનદત્તિ, સુદ્ધોદનિ, અનુરુદ્ધિ ઇચ્ચાદિ.

પુન વાગ્ગહણેન અપચ્ચત્થે ણિકપ્પચ્ચયો, અદિતિઆદિતો ણ્યપ્પચ્ચયો ચ. યથા – સક્યપુત્તસ્સ પુત્તો સક્યપુત્તિકો, ‘‘તેસુ વુદ્ધી’’તિઆદિના કકારસ્સ યકારો, સક્યપુત્તિયો. એવં નાટપુત્તિકો, જેનદત્તિકો, વિમાતુયા પુત્તો વેમાતિકો.

‘‘અદિતિયા પુત્તો’’તિ અત્થે ણ્યપ્પચ્ચયો, વુદ્ધિ ચ.

૩૬૯. અવણ્ણો યે લોપઞ્ચ.

અવણ્ણો તદ્ધિતભૂતે યપ્પચ્ચયે પરે લોપમાપજ્જતે. ચસદ્દેન ઇવણ્ણોપીતિ ઇકારલોપો, ‘‘યવતં તલનદકારાનં બ્યઞ્જનાનિ ચ લ ઞ જકારત્ત’’ન્તિ ત્યકારસંયોગસ્સ ચકારો, ‘‘પરદ્વેભાવો ઠાને’’તિ દ્વિત્તં, આદિચ્ચો. એવં દિતિયા પુત્તો દેચ્ચો.

‘‘કુણ્ડનિયા પુત્તો’’તિ અત્થે ણ્યપ્પચ્ચયે કતે –

‘‘ક્વચાદિમજ્ઝુત્તરેસૂ’’તિ વત્તતે.

૩૭૦. તેસુ વુદ્ધિલોપાગમવિકારવિપરીતાદેસા ચ.

તેસુ આદિમજ્ઝુત્તરેસુ અવિહિતલક્ખણેસુ જિનવચનાનુપરોધેન ક્વચિ વુદ્ધિ લોપ આગમ વિકાર વિપરીતઆદેસા હોન્તીતિ સંયોગન્તત્તેપિ આદિવુદ્ધિ, ઇકારલોપે ન્યસ્સઞાદેસો, કોણ્ડઞ્ઞો, કુરુનો પુત્તો કોરબ્યો, એત્થાપિ તેનેવ ઉકારસ્સ અવાદેસો, ભાતુનો પુત્તો ભાતબ્યો.

‘‘ઉપગુસ્સ અપચ્ચ’’ન્તિ વિગ્ગહે –

૩૭૧. ણવોપગ્વાદીહિ.

ઉપગુ મનુઇચ્ચેવમાદીહિ ઉકારન્તેહિ ગોત્તગણેહિ ણવપ્પચ્ચયો હોતિ વા ‘‘તસ્સાપચ્ચ’’મિચ્ચેતસ્મિં અત્થે. આદિસદ્દસ્સ ચેત્થ પકારવાચકત્તા ઉકારન્તતોયેવાયં. ઓપગવો, ઓપગવી, ઓપગવં, મનુનો અપચ્ચં માનવો, ‘‘માનુસો’’તિ ણપ્પચ્ચયે, સાગમે ચ કતે રૂપં, ભગ્ગુનો અપચ્ચં ભગ્ગવો, પણ્ડુનો અપચ્ચં પણ્ડવો, ઉપવિન્દુસ્સ અપચ્ચં ઓપવિન્દવો ઇચ્ચાદિ.

‘‘વિધવાય અપચ્ચ’’ન્તિ અત્થે –

૩૭૨. ણેર વિધવાદિતો.

વિધવાદિતો ણેરપ્પચ્ચયો હોતિ વા અપચ્ચત્થે. વિગતો ધવો પતિ એતિસ્સાતિ વિધવા, વેધવેરો, બન્ધુકિયા અભિસારિણિયા પુત્તો બન્ધુકેરો, સમણસ્સ ઉપજ્ઝાયસ્સ પુત્તો પુત્તટ્ઠાનિયત્તાતિ સામણેરો, નાળિકેરો ઇચ્ચાદિ.

અપચ્ચતદ્ધિતં.

સંસટ્ઠાદિઅનેકત્થતદ્ધિત

‘‘તિલેન સંસટ્ઠ’’ન્તિ વિગ્ગહે –

૩૭૩. યેન વા સંસટ્ઠં તરતિ ચરતિ વહતિ ણિકો.

યેન વા સંસટ્ઠં, યેન વા તરતિ, યેન વા ચરતિ, યેન વા વહતિ, તતો તતિયન્તતો લિઙ્ગમ્હા તેસુ સંસટ્ઠાદીસ્વત્થેસુ ણિકપ્પચ્ચયો હોતિ વા. તેલિકં ભોજનં, તિલેન અભિસઙ્ખતન્તિ અત્થો. તેલિકી યાગુ. ગુળેન સંસટ્ઠં એગાળિકં. એવં ઘાતિકં, દાધિકં, મારિચિકં, લોણિકં.

