૭. કિતકણ્ડ

ધાત્વન્તવિકારરાસિ

વિસંયોગરૂપરાસિ

અથ ધાતુપચ્ચયસંસિદ્ધં કાલ, કારક, લિઙ્ગ, સઙ્ખ્યા, ક્રિયાભેદદીપકં દબ્બપ્પધાનવાચકં કિતકપદં દીપિયતે.

તત્થ અતીતાદયો કાલભેદો નામ.

કત્તા ચ કમ્મઞ્ચ કરણઞ્ચ સમ્પદાનઞ્ચ અપાદાનઞ્ચ અધિકરણઞ્ચ ભાવો ચાતિ સત્ત સાધનાનિ કારકભેદો નામ.

ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ લિઙ્ગભેદો નામ.

એકત્ત, બહુત્તભેદો સઙ્ખ્યાભેદો નામ.

તસ્સીલક્રિયા, તદ્ધમ્મક્રિયા, તસ્સાધુકારક્રિયા, અત્તમાનક્રિયા, અભિક્ખઞ્ઞક્રિયા, અરહક્રિયા, સક્કક્રિયા, પેસનક્રિયા, અતિસગ્ગક્રિયા, પત્તકાલારોચનક્રિયા, અવસ્સમ્ભાવીક્રિયાદયો ક્રિયાભેદો નામ.

‘‘ગમનં ભવતિ, પચનં જાનાતિ’’ ઇચ્ચાદીસુ પચ્ચયત્થભૂતો ભાવો નામ સાધનરૂપો હોતિ. જાતિ વિય સઙ્ખતધમ્મસ્સ ધાત્વત્થભૂતાય સાધ્યક્રિયાય સાધકત્તા લિઙ્ગત્તયયુત્તો ચ હોતિ, ક્રિયા, કારો, કરણન્તિ સિદ્ધત્તા સઙ્ખ્યાભેદયુત્તો ચ હોતિ-નાનાધાત્વત્થાનઞ્ચ કત્તુ, કમ્માનઞ્ચ કાલાદીનઞ્ચ ભેદેન સરૂપભેદસબ્ભવતો, તસ્મા સોપિ દબ્બે એવ સઙ્ગય્હતીતિ કત્વા ‘દબ્બપ્પધાનવાચક’ન્તિ વુત્તં. સેસં સબ્બં ત્યાદિકણ્ડે ભાવસાધનવિનિચ્છયે વુત્તમેવ.

‘બહુલ’ન્તિ ચ ‘ક્રિયત્થા’તિ ચ વત્તન્તે –

૭૧૫. કત્તરિ ભૂતે ક્ત ક્તવન્તુ ક્તાવી [ક. ૫૫૫; રૂ. ૬૧૨; ની. ૧૧૪૨; ચં. ૧.૨.૬૬ …પે… ૩.૨.૧૦૨].

અભવીતિ ભૂતો, અતીતો, ભૂતે વત્તબ્બે ક્રિયત્થા કત્તરિ કાનુબન્ધા ત, તવન્તુ, તાવીપચ્ચયા હોન્તિ, કાનુબન્ધા ‘ન તે કાનુબન્ધનાગમેસૂ’તિ સુત્તે વિસેસનત્થા.

૭૧૬. ક્તો ભાવકમ્મેસુ [ક. ૫૫૬; રૂ. ૬૨૨; ની. ૧૧૪૩; ચં. ૧.૨.૬૭ …પે… ૩.૨.૧૦૨; ૩.૪.૭૦].

ભૂતે વત્તબ્બે ક્રિયત્થા ભાવ, કમ્મેસુ કાનુબન્ધો તપચ્ચયો હોતિ.

અભવીતિ ભૂતો-પુરિસો, ભૂતા-ઇત્થી, ભૂતં-કુલં, કારિતે ધાતુતો ણાનુબન્ધાનં પઠમં સમ્પત્તત્તા ‘ન તે કાનુબન્ધનાગમેસૂ’તિ પટિસેધો ન પાપુણાતિ, ‘યુવણ્ણાનમેઓ પચ્ચયે’તિ ઓવુદ્ધિ, ‘આવાયા ણાનુબન્ધે’તિ ઓસ્સ આવત્તં, તતો તપચ્ચયો.

