૨. નામકણ્ડ

અથ નામિકવિભત્યાવતારો વુચ્ચતે.

અત્થાભિમુખં નમનતો, અત્તનિ ચત્થસ્સ નામનતો નામં, દબ્બાભિધાનં.

તં પન દુવિધં અન્વત્થરુળ્હીવસેન, તિવિધં પુમિત્થિનપુંસકલિઙ્ગવસેન. યથા – રુક્ખો, માલા, ધનં.

ચતુબ્બિધં સામઞ્ઞગુણક્રિયાયદિચ્છાવસેન, યથા – રુક્ખો, નીલો, પાચકો, સિરિવડ્ઢોતિઆદિ.

અટ્ઠવિધં અવણ્ણિવણ્ણુવણ્ણોકારનિગ્ગહીતન્તપકતિભેદેન.

પુલ્લિઙ્ગ

તત્થ પઠમં અકારન્તમ્હા પુલ્લિઙ્ગા જાતિનિમિત્તા પુરિસસદ્દા સ્યાદિવિભત્તિયો પરા યોજીયન્તે.

૬૦. જિનવચનયુત્તઞ્હિ.

અધિકારોયં. તત્થ પઞ્ચ મારે જિતવાતિ જિનો, બુદ્ધો. જિનસ્સ વચનં જિનવચનં, તસ્સ જિનવચનસ્સ યુત્તં જિનવચનયુત્તં, તેપિટકસ્સ બુદ્ધવચનસ્સ માગધિકાય સભાવનિરુત્તિયા યુત્તં અનુરૂપમેવાતિ ઇદં અધિકારત્થં વેદિતબ્બં.

સા માગધી મૂલભાસા, નરા યાયાદિકપ્પિકા;

બ્રહ્માનો ચ’સ્સુતાલાપા, સમ્બુદ્ધા ચાપિ ભાસરે.

અધિકારો પન તિવિધો સીહગતિકમણ્ડૂકગતિકયથાનુપુબ્બિકવસેન, અયં પન સીહગતિકો પુબ્બાપરવિલોકનતો, યથાનુપુબ્બિકોયેવ વા.

સક્કતવિસદિસં કત્વા જિનવચનાનુરૂપવસેન પકતિટ્ઠપનત્થં પરિભાસમાહ.

૬૧. લિઙ્ગઞ્ચ નિપચ્ચતે.

લિઙ્ગંપાટિપદિકં, યથા યથા જિનવચનયુત્તઞ્હિ લિઙ્ગં, તથા તથા ઇધ લિઙ્ગં નિપચ્ચતે ઠપીયતિ. ચસદ્દેન ધાતવો ચાતિ જિનવચનાનુરૂપતો ‘‘પુરિસ’’ઇતિ લિઙ્ગે ઠપિતે તતો તસ્સ ધાતુપ્પચ્ચયવિભત્તિવજ્જિતસ્સ અત્થવતો સદ્દસ્સ ‘‘પરસમઞ્ઞા પયોગે’’તિ પરિભાસતો લિઙ્ગસઞ્ઞાયં –

ઇતો પરં વિભત્તિપ્પચ્ચયાદિવિધાને સબ્બત્થ લિઙ્ગગ્ગહણમનુવત્તતે.

૬૨. તતો ચ વિભત્તિયો.

તતો જિનવચનયુત્તેહિ લિઙ્ગેહિ પરા વિભત્તિયો હોન્તિ. ચસદ્દગ્ગહણેન તવેતુનાદિપચ્ચયન્તનિપાતતોપિ. કમ્માદિવસેન, એકત્તાદિવસેન ચ લિઙ્ગત્થં વિભજન્તીતિ વિભત્તિયો.

કા ચ પન તા વિભત્તિયો? ‘‘વિભત્તિયો’’તિ અધિકારો.

૬૩. સિયો, અંયો, નાહિ, સનં, સ્માહિ, સનં, સ્મિંસુ.

સ્યાદયો દ્વિસત્ત વિભત્તિયો નામ હોન્તિ. તત્થ સિ, યો ઇતિ પઠમા, અં, યો ઇતિ દુતિયા, ના, હિ ઇતિ તતિયા, સ, નં ઇતિ ચતુત્થી, સ્મા, હિ ઇતિ પઞ્ચમી, સ, નં ઇતિ છટ્ઠી, સ્મિં, સુ ઇતિ સત્તમી.

