૩. કારકકણ્ડ

અથ વિભત્તીનમત્થભેદા વુચ્ચન્તે.

તત્થ એકમ્પિ અત્થં કમ્માદિવસેન, એકત્તાદિવસેન ચ વિભજન્તીતિ વિભત્તિયો, સ્યાદયો. તા પન પઠમાદિભેદેન સત્તવિધા.

તત્થ કસ્મિં અત્થે પઠમા?

૨૮૩. લિઙ્ગત્થે પઠમા.

લિઙ્ગત્થાભિધાનમત્તે પઠમાવિભત્તિ હોતિ.

લિઙ્ગસ્સ અત્થો લિઙ્ગત્થો. એત્થ ચ લીનં અઙ્ગન્તિ લિઙ્ગં, અપાકટો અવયવો, પુરિસોતિઆદીનઞ્હિ પકતિપ્પચ્ચયાદિવિભાગકપ્પનાય નિપ્ફાદિતાનં સદ્દપ્પતિરૂપકાનં નામિકપદાનં પઠમં ઠપેતબ્બં પકતિરૂપં અપાકટત્તા, અવયવત્તા ચ લિઙ્ગન્તિ વુચ્ચતિ. અથ વા વિસદાવિસદોભયરહિતાકારવોહારસઙ્ખાતેન તિવિધલિઙ્ગેન સહિતત્થસ્સ, તબ્બિનિમુત્તસ્સુપસગ્ગાદીનમત્થસ્સ ચ લીનસ્સ ગમનતો, લિઙ્ગનતો વા લિઙ્ગન્તિ અન્વત્થનામવસેન વા ‘‘ધાતુપ્પચ્ચયવિભત્તિવજ્જિતમત્થવં લિઙ્ગ’’ન્તિ વચનતો પરસમઞ્ઞાવસેન વા લિઙ્ગન્તિ ઇધ પાટિપદિકાપરનામધેય્યં સ્યાદિવિભત્યન્તપદપકતિરૂપમેવ વુચ્ચતીતિ દટ્ઠબ્બં.

લિઙ્ગસ્સત્થો નામ પબન્ધવિસેસાકારેન પવત્તમાને રૂપાદયો ઉપાદાય પઞ્ઞાપીયમાનો તદઞ્ઞાનઞ્ઞભાવેન અનિબ્બચનીયો સમૂહસન્તાનાદિભેદો ઉપાદાપઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતો ઘટપટાદિવોહારત્થો ચ પથવીધાતુફસ્સાદીનં સભાવધમ્માનં કાલદેસાદિભેદભિન્નાનં વિજાતિયવિનિવત્તો સજાતિયસાધારણો યથાસઙ્કેતમારોપસિદ્ધો તજ્જાપઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતો કક્ખળત્તફુસનાદિસામઞ્ઞાકારો ચ.

સો પન કમ્માદિસંસટ્ઠો, સુદ્ધો ચાતિ દુવિધો. તત્થ કમ્માદીસુ દુતિયાદીનં વિધીયમાનત્તા કમ્માદિસંસગ્ગરહિતો લિઙ્ગસઙ્ખ્યાપરિમાણયુત્તો, તબ્બિનિમુત્તુપસગ્ગાદિપદત્થભૂતો ચ સુદ્ધો સદ્દત્થો ઇધ લિઙ્ગત્થો નામ.

યો પન આખ્યાતકિતકતદ્ધિતસમાસેહિ વુત્તો કમ્માદિસંસટ્ઠો અત્થો, સોપિ દુતિયાદીનં પુન અત્તના વત્તબ્બસ્સ અત્થવિસેસસ્સાભાવેન અવિસયત્તા, લિઙ્ગત્થમત્તસ્સ સમ્ભવતો ચ પઠમાયેવ વિસયો.