નાવાય તરતીતિ નાવિકો, ઉળુમ્પેન તરતીતિ ઓળુમ્પિકો, વુદ્ધિઅભાવપક્ખે ઉળુમ્પિકો. એવં કુલ્લિકો, ગોપુચ્છિકો. સકટેન ચરતીતિ સાકટિકો. એવં પાદિકો, દણ્ડિકો, ધમ્મેન ચરતિ પવત્તતીતિ ધમ્મિકો. સીસેન વહતીતિ સીસિકો, વાગ્ગહણેન ઈકારસ્સ વુદ્ધિ ન હોતિ. એવં અંસિકો, ખન્ધિકો, હત્થિકો, અઙ્ગુલિકો.

પુન વાગ્ગહણેન અઞ્ઞત્થેસુપિ ણિકપ્પચ્ચયો, પરદારં ગચ્છતીતિ પારદારિકો, પથં ગચ્છતીતિ પથિકો.

‘‘વિનયમધીતે, અવેચ્ચાધીતે’’તિ વા વિગ્ગહે –

‘‘ણિકો’’તિ વત્તતે.

૩૭૪. તમધીતે તેનકતાદિસન્નિધાનનિયોગસિપ્પભણ્ડજીવિકત્થેસુ ચ.

ચતુપ્પદમિદં. તમધીતેતિ અત્થે, તેન કતાદીસ્વત્થેસુ ચ તમ્હિ સન્નિધાનો, તત્થ નિયુત્તો, તમસ્સ સિપ્પં, તમસ્સ ભણ્ડં, તમસ્સ જીવિકા ઇચ્ચેતેસ્વત્થેસુ ચ દુતિયાદિવિભત્યન્તેહિ લિઙ્ગેહિ ણિકપ્પચ્ચયો હોતિ વા. વેનયિકો. એવં સુત્તન્તિકો, આભિધમ્મિકો.

‘‘બ્યાકરણમધીતે’’તિ અત્થે ણિકપ્પચ્ચયાદિમ્હિ કતે –

‘‘વુદ્ધાદિસરસ્સ વાસંયોગન્તસ્સ સણે ચા’’તિ વત્તમાને –

૩૭૫. માયૂનમાગમો ઠાને.

ઇ ઉઇચ્ચેભેસં આદિસરાનં અસંયોગન્તાનં મા વુદ્ધિ હોતિ સણે, તત્રેવ વુદ્ધિ આગમો હોતિ ચ ઠાનેતિ એકારવુદ્ધાગમો.

‘‘ઠાને’’તિ વચના ચેત્થ, યૂનમાદેસભૂતતો;

યવેહિ પુબ્બેવ એઓ-વુદ્ધિયો હોન્તિ આગમા.

યકારસ્સ દ્વિભાવો.

વેય્યાકરણિકો, ન્યાયમધીતેતિ નેય્યાયિકો. એવં તક્કિકો, વેદિકો, નેમિત્તિકો, કાયેન કતો પયોગો કાયિકો, કાયેન કતં કમ્મં કાયિકં, વચસા કતં કમ્મં વાચસિકં. એવં માનસિકં, એત્થ ચ ‘‘સસરે વાગમો’’તિ સુત્તે વવત્થિતવાસદ્દેન પચ્ચયે પરેપિ સાગમો, થેરેહિ કતા સઙ્ગીતિ થેરિકા. એવં પઞ્ચસતિકા, સત્તસતિકા, એત્થ ‘‘ણવણિકા’’દિસુત્તે અનુવત્તિતવાગ્ગહણેન ઈપચ્ચયો ન હોતિ.

સન્નિધાનત્થે સરીરે સન્નિધાના વેદના સારીરિકા, સારીરિકં દુક્ખં. એવં માનસિકા, માનસિકં.

નિયુત્તત્થે દ્વારે નિયુત્તો દોવારિકો, એત્થ ‘‘માયૂનમાગમો ઠાને’’તિ વકારતો પુબ્બેઓકારાગમો. એવં ભણ્ડાગારિકો, નાગરિકો, નવકમ્મિકો, વનકમ્મિકો, આદિકમ્મિકો, ઓદરિકો, રથિકો, પથિકો, ઉપાયે નિયુત્તો ઓપાયિકો, ચેતસિ નિયુત્તા ચેતસિકા.

સિપ્પત્થે વીણાવાદનં વીણા, વીણા અસ્સ સિપ્પં વેણિકો. એવં પાણવિકો, મોદિઙ્ગિકો, વંસિકો.

ભણ્ડત્થે ગન્ધો અસ્સ ભણ્ડન્તિ ગન્ધિકો. એવં તેલિકો, ગોળિકો, પૂવિકો, પણ્ણિકો, તમ્બૂલિકો, લોણિકો.