ઇદં પન સઞ્ઞાધિકારપરિભાસાવિધિસુત્તેસુ સઞ્ઞાસુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, વુત્તઞ્હિ વુત્તિયં ‘‘વિભત્તિઇચ્ચનેન ક્વત્થો, અમ્હસ્સ મમં સવિભત્તિસ્સ સે’’તિ, ઇતરથા પુરિમસુત્તેન એકયોગો કત્તબ્બોતિ. એત્થ ચ પઠમાદિવોહારો, એકવચનાદિવોહારો ચ અન્વત્થવસેન, પરસમઞ્ઞાવસેન વા સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બો.

એકસ્સ વચનં એકવચનં, બહૂનં વચનં બહુવચનં, દ્વિન્નં પૂરણી દુતિયાતિઆદિ, ઇતરથા પુરિમસુત્તે ચસદ્દેન સઞ્ઞાકરણે અપ્પકતનિરત્થકવિધિપ્પસઙ્ગો સિયા.

‘‘જિનવચનયુત્તઞ્હિ, લિઙ્ગઞ્ચ નિપચ્ચતે’’તિ ચ વત્તતે. ઇધ પન પદનિપ્ફાદનમ્પિ જિનવચનસ્સાવિરોધેનાતિ ઞાપેતું પરિભાસન્તરમાહ.

૬૪. તદનુપરોધેન.

યથા યથા તેસં જિનવચનાનં ઉપરોધો ન હોતિ, તથા તથા ઇધ લિઙ્ગં, ચસદ્દેનાખ્યાતઞ્ચ નિપચ્ચતે, નિપ્ફાદીયતીતિ અત્થો. તેનેવ ઇધ ચ આખ્યાતે ચ દ્વિવચનાગ્ગહણં, સક્કતવિસદિસતો વિભત્તિપ્પચ્ચયાદિવિધાનઞ્ચ કતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

તત્થ અવિસેસેન સબ્બસ્યાદિવિભત્તિપ્પસઙ્ગે ‘‘વત્તિચ્છાનુપુબ્બિકા સદ્દપ્પવત્તી’’તિ વત્તિચ્છાવસા –

૬૫. લિઙ્ગત્થે પઠમા.

લિઙ્ગત્થાભિધાનમત્તે પઠમાવિભત્તિ હોતીતિ પઠમા. તત્થાપિ અનિયમેનેકવચનબહુવચનપ્પસઙ્ગે ‘‘એકમ્હી વત્તબ્બે એકવચન’’ન્તિ પરિભાસતો લિઙ્ગત્થસ્સેકત્તવચનિચ્છાયં પઠમેકવચનં સિ.

‘‘અતો નેના’’તિ ઇતો ‘‘અતો’’તિ વત્તતે, લિઙ્ગગ્ગહણઞ્ચ.

૬૬. સો.

સિ, ઓઇતિ દ્વિપદમિદં. લિઙ્ગસ્સ અકારતો પરસ્સ સિવચનસ્સ ઓકારો હોતિ.

સુત્તેસુ હિ પઠમાનિદ્દિટ્ઠસ્સ કારિયિનો છટ્ઠીવિપરિણામેન વિવરણં આદેસાપેક્ખન્તિ દટ્ઠબ્બં.

એત્થ ચ સીતિ વિભત્તિ ગય્હતે વિભત્તિકારિયવિધિપ્પકરણતો, ‘‘તતો ચ વિભત્તિયો’’તિ ઇતો વિભત્તિગ્ગહણાનુવત્તનતો વા, એવં સબ્બત્થ સ્યાદીનં કારિયવિધાને વિભત્તિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

‘‘વા પરો અસરૂપા’’તિ પરલોપે સમ્પત્તે તદપવાદેન પુબ્બલોપમાહ.

૬૭. સરલોપો’માદેસપ્પચ્ચયાદિમ્હિ સરલોપે તુ પકતિ.