હોતિ ચેત્થ –

પઠમાવુપસગ્ગત્થે, કેસઞ્ચત્થે નિપાતસદ્દાનં;

લિઙ્ગાદિકે ચ સુદ્ધે-ભિહિતે કમ્માદિઅત્થેપિ.

સલિઙ્ગે તાવ – એસો પુરિસો, એતે પુરિસા, એસા કઞ્ઞા, એતા કઞ્ઞાયો, એતં ચિત્તં, એતાનિ ચિત્તાનિ.

સસઙ્ખ્યે – એકો દ્વે.

સપરિમાણે – દોણો ખારી આળ્હકં.

લિઙ્ગાદિવિનિમુત્તે સત્તામત્તે – ચ વા હ અહં અત્થિ સક્કાલબ્ભા ઇચ્ચાદિ.

‘‘લિઙ્ગત્થે પઠમા’’તિ અધિકિચ્ચ ‘‘આલપને ચા’’તિ આલપનત્થે ચ પઠમા, અભિમુખં કત્વા લપનં આલપનં, આમન્તનં અવ્હાનન્તિ અત્થો.

એત્થ ચ આમન્તનં નામ પગેવ લદ્ધસરૂપસ્સ સદ્દેન અભિમુખીકરણં, કતાભિમુખો પન ‘‘ગચ્છા’’તિઆદિના નયેન ક્રિયાય યોજીયતિ, તસ્મા આમન્તનસમયે ક્રિયાયોગાભાવતો ઇદં કારકવોહારં ન લભતિ.

વુત્તઞ્ચ

‘‘સદ્દેનાભિમુખીકારો, વિજ્જમાનસ્સ વત્થુનો;

આમન્તનં વિધાતબ્બે, નત્થિ ‘રાજા ભવે’તિદ’’ન્તિ.

ભો પુરિસ એહિ, ભો પુરિસા વા, ભવન્તો પુરિસા એથ.

કસ્મિં અત્થે દુતિયા?

૨૮૪. કમ્મત્થે દુતિયા.

કમ્મત્થે લિઙ્ગમ્હા દુતિયાવિભત્તિ હોતિ.

અનભિહિતે એવાયં, ‘‘કમ્મનિ દુતિયાયં ત્તો’’તિ વચનઞ્ચેત્થ ઞાપકં.

કિં કમ્મં?

‘‘યેન વા કયિરતે તં કરણ’’ન્તિ ઇતો ‘‘વા’’તિ વત્તતે.

૨૮૫. યં કરોતિ તં કમ્મં.

યં વા કરોતિ, યં વા વિકરોતિ, યં વા પાપુણાતિ, તં કારકં કમ્મસઞ્ઞં હોતિ.

ઇધ લિઙ્ગકાલવચનમતન્તં. કરીયતીતિ કમ્મં. તત્થ કારકં, સાધકં ક્રિયાનિપ્ફત્તિયા કારણમુચ્ચતે, તં પન કારકં છબ્બિધં કમ્મં કત્તા કરણં સમ્પદાનમપાદાનમોકાસો ચાતિ. તત્થ સભાવતો, પરિકપ્પતો વા કમ્માદિમ્હિ સતિયેવ ક્રિયાભાવતો કમ્માદીનં છન્નમ્પિ કારકવોહારો સિદ્ધોવ હોતિ.

તં પન કમ્મં તિવિધં નિબ્બત્તનીયં વિકરણીયં પાપણીયઞ્ચાતિ. યથા – માતા પુત્તં વિજાયતિ, આહારો સુખં જનયતિ. ઘટં કરોતિ દેવદત્તો, કટ્ઠમઙ્ગારં કરોતિ, સુવણ્ણં કેયૂરં, કટકં વા કરોતિ, વીહયો લુનાતિ. દેવદત્તો નિવેસનં પવિસતિ, આદિચ્ચં પસ્સતિ, ધમ્મં સુણાતિ, પણ્ડિતે પયિરુપાસતિ.