જીવિકત્થે ઉરબ્ભં હન્ત્વા જીવતિ, ઉરબ્ભમસ્સ જીવિકાતિ વા ઓરબ્ભિકો. એવં માગવિકો, એત્થ વકારાગમો. સૂકરિકો, સાકુણિકો, મચ્છિકો ઇચ્ચાદિ.

‘‘તેન કતાદી’’તિ એત્થ આદિગ્ગહણેન તેન હતં, તેન બદ્ધં, તેન કીતં, તેન દિબ્બતિ, સો અસ્સ આવુધો, સો અસ્સ આબાધો, તત્થ પસન્નો, તસ્સ સન્તકં, તમસ્સ પરિમાણં, તસ્સ રાસિ, તં અરહતિ, તમસ્સ સીલં, તત્થ જાતો, તત્થ વસતિ, તત્ર વિદિતો, તદત્થાય સંવત્તતિ, તતો આગતો, તતો સમ્ભૂતો, તદસ્સ પયોજનન્તિ એવમાદિઅત્થે ચ ણિકપ્પચ્ચયો હોતિ. યથા – જાલેન હતો, હનતીતિ વા જાલિકો. એવં બાળિસિકો, વાકરિકો, સુત્તેન બદ્ધો સુત્તિકો, વરત્તાય બદ્ધો વારત્તિકો નાગો.

વત્થેન કીતં ભણ્ડં વત્થિકં. એવં કુમ્ભિકં, ફાલિકં, સોવણ્ણિકં, સાતિકં. અક્ખેન દિબ્બતીતિ અક્ખિકો. એવં સાલાકિકો, તિન્દુકિકો, અમ્બફલિકો. ચાપો અસ્સ આવુધોતિ ચાપિકો. એવં તોમરિકો, મુગ્ગરિકો, મોસલિકો.

વાતો અસ્સ આબાધોતિ વાતિકો. એવં સેમ્હિકો, પિત્તિકો.

બુદ્ધે પસન્નો બુદ્ધિકો. એવં ધમ્મિકો, સઙ્ઘિકો. બુદ્ધસ્સ સન્તકો બુદ્ધિકો. એવં ધમ્મિકો, સઙ્ઘિકો વિહારો, સઙ્ઘિકા ભૂમિ, સઙ્ઘિકં ચીવરં, પુગ્ગલિકં.

કુમ્ભો અસ્સ પરિમાણન્તિ કુમ્ભિકં. એવં ખારિકં, દોણિકં. કુમ્ભસ્સ રાસિ કુમ્ભિકો. કુમ્ભં અરહતીતિ કુમ્ભિકો. એવં દોણિકો, અટ્ઠમાસિકો, કહાપણિકો, આસીતિકા ગાથા, નાવુતિકા, સાતિકં, સાહસ્સિકં. સન્દિટ્ઠમરહતીતિ સન્દિટ્ઠિકો, ‘‘એહિ પસ્સા’’તિ ઇમં વિધિં અરહતીતિ એહિપસ્સિકો.

સીલત્થે પંસુકૂલધારણં પંસુકૂલં, તં સીલમસ્સાતિ પંસુકૂલિકો. એવં તેચીવરિકો, એકાસને ભોજનસીલો એકાસનિકો, રુક્ખમૂલે વસનસીલો રુક્ખમૂલિકો, તથા આરઞ્ઞિકો, સોસાનિકો.

જાતત્થે અપાયે જાતો આપાયિકો. એવં નેરયિકો, સામુદ્દિકો મચ્છો, વસ્સેસુ જાતો વસ્સિકો, વસ્સિકા, વસ્સિકં પુપ્ફં, સારદિકો, હેમન્તિકો, વાસન્તિકો, ચાતુદ્દસિકો, રાજગહે જાતો, રાજગહે વસતીતિ વા રાજગહિકો જનો, મગધેસુ જાતો, વસતીતિ વા માગધિકો, માગધિકા, માગધિકં, સાવત્થિયં જાતો, વસતીતિ વા સાવત્થિકો, કાપિલવત્થિકો, વેસાલિકો.

લોકે વિદિતો લોકિકો, લોકાય સંવત્તતીતિપિ લોકિકો. તથા માતિતો આગતં માતિકં, પિતિતો આગતં પેત્તિકં નામં.

સમ્ભૂતત્થે માતિતો સમ્ભૂતં મત્તિકં. એવં પેત્તિકં. ઉપધિતસ્સ પયોજનં ઓપધિકં.

સકત્થેપિ અસઙ્ખારોયેવ અસઙ્ખારિકં. એવં સસઙ્ખારિકં, નામમેવ નામિકં. એવં આખ્યાતિકં, ઓપસગ્ગિકં, નેપાતિકં, ચતુમહારાજે ભત્તિ એતેસન્તિ ચાતુમહારાજિકા. એવં અઞ્ઞત્થેપિ યોજેતબ્બં.

‘‘કસાવેન રત્ત’’ન્તિ વિગ્ગહે –

૩૭૬. ણ રાગા તેનરત્તં તસ્સેદમઞ્ઞત્થેસુ ચ.

