૪. સમાસકણ્ડ

અથ નામમેવ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધીનં સમાસોતિ નામનિસ્સિતત્તા, સયઞ્ચ નામિકત્તા નામાનન્તરં સમાસો વુચ્ચતે.

સો ચ સઞ્ઞાવસેન છબ્બિધો અબ્યયીભાવો કમ્મધારયો દિગુ તપ્પુરિસો બહુબ્બીહિ દ્વન્દો ચાતિ.

અબ્યયીભાવસમાસ

તત્ર પઠમં અબ્યયીભાવસમાસો વુચ્ચતે;

સો ચ નિચ્ચસમાસોતિ અસ્સપદવિગ્ગહો.

‘‘ઉપનગરં’’ઇતીધ – ઉપસદ્દતો પઠમેકવચનં સિ, તસ્સ ઉપસગ્ગપરત્તા ‘‘સબ્બાસમાવુસોપસગ્ગનિપાતાદીહિ ચા’’તિ લોપો, નગરસદ્દતો છટ્ઠેકવચનં સ, નગરસ્સ સમીપન્તિ અઞ્ઞપદેન વિગ્ગહે –

‘‘નામાનં સમાસો યુત્તત્થો’’તિ સમાસવિધાને સબ્બત્થ વત્તતે.

૩૩૦. ઉપસગ્ગનિપાતપુબ્બકો અબ્યયીભાવો.

ઉપસગ્ગપુબ્બકો, નિપાતપુબ્બકો ચ નામિકો યુત્તત્થો તેહેવ અત્તપુબ્બકેહિ ઉપસગ્ગનિપાતેહિ સહ નિચ્ચં સમસીયતે, સો ચ સમાસો અબ્યયીભાવસઞ્ઞો હોતિ. ઇધ અબ્યયીભાવાદિસઞ્ઞાવિધાયકસુત્તાનેવ વા સઞ્ઞાવિધાનમુખેન સમાસવિધાયકાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ.

તત્થ અબ્યયમિતિ ઉપસગ્ગનિપાતાનં સઞ્ઞા, લિઙ્ગવચનભેદેપિ બ્યયરહિતત્તા, અબ્યયાનં અત્થં વિભાવયતીતિ અબ્યયીભાવો અબ્યયત્થપુબ્બઙ્ગમત્તા, અનબ્યયં અબ્યયં ભવતીતિ વા અબ્યયીભાવો. પુબ્બપદત્થપ્પધાનો હિ અબ્યયીભાવો, એત્થ ચ ‘‘ઉપસગ્ગનિપાતપુબ્બકો’’તિ વુત્તત્તા ઉપસગ્ગનિપાતાનમેવ પુબ્બનિપાતો.

૩૩૧. નામાનં સમાસો યુત્તત્થો.

તેસં નામાનં પયુજ્જમાનપદત્થાનં યો યુત્તત્થો, સો સમાસસઞ્ઞો હોતિ, તદઞ્ઞં વાક્યમિતિ રુળ્હં.

નામાનિ સ્યાદિવિભત્યન્તાનિ, સમસ્સતેતિ સમાસો, સઙ્ખિપિયતીતિ અત્થો.

વુત્તઞ્હિ

‘‘સમાસો પદસઙ્ખેપો, પદપ્પચ્ચયસંહિતં;

તદ્ધિતં નામ હોતેવં, વિઞ્ઞેય્યં તેસમન્તર’’ન્તિ.

દુવિધઞ્ચસ્સ સમસનં સદ્દસમસનમત્થસમસનઞ્ચ, તદુભયમ્પિ લુત્તસમાસે પરિપુણ્ણમેવ લબ્ભતિ. અલુત્તસમાસે પન અત્થસમસનમેવ વિભત્તિલોપાભાવતો, તત્થાપિ વા એકપદત્તૂપગમનતો દુવિધમ્પિ લબ્ભતેવ. દ્વે હિ સમાસસ્સ પયોજનાનિ એકપદત્તમેકવિભત્તિત્તઞ્ચાતિ.

યુત્તો અત્થો યુત્તત્તો, અથ વા યુત્તો સઙ્ગતો, સમ્બન્ધો વા અત્થો યસ્સ સોયં યુત્તત્થો, એતેન સઙ્ગતત્થેન યુત્તત્થવચનેન ભિન્નત્થાનં એકત્થીભાવો સમાસલક્ખણન્તિ વુત્તં હોતિ. એત્થ ચ ‘‘નામાન’’ન્તિ વચનેન ‘‘દેવદત્તો પચતી’’તિઆદીસુ આખ્યાતેન સમાસો ન હોતીતિ દસ્સેતિ. સમ્બન્ધત્થેન પન યુત્તત્થગ્ગહણેન ‘‘ભટો રઞ્ઞો પુત્તો દેવદત્તસ્સા’’તિઆદીસુ અઞ્ઞમઞ્ઞાનપેક્ખેસુ, ‘‘દેવદત્તસ્સ કણ્હા દન્તા’’તિઆદીસુ ચ અઞ્ઞસાપેક્ખેસુ અયુત્તત્થતાય સમાસો ન હોતીતિ દીપેતિ.