વુત્તઞ્ચ

‘‘નિબ્બત્તિવિકતિપ્પત્તિ-ભેદેન તિવિધં મતં;

કત્તુ ક્રિયાભિગમ્મં તં, સુખઙ્ગારં નિવેસન’’ન્તિ.

એત્થ ચ ઇચ્છિતાનિચ્છિતકથિતાકથિતાદિભેદમનપેક્ખિત્વા સબ્બસઙ્ગાહકવસેન ‘‘યં કરોતિ તં કમ્મ’’ન્તિ વુત્તત્તા, અત્થન્તરવિકપ્પનવાધિકારતો ચ સબ્બત્થ ઇમિનાવ કમ્મસઞ્ઞા હોતિ.

તત્થ અનિચ્છિતકમ્મં યથા – કણ્ટકં મદ્દતિ, વિસં ગિલતિ, ગામં ગચ્છન્તો રુક્ખમૂલં ઉપગચ્છતિ.

અકથિતકમ્મં યથા – યઞ્ઞદત્તં કમ્બલં યાચતે બ્રાહ્મણો. એત્થ હિ ‘‘કમ્બલ’’મિતિ કથિતકમ્મં દ્વિકમ્મિકાય યાચનક્રિયાય પત્તુમિચ્છિતતરત્તા. ‘‘યઞ્ઞદત્ત’’મિતિ અપ્પધાનત્તા અકથિતકમ્મં. તથા સમિદ્ધં ધનં ભિક્ખતે, અજં ગામં નયતિ, પરાભવન્તં પુરિસં, મયં પુચ્છામ ગોતમં, ભગવા ભિક્ખૂ એતદવોચ ઇચ્ચાદિ.

અભિહિતકમ્મે પન ન હોતિ, યથા – કટો કરીયતે દેવદત્તેન, સુગતેન દેસિતો ધમ્મો, યઞ્ઞદત્તો કમ્બલં યાચીયતે બ્રાહ્મણેન ઇચ્ચાદિ.

‘‘દુતિયા’’તિ અધિકારો.

૨૮૬. ગતિ બુદ્ધિ ભુજ પઠ હર કર સયાદીનં કારિતે વા.

ગમુ સપ્પ ગતિમ્હિ, બુધ બોધને, બુધ અવગમને વા, ભુજ પાલનબ્યવહરણેસુ, પઠ બ્યત્તિયં વાચાયં, હર હરણે, કર કરણે, સિ સયે ઇચ્ચેવમાદીનં ધાતૂનં પયોગે કારિતે સતિ પયોજ્જકકત્તુભૂતે કમ્મનિ લિઙ્ગમ્હા દુતિયાવિભત્તિ હોતિ વા. નિચ્ચસમ્પત્તે વિકપ્પત્થોયં, તેન તસ્સ પક્ખે તતિયા હોતિ.

યો કોચિ પુરિસો ગામં ગચ્છતિ, તમઞ્ઞો પયોજયતિ. પુરિસો પુરિસં ગામં ગમયતિ, પુરિસેન વા ગામં ગમયતિ. એવં સિસ્સં ધમ્મં બોધેતિ આચરિયો, માતા પુત્તં ભોજનં ભોજયતિ, સિસ્સં ધમ્મં પાઠેતિ આચરિયો, પુરિસો પુરિસં ભારં હારેતિ, તથા પુરિસો પુરિસં કમ્મં કારયતિ, પુરિસેન વા કમ્મં કારાપયતિ, પુરિસો પુરિસં સયાપયતિ. એવં સબ્બત્થ કારિતે કત્તુકમ્મનિ દુતિયા.

કારિતેતિ કિં? પુરિસો ગામં ગચ્છતિ.

અભિહિતે ન ભવતિ, પુરિસેન પુરિસો ગામં ગમીયતે, સિસ્સો ધમ્મં બોધીયતે ઇચ્ચાદિ.

૨૮૭. કાલદ્ધાનમચ્ચન્તસંયોગે.