રાગત્થવાચકા લિઙ્ગમ્હા ‘‘તેન રત્ત’’મિચ્ચેતસ્મિં અત્થે, ‘‘તસ્સે’’તિ છટ્ઠિયન્તતો ‘‘ઇદ’’મિચ્ચેતસ્મિં અત્થે ચ અઞ્ઞત્થેસુ ચ ણપ્પચ્ચયો હોતિ વા.

કાસાવં વત્થં. એવં કાસાયં, કુસુમ્ભેન રત્તં કોસુમ્ભં, હલિદ્દિયા રત્તં હાલિદ્દં, પત્તઙ્ગં, મઞ્જિટ્ઠં, કુઙ્કુમં, નીલેન રત્તં નીલં. એવં પીતં.

ઇદમત્થે મહિંસસ્સ ઇદં માહિંસં મંસં, દધિ સપ્પિ ચમ્માદિકં વા, સૂકરસ્સ ઇદં સૂકરં, કચ્ચાયનસ્સ ઇદં કચ્ચાયનં બ્યાકરણં. એવં સોગતં સાસનં.

‘‘ઇસિસ્સ ઇદ’’ન્તિ અત્થે ણપ્પચ્ચયે કતે વુદ્ધિમ્હિ સમ્પત્તે –

‘‘સણે, યૂનમાગમો ઠાને’’તિ ચ વત્તતે.

૩૭૭. આત્તઞ્ચ.

ઇ ઉઇચ્ચેતેસં આદિસરાનં આત્તઞ્ચ હોતિ સણકારપ્પચ્ચયે પરે, ચસદ્દેન રિકારાગમો ચ ઠાનેતિ ઇકારસ્સ આત્તં.

ઠાનાધિકારતો આત્તં, ઇસૂસભઉજાદિનં;

ઇસિસ્સ તુ રિકારાગ-મો ચાત્તાનન્તરે ભવે.

આરિસ્યં, ઉસભસ્સ ઇદં આસભં ઠાનં, આસભી વાચા.

અઞ્ઞત્થગ્ગહણેન પન અવિદૂરભવો, તત્ર ભવો, તત્ર જાતો, તતો આગતો, સો અસ્સ નિવાસો, તસ્સ ઇસ્સરો, કત્તિકાદીહિ નિયુત્તો માસો, સાસ્સ દેવતા, તમવેચ્ચાધીતે, તસ્સ વિસયો દેસો, તસ્મિં દેસે અત્થિ, તેન નિબ્બત્તં, તં અરહતિ, તસ્સ વિકારો, તમસ્સ પરિમાણન્તિ ઇચ્ચેવમાદીસ્વત્થેસુ ચ ણપ્પચ્ચયો. યથા – વિદિસાય અવિદૂરે ભવો વેદિસો ગામો, ઉદુમ્બરસ્સ અવિદૂરે ભવં ઓદુમ્બરં વિમાનં.

ભવત્થે મનસિ ભવં માનસં સુખં, સાગમો. સરે ભવો સારસો સકુણો, સારસા સકુણી, સારસં પુપ્ફં, ઉરસિ ભવો ઓરસો પુત્તો, ઉરસિ સંવડ્ઢિતત્તા, મિત્તે ભવા મેત્તા, મેત્તી વા, પુરે ભવા પોરી વાચા.

જાતાદીસુ પાવુસે જાતો પાવુસો મેઘો, પાવુસા રત્તિ, પાવુસં અબ્ભં, સરદે જાતો સારદો માસો, સારદા રત્તિ, સારદં પુપ્ફં. એવં સિસિરો, હેમન્તો, વસન્તો, વિમ્હો, મથુરાયં જાતો માથુરો જનો, માથુરા ગણિકા, માથુરં વત્થં. મથુરાય આગતો માથુરો, મથુરા અસ્સ નિવાસોતિ માથુરો, મથુરાય ઇસ્સરો માથુરો રાજા. ‘‘સબ્બતો કો’’તિ એત્થ પુન સબ્બતોગ્ગહણેન તદ્ધિતતોપિ ક્વચિ સસરકકારાગમો, માથુરકો વા, રાજગહે જાતો, રાજગહા આગતો, રાજગહો અસ્સ નિવાસોતિ વા, રાજગહસ્સ ઇસ્સરોતિ વા રાજગહો, રાજગહકો વા. એવં સાગલો, સાગલકો વા, પાટલિપુત્તો, પાટલિપુત્તકો વા, વેસાલિયં જાતોતિઆદિઅત્થે વેસાલો, વેસાલકો વા, કુસિનારે જાતો કોસિનારો, કોસિનારકો વા. એવં સાકેતો, સાકેતકો વા, કોસમ્બો, કોસમ્બકો વા, ઇન્દપત્તો, ઇન્દપત્તકો વા, કપિલ્લો, કપિલ્લકો વા, ભારુકચ્છો, ભારુકચ્છકો વા, નગરે જાતો, નગરા આગતો, નગરે વસતીતિ વા નાગરો, નાગરકો વા. એવં જાનપદો.