‘‘અત્થવસા વિભત્તિવિપરિણામો’’તિ વિપરિણામેન ‘‘યુત્તત્થાન’’ન્તિ વત્તતે.

૩૩૨. તેસં વિભત્તિયો લોપા ચ.

ઇધ પદન્તરેન વા તદ્ધિતપ્પચ્ચયેહિ વા આયાદિપ્પચ્ચયેહિ વા એકત્થીભૂતા યુત્તત્થા નામ, તેન ‘‘તેસં યુત્તત્થાનં સમાસાનં, તદ્ધિતાયાદિપ્પચ્ચયન્તાનઞ્ચ વિભત્તિયો લોપનીયા હોન્તી’’તિ અત્થો. સમાસગ્ગહણાધિકારે પન સતિ તેસંગહણેન વા તદ્ધિતાયાદિપ્પચ્ચયન્ત વિભત્તિલોપો. ચગ્ગહણં ‘‘પભઙ્કરો’’તિઆદીસુ લોપનિવત્તનત્થં.

વિપરિણામેન ‘‘લુત્તાસુ, વિભત્તીસૂ’’તિ વત્તતે, યુત્તત્થગ્ગહણઞ્ચ.

૩૩૩. પકતિ ચસ્સ સરન્તસ્સ.

લુત્તાસુ વિભત્તીસુ સરન્તસ્સ અસ્સ યુત્તત્થભૂતસ્સ તિવિધસ્સપિ લિઙ્ગસ્સ પકતિભાવો હોતિ. ચસદ્દેન કિંસમુદય ઇદપ્પચ્ચયતાદીસુ નિગ્ગહીતન્તસ્સપિ. નિમિત્તાભાવે નેમિત્તકાભાવસ્સ ઇધ અનિચ્છિતત્તા અયમતિદેસો.

સકત્થવિરહેનિધ સમાસસ્સ ચ લિઙ્ગભાવાભાવા વિભત્તુપ્પત્તિયમસમ્પત્તાયં નામબ્યપદેસાતિદેસમાહ.

૩૩૪. તદ્ધિતસમાસકિતકા નામંવા’તવેતુનાદીસુ ચ.

તદ્ધિતન્તા, કિતન્તા, સમાસા ચ નામમિવ દટ્ઠબ્બા તવેતુન ત્વાન ત્વાદિપ્પચ્ચયન્તે વજ્જેત્વા. ચગ્ગહણં કિચ્ચપ્પચ્ચયઆઈઇનીઇત્થિપ્પચ્ચયન્તાદિસ્સપિ નામબ્યપદેસત્થં. ઇધ સમાસગ્ગહણં અત્થવતં સમુદાયાનં નામબ્યપદેસો સમાસસ્સેવાતિ નિયમત્થન્તિ અપરે.

‘‘અબ્યયીભાવો’’તિ વત્તતે.

૩૩૫. સો નપુંસકલિઙ્ગો.

સો અબ્યયીભાવસમાસો નપુંસકલિઙ્ગોવ દટ્ઠબ્બોતિ નપુંસકલિઙ્ગત્તં. એત્થ હિ સતિપિ લિઙ્ગાતિદેસે ‘‘અધિપઞ્ઞ’’ન્તિઆદીસુ ‘‘અધિઞાણં’’ન્તિઆદિ રૂપપ્પસઙ્ગો ન હોતિ સદ્દન્તરત્તા, ‘‘તિપઞ્ઞ’’ન્તિઆદીસુ વિયાતિ દટ્ઠબ્બં, ન ચાયં અતિદેસો, સુત્તે અતિદેસલિઙ્ગસ્સ ઇવસદ્દસ્સ અદસ્સનતો. પુરે વિય સ્યાદ્યુપ્પત્તિ.

‘‘ક્વચી’’તિ વત્તતે.

૩૩૬. અં વિભત્તીનમકારન્તા અબ્યયીભાવા.

તસ્મા અકારન્તા અબ્યયીભાવા પરાસં વિભત્તીનં ક્વચિ અં હોતિ, સેસં નેય્યં.

તં ઉપનગરં, નગરસ્સ સમીપં તિટ્ઠતીતિ અત્થો. તાનિ ઉપનગરં, આલપનેપેવં, તં ઉપનગરં પસ્સ, તાનિ ઉપનગરં.

ન પઞ્ચમ્યાયમમ્ભાવો, ક્વચીતિ અધિકારતો;

તતિયાસત્તમીછટ્ઠી-નન્તુ હોતિ વિકપ્પતો.