પુબ્બસ્સરસ્સ લોપો હોતિ અંવચને, આદેસપ્પચ્ચયાદિભૂતે ચ સરે પરે, સરલોપે કતે તુ પરસરસ્સ પકતિભાવો હોતિ. એત્થ ચ ‘‘સરલોપે’’તિ પુનગ્ગહણં ઇમિનાવ કતસરલોપનિમિત્તેયેવ પરસ્સ વિકારે સમ્પત્તે પકતિભાવત્થં. પરસરસ્સ પકતિભાવવિધાનસામત્થિયતો અમાદેસપ્પચ્ચયાદિભૂતે સરે પરેતિપિ સિદ્ધં.

ત્યાદિવિભત્તિયો ચેત્થ, પચ્ચયત્તેન ગય્હરે;

આદિગ્ગહણમાખ્યાત-કિતકેસ્વાગમત્થિદં.

પચ્ચયસાહચરિયા, ચાદેસો પકતીપરો;

પદન્તસ્સરલોપો ન, તેન’બ્ભાહાદિકે પરે.

તુગ્ગહણં ભિક્ખુનીઆદીસુ સરલોપનિવત્તનત્થં, ‘‘નયે પરં યુત્તે’’તિ પરં નેતબ્બં. પુરિસો તિટ્ઠતિ.

પુરિસો ચ પુરિસો ચાતિ પુરિસ પુરિસઇતિ વત્તબ્બે –

૬૮. સરૂપાનમેકસેસ્વસકિં.

સરૂપાનં સમાનરૂપાનં પદબ્યઞ્જનાનં મજ્ઝે એકોવ સિસ્સતે, અઞ્ઞે લોપમાપજ્જન્તે અસકિન્તિ એકસેસો. એત્થ ચ ‘‘સરૂપાન’’ન્તિ વુત્તત્તાવ સિદ્ધે અસકિમ્પયોગે પુનાસકિંગહણં એકવિભત્તિવિસયાનમેવાસકિમ્પયોગે એવાયન્તિ દસ્સનત્થં, ન ચ વિચ્છાપયોગે’તિપ્પસઙ્ગો. ‘‘વગ્ગા પઞ્ચપઞ્ચસો મન્તા’’તિ એત્થ ‘‘પઞ્ચપઞ્ચસો’’તિ નિદ્દેસેનેવ વિચ્છાપયોગસિદ્ધિયા ઞાપિતત્તા, અથ વા સહવચનિચ્છાય’મય’મેકસેસો.

યોગવિભાગતો ચેત્થ, એકસેસ્વસકિં ઇતિ;

વિરૂપેકસેસો હોતિ, વા ‘‘પિતૂન’’ન્તિઆદિસુ.

તત્થેવ લિઙ્ગત્થસ્સ બહુત્તવચનિચ્છાયં ‘‘બહુમ્હિ વત્તબ્બે બહુવચન’’ન્તિ પઠમાબહુવચનં યો, પુરિસ યો ઇતીધ ‘‘અતો, વા’’તિ ચ વત્તતે.

૬૯. સબ્બયોનીનમાએ.

અકારન્તતો લિઙ્ગમ્હા પરેસં સબ્બેસં પઠમાયોનીનં, દુતિયાયોનીનઞ્ચ યયાક્કમં આકારેકારાદેસા હોન્તિ વાતિ આકારો, સબ્બગ્ગહણં સબ્બાદેસત્થં, સરલોપાદિ પુરિમસદિસમેવ, પુરિસા તિટ્ઠન્તિ.

વા ઇચ્ચેવ રૂપા રૂપાનિ, અગ્ગયો, મુનયો.

વાસદ્દોયં વવત્થિતપિભાસત્થો, તેન ચેત્થ –

નિચ્ચમેવ ચ પુલ્લિઙ્ગે, અનિચ્ચઞ્ચ નપુંસકે;

અસન્તં ઝે કતત્તે તુ, વિધિં દીપેતિ વાસુતિ.

તત્થેવાલપનવચનિચ્છાયં ‘‘લિઙ્ગત્થે પઠમા’’તિ વત્તતે.

૭૦. આલપને ચ.