જનપદનામેસુ પન સબ્બત્થ બહુવચનમેવ ભવતિ. યથા – અઙ્ગેસુ જાતો, અઙ્ગેહિ આગતો, અઙ્ગા અસ્સ નિવાસો, અઙ્ગાનં ઇસ્સરો વા અઙ્ગો, અઙ્ગકો વા, માગધો, માગધકો વા, કોસલો, કોસલકો વા, વેદેહો, વેદેહકો વા, કમ્બોજો, કમ્બોજકો વા, ગન્ધારો, ગન્ધારકો વા, સોવીરો, સોવીરકો વા, સિન્ધવો, સિન્ધવકો વા, અસ્સકો, કાલિઙ્ગો, પઞ્ચાલો, સક્કો, તથા સુરટ્ઠે જાતો, સુરટ્ઠસ્સ ઇસ્સરો વા સોરટ્ઠો, સોરટ્ઠકો વા. એવં મહારટ્ઠો, મહારટ્ઠકો વા ઇચ્ચાદિ.

નક્ખત્તયોગે કત્તિકાય પુણ્ણચન્દયુત્તાય યુત્તો માસો કત્તિકો, મગસિરેન ચન્દયુત્તેન નક્ખત્તેન યુત્તો માસો માગસિરો. એવં ફુસ્સેન યુત્તો માસો ફુસ્સો, મઘાય યુત્તો માસો માઘો, ફગ્ગુનિયા યુત્તો માસો ફગ્ગુનો, ચિત્તાય યુત્તો માસો ચિત્તો, વિસાખાય યુત્તો માસો વેસાખો, જેટ્ઠાય યુત્તો માસો જેટ્ઠો, ઉત્તરાસાળ્હાય યુત્તો માસો આસાળ્હો, આસાળ્હી વા, સવણેન યુત્તો માસો સાવણો, સાવણી. ભદ્દેન યુત્તો માસો ભદ્દો, અસ્સયુજેન યુત્તો માસો અસ્સયુજો, બુદ્ધો અસ્સ દેવતાતિ બુદ્ધો. એવં સોગતો, માહિન્દો, યામો, સોમો.

બ્યાકરણં અવેચ્ચાધીતે વેય્યાકરણો. એવં મોહુત્તો, નેમિત્તો, અઙ્ગવિજ્જો, વત્થુવિજ્જો. વસાતીનં વિસયો દેસો વાસાતો, ઉદુમ્બરા અસ્મિં પદેસે સન્તીતિ ઓદુમ્બરો દેસો.

સહસ્સેન નિબ્બત્તા સાહસ્સી પરિખા, પયસા નિબ્બત્તં પાયાસં, સહસ્સં અરહતીતિ સાહસ્સી ગાથા, અયસો વિકારો આયસો. એવં સોવણ્ણો, પુરિસો પરિમાણમસ્સાતિ પોરિસં ઉદકં.

ચગ્ગહણેન તત્થ જાતો, તત્થ વસતિ, તસ્સ હિતં, તં અરહતીતિઆદીસુ ણેય્યપ્પચ્ચયો. બારાણસિયં જાતો, વસતીતિ વા બારાણસેય્યકો, પુરે વિય કકારાગમો. એવં ચમ્પેય્યકો, સાગલેય્યકો, મિથિલેય્યકો જનો, ગઙ્ગેય્યો મચ્છો, સિલાય જાતં સેલેય્યકં, કુલે જાતો કોલેય્યકો સુનખો, વને જાતં વાનેય્યં પુપ્ફં. એવં પબ્બતેય્યો માનુસો, પબ્બતેય્યા નદી, પબ્બતેય્યં ઓસધં, પથસ્સ હિતં પાથેય્યં, સપતિસ્સ હિતં સાપતેય્યં ધનં, પદીપેય્યં તેલં, માતુ હિતં મત્તેય્યં. એવં પેત્તેય્યં. દક્ખિણમરહતીતિ દક્ખિણેય્યો ઇચ્ચાદિ.

૩૭૮. જાતાદીનમિમિયા ચ.

જાતઇચ્ચેવમાદીનં સદ્દાનં અત્થે ઇમ ઇયઇચ્ચેતે પચ્ચયા હોન્તિ વા.

પચ્છા જાતો પચ્છિમો, પચ્છિમા જનતા, પચ્છિમં ચિત્તં, અન્તે જાતો અન્તિમો, અન્તિમા, અન્તિમં. એવં મજ્ઝિમો, પુરિમો, ઉપરિમો, હેટ્ઠિમો, પચ્ચન્તિમો, ગોપ્ફિમો, ગન્થિમો.