૭૧૭. ઞી બ્યઞ્જનસ્સ [ક. ૬૦૫; રૂ. ૫૪૭; ની. ૧૨૧૦].

બ્યઞ્જનાદિપચ્ચયસ્સ આદિમ્હિ ઞાનુબન્ધો ઈકારો આગચ્છતિ.

કત્તરિ-અભાવયિત્થાતિ ભાવિતો-પુરિસો, ભાવિતાઇત્થી, ભાવિતં-કુલં.

કમ્મે-અનુભૂયિત્થાતિ અનુભૂતો-ભોગો, અનુભૂતાસમ્પત્તિ, અનુભૂતં-સુખં.

કારિતે-ભાવીયિત્થાતિ ભાવિતો-મગ્ગો, ભાવિતાપટિપદા, ભાવિતં-ચિત્તં.

તવન્તુ, તાવીસુ-અભવીતિ ભૂતવા-પુરિસો, ભૂતવન્તી, ભૂતવતી-ઇત્થી, ભૂતવં-કુલં, ગુણવન્તુસમં. ભૂતાવી-પુરિસો. ભૂતાવિની-ઇત્થી, ભૂતાવિ-ચિત્તં, દણ્ડી, દણ્ડિનીસમં. પુરિસો ભોગં અનુભૂતો, પુરિસેન ભોગો અનુભૂતો.

એત્થ ચ કિતપચ્ચયાનં અત્થો દુવિધો વાચ્ચત્થો, અભિધેય્યત્થો ચાતિ સબ્બં ત્યાદિકણ્ડે વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

પુરિમેસુ પન છસુ સાધનેસુ પચ્ચયાનં અભિધેય્યત્થો પદન્તરેન આચિક્ખીયતિ, ભાવસાધને પન અત્તનો ધાતુના એવ.

તત્થ ચ કત્તુસત્તિ, કમ્મસત્તિ, કરણસત્તિ, સમ્પદાનસત્તિ, અપાદાનસત્તિ, અધિકરણસત્તિસઙ્ખાતં વાચ્ચત્થં ઉજું વદન્તા કિતપચ્ચયા અત્તનો અભિધેય્યપદેન સમાનલિઙ્ગ, વિભત્તિ, સઙ્ખ્યાયુત્તા હુત્વા વદન્તિ.

તં યથા? –

કત્તરિ તાવ-પુરિસો ભોગં અનુભૂતો, પુરિસા ભોગં અનુભૂતા…પે… પુરિસેસુ ભોગં અનુભૂતેસુ, ઇત્થી ભોગં અનુભૂતા, ઇત્થિયો ભોગં અનુભૂતાયો…પે… ઇત્થીસુ ભોગં અનુભૂતાસુ, કુલં ભોગં અનુભૂતં, કુલાનિ ભોગં અનભૂતાનિ…પે… કુલેસુ ભોગં અનુભૂતેસુ.

કમ્મે-ભોગો પુરિસેન અનુભૂતો, ભોગા પુરિસેન અનુભૂતા…પે… ભોગેસુ પુરિસેન અનુભૂતેસુ, સમ્પત્તિ પુરિસેન અનુભૂતા, સમ્પત્તિયો પુરિસેન અનુભૂતાયો…પે… સમ્પત્તીસુ પુરિસેન અનુભૂતાસુ, સુખં પુરિસેન અનુભૂતં, સુખાનિ પુરિસેન અનુભૂતાનિ…પે… સુખેસુ પુરિસેન અનુભૂતેસુ. એસ નયો કરણાદીસુપિ.

એવં કિતવાચકા અત્તનો અભિધેય્યપદેન સમાનલિઙ્ગ, વિભત્તિ, સઙ્ખ્યાયુત્તા હુત્વા તં તં સાધનં વદન્તિ.