અચ્ચન્તં નિરન્તરં સંયોગોઅચ્ચન્તસંયોગો. કાલદ્ધાનં દબ્બગુણક્રિયાહિ અચ્ચન્તસંયોગે તેહિ કાલદ્ધાનવાચીહિ લિઙ્ગેહિ દુતિયાવિભત્તિ હોતિ.

કાલે તાવ – સત્તાહં ગવપાનં, માસં મંસોદનં, સરદં રમણીયા નદી, સબ્બકાલં રમણીયં નન્દનં, માસં સજ્ઝાયતિ, તયો માસે અભિધમ્મં દેસેસિ.

અદ્ધાને – યોજનં વનરાજિ, યોજનં દીઘો પબ્બતો, કોસં સજ્ઝાયતિ.

અચ્ચન્તસંયોગેતિ કિં? માસે માસે ભુઞ્જતિ, યોજને યોજને વિહારં પતિટ્ઠાપેસિ.

૨૮૮. કમ્મપ્પવચનીયયુત્તે.

કમ્મપ્પવચનીયેહિ નિપાતોપસગ્ગેહિ યુત્તે યોગે સતિ લિઙ્ગમ્હા દુતિયાવિભત્તિ હોતિ.

કમ્મં પવચનીયં યેસં તે કમ્મપ્પવચનીયા, પરસમઞ્ઞાવસેન વા અન્વાદયો કમ્મપ્પવચનીયા.

તત્થ અનુસદ્દસ્સ લક્ખણે, સહત્થે, હીને ચ કમ્મપ્પવચનીયસઞ્ઞા વુત્તા. યથા – પબ્બજિતમનુ પબ્બજિંસુ, નદિમન્વવસિતા બારાણસી, નદિયા સહ અવબદ્ધાતિ અત્થો, અનુ સારિપુત્તં પઞ્ઞવા.

લક્ખણાદીસુ ‘‘લક્ખણિ’ત્થમ્ભૂતક્ખાનભાગ વિચ્છાસુ પતિ પરિ અનવો’’તિ પતિ પરિ અનૂનં કમ્મપ્પવચનીયસઞ્ઞા વુત્તા.

લક્ખણે સૂરિયુગ્ગમનં પતિ દિબ્બા ભક્ખા પાતુભવેય્યું, રુક્ખં પતિ વિજ્જોતતે ચન્દો, રુક્ખં પરિ, રુક્ખં અનુ.

ઇત્થમ્ભૂતક્ખાને સાધુ દેવદત્તો માતરં પતિ, માતરં પરિ, માતરં અનુ.

ભાગે યદેત્થ મં પતિ સિયા, મં પરિ, મં અનુ, તં દીયતુ.

વિચ્છાયોગે અત્થમત્થં પતિ સદ્દો નિવિસતિ, રુક્ખં રુક્ખં પતિ વિજ્જોતતે ચન્દો, રુક્ખં રુક્ખં પરિ, રુક્ખં રુક્ખં અનુ.

‘‘અભિરભાગે’’તિ અભિસ્સ ભાગવજ્જિતેસુ લક્ખણાદીસુ કમ્મપ્પવચનીયસઞ્ઞા વુત્તા. તં ખો પન ભવન્તં ગોતમં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો, સાધુ દેવદત્તો માતરં અભિ.

નિપાતે ધિ બ્રાહ્મણસ્સ હન્તાર મિચ્ચેવમાદિ.

૨૮૯. ક્વચિ દુતિયા છટ્ઠીનમત્થે.