અભિમુખં કત્વા લપનં આલપનં, સમ્બોધનં. તસ્મિં આલપનત્થાધિકે લિઙ્ગત્થાભિધાનમત્તે ચ પઠમાવિભત્તિ હોતિ. પુરે વિય એકવચનાદિ.

પુરિસ સિ ઇચ્ચત્ર –

૭૧. આલપને સિ ગસઞ્ઞો.

આલપનત્થે વિહિતો સિ ગસઞ્ઞો હોતીતિ ગસઞ્ઞાયં ‘‘ભો ગે તૂ’’તિ ઇતો ‘‘ગે’’તિ વત્તતે.

૭૨. અકારપિતાદ્યન્તાનમા.

લિઙ્ગસ્સ સમ્બન્ધી અકારો ચ પિતુસત્થુઇચ્ચેવમાદીનમન્તો ચ આકારત્તમાપજ્જતે ગે પરે.

‘‘ગે, રસ્સ’’મિતિ ચ વત્તતે.

૭૩. આકારો વા.

લિઙ્ગસ્સ સમ્બન્ધી આકારો રસ્સમાપજ્જતે ગે પરે વિકપ્પેન, અદૂરટ્ઠસ્સાલપનેવાયં.

૭૪. સેસતો લોપં ગસિપિ.

‘‘સિં, સો, સ્યા ચ, સખતો ગસ્સે વા, ઘતે ચા’’તિ એવમાદીહિ નિદ્દિટ્ઠેહિ અઞ્ઞો સેસો નામ, તતો સેસતો લિઙ્ગમ્હા ગસિઇચ્ચેતે લોપમાપજ્જન્તે. અપિગ્ગહણં દુતિયત્થસમ્પિણ્ડનત્થં, એત્થ ચ સતિપિ સિગ્ગહણે વઇતિ વચનમેવ ઞાપકમઞ્ઞત્થાપિ સિગ્ગહણે આલપનાગ્ગહણસ્સ. કેચિ આલપનાભિબ્યત્તિયા ભવન્તસદ્દં વા હેસદ્દં વા પયુજ્જન્તે. ભો પુરિસ તિટ્ઠ, હે પુરિસા વા.

બહુવચને ન વિસેસો, ભવન્તો પુરિસા તિટ્ઠથ.

તત્થેવ કમ્મત્થવચનિચ્છાયં ‘‘વ,’’તિ વત્તતે.

૭૫. યં કરોતિ તં કમ્મં.

યં વા કરોતિ, યં વા વિકરોતિ, યં વા પાપુણાતિ, તં કારકં ક્રિયાનિમિત્તં કમ્મસઞ્ઞં હોતિ.

૭૬. કમ્મત્થે દુતિયા.

કમ્મત્થે દુતિયાવિભત્તિ હોતિ. પુરે વિય દુતિયેકવચનં અં, ‘‘સરલોપો’’તિઆદિના સરે લુત્તે ‘‘દીઘ’’ન્તિ દીઘે સમ્પત્તે પકતિભાવો ચ, પુરિસં પસ્સ.

બહુવચને ‘‘સબ્બયોનીનમાએ’’તિ યોવચનસ્સેકારો, પુરિસે પસ્સ.

તત્થેવ કત્તુવચનિચ્છાયં –

૭૭. યો કરોતિ સ કત્તા.

યો અત્તપ્પધાનો ક્રિયં કરોતિ, સો કત્તુસઞ્ઞો હોતિ.

‘‘તતિયા’’તિ વત્તતે.

૭૮. કત્તરિ ચ.

કત્તરિ ચ કારકે તતિયાવિભત્તિ હોતીતિ તતિયેકવચનં ના.

૭૯. અતો નેન.

એનાતિ અવિભત્તિકનિદ્દેસો. અકારન્તતો લિઙ્ગમ્હા પરસ્સ નાવચનસ્સ એનાદેસો હોતિ, સરલોપાદિ, પુરિસેન કતં.

બહુવચનમ્હિ –

૮૦. સુહિસ્વકારો એ.

સુ, હિઇચ્ચેતેસુ વિભત્તિરૂપેસુ પરેસુ લિઙ્ગસ્સ સમ્બન્ધી અકારો એત્તમાપજ્જતે.

૮૧. સ્માહિસ્મિંનં મ્હાભિમ્હિ વા.