તથા ઇયપ્પચ્ચયે મનુસ્સજાતિયા જાતો મનુસ્સજાતિયો, મનુસ્સજાતિયા, મનુસ્સજાતિયં. એવં અસ્સજાતિયો, હત્થિજાતિયો, બોધિસત્તજાતિયો, દબ્બજાતિયો, સમાનજાતિયો, લોકિયો ઇચ્ચાદિ.

આદિગ્ગહણેન તત્થ નિયુત્તો, તદસ્સ અત્થિ, તત્થ ભવોતિઆદીસ્વપિ ઇમ ઇયપ્પચ્ચયા હોન્તિ, ચસદ્દેન ઇકપ્પચ્ચયો ચ. અન્તે નિયુત્તો અન્તિમો, અન્તિયો, અન્તિકો, પુત્તો અસ્સ અત્થિ, તસ્મિં વા વિજ્જતીતિ પુત્તિમો, પુત્તિયો, વુત્તિકો, કપ્પો અસ્સ અત્થીતિ કપ્પિયો, જટા અસ્સ અત્થીતિ જટિયો, હાનભાગો અસ્સ અત્થીતિ હાનભાગિયો. એવં ઠિતિભાગિયો, બોધિસ્સ પક્ખે ભવા બોધિપક્ખિયા, પઞ્ચવગ્ગે ભવા પઞ્ચવગ્ગિયા. એવં છબ્બગ્ગિયા, ઉદરિયં, અત્તનો ઇદન્તિ અત્તનિયં, નકારાગમો.

ચસદ્દગ્ગહણેન કિય યણ્યપ્પચ્ચયા ચ. જાતિયા નિયુત્તો જાતિકિયો. એવં અન્ધકિયો, જચ્ચન્ધે નિયુત્તો જચ્ચન્ધકિયો. સસ્સ અયન્તિ સકિયો. એવં પરકિયો.

યપ્પચ્ચયો સાધુહિતભવજાતાદિઅત્થેસુ. યથા – કમ્મનિ સાધુ કમ્મઞ્ઞં. સભાયં સાધુ સબ્ભં, ‘‘યવતં તલના’’દિના ઉકારાદિ. એવં મેધાય હિતં મેજ્ઝં ઘટં. પાદાનં હિતં પજ્જં તેલં, રથસ્સ હિતા રચ્છા, ગામે ભવો ગમ્મો, ગવે ભવં ગબ્યં, ‘‘ઓસરે ચા’’તિ સુત્તે ચસદ્દેન યપ્પચ્ચયે પરેપિ અવાદેસો. કવિમ્હિ ભવં કબ્યં, દિવિ ભવા દિબ્યા, થનતો જાતં થઞ્ઞં, ધનાય સંવત્તતીતિ ધઞ્ઞં.

ણ્યપ્પચ્ચયો પરિસાયં સાધુ પારિસજ્જો, દકારાગમો, સમણાનં હિતા સામઞ્ઞા જના, બ્રાહ્મણાનં હિતા બ્રાહ્મઞ્ઞા, અરૂપે ભવા આરુપ્પા ઇચ્ચાદિ.

‘‘રાજપુત્તાનં સમૂહો’’તિ વિગ્ગહે –

૩૭૯. સમૂહત્થે કણણા.

છટ્ઠિયન્તતો ‘‘તેસં સમૂહો’’તિ અત્થે કણણઇચ્ચેતે પચ્ચયા હોન્તિ. રાજપુત્તકો, રાજપુત્તકં વા, રાજપુત્તો. એવં માનુસ્સકો, માનુસ્સો, માથુરકો, માથુરો, પોરિસકો, પોરિસો, વુદ્ધાનં સમૂહો વુદ્ધકો, વુદ્ધો. એવં માયૂરકો, માયૂરો, કાપોતો, કોકિલો, માહિંસકો, માહિંસો, ઓટ્ઠકો, ઓરબ્ભકો, અટ્ઠન્નં સમૂહો અટ્ઠકો, રાજાનં સમૂહો રાજકો, ભિક્ખાનં સમૂહો ભિક્ખો, સિક્ખાનં સમૂહો સિક્ખો, દ્વિન્નં સમૂહો દ્વયં, ‘‘તેસુ વુદ્ધી’’તિઆદિના ઇકારસ્સ અયાદેસો. એવં તિણ્ણં સમૂહો તયં ઇચ્ચાદિ.

‘‘સમૂહત્થે’’તિ વત્તતે.

૩૮૦. ગામજનબન્ધુસહાયાદીહિ તા.

ગામજનબન્ધુસહાયઇચ્ચેવમાદીહિ તાપચ્ચયો હોતિ સમૂહત્થે. ગામાનં સમૂહો ગામતા. એવં જનતા, બન્ધુતા, સહાયતા, નાગરતા. ‘‘તા’’તિ યોગવિભાગેન સકત્થેપિ દેવોયેવ દેવતા, તાપચ્ચયન્તસ્સ નિચ્ચમિત્થિલિઙ્ગતા.

૩૮૧. તદસ્સ ઠાનમિયો ચ.