તેન ઉપનગરં કતં, ઉપનગરેન વા, તેહિ ઉપનગરં, ઉપનગરેહિ વા, તસ્સ ઉપનગરં દેહિ, તેસં ઉપનગરં, ઉપનગરા આનય, ઉપનગરમ્હા ઉપનગરસ્મા, ઉપનગરેહિ, ઉપનગરં સન્તકં, ઉપનગરસ્સ વા, તેસં ઉપનગરં, ઉપનગરાનં વા, ઉપનગરં નિધેહિ, ઉપનગરમ્હિ ઉપનગરસ્મિં, ઉપનગરં ઉપનગરેસુ વા. એવં ઉપકુમ્ભં.

અભાવે – દરથાનં અભાવો નિદ્દરથં, નિમ્મસકં.

પચ્છાઅત્થે – રથસ્સ પચ્છા અનુરથં, અનુવાતં.

યોગ્ગતાયં – યથાસરૂપં, અનુરૂપં, રૂપયોગ્ગન્તિ અત્થો.

વિચ્છાયં – અત્તાનમત્તાનં પતિ પચ્ચત્તં, અદ્ધમાસં અદ્ધમાસં અનુ અન્વદ્ધમાસં.

અનુપુબ્બિયં – જેટ્ઠાનં અનુપુબ્બો અનુજેટ્ઠં.

પટિલોમે – સોતસ્સ પટિલોમં પટિસોતં, પટિપથં, પતિવાતં, અત્તાનં અધિકિચ્ચ પવત્તા અજ્ઝત્તં.

પરિયાદાભિવિધીસુ આપાણકોટિયા આપાણકોટિકં, ‘‘ક્વચિ સમાસન્તગતાનમકારન્તો’’તિ કપ્પચ્ચયો, આકુમારેહિ યસો કચ્ચાયનસ્સ આકુમારં.

સમિદ્ધિયં – ભિક્ખાય સમિદ્ધીતિ અત્થે સમાસેવ નપુંસકલિઙ્ગત્તે ચ કતે –

‘‘સમાસસ્સ, અન્તો’’તિ ચ વત્તતે.

૩૩૭. સરો રસ્સો નપુંસકે.

નપુંસકે વત્તમાનસ્સ સમાસસ્સ અન્તો સરો રસ્સો હોતિ. એત્થ ચ અબ્યયીભાવગ્ગહણં નાનુવત્તેતબ્બં, તેન દિગુદ્વન્દબહુબ્બીહીસુપિ નપુંસકે વત્તમાનસ્સ સમાસન્તસ્સરસ્સ રસ્સત્તં સિદ્ધં હોતિ. ‘‘અં વિભત્તીન’’મિચ્ચાદિના અમાદેસો, સુભિક્ખં. ગઙ્ગાય સમીપે વત્તતીતિ ઉપગઙ્ગં, મણિકાય સમીપં ઉપમણિકં.

ઇત્થીસુ અમિકિચ્ચાતિ અત્થે સમાસનપુંસકરસ્સત્તાદીસુ કતેસુ –

‘‘અબ્યયીભાવા, વિભત્તીન’’ન્તિ ચ વત્તતે.

૩૩૮. અઞ્ઞસ્મા લોપો ચ.

અકારન્તતો અઞ્ઞસ્મા અબ્યયીભાવસમાસા પરાસં વિભત્તીનં લોપો ચ હોતિ. અધિત્તિ, ઇત્થીસુ અધિકિચ્ચ કથા પવત્તતીતિ અત્થો. અધિત્થિ પસ્સ, અધિત્થિ કતં ઇચ્ચાદિ, એવં અધિકુમારિ, વધુયા સમીપં ઉપવધુ, ગુન્નં સમીપં ઉપગુ, ઓકારસ્સ રસ્સત્તં ઉકારો. એવં ઉપસગ્ગપુબ્બકો.

નિપાતપુબ્બકો યથા – વુડ્ઢાનં પટિપાટિ, યે યે વુડ્ઢા વા યથાવુડ્ઢં, પદત્થાનતિક્કમે – યથાક્કમં, યથાસત્તિ, યથાબલં કરોતિ, બલમનતિક્કમિત્વા કરોતીતિ અત્થો. જીવસ્સ યત્તકો પરિચ્છેદો યાવજીવં, યાવતાયુકં, કપ્પચ્ચયો. યત્તકેન અત્થો યાવદત્થં, પબ્બતસ્સ પરભાગો તિરોપબ્બતં, તિરોપાકારં, તિરોકુટ્ટં, પાસાદસ્સ અન્તો અન્તોપાસાદં, અન્તોનગરં, અન્તોવસ્સં, નગરસ્સ બહિ બહિનગરં, પાસાદસ્સ ઉપરિ ઉપરિપાસાદં, ઉપરિમઞ્ચં, મઞ્ચસ્સ હેટ્ઠા હેટ્ઠામઞ્ચં, હેટ્ઠાપાસાદં, ભત્તસ્સ પુરે પુરેભત્તં, એવં પચ્છાભત્તં.

સાકલ્લત્થે – સહ મક્ખિકાય સમક્ખિકં ભુઞ્જતિ, ન કિઞ્ચિ પરિવજ્જેતીતિ અત્થો. ‘‘તેસુ વુદ્ધી’’તિઆદિના સહસદ્દસ્સ સાદેસો. ગઙ્ગાય ઓરં ઓરગઙ્ગમિચ્ચાદિ.