સબ્બતો લિઙ્ગમ્હા સ્મા હિ સ્મિંઇચ્ચેતેસં યથાક્કમં મ્હા, ભિ, મ્હિઇચ્ચેતે આદેસા હોન્તિ વા, પુરિસેહિ, પુરિસેભિ કતં.

તત્થેવ કરણવચનિચ્છાયં –

૮૨. યેન વા કયિરતે તં કરણં.

યેન વા કયિરતે, યેન વા પસ્સતિ, યેન વા સુણાતિ, તં કારકં કરણસઞ્ઞં હોતિ.

૮૩. કરણે તતિયા.

કરણકારકે તતિયાવિભત્તિ હોતિ, સેસં કત્તુસમં, આવિટ્ઠેન પુરિસેન સો પુઞ્ઞં કરોતિ, પુરિસેહિ, પુરિસેભિ.

તત્થેવ સમ્પદાનવચનિચ્છાયં –

૮૪. યસ્સ દાતુકામો રોચતે ધારયતે વા તં સમ્પદાનં.

યસ્સ વા દાતુકામો, યસ્સ વા રોચતે, યસ્સ વા ધારયતે, તં કારકં સમ્પદાનસઞ્ઞં હોતિ.

૮૫. સમ્પદાને ચતુત્થી.

સમ્પદાનકારકે ચતુત્થીવિભત્તિ હોતીતિ ચતુત્થિયા એકવચનં સ.

૮૬. સાગમો સે.

સબ્બતો લિઙ્ગમ્હા સકારાગમો હોતિ સે વિભત્તિમ્હિ પરે. પુરિસસ્સ ધનં દદાતિ.

બહુવચનમ્હિ ‘‘દીઘ’’ન્તિ વત્તતે.

૮૭. સુનંહિસુ ચ.

સુ નં હિઇચ્ચેતેસુ પરેસુ લિઙ્ગસ્સ અન્તભૂતા સબ્બે રસ્સસરા દીઘમાપજ્જન્તે, ચગ્ગહણમિકારુકારાનં ક્વચિ નિવત્તનત્થં. પુરિસાનં.

તત્થેવાપાદાનવચનિચ્છાયં –

૮૮. યસ્મા દપેતિ ભયમાદત્તે વા તદપાદાનં.

યસ્મા વા અવધિભૂતા અપેતિ, યસ્મા વા ભયં, યસ્મા વા આદત્તે, તં કારકં અપાદાનસઞ્ઞં હોતિ.

૮૯. અપાદાને પઞ્ચમી.

અપાદાનકારકે પઞ્ચમીવિભત્તિ હોતીતિ પઞ્ચમિયા એકવચનં સ્મા.

‘‘અતો, સબ્બેસં, આ એ’’તિ ચ વત્તતે.

૯૦. સ્માસ્મિંન વા.

અકારન્તતો લિઙ્ગમ્હા સબ્બેસં સ્મા સ્મિંઇચ્ચેતેસં યથાક્કમં આકારેકારાદેસા હોન્તિ વા, અઞ્ઞત્થ મ્હાદેસો. પુરિસા અપેતિ, પુરિસમ્હા, પુરિસસ્મા.

બહુવચને સબ્બત્થ તતિયાસમં, હિસ્સ ભિઆદેસો હોતિ. પુરિસેહિ, પુરિસેભિ અપેતિ.

તત્થેવ સામિવચનિચ્છાયં –

૯૧. યસ્સ વા પરિગ્ગહો તં સામિ.

યસ્સ વા પરિગ્ગહો, તં સામિસઞ્ઞં હોતિ.

૯૨. સામિસ્મિં છટ્ઠી.

સામિસ્મિં છટ્ઠીવિભત્તિ હોતિ. ઠપેત્વા આયાદેસં સબ્બત્થ ચતુત્થીછટ્ઠીનં સમાનં રૂપં. પુરિસસ્સ એતં ધનં, પુરિસાનં.

તત્થેવ ઓકાસવચનિચ્છાયં –

૯૩. યોધારો તમોકાસં.

યો કત્તુકમ્માનં ક્રિયાય આધારો, તં કારકં ઓકાસસઞ્ઞં હોતિ.