‘‘તદસ્સ ઠાન’’મિચ્ચેતસ્મિં અત્થે છટ્ઠિયન્તતો ઇયપ્પચ્ચયો હોતિ. મદનસ્સ ઠાનં મદનિયો, મદનિયા, મદનિયં, બન્ધનસ્સ ઠાનં બન્ધનિયં. એવં મુચ્છનિયં. રજનિયં, ગમનિયં, દસ્સનિયં, ઉપાદાનિયં, પસાદનિયં. ચસદ્દેન હિતાદિઅત્થેપિ ઉપાદાનાનં હિતા ઉપાદાનિયા ઇચ્ચાદિ.

૩૮૨. ઉપમત્થાયિતત્તં.

ઉપમત્થે ઉપમાવાચિલિઙ્ગતો આયિતત્તપ્પચ્ચયો હોતિ. ધૂમો વિય દિસ્સતીતિ ધૂમાયિતત્તં. એવં તિમિરાયિતત્તં.

‘‘તદસ્સ ઠાન’’ન્તિ વત્તતે.

૩૮૩. તન્નિસ્સિતત્થે લો.

‘‘તન્નિસ્સિત’’ન્તિ અત્થે, ‘‘તદસ્સઠાન’’ન્તિ અત્થે ચ લપ્પચ્ચયો હોતિ. દુટ્ઠુ નિસ્સિતં, દુટ્ઠુ ઠાનં વા દુટ્ઠુલ્લં, દુટ્ઠુલ્લા વાચા, લસ્સ દ્વિભાવો. એવં વેદલ્લં.

‘‘અભિજ્ઝા અસ્સ પકતિ, અભિજ્ઝા અસ્સ બહુલા’’તિ વા વિગ્ગહે –

૩૮૪. આલુ તબ્બહુલે.

પઠમાવિભત્યન્તતો આલુપ્પચ્ચયો હોતિ ‘‘તદસ્સ બહુલ’’મિચ્ચેતસ્મિં અત્થે. અભિજ્ઝાલુ, અભિજ્ઝાલૂ, અભિજ્ઝાલવો. એવં સીતાલુ, ધજાલુ, દયાલુ. ‘‘સબ્બતો કો’’તિ એત્થ પુન સબ્બતોગ્ગહણેન કકારાગમો, અભિજ્ઝાલુકો, અભિજ્ઝાલુકા, અભિજ્ઝાલુકં. એવં સીતાલુકો, દયાલુકો, તથા હીનોવ હીનકો. એવં પોતકો, કુમારકો, માણવકો, મુદુકો, ઉજુકો, અપ્પમત્તકં, ઓરમત્તકં, સીલમત્તકં ઇચ્ચાદિ.

‘‘યદનુપપન્ના નિપાતના સિજ્ઝન્તી’’તિ ઇમિના પટિભાગકુચ્છિતસઞ્ઞાનુકમ્પાદિઅત્થેસુ કપ્પચ્ચયો. પટિભાગત્થે હત્થિનો ઇવ હત્થિકા. એવં અસ્સકા. કુચ્છિતત્થે કુચ્છિતો સમણો સમણકો. એવં બ્રાહ્મણકો, મુણ્ડકો, પણ્ડિતકો, વેય્યાકરણકો. સઞ્ઞાયં કતકો, ભટકો. અનુકમ્પાયં પુત્તકો.

તથા કિંયતેતતો પરિમાણત્થે ત્તકવન્તુપ્પચ્ચયા. કિં પરિમાણમસ્સાતિ કિત્તકં. એવં યત્તકં, તત્તકં, એત્તકં. વન્તુમ્હિ આત્તઞ્ચ, યં પરિમાણમસ્સાતિ યાવા, યાવન્તો, ગુણવન્તુસમં. એવં તાવા, તાવન્તો. એતાવા, એતાવન્તો ઇચ્ચાદિ.

‘‘સુવણ્ણેન પકત’’ન્તિ વિગ્ગહે –

૩૮૫. તપ્પકતિવચને મયો.

તપ્પકતિવચનત્થે મયપ્પચ્ચયો હોતિ, પકરીયતીતિ પકતિ, તેન પકતિ તપ્પકતિ, તપ્પકતિયા વચનં કથનં તપ્પકતિવચનં. સુવણ્ણમયો રથો, સોવણ્ણમયો વા, સુવણ્ણમયા ભાજનવિકતિ, સુવણ્ણમયં ભાજનં. એવં રૂપિયમયં, રજતમયં, જતુમયં, દારુમયં, મત્તિકામયં, ઇદ્ધિયા નિબ્બત્તં ઇદ્ધિમયં.

મનતો નિપ્ફન્ના મનોમયા, અયસાપકતં અયોમયં. એત્થ ચ ‘‘મનોગણાદીન’’ન્તિ વત્તમાને –

૩૮૬. એતેસમો લોપે.

એતેસં મનોગણાદીનં અન્તો ઓત્તમાપજ્જતે વિભત્તિલોપે કતેતિ ઓકારો.