અબ્યયીભાવસમાસો નિટ્ઠિતો.

કમ્મધારયસમાસ

અથ કમ્મધારયસમાસો વુચ્ચતે.

સો ચ નવવિધો વિસેસનપુબ્બપદો વિસેસનુત્તરપદો વિસેસનોભયપદો ઉપમાનુત્તરપદો સમ્ભાવનાપુબ્બપદો અવધારણપુબ્બપદો નનિપાતપુબ્બપદો કુપુબ્બપદો પાદિપુબ્બપદો ચાતિ.

તત્થ વિસેસનપુબ્બપદો તાવ – ‘‘મહન્ત પુરિસ’’ઇતીધ ઉભયત્થ પઠમેકવચનં સિ, તુલ્યાધિકરણભાવપ્પસિદ્ધત્થં ચસદ્દ તસદ્દપ્પયોગો, મહન્તો ચ સો પુરિસો ચાતિ વિગ્ગહે –

ઇતો પરં ‘‘વિભાસા રુક્ખતિણ’’ઇચ્ચાદિતો ‘‘વિભાસા’’તિ સમાસવિધાને સબ્બત્થ વત્તતે.

૩૩૯. દ્વિપદે તુલ્યાધિકરણે કમ્મધારયો.

દ્વે પદાનિ નામિકાનિ તુલ્યાધિકરણાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞેન સહ વિભાસા સમસ્યન્તે, તસ્મિં દ્વિપદે તુલ્યાધિકરણે સતિ સો સમાસો કમ્મધારયસઞ્ઞો ચ હોતિ.

દ્વે પદાનિ દ્વિપદં, તુલ્યં સમાનં અધિકરણં અત્થો યસ્સ પદદ્વયસ્સ તં તુલ્યાધિકરણં, તસ્મિં દ્વિપદે તુલ્યાધિકરણે. ભિન્નપ્પવત્તિનિમિત્તાનં દ્વિન્નં પદાનં વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવેન એકસ્મિં અત્થે પવત્તિ તુલ્યાધિકરણતા. કમ્મમિવ દ્વયં ધારયતીતિ કમ્મધારયો. યથા હિ કમ્મં ક્રિયઞ્ચ પયોજનઞ્ચ દ્વયં ધારયતિ, કમ્મે સતિ ક્રિયાય, પયોજનસ્સ ચ સમ્ભવતો, તથા અયં સમાસો એકસ્સ અત્થસ્સ દ્વે નામાનિ ધારયતિ, તસ્મિં સમાસે સતિ એકત્થજોતકસ્સ નામદ્વયસ્સ સમ્ભવતો.

પુરે વિય સમાસસઞ્ઞાવિભત્તિલોપપકતિભાવા, સમાસેનેવ તુલ્યાધિકરણભાવસ્સ વુત્તત્તા ‘‘વુત્તત્થાનમપ્પયોગો’’તિ ચસદ્દ તસદ્દાનમપ્પયોગો.

૩૪૦. મહતં મહા તુલ્યાધિકરણે પદે.

મહન્ત સદ્દસ્સ મહા હોતિ તુલ્યાધિકરણે ઉત્તરપદે પરે. મહતન્તિ બહુવચનગ્ગહણેન ક્વચિ મહઆદેસો ચ, એત્થ ચ વિસેસનસ્સ પુબ્બનિપાતો વિસેસનભૂતસ્સ પુબ્બપદસ્સ મહાદેસવિધાનતોવ વિઞ્ઞાયતિ.

‘‘કમ્મધારયો, દિગૂ’’તિ ચ વત્તતે.

૩૪૧. ઉભે તપ્પુરિસા.

ઉભે કમ્મધારયદિગુસમાસા તપ્પુરિસસઞ્ઞા હોન્તિ.

તસ્સ પુરિસો તપ્પુરિસો, તપ્પુરિસસદિસત્તા અયમ્પિ સમાસો અન્વત્થસઞ્ઞાય તપ્પુરિસોતિ વુત્તો. યથા હિ તપ્પુરિસસદ્દો ગુણમતિવત્તો, તથા અયં સમાસોપિ. ઉત્તરપદત્થપ્પધાનો હિ તપ્પુરિસોતિ. તતો નામબ્યપદેસો સ્યાદ્યુપ્પત્તિ. અયં પન તપ્પુરિસો અભિધેય્યવચનો, પરલિઙ્ગો ચ.