‘ઇત્થિયમણતિકયક્યા ચા’તિ ઇત્થિયં તિપચ્ચયો, અનુભવનં, અનુભૂયતે વા અનુભૂતિ. ‘‘તિસ્સસ્સ અનુભૂતિ, ફુસ્સસ્સ અનુભૂતિ’’ ઇચ્ચાદિકા બહૂ અનુભૂતિયોપિ સિજ્ઝન્તિ, તસ્મા ‘‘અનુભૂતિ, અનુભૂતિયો, અનુભૂતિં, અનુભૂતિયો…પે… અનુભૂતીસૂ’’તિ યુજ્જતિ.

૫૦૩. ૭૧૮. કત્તરિ લ્તુણકા [ક. ૫૨૭, ૫૩૦; રૂ. ૫૬૮, ૫૯૦; ની. ૧૧૦૯, ૧૧૧૪; ચં. ૧.૧.૧૩૯; પા. ૩.૧.૧૩૩, ૧૩૪].

કત્તુકારકે ક્રિયત્થા લ્તુ, ણકા હોન્તિ, લાનુબન્ધો તુસ્સ કત્તરિ નિબન્ધનત્થો, ‘લ્તુપિતાદીનમા’તિ વિસેસનત્થો ચ.

અનુભવતીતિ અનુભૂતા, અનુભૂતારો, સત્થુસમં.

સામઞ્ઞવિધાનત્તા અરહત્થે સત્તિઅત્થે તસ્સીલ, તદ્ધમ્મ, તસ્સાધુકાર, અત્તમાનેસુ ચ કાલત્તયે ચ ભવન્તિ.

અરહત્થે-બ્રહ્મણો બ્રહ્મણિયા પરિગ્ગહિતા.

સત્તિઅત્થે-ભગવા અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા.

તસ્સીલાદીસુ-પસય્હપવત્તા.

અત્તમાને-અત્તાનં પણ્ડિતં મઞ્ઞતીતિ પણ્ડિતમાનિતા.

૭૧૯. પુબ્બેકકત્તુકાનં [ક. ૫૬૪; રૂ. ૬૪૦; નીતિ. ૧૧૫૦-૬; ચં. ૧.૩.૧૩૧; પા. ૩.૪.૨૧].

યાસં વિસેસન, વિસેસ્યાનં દ્વિન્નં પુબ્બા’પરક્રિયાનં કત્તા એકોવ હોતિ. તાસુ પુબ્બક્રિયાયં ભાવત્થે તુન, ત્વાન, ત્વાપચ્ચયા હોન્તિ. ‘એઓનમયવા સરે’તિ ઈકારે પરે ઓવુદ્ધિયા અવત્તં.

ભોગં અનુભવિતુન, અનુભુત્વાન, અનુભુત્વા.

એકકત્તુકાનન્તિ કિં? દેવદત્તો ભુઞ્જિ, યઞ્ઞદત્તો ગચ્છતિ.

પુબ્બેતિ કિં? પચ્છા ભુઞ્જતિ, પઠમં પચતિ.

બહુલાધિકારા સમાના’પરક્રિયાસુપિ નાનાકત્તુકાસુપિ તુનાદયો ભવન્તિ. થક્કચ્ચ દણ્ડો પતતિ, દ્વારં સંવરિત્વા નિક્ખમતિ, પુરિસો સીહં દિસ્વા ભયં ઉપ્પજ્જતીતિ.

યસ્મિં વાક્યે અપરક્રિયાપદં ન દિસ્સતિ. યથા? પબ્બતં અતિક્કમ્મ નદી, અતિક્કમ્મ નદિં પબ્બતો, યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે અરૂપાતિ, તત્થપિ સત્તાક્રિયા વિઞ્ઞાયતેવ સબ્બપદત્થાનં સત્તાનાતિવત્તનતો. અપરક્રિયારહિતે અસમાનકત્તુકે ચ વાક્યે પઠમન્તયોગસ્સ દિટ્ઠત્તા કત્તરિપિ તુનાદીનં સમ્ભવો યુત્તો.

૭૨૦. પટિસેધાલંખલૂનં તુન ત્વાન ત્વા વા [પટિસેધેલંખલૂનં તુનત્ત્વાન ત્ત્વા વા’ (બહૂસુ)].

પટિસેધત્થાનં અલં, ખલૂનં યોગે તુનાદયો હોન્તિ વા.