ગવેન પકતં કરીસં, ગોતો નિબ્બત્તન્તિ વા ગોમયં. ‘‘મયો’’તિયોગવિભાગેન સકત્થેપિ દાનમેવ દાનમયં, સીલમયં ઇચ્ચાદિ.

સંસટ્ઠાદિઅનેકત્થતદ્ધિતં.

ભાવતદ્ધિત

‘‘અલસસ્સ ભાવો’’તિ વિગ્ગહે –

૩૮૭. ણ્યત્તતા ભાવે તુ.

છટ્ઠિયન્તતો ણ્યત્તતાઇચ્ચેતે પચ્ચયા હોન્તિ ‘‘તસ્સ ભાવો’’ ઇચ્ચેતસ્મિં અત્થે, તુસદ્દગ્ગહણેન ત્તનણેય્યાદિપ્પચ્ચયા ચ. ભવન્તિ એતસ્મા બુદ્ધિસદ્દા ઇતિ ભાવો, સદ્દપ્પવત્તિનિમિત્તં વુચ્ચતિ, વુત્તઞ્ચ – ‘‘યસ્સ ગુણસ્સ હિ ભાવા દબ્બે સદ્દનિવેસો તદભિધાનેણ્યત્તતાદયો’’તિ. ણ્યત્તત્તનન્તાનં નિચ્ચં નપુંસકત્તં, તાપચ્ચયન્તસ્સ સભાવતો નિચ્ચમિત્થિલિઙ્ગતા. ણ્યપ્પચ્ચયોયં ગુણવચને બ્રાહ્મણાદીહિ, તત્થ ‘‘અવણ્ણો યે લોપઞ્ચા’’તિ અવણ્ણલોપો, આદિવુદ્ધિ.

આલસ્યં. એવં આરોગ્યં, ઉદગ્ગસ્સ ભાવો ઓદગ્યં, સખિનો ભાવો સખ્યં, અણણસ્સ ભાવો આણણ્યં, વિધવાય ભાવો વેધબ્યં, દુબ્બલસ્સ ભાવો દુબ્બલ્યં, ચપલસ્સ ભાવો ચાપલ્યં.

વિયત્તસ્સ ભાવો વેય્યત્તિયં, મચ્છરસ્સ ભાવો મચ્છરિયં. એવં ઇસ્સરિયં, આલસિયં, મુણ્ડિયં, મૂળ્હિયં. એત્થ ‘‘વેય્યત્તિય’’ન્તિઆદીસુ ‘‘તેસુ વુદ્ધી’’તિઆદિના યમ્હિ ઇકારાગમો.

‘‘પણ્ડિતસ્સ ભાવો પણ્ડિત્ય’’ન્તિઆદીસુ ‘‘યવતં તલનદકારાનં બ્યઞ્જનાનિ ચલઞજકારત્ત’’ન્તિ ત્યકારસંયોગાદીનં ચલઞજકારાદેસા, દ્વિત્તં. પણ્ડિચ્ચં, બહુસ્સુતસ્સ ભાવો બાહુસ્સચ્ચં, ‘‘તેસુ વુદ્ધી’’તિઆદિના ઉકારસ્સ અકારો, એવં પોરોહિચ્ચં, અધિપતિસ્સ ભાવો આધિપચ્ચં, મુટ્ઠસ્સતિસ્સ ભાવો મુટ્ઠસ્સચ્ચં, ઇવણ્ણલોપો. કુસલસ્સ ભાવો કોસલ્લં. એવં વેપુલ્લં, સમાનાનં ભાવો સામઞ્ઞં, ગિલાનસ્સ ભાવો ગેલઞ્ઞં, ‘‘ક્વચાદિમજ્ઝુત્તરા’’દિસુત્તેન સંયોગે પરે રસ્સત્તં.

સુહદસ્સ ભાવોસોહજ્જં. એવં વેસારજ્જં, કુસીદસ્સભાવોકોસજ્જં, ‘‘તેસુ વુદ્ધી’’તિઆદિના ઈકારસ્સ અકારો. તથા ‘‘પુરિસસ્સ ભાવો પોરિસ’’ન્તિઆદીસુ ‘‘યવતં તલના’’દિસુત્તે કારગ્ગહણેન યવતં સકારકચટપવગ્ગાનં સકારકચટપવગ્ગાદેસા. સુમનસ્સ ભાવો સોમનસ્સં. એવં દોમનસ્સં, સોવચસ્સં, દોવચસ્સં, એત્થ સકારાગમો. તથા નિપકસ્સ ભાવો નેપક્કં, દ્વિત્તં. એવં આધિક્કં, દુભગસ્સ ભાવો દોભગ્ગં, વાણિજસ્સ ભાવો વાણિજ્જં, રાજિનો ભાવો રજ્જં, ‘‘ક્વચા’’દિના રસ્સત્તં. સરૂપસ્સ ભાવો સારુપ્પં. એવં ઓપમ્મં, સોખુમ્મં.