મહાપુરિસો, મહાપુરિસા ઇચ્ચાદિ પુરિસસદ્દસમં, એવં મહાવીરો, મહામુનિ, મહન્તઞ્ચ તં બલઞ્ચાતિ મહાબલં, મહબ્ભયં, મહઆદેસો. સન્તો ચ સો પુરિસો ચાતિ સપ્પુરિસો, ‘‘સન્તસદ્દસ્સ સો ભે બો ચન્તે’’તિ એત્થ ચસદ્દેન સન્તસદ્દસ્સ સમાસે અભકારેપિ સાદેસો, તથા પુબ્બપુરિસો, પરપુરિસો, પઠમપુરિસો, મજ્ઝિમપુરિસો, ઉત્તમપુરિસો, દન્તપુરિસો, પરમપુરિસો, વીરપુરિસો, સેતહત્થી, કણ્હસપ્પો, નીલુપ્પલં, લોહિતચન્દનં.

ક્વચિ વિભાસાધિકારતો ન ભવતિ, યથા – પુણ્ણો મન્તાનિપુત્તો, ચિત્તો ગહપતિ, સક્કો દેવરાજાતિ.

પુમા ચ સો કોકિલો ચાતિ અત્થે સમાસે કતે –

‘‘લોપ’’ન્તિ વત્તતે.

૩૪૨. પુમસ્સ લિઙ્ગાદીસુ સમાસેસુ.

પુમઇચ્ચેતસ્સ અન્તો અકારો લોપમાપજ્જતે લિઙ્ગાદીસુ પરપદેસુ સમાસેસુ, ‘‘અંમો નિગ્ગહીતં ઝલપેહી’’તિ મકારસ્સ નિગ્ગહીતં. પુઙ્કોકિલો. એવં પુન્નાગો.

ખત્તિયા ચ સા કઞ્ઞા ચાતિ વિગ્ગય્હ સમાસે કતે –

‘‘તુલ્યાધિકરણે, પદે, ઇત્થિયં ભાસિતપુમિત્થી પુમાવ ચે’’તિ ચ વત્તતે.

૩૪૩. કમ્મધારયસઞ્ઞે ચ.

કમ્મધારયસઞ્ઞે ચ સમાસે ઇત્થિયં વત્તમાને તુલ્યાધિકરણે ઉત્તરપદે પરે પુબ્બભૂતો ઇત્થિવાચકો સદ્દો પુબ્બે ભાસિતપુમા ચે, સો પુમા ઇવ દટ્ઠબ્બોતિ પુબ્બપદે ઇત્થિપ્પચ્ચયસ્સ નિવત્તિ હોતિ.

ખત્તિયકઞ્ઞા, ખત્તિયકઞ્ઞાયો ઇચ્ચાદિ. એવં રત્તલતા, દુતિયભિક્ખા, બ્રાહ્મણી ચ સા દારિકા ચાતિ બ્રાહ્મણદારિકા, નાગમાણવિકા.

પુબ્બપદસ્સેવાયં પુમ્ભાવાતિદેસો, તેન ‘‘ખત્તિયકુમારી કુમારસમણી તરુણબ્રાહ્મણી’’તિઆદીસુ ઉત્તરપદેસુ ઇત્થિપ્પચ્ચયસ્સ ન નિવત્તિ હોતિ.

ઇત્થિયમિચ્ચેવ કિં? કુમારીરતનં, સમણીપદુમં.

ભાસિતપુમાતિ કિં? ગઙ્ગાનદી, તણ્હાનદી, પથવીધાતુ. ‘‘નન્દાપોક્ખરણી, નન્દાદેવી’’તિઆદીસુ પન સઞ્ઞાસદ્દત્તા ન હોતિ.

તથા પુરત્થિમો ચ સો કાયો ચાતિ પુરત્થિમકાયો, એત્થ ચ કાયેકદેસો કાયસદ્દો. એવં પચ્છિમકાયો, હેટ્ઠિમકાયો, ઉપરિમકાયો, સબ્બકાયો, પુરાણવિહારો, નવાવાસો, કતરનિકાયો, કતમનિકાયો, હેતુપ્પચ્ચયો, અબહુલં બહુલં કતન્તિ બહુલીકતં, જીવિતપ્પધાનં નવકં જીવિતનવકં ઇચ્ચાદિ.

વિસેસનુત્તરપદે જિનવચનાનુપરોધતો થેરાચરિયપણ્ડિતાદિ વિસેસનં પરઞ્ચ ભવતિ. યથા – સારિપુત્તો ચ સો થેરો ચાતિ સારિપુત્તત્થેરો. એવં મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો, મહાકસ્સપત્થેરો, બુદ્ધઘોસાચરિયો, ધમ્મપાલાચરિયો, આચરિયગુત્તિલોતિ વા, મહોસધો ચ સો પણ્ડિતો ચાતિ મહોસધપણ્ડિતો. એવં વિધુરપણ્ડિતો, વત્થુવિસેસો.

વિસેસનોભયપદો યથા – સીતઞ્ચ તં ઉણ્હઞ્ચાતિ સીતુણ્હં, સિનિદ્ધો ચ સો ઉણ્હો ચાતિ સિનિદ્ધુણ્હો, માસો. ખઞ્જો ચ સો ખુજ્જો ચાતિ ખઞ્જખુજ્જો. એવં અન્ધબધિરો, કતાકતં, છિદ્દાવછિદ્દં, ઉચ્ચાવચં, છિન્નભિન્નં, સિત્તસમ્મટ્ઠં, ગતપચ્ચાગતં.