અલં ભુત્વા, ખલુ ભુત્વા, અલં ભુત્તેન, ખલુ ભુત્તેન વા.

૭૨૧. તુંતાયેતવે ભાવે ભવિસ્સતિક્રિયાયં તદત્થાયં [ક. ૫૬૧-૨-૩; રૂ. ૬૩૬, ૬૩૮-૯; ની. ૧૧૪૮-૯].

તસ્સા તસ્સા ક્રિયાય અત્થભૂતાય ભવિસ્સમાનક્રિયાય ગમ્યમાનાય ભાવત્થે તું, તાયે, તવેપચ્ચયા ભવન્તિ. સુત્તપદવડ્ઢનેન તુયેપચ્ચયોપિ.

અનુભવિતું ગચ્છતિ, અનુભવિતાયે ગચ્છતિ, અનુભવિતવે ગચ્છતિ, અનુભવિતું ઇચ્છતિ, કામેતિ, સક્કોતિ, જાનાતિ. તથા કાલો અનુભવિતું, સમયો અનુભવિતું, વેલા અનુભવિતું. તથા અનુભવિતું મનો, અનુભવિતું સોકો, ચક્ખુ દટ્ઠું, સોતં સોતું, મનો વિઞ્ઞાતું, હત્થો કાતું, પાદો ગન્તું, ધનુ યુજ્ઝિતું, જળો વત્તું, મન્દો ગન્તું, અલસો કત્તુન્તિ.

એત્થ ચ ‘‘કાલો અનુભવિતુ’’ન્તિઆદીસુ સત્તાવસેન હેતુક્રિયા સિજ્ઝતિ, તસ્મા ‘‘અનુભવિતું કાલો ભવતી’’તિઆદિના અત્થો વેદિતબ્બો.

ઇમે પનેત્થ તાયે, તુયેપયોગા – આગતામ્હ ઇમં ધમ્મસમયં, દક્ખિતાયે અપરાજિતસઙ્ઘં [દી. નિ. ૨.૩૩૨]. અલઞ્હિ તે જગ્ઘિતાયે, મમં દિસ્વાન એદિસં [જા. ૧.૫.૧૩૭]. કો તાદિસં અરહતિ ખાદિતાયે [જા. ૧.૧૬.૯૨], અત્થિ હેહિતિ સો મગ્ગો, ન સો સક્કા ન હોતુયે [બુ. વં. ૨.૯ ‘હેતુયે’], અરહસિ નં યાચિતુયે તુવમ્પિ, અરહસિ નો જાનિતુયે કતાનિ ઇચ્ચાદિ.

૭૨૨. ભાવકમ્મેસુ તબ્બાનીયા [ક. ૫૪૦; રૂ. ૫૪૫; ની. ૧૧૨૫].

ભાવે કમ્મનિ ચ તબ્બ, અનીયા હોન્તિ. સુત્તપદવડ્ઢનેન તબ્ય, તાય, તેય્યપચ્ચયાપિ હોન્તિ.

અનુભવિતબ્બો-ભોગો, અનુભવિતબ્બા-સમ્પત્તિ, અનુભવિતબ્બં-સુખં.

બહુલાધિકારા કત્તાદીસ્વપિ ભવન્તિ, તપન્તીતિ તપનીયાપાપધમ્મા, ઉપટ્ઠાતીતિ ઉપટ્ઠાનીયો-સિસ્સો. પવુચ્ચતિ એતેનાતિ પવચનીયો-ઉપજ્ઝાયો, નિય્યન્તિ એતેનાતિ નિય્યાનીયો, સો એવ નિય્યાનિકો.

સિના-સોચેય્યે, સિનાયન્તિ એતેનાતિ સિનાનીયંચુણ્ણં, દીયતે અસ્સાતિ દાનીયો-બ્રાહ્મણો. સમ્મા વત્તતિ એત્થાતિ સમ્માવત્તનીયો-ગુરુ.

ઇધ ગાથા વુચ્ચતિ –

અરહત્થે ચ સક્કત્થે, પત્તકાલે ચ પેસને;

તબ્બાદયો અતિસગ્ગે, અવસ્સાધમિણેસુ ચ.