છટ્ઠીનં અત્થે ક્વચિ દુતિયાવિભત્તિ હોતિ. અન્તરાઅભિતો પરિતો પતિ પટિભાતિયોગે અયં. અન્તરા ચ રાજગહં અન્તરા ચ નાળન્દં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો, રાજગહસ્સ ચ નાળન્દાય ચ મજ્ઝેતિ અત્થો. અભિતો ગામં વસતિ, પરિતો ગામં વસતિ, નદિં નેરઞ્જરં પતિ, નેરઞ્જરાય નદિયા સમીપેતિ અત્થો. પટિભન્તુ તં ચુન્દ બોજ્ઝઙ્ગા, ઉપમા મં પટિભાતિ, ઉપમા મય્હં ઉપટ્ઠહતીતિ અત્થો.

‘‘ક્વચિ દુતિયા, અત્થે’’તિ ચ વત્તતે.

૨૯૦. તતિયાસત્તમીનઞ્ચ.

તતિયાસત્તમીનમત્થે ચ ક્વચિ લિઙ્ગમ્હા દુતિયાવિભત્તિ હોતિ.

તતિયત્થે સચે મં નાલપિસ્સતિ, ત્વઞ્ચ મં નાભિભાસસિ, વિના સદ્ધમ્મં કુતો સુખં, ઉપાયમન્તરેન ન અત્થસિદ્ધિ.

સત્તમિયત્થે – કાલે, ઉપાન્વજ્ઝાવસસ્સ પયોગે, અધિસિટ્ઠાવસાનં પયોગે, તપ્પાનચારે ચ દુતિયા.

કાલે તાવ – પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા, એકં સમયં ભગવા. ઇમં રત્તિં ચત્તારો મહારાજાનો.

ઉપાદિપુબ્બસ્સ વસધાતુસ્સ પયોગે – ગામં ઉપવસતિ, ગામં અનુવસતિ, વિહારં અધિવસતિ, ગામં આવસતિ, અગારં અજ્ઝાવસતિ. તથા પથવિં અધિસેસ્સતિ, ગામં અધિતિટ્ઠતિ, ગામં અજ્ઝાવસતિ.

તપ્પાનચારેસુ – નદિં પિવતિ, ગામં ચરતિ ઇચ્ચાદિ.

કસ્મિં અત્થે તતિયા?

૨૯૧. કરણે તતિયા.

કરણકારકે તતિયાવિભત્તિ હોતિ.

કિં કરણં?

૨૯૨. યેન વા કયિરતે તં કરણં.

યેન વા કત્તા ઉપકરણભૂતેન વત્થુના ક્રિયં અબ્યવધાનેન કરોતિ, યેન વા વિકરોતિ, યેન વા પાપુણાતિ, તં કારકં કરણસઞ્ઞં હોતિ.

કરીયતે અનેનાતિ કરણં, એત્થ ચ સતિપિ સબ્બકારકાનં ક્રિયાસાધકત્તે ‘‘યેન વા કયિરતે’’તિ વિસેસેત્વા વચનં કત્તૂપકરણભૂતેસુ કારકેસુ સાધકતમસ્સેવ ગહણત્થં.

વુત્તઞ્ચ

‘‘યસ્સ સબ્બવિસેસેન, ક્રિયાસંસિદ્ધિહેતુતા;

સમ્ભાવીયતિ તં વુત્તં, કરણં નામ કારક’’ન્તિ.

તં પન દુવિધં અજ્ઝત્તિક બાહિરવસેન.

યથા – હત્થેન કમ્મં કરોતિ, ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ, મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય. દત્તેન વીહયો લુનાતિ, અગ્ગિના કુટિં ઝાપેતિ.

‘‘તતિયા’’તિ અધિકારો.

૨૯૩. કત્તરિ ચ.

કત્તરિ ચ કારકે લિઙ્ગમ્હા તતિયાવિભત્તિ હોતિ. ચગ્ગહણેન ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે, ક્રિયાપવગ્ગે, પુબ્બસદિસસમૂનત્થ કલહ નિપુણ મિસ્સક સખિલત્થાદિયોગે, કાલદ્ધાનેસુ, પચ્ચત્તકમ્મત્થપઞ્ચમિયત્થાદીસુ ચ તતિયા.