ઉપમાનુત્તરપદે અભિધાનાનુરોધતો ઉપમાનભૂતં વિસેસનં પરં ભવતિ. યથા – સીહો વિય સીહો, મુનિ ચ સો સીહો ચાતિ મુનિસીહો. એવં મુનિવસભો, મુનિપુઙ્ગવો, બુદ્ધનાગો, બુદ્ધાદિચ્ચો, રંસિ વિય રંસિ, સદ્ધમ્મો ચ સો રંસિ ચાતિ સદ્ધમ્મરંસિ. એવં વિનયસાગરો, પુણ્ડરીકમિવ પુણ્ડરીકો, સમણો ચ સો પુણ્ડરીકો ચાતિ સમણપુણ્ડરીકો, સમણપદુમો. ચન્દો વિય ચન્દો, મુખઞ્ચ તં ચન્દો ચાતિ મુખચન્દો. એવં મુખપદુમં ઇચ્ચાદિ.

સમ્ભાવનાપુબ્બપદો યથા – ધમ્મો ઇતિ બુદ્ધિ ધમ્મબુદ્ધિ. એવં ધમ્મસઞ્ઞા, ધમ્મસઙ્ખાતો, ધમ્મસમ્મતો, પાણસઞ્ઞિતા, અસુભસઞ્ઞા, અનિચ્ચસઞ્ઞા, અનત્તસઞ્ઞા, ધાતુસઞ્ઞા, ધીતુસઞ્ઞા, અત્તસઞ્ઞા, અત્થિસઞ્ઞા, અત્તદિટ્ઠિ ઇચ્ચાદિ.

અવધારણપુબ્બપદો યથા – ગુણો એવ ધનં ગુણધનં. એવં સદ્ધાધનં, સીલધનં, પઞ્ઞાધનં, ચક્ખુ એવ ઇન્દ્રિયં ચક્ખુન્દ્રિયં. એવં ચક્ખાયતનં, ચક્ખુધાતુ, ચક્ખુદ્વારં, રૂપારમ્મણમિચ્ચાદિ.

નનિપાતપુબ્બપદો યથા – ન બ્રાહ્મણોતિ અત્થે કમ્મધારયસમાસે, વિભત્તિલોપાદિમ્હિ ચ કતે –

‘‘ઉભે તપ્પુરિસા’’તિ તપ્પુરિસસઞ્ઞા.

૩૪૪. અત્તં નસ્સ તપ્પુરિસે.

નસ્સ નિપાતપદસ્સ તપ્પુરિસે ઉત્તરપદે પરે સબ્બસ્સેવ અત્તં હોતિ. તપ્પુરિસેકદેસત્તા તપ્પુરિસો, અબ્રાહ્મણો.

ન નિસેધો સતો યુત્તો,

દેસાદિનિયમં વિના;

અસતો ચાફલો તસ્મા,

કથમબ્રાહ્મણોતિ ચે?

નિસેધત્થાનુવાદેન, પટિસેધવિધિ ક્વચિ;

પરસ્સ મિચ્છાઞાણત્તા-ખ્યાપનાયોપપજ્જતે.

દુવિધો ચસ્સત્થો પસજ્જપ્પટિસેધપરિયુદાસવસેન.

તત્થ યો ‘‘અસૂરિયપસ્સા રાજદારા’’તિઆદીસુ વિય ઉત્તરપદત્થસ્સ સબ્બથા અભાવં દીપેતિ, સો પસજ્જપ્પટિસેધવાચી નામ. યો પન ‘‘અબ્રાહ્મણ અમનુસ્સા’’તિઆદીસુ વિય ઉત્તરપદત્થં પરિયુદાસિત્વા તંસદિસે વત્થુમ્હિ કારિયં પટિપાદયતિ, સો પરિયુદાસવાચી નામ.

વુત્તઞ્ચ

‘‘પસજ્જપ્પટિસેધસ્સ, લક્ખણં વત્થુનત્થિતા;

વત્થુતો અઞ્ઞત્ર વુત્તિ, પરિયુદાસલક્ખણ’’ન્તિ.

નન્વેવં સન્તેપિ ‘‘અબ્રાહ્મણો’’તિઆદીસુ કથમુત્તરપદત્થપ્પધાનતા સિયાતિ?