તત્થ ‘‘અરહ સક્ક વિસિટ્ઠે કત્તરી’’તિ વુત્તિયં વુત્તં, તસ્મા ભવતીતિ ભબ્બો, ભવિતું અરહતીતિ અત્થો, મજ્જતીતિ મજ્જં, મદનીયં, મજ્જિતું સક્કોતીતિ અત્થો, એવમ્પિ યુજ્જતિ.

પત્તકાલે-કત્તબ્બો ભવતા કટો, એસ કાલો કટકરણસ્સાતિ દીપેતિ.

પેસને-ગન્તબ્બો ભવતા ગામો, ગચ્છતુ ભવં ગામન્તિ દીપેતિ.

અતિસજ્જનં સમ્બોધનં અતિસગ્ગો, ઉપદેસો ચેવ વિધિ ચ. તત્થ કત્તબ્બા’કત્તબ્બસ્સ કમ્મસ્સ આચિક્ખણં ઉપદેસો, દાનં દાતબ્બં, સીલં રક્ખિતબ્બં, પાણો ન હન્તબ્બો, અદિન્નં ન આદાતબ્બં [દી. નિ. ૩.૮૫]. કત્તબ્બા’કત્તબ્બાકારદસ્સનં વિધિ, સક્કચ્ચં દાનં દાતબ્બં, નો અસક્કચ્ચં.

અવસ્સકે-ગમનીયો અભિસમ્પરાયો, અવસ્સં ગન્તબ્બોતિ અત્થો.

યં ઇણં અદેન્તસ્સ દણ્ડો આગચ્છતિ, ઇદં અધમિણં નામ, સતં મે દાતબ્બં ભવતાતિ.

ઇમે પનેત્થ તબ્ય, તાય, તેય્યપયોગા – ન બ્રાહ્મણે અદ્ધિકે તિટ્ઠમાને, ગન્તબ્યમાહુ દ્વિપદિન્દ સેટ્ઠ [જા. ૧.૧૦.૧૩ (ગન્તબ્બ)]. ભૂતગામપાતબ્યતા, કામેસુ પાતબ્યતા [પાચિ. ૯૦], અલજ્જિતાયે લજ્જન્તિ [ધ. પ. ૩૧૬], લજ્જિતાયે ન લજ્જરે. ઘાતેતાયં વા ઘાતેતું, પબ્બાજેતાયં વા પબ્બાજેતું [મ. નિ. ૧.૩૫૭], ઞાતેય્યં, દિટ્ઠેય્યં, પત્તેય્યં, વિદ્ધેય્યં મં અમઞ્ઞથ [જા. ૨.૨૨.૨૯૭].

ત,તિ, તુ, તવન્તુ, તાવી, ત્વા, ત્વાન, તુન, તું, તવે, તાયે, તુયે, તબ્બ. ઇમે તકારપચ્ચયા નામ.

કર, ખનુ, ગા, ગમુ, જન, ઠા, તનુ, થર, ધા, ધર, નમુ, પા, ફર, ભર, મન, મર, રમુ, સર, હર, હન.

૭૨૩. ગમાદિરાનં લોપોન્તસ્સ [ક. ૫૮૬-૭; રૂ. ૬૦૦, ૬૩૨; ની. ૧૧૯૦, ૧૧૯૧].

ગમાદીનં મકાર, નકારન્તાનં રકારન્તાનઞ્ચ ધાતૂનં અન્તસ્સ લોપો હોતિ કાનુબન્ધે તપચ્ચયે પરે ત્વાદિવજ્જિતે.

કર-કરણે, કરીયિત્થાતિ કતો-વિહારો, કતાગૂહા, કતં-ગેહં, સક્કરીયિત્થાતિ સક્કતો, મહાવુત્તિના સન્તસ્સ સો.

‘કરોતિસ્સ ખો’તિ પાદિતો કરસ્સ કસ્સ ખો, સઙ્ખરીયિત્થાતિ સઙ્ખતો, અભિસઙ્ખતો, વિસઙ્ખરિત્થ વિકિરીયિત્થાતિ વિસઙ્ખતો, ઉપકરીયિત્થ સજ્જીયિત્થાતિ ઉપક્ખટો, ‘તથનરાનં ટઠણલા’તિ તસ્સ ટો. એવં દુક્કટં.