કો ચ કત્તા?

૨૯૪. યો કરોતિ સ કત્તા.

યો ક્રિયં અત્તપ્પધાનો હુત્વા કરોતિ, સો કત્તુસઞ્ઞો હોતિ.

સો તિવિધો સુદ્ધકત્તા હેતુકત્તા કમ્મકત્તાતિ. તત્થ યો સયમેવ ક્રિયં કરોતિ, સો સુદ્ધકત્તા. યો અઞ્ઞં કાતું સમત્થં અકરોન્તં કમ્મં નિયોજેતિ, સો હેતુકત્તા, યથા – ગન્તું સમત્થો દેવદત્તો, તમઞ્ઞો પયોજેતિ ‘‘ગમયતિ દેવદત્ત’’ન્તિ.

યં પન તત્થ તત્થ ગચ્છતિ દેવદત્તો, તમઞ્ઞો પયોજયતિ ‘‘ગમયતિ દેવદત્ત’’ન્તિ હેત્વત્થનિદસ્સનં, તમ્પિ સામત્થિયદસ્સનવસેન વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. અઞ્ઞથા યદિ સયમેવ ગચ્છતિ, કિં તત્થ પયોજકબ્યાપારેન અકરોન્તં બલેન કારયતિ, પાસાણં ઉટ્ઠાપયતીતિઆદિકઞ્ચ ન સિજ્ઝેય્ય.

એત્થ પન

‘‘કત્તા’’તિ વત્તતે.

૨૯૩. યો કારેતિ સ હેતુ.

યો કત્તારં કારેતિ, સો હેતુસઞ્ઞો હોતિ, કત્તા ચાતિ હેતુકત્તુસઞ્ઞા.

યો પન પરસ્સ ક્રિયં પટિચ્ચ કમ્મભૂતોપિ સુકરત્તા સયમેવ સિજ્ઝન્તો વિય હોતિ, સો કમ્મકત્તા નામ, યથા – સયં કરીયતે કટો, સયમેવ પચ્ચતે ઓદનોતિ.

વુત્તઞ્ચ

‘‘અત્તપ્પધાનો કિરિયં, યો નિબ્બત્તેતિ કારકો;

અપ્પયુત્તો પયુત્તો વા, સ કત્તાતિ પવુચ્ચતિ.

હેતુકત્તાતિ કથિતો,

કત્તુનો યો પયોજકો;

કમ્મકત્તાતિ સુકરો,

કમ્મભૂતો કથીયતે’’તિ.

નનુ ચ ‘‘સંયોગો જાયતે’’તિઆદીસુ કથં પુરે અસતો જનનક્રિયાય કત્તુભાવોસિયાતિ? વુચ્ચતે – લોકસઙ્કેતસિદ્ધો હિ સદ્દપ્પયોગો, અવિજ્જમાનમ્પિ હિ લોકો સદ્દાભિધેય્યતાય વિજ્જમાનં વિય ગહેત્વા વોહરતિ, વિકપ્પબુદ્ધિગહિતાકારોયેવ હિ સદ્દેનાભિધીયતે, ન તુ વત્થુસભાવો, અઞ્ઞથા સુતમયઞાણેનપિ પચ્ચક્ખેન વિય વત્થુસભાવસચ્છિકરણપ્પસઙ્ગો ચ મુસાવાદ કુદિટ્ઠિવાદાદીનમભાવપ્પસઙ્ગો ચ સિયા, તસ્મા બુદ્ધિપરિકપ્પિતપઞ્ઞત્તિવસેનપિ સદ્દપ્પવત્તિ હોતીતિ અસતો સંયોગાદિસ્સપિ હોતેવ જનનક્રિયાય કત્તુકારકતાતિ.

યથાહ

‘‘વોહારવિસયો સદ્દો, નેકન્તપરમત્થિકો;

બુદ્ધિસઙ્કપ્પિતો અત્થો, તસ્સત્થોતિ પવુચ્ચતિ.