વુચ્ચતે – બ્રાહ્મણાદિસદ્દાનં બ્રાહ્મણાદિઅત્થસ્સેવ તંસદિસાદિઅત્થસ્સાપિ વાચકત્તા, બ્રાહ્મણાદિસદ્દા હિ કેવલાબ્રાહ્મણાદિઅત્થેસ્વેવ પાકટા, ભૂસદ્દો વિયસત્તાયં, યદા તે પન અઞ્ઞેન સદિસાદિવાચકેન નઇતિ નિપાતેન યુજ્જન્તિ, તદા તંસદિસતદઞ્ઞતબ્બિરુદ્ધતદભાવેસુપિ વત્તન્તિ, ભૂસદ્દો વિય અન્વભિયાદિયોગે અનુભવનઅભિભવનાદીસુ, તસ્મા ઉત્તરપદત્થજોતકોયેવેત્થ નઇતિ નિપાતોતિ ન દોસો, તેન અબ્રાહ્મણોતિ બ્રાહ્મણસદિસોતિ વુત્તં હોતિ. એવં અમનુસ્સો, અસ્સમણો.

અઞ્ઞત્થે – ન બ્યાકતા અબ્યાકતા, અસંકિલિટ્ઠા, અપરિયાપન્ના.

વિરુદ્ધત્થે – ન કુસલા અકુસલા, કુસલપટિપક્ખાતિ અત્થો. એવં અલોભો, અમિત્તો.

પસજ્જપ્પટિસેધે – ન કત્વા અકત્વા, અકાતુન પુઞ્ઞં અકરોન્તો.

‘‘નસ્સ, તપ્પુરિસે’’તિ ચ વત્તતે.

૩૪૫. સરે અન.

નઇચ્ચેતસ્સ પદસ્સ તપ્પુરિસે ઉત્તરપદે અન હોતિ સરે પરે.

ન અસ્સો અનસ્સો, ન અરિયો અનરિયો. એવં અનિસ્સરો, અનિટ્ઠો, અનુપવાદો, ન આદાય અનાદાય, અનોલોકેત્વા ઇચ્ચાદિ.

કુપુબ્બપદો યથા – કુચ્છિતમન્નન્તિ નિચ્ચસમાસત્તા અઞ્ઞપદેન વિગ્ગહો, કમ્મધારયસમાસે કતે –

‘‘તપ્પુરિસે, સરે’’તિ ચ વત્તતે.

૩૪૬. કદદ કુસ્સ.

કુઇચ્ચેતસ્સ નિપાતસ્સ તપ્પુરિસે ઉત્તરપદે કદ હોતિ સરે પરે. કદન્નં. એવં કદસનં.

સરેતિ કિં? કુદારા, કુપુત્તા, કુદાસા, કુદિટ્ઠિ.

‘‘કુસ્સા’’તિ વત્તતે.

૩૪૭. કાપ્પત્થેસુ ચ.

કુઇચ્ચેતસ્સ અપ્પત્થે વત્તમાનસ્સ કા હોતિ તપ્પુરિસે ઉત્તરપદે પરે. બહુવચનુચ્ચારણતો કુચ્છિતત્થે ચ ક્વચિ તપ્પુરિસે. અપ્પકં લવણં કાલવણં. એવં કાપુપ્ફં, કુચ્છિતો પુરિસો કાપુરિસો, કુપુરિસો વા.

પાદિપુબ્બપદો ચ નિચ્ચસમાસોવ, પધાનં વચનં પાવચનં, ભુસં વદ્ધં પવદ્ધં, સરીરં, સમં, સમ્મા વા આધાનં સમાધાનં, વિવિધા મતિ વિમતિ, વિવિધો કપ્પો વિકપ્પો, વિસિટ્ઠો વા કપ્પો વિકપ્પો, અધિકો દેવો અતિદેવો. એવં અધિદેવો, અધિસીલં, સુન્દરો ગન્ધો સુગન્ધો, કુચ્છિતો ગન્ધો દુગ્ગન્ધો, સોભનં કતં સુકતં, અસોભનં કતં દુક્કટં ઇચ્ચાદિ.

યે ઇધ અવિહિતલક્ખણા નામનિપાતોપસગ્ગા, તેસં ‘‘નામાનં સમાસો’’તિ યોગવિભાગેન સમાસો દટ્ઠબ્બો. યથા – અપુનગેય્યા ગાથા, અચન્દમુલ્લોકિકાનિ મુખાનિ, અસ્સદ્ધભોજી, અલવણભોજીતિઆદીસુ અયુત્તત્થત્તા નાઞ્ઞેન સમાસો.

તથા દિટ્ઠો પુબ્બન્તિ દિટ્ઠપુબ્બો તથાગતં. એવં સુતપુબ્બો ધમ્મં, ગતપુબ્બો મગ્ગં, કમ્મનિ દિટ્ઠા પુબ્બન્તિ દિટ્ઠપુબ્બા દેવા તેન. એવં સુતપુબ્બા ધમ્મા, ગતપુબ્બા દિસા, પહારો, પરાભવો, વિહારો, આહારો, ઉપહારો ઇચ્ચાદિ.

કમ્મધારયસમાસો.

દિગુસમાસ

અથ દિગુસમાસો વુચ્ચતે.