પરિતો કરીયિત્થાતિ પરિક્ખતો, પુરતો કરીયિત્થાતિ પુરક્ખતો, પુરેક્ખતો વા, મહાવુત્તિના પુરસ્સ એત્તં.

ખનુ-અવદારણે, ખઞ્ઞિત્થાતિ ખતો-આવાટો.

ગા-સદ્દે.

૭૨૪. ગાપાનમી [ક. ૫૮૮; રૂ. ૬૨૦; ની. ૧૧૯૨].

ગા, પાનં અન્તો ઈકારો હોતિ કાનુબન્ધે તપચ્ચયે પરે ત્વાદિવજ્જિતે.

ગાયિત્થાતિ ગીતં, સમોધાનેત્વા ગાયિત્થાતિ સઙ્ગીતોપરિયત્તિધમ્મો.

ગમુ-ગતિમ્હિ અગચ્છીતિ ગતો, અગચ્છીયિત્થાતિ વા ગતો. એવં આગતો, ઉગ્ગતો, દુગ્ગતો, નિગ્ગતો, વિગતો, સુગતો, સઙ્ગતો, અનુગતો, અપગતો, અવગતો, ઉપગતો, અધિગતો.

જન-જાતિયં.

૭૨૫. જનિસ્સા [ક. ૫૮૫; રૂ. ૬૧૯; ની. ૧૧૮૯].

જનિસ્સ નસ્સ આ હોતિ કાનુબન્ધે તપચ્ચયે પરે ત્વાદિવજ્જિતે.

અજાયિત્થાતિ જાતો, દુજ્જાતો, સુજાતો, સઞ્જાતો, અનુજાતો, અવજાતો, અતિજાતો.

સુત્તવિભત્તેન અઞ્ઞસ્મિમ્પિ વણ્ણે પરે નસ્સ આ હોતિ, પુત્તં વિજાયિત્વા, વિજાયિતું, વિજાયનં, વિજાયન્તી-ઇત્થી, વિજાયમાના, પુત્તં જનેતીતિ જાયા ઇચ્ચાદિ, સબ્બત્થ મહાવુત્તિના સરે પરે યાગમો, મહાવુત્તિના વા સબ્બત્થ નસ્સ યાદેસો આદિદીઘો ચ.

ઠા-ગતિનિવત્તિયં.

૭૨૬. ઠાસ્સિ [ક. ૫૮૮; રૂ. ૬૨૦; ની. ૧૧૯૨].

ઠાસ્સ ઇ હોતિ કાનુબન્ધે તકારે ત્વાદિવજ્જિતે.

અટ્ઠાસીતિ ઠિતો, ઉટ્ઠિતો, નિટ્ઠિતો, સણ્ઠિતો, અધિટ્ઠિતો.

તનુ-વિત્થારે, આતઞ્ઞિત્થાતિ આતતં, વિતતં, આતતવિતતં, તૂરિયભેદો.

થર-સન્થરણે, સન્થરીયિત્થાતિ સન્થતો, વિત્થતો.

ધા-ધારણે.

૭૨૭. ધાસ્સ હિ [ક. ૫૧૭; રૂ. ૪૮૮; ની. ૧૧૦૫].

ધાધાતુસ્સ ધસ્સ હિ હોતિ કાનુબન્ધે તકારે ત્વાદિવજ્જિતે.

આધીયિત્થાતિ આહિતો, આગ્યાહિતો, વિધીયિત્થાતિ વિહિતો, નિધીયિત્થાતિ નિહિતો, સન્ધીયિત્થાતિ સંહિતો, ઓધીયિત્થાતિ ઓહિતો, અભિધીયિત્થાતિ અભિહિતો, પિધીયિત્થાતિ પિહિતો, અપિહિતો. દ્વિત્તે પુબ્બસ્સ તતિયત્તં, ‘ધાસ્સ હો’તિ સુત્તેન પરસ્સ હત્તં, આદહિતો, વિદહિતો, નિદહિતો, સંદહિતો, સદ્દહિતો વા, સન્નિદહિતો, ઓદહિતો, પિદહિતો, અપિદહિતો, પરિદહિતો.