૯૪. ઓકાસે સત્તમી.

ઓકાસકારકે સત્તમીવિભત્તિ હોતીતિ સત્તમિયા એકવચનં સ્મિં, તસ્સ ‘‘સ્માસ્મિંનં વા’’તિ એકારો, મ્હિઆદેસો ચ, પુરિસે પતિટ્ઠિતં, પુરિસમ્હિ, પુરિસસ્મિં.

બહુવચને ‘‘સુહિસ્વકારો એ’’તિ એકારો, પુરિસેસુ.

પુરિસો, પુરિસા, ભો પુરિસ ભો પુરિસા વા, ભવન્તો પુરિસા, પુરિસં, પુરિસે, પુરિસેન, પુરિસેહિ પુરિસેભિ, પુરિસસ્સ, પુરિસાનં, પુરિસા પુરિસસ્મા પુરિસમ્હા, પુરિસેહિ પુરિસેભિ, પુરિસસ્સ, પુરિસાનં, પુરિસે પુરિસસ્મિં પુરિસમ્હિ, પુરિસેસુ.

તથા સુગતો, સુગતા, ભો સુગત ભો સુગતા વા, ભવન્તો સુગતા, સુગતં, સુગતે, સુગતેન, સુગતેહિ સુગતેભિ, સુગતસ્સ, સુગતાનં, સુગતા સુગતસ્મા સુગતમ્હા, સુગતેહિ સુગતેભિ, સુગતસ્સ, સુગતાનં, સુગતે સુગતસ્મિં સુગતમ્હિ, સુગતેસુ.

એવં સુરા’સુર નરો’રગ નાગ યક્ખા,

ગન્ધબ્બ કિન્નર મનુસ્સ પિસાચ પેતા;

માતઙ્ગ જઙ્ગમ તુરઙ્ગ વરાહ સીહા,

બ્યગ્ઘ’ચ્છ કચ્છપ તરચ્છ મિગ’સ્સ સોણા.

આલોક લોક નિલયા’નિલ ચાગ યોગા, વાયામ ગામ

નિગમા’ગમ ધમ્મ કામા;

સઙ્ઘો’ઘ ઘોસ પટિઘા’સવ કોધ લોભા,

સારમ્ભ થમ્ભ મદ માન પમાદ મક્ખા.

પુન્નાગ પૂગ પનસા’સન ચમ્પક’મ્બા,

હિન્તાલ તાલ બકુલ’જ્જુન કિંસુકા ચ;

મન્દાર કુન્દ પુચિમન્દ કરઞ્જ રુક્ખા,

ઞેય્યા મયૂર સકુનણ્ડજ કોઞ્ચ હંસા –

ઇચ્ચાદયોપિ.

મનોગણાદિસ્સ તુ નાસસ્માસ્મિંસુ વિસેસો. અઞ્ઞત્થ પુરિસસમં.

મનો, મના, હે મન હે મના વા, ભવન્તો મના, મનં, મને.

‘‘વા’’તિ વત્તતે.

૯૫. મનોગણાદિતો સ્મિંનાનમિઆ.

મનોપભુતિ ગણો મનોગણો, મનોગણાદિતો સ્મિં, નાઇચ્ચેતેસં યથાક્કમં ઇકારાકારાદેસા હોન્તિ વા. આદિગ્ગહણેન બિલપદાદિતોપિ.

‘‘મનોગણાદિતો’’તિ વત્તતે.

૯૬. સ સરે વાગમો.

એતેહેવ મનોગણાદીહિ સરે પરે સાગમો હોતિ વા. મનસા, મનેન.

વવત્થિતવિભાસત્થોયં વાસદ્દો, તેન ‘‘મનો મના મનં મને મનઆયતન’’ન્તિઆદીસુ ન હોતિ. ‘‘માનસિકં, ચેતસિક’’ન્તિઆદીસુ નિચ્ચં. મનેહિ, મનેભિ.

‘‘મનોગણાદિતો, વા’’તિ ચ વત્તતે.

૯૭. સસ્સ ચો.

મનોગણાદિતો પરસ્સ સસ્સ વિભત્તિસ્સ ઓકારો હોતિ વા. સાગમો.