બુદ્ધિયા ગહિતત્તા હિ, સંયોગો જાયતે ઇતિ;

સંયોગો વિજ્જમાનોવ, કત્તા ભવતિ જાતિયા’’તિ.

તત્ર તતિયા જિનેન દેસિતો ધમ્મો, બુદ્ધેન જિતો મારો, અહિના દટ્ઠો નરો, બુદ્ધેન બોધિતો લોકો, સદ્ધેહિ કારિતો વિહારો.

અભિહિતે ન ભવતિ. કટં કરોતિ દેવદત્તો, કારેતિ વા.

ઇત્થમ્ભૂતસ્સ લક્ખણે – સા ભિન્નેન સીસેન પગ્ઘરન્તેન લોહિતેન પટિવિસ્સકાનં ઉજ્ઝાપેસિ, ઊનપઞ્ચબન્ધનેન પત્તેન અઞ્ઞં નવં પત્તં ચેતાપેય્ય, તિદણ્ડકેન પરિબ્બાજકમદ્દક્ખિ.

અપવગ્ગે – એકાહેનેવ બારાણસિં પાયાસિ, નવહિ માસેહિ વિહારં નિટ્ઠાપેસિ, યોજનેન અધીતં બ્યાકરણં, ક્રિયાપવગ્ગોતિ ક્રિયાય આસું પરિનિટ્ઠાપનં.

પુબ્બાદિયોગે – માસેન પુબ્બો, પિતરા સદિસો, માતરા સમો, કહાપણેન ઊનો, ધનેન વિકલો, અસિના કલહો, આચારેન નિપુણો, વાચાય નિપુણો, ગુળેન મિસ્સકં, તિલેન મિસ્સકં, વાચાય સખિલો, મણિના અત્થો, ધનેન અત્થો, પિતરા તુલ્યો.

કાલદ્ધાનેસુ – માસેન ભુઞ્જતિ, યોજનેન ગચ્છતિ.

પચ્ચત્તે – અત્તનાવ અત્તાનં સમ્મન્નતિ.

કમ્મત્થે – તિલેહિ ખેત્તે વપતિ.

પઞ્ચમિયત્થે – સુમુત્તા મયં તેન મહાસમણેન.

૨૯૬. સહાદિયોગે ચ.

સહ સદ્ધિં સમં નાના વિના અલં કિમિચ્ચેવમાદીહિ યોગે લિઙ્ગમ્હા તતિયાવિભત્તિ હોતિ, ચસદ્દેન સહત્થેપિ.

તત્થ સહસદ્દેન યોગો ક્રિયા ગુણ દબ્બ સમવાયે સમ્ભવતિ. યથા – વિતક્કેન સહ વત્તતિ, પુત્તેન સહ થૂલો, અન્તેવાસિકસદ્ધિવિહારિકેહિ સહ આચરિયુપજ્ઝાયાનં લાભો, નિસીદિ ભગવા સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન, સહસ્સેન સમં મિતા, સબ્બેહિ મે પિયેહિ મનાપેહિ નાનાભાવો વિનાભાવો, સઙ્ઘો વિનાપિ ગગ્ગેન ઉપોસથં કરેય્ય, અલં તે ઇધ વાસેન, કિં મે એકેન તિણ્ણેન, પુરિસેન થામદસ્સિના, કિં તે જટાહિ દુમ્મેધ, કિં તે અજિનસાટિયા.

સહત્થે – દેવદત્તો રાજગહં પાવિસિ કોકાલિકેન પચ્છાસમણેન, દુક્ખો બાલેહિ સંવાસો.

૨૯૭. હેત્વત્થે ચ.

યોગગ્ગહણમિહાનુવત્તતે, હેત્વત્થે, હેત્વત્થપ્પયોગે ચ લિઙ્ગમ્હા તતિયાવિભત્તિ હોતિ.