તયો લોકા સમાહટા ચિત્તેન સમ્પિણ્ડિતા, તિણ્ણં લોકાનં સમાહારોતિ વા અત્થે –

‘‘નામાનં સમાસો યુત્તત્થો’’તિ વત્તમાને ‘‘દ્વિપદે’’તિઆદિના કમ્મધારયસમાસો, તતો સમાસસઞ્ઞાયં, વિભત્તિલોપે, પકતિભાવે ચ કતે –

‘‘કમ્મધારયો’’તિ વત્તતે.

૩૪૮. સઙ્ખ્યાપુબ્બો દિગુ.

સઙ્ખ્યાપુબ્બો કમ્મધારયસમાસો દિગુસઞ્ઞો હોતિ.

દ્વે ગાવો દિગુ, દિગુસદિસત્તા અયમ્પિ સમાસો દિગૂતિ વુત્તો. અથ વા સઙ્ખ્યાપુબ્બત્તનપુંસકેકત્તસઙ્ખાતેહિ દ્વીહિ લક્ખણેહિ ગતો અવગતોતિ દિગૂતિ વુચ્ચતિ, દ્વીહિ વા લક્ખણેહિ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ દિગુ. એત્થ ચ ‘‘સઙ્ખ્યાપુબ્બો’’તિ વુત્તત્તા સઙ્ખ્યાસદ્દસ્સેવ પુબ્બનિપાતો, ‘‘ઉભે તપ્પુરિસા’’તિ તપ્પુરિસસઞ્ઞા.

‘‘નપુંસકલિઙ્ગો’’તિ વત્તતે.

૩૪૯. દિગુસ્સેકત્તં.

દિગુસ્સ સમાસસ્સ એકત્તં હોતિ, નપુંસકલિઙ્ગત્તઞ્ચ.

સમાહારદિગુસ્સેતં ગહણં, તત્થ સબ્બત્થેકવચનમેવ હોતિ, અઞ્ઞત્ર પન બહુવચનમ્પિ, નામબ્યપદેસસ્યાદ્યુપ્પત્તિ અમાદેસાદિ.

તિલોકં, હે તિલોક, તિલોકં, તિલોકેન, તિલોકસ્સ, તિલોકા તિલોકસ્મા તિલોકમ્હા, તિલોકસ્સ, તિલોકે તિલોકમ્હિ તિલોકસ્મિં.

એવં તયો દણ્ડા તિદણ્ડં, તીણિ મલાનિ સમાહટાનિ, તિણ્ણં મલાનં સમાહારોતિ વા તિમલં, તિલક્ખણં, ચતુસ્સચ્ચં, ચતસ્સો દિસા ચતુદ્દિસં, ‘‘સરો રસ્સો નપુંસકે’’તિ રસ્સત્તં, પઞ્ચસિક્ખાપદં, સળાયતનં, સત્તાહં, અટ્ઠસીલં, નવલોકુત્તરં, દસસીલં, સતયોજનં.

તથા – દ્વે રત્તિયો દ્વિરત્તં, તિસ્સો રત્તિયો તિરત્તં, દ્વે અઙ્ગુલિયો દ્વઙ્ગુલં, સત્ત ગોદાવરિયો, તાસં સમાહારોતિ વા સત્તગોદાવરં.

એત્થ ચ રત્તિ અઙ્ગુલિ ગોદાવરીનમન્તસ્સ –

૩૫૦. ક્વચિ સમાસન્તગતાનમકારન્તો.

રાજાદિગણસ્સેતં ગહણં, તેન સમાસન્તગતાનં રાજાદીનં નામાનં અન્તો ક્વચિ અકારો હોતીતિ અત્થો. કારગ્ગહણેન બહુબ્બીહાદિમ્હિ સમાસન્તે ક્વચિ કપ્પચ્ચયો હોતિ, સુરભિ સુ દુ પૂતીહિ ગન્ધન્તસ્સિકારો ચ.

અથ વા અ ચ કો ચ અકા, રકારો પદસન્ધિકરો, તેન ક્વચિ સમાસન્તગતાનમન્તો હુત્વા અ ક ઇચ્ચેતે પચ્ચયા હોન્તીતિ અત્થો. તેન પઞ્ચ ગાવો સમાહટાતિ અત્થે સમાસાદિં કત્વા સમાસન્તે અપ્પચ્ચયે, ‘‘ઓ સરે ચા’’તિ અવાદેસે ચ કતે ‘‘પઞ્ચગવ’’ન્તિઆદિ ચ સિજ્ઝતિ. ‘‘દ્વિરત્ત’’ન્તિઆદીસુ પન અપ્પચ્ચયે કતે પુબ્બસરસ્સ ‘‘સરલોપો’’તિઆદિના લોપો.

અસમાહારદિગુ યથા – એકો ચ સો પુગ્ગલો ચાતિ એકપુગ્ગલો. એવં એકધમ્મો, એકપુત્તો, તયો ભવા તિભવા, ચતસ્સો દિસા ચતુદ્દિસા, દસસહસ્સચક્કવાળાનિ ઇચ્ચાદિ.

દિગુસમાસો.

તપ્પુરિસસમાસ

અથ તપ્પુરિસસમાસો વુચ્ચતે.