કિસ્મિઞ્ચિ ફલે દિટ્ઠસામત્થિયં કારણં હેતુ, સોયેવ અત્થો, તસ્મિં હેત્વત્થે, અન્નેન વસતિ, ધમ્મેન વસતિ, વિજ્જાય વસતિ.

ન જચ્ચાવસલો હોતિ,

ન જચ્ચા હોતિ બ્રાહ્મણો;

કમ્મુના વસલો હોતિ,

કમ્મુના હોતિ બ્રાહ્મણો.

દાનેન ભોગવા, આચારેન કુલી.

કેન પાણિ કામદદો, કેન પાણિ મધુસ્સવો;

કેન તે બ્રહ્મચરિયેન, પુઞ્ઞં પાણિમ્હિ ઇજ્ઝતિ.

હેત્વત્થપ્પયોગે – કેન નિમિત્તેન, કેન પયોજનેન, કેનટ્ઠેન, કેન હેતુના વસતિ.

૨૯૮. સત્તમ્યત્થે ચ.

સત્તમ્યત્થે ચ લિઙ્ગમ્હા તતિયાવિભત્તિ હોતિ.

કાલદ્ધાનદિસાદેસાદીસુ ચાયં. તેન સમયેન, તેન કાલેન, કાલેન ધમ્મસ્સવણં, સો વો મમચ્ચયેન સત્થા, માસેન ભુઞ્જતિ, યોજનેન ધાવતિ. પુરત્થિમેન ધતરટ્ઠો, દક્ખિણેન વિરૂળ્હકો, પચ્છિમેન વિરૂપક્ખો, ઉત્તરેન કસિવન્તો જનોઘમપરેન ચ, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ ઇચ્ચાદિ.

૨૯૯. યેનઙ્ગવિકારો.

યેન બ્યાધિમતા અઙ્ગેન અઙ્ગિનો વિકારો લક્ખીયતે, તત્થ તતિયાવિભત્તિ હોતિ. એત્થ ચ અઙ્ગમસ્સ અત્થીતિ અઙ્ગં, સરીરં. અક્ખિના કાણો, હત્થેન કુણી, પાદેન ખઞ્જો, પિટ્ઠિયા ખુજ્જો.

૩૦૦. વિસેસને ચ.

વિસેસીયતિ વિસેસિતબ્બં અનેનાતિ વિસેસનં, ગોત્તાદિ. તસ્મિં ગોત્તનામજાતિસિપ્પવયોગુણસઙ્ખાતે વિસેસનત્થે તતિયાવિભત્તિ હોતિ, ચસદ્દેન પકતિઆદીહિ ચ. ગોત્તેન ગોતમો નાથો.

સારિપુત્તોતિ નામેન, વિસ્સુતો પઞ્ઞવા ચ સો;

જાતિયા ખત્તિયો બુદ્ધો, લોકે અપ્પટિપુગ્ગલો.

તદહુ પબ્બજિતો સન્તો, જાતિયા સત્તવસ્સિકો;

સોપિ મં અનુસાસેય્ય, સમ્પટિચ્છામિ મત્થકે.

સિપ્પેન નળકારો સો, એકૂનતિંસો વયસા, વિજ્જાય સાધુ, પઞ્ઞાય સાધુ, તપસા ઉત્તમો, સુવણ્ણેન અભિરૂપો.

પકતિઆદીસુ – પકતિયા અભિરૂપો, યેભુય્યેન મત્તિકા, સમેન ધાવતિ, વિસમેન ધાવતિ, દ્વિદોણેન ધઞ્ઞં કિણાતિ, સહસ્સેન અસ્સકે કિણાતિ ઇચ્ચાદિ.

કસ્મિં અત્થે ચતુત્થી?

૩૦૧. સમ્પદાને ચતુત્થી.

સમ્પદાનકારકે લિઙ્ગમ્હા ચતુત્થીવિભત્તિ હોતિ.