ધર-ધારણે, ઉદ્ધરીયિત્થાતિ ઉદ્ધટો, સમુદ્ધટો, નિદ્ધટો, તસ્સ ટત્તં.

નમુ-નમને, નમિત્થાતિ નતો, ઉન્નતો, સમુન્નતો, ઓનતો, અવનતો.

પા-પાને, ‘ગાપાનમી’તિ ઈત્તં, પીયિત્થાતિ પીતં.

ફર-ફરણે, ફરિત્થ, ફરીયિત્થાતિ વા ફુટો, વિપ્ફુટો, સમ્ફુટો, ઓફુટો, મહાવુત્તિના ફસ્સ ઉત્તં, તસ્સ ટત્તં.

ભર-ધારણે, ભરીયિત્થાતિ ભતો, આભતો, આભટો વા. ઉદકાતલમુબ્ભતો, ઉબ્ભતં સઙ્ઘેન કથિનં [મહાવ. ૩૧૭], સમ્ભતં ધનં.

મન-ઞાણે, મતો, મહાજનેન સમ્મતોતિ મહાસમ્મતો, સમ્મતા સીમા [મહાવ. ૧૩૯], અનુમતો, અભિમતો.

મર-પાણચાગે, મરિત્થાતિ મતો, કાલઙ્કતો.

રમુ-કીળાયં, રમિત્થાતિ રતો, અભિરતો.

રમુ-ઉપરમે, વિરતો, પટિવિરતો, ઉપરતો.

સર-ગતિ, ચિન્તાસુ, બહુલાધિકારા કાલત્તયેપિ તપચ્ચયો, સરતિ, અસરિ, સરિસ્સતીતિ સતો, અનુસ્સતો, પતિસ્સતો.

હર-હરણે, હરીયિત્થાતિ હતો, આહતો, નિહતો.

તસ્સ ટત્તે-આહટો, નિહટો, ઉદાહટો, સમુદાહટો, અવહટો.

હન-હિંસાયં, હઞ્ઞિત્થાતિ હતો, વિહતો, સમૂહતો અવિપ્પવાસો [મહાવ. ૧૪૫], સમૂહતા સીમા [મહાવ. ૧૪૬].

તિપચ્ચયમ્હિ બહુલાધિકારા અકાનુબન્ધેપિ અન્તલોપો. પઠમં કરીયતીતિ પકતિ, આકારો આકતિ, વિકારો વિકતિ, ગાયનં ગીતિ, ઉગ્ગીતિ, સઙ્ગીતિ, અનુગાયનં અનુગીતિ, ગમનં ગતિ, ગન્તબ્બાતિ વા ગતિ, ગચ્છન્તિ એત્થાતિ વા ગતિ, આગમનં આગતિ, સુગતિ, દુગ્ગતિ, સમાગમનં સઙ્ગતિ, જનનં જાતિ, જાયન્તિ એતાય, એત્થાતિ વા જાતિ, ઠાનં ઠિતિ, સણ્ઠિતિ, અવટ્ઠિતિ, પુનપ્પુનં તનનં સન્તતિ, ધારેન્તિ એતાયાતિ ધીતિ, મહાવુત્તિના ઈત્તં.

નમનં નતિ, ઉન્નતિ, સમુન્નતિ, ઓનતિ, અવનતિ, ભરિતબ્બાતિ ભતિ, મનતિ જાનાતિ એતાયાતિ મતિ, વિવિધા મતિ વિમતિ, રમણં રતિ, આરમણં આરતિ, વિરમણં વિરતિ, અભિરમણં અભિરતિ, પટિવિરમણં પતિવિરતિ, સરણં સતિ, સરન્તિ એતાયાતિ વા સતિ, અનુસ્સતિ, પટિસ્સતિ, ઉપહનનં ઉપહતિ.

તવન્તુપચ્ચયમ્હિ-અકાસીતિ કતવા, અહનીતિ હતવા.

તાવીપચ્ચયમ્હિ-કતાવી, હતાવી.

ત્વાદીસુ –

૭૨૮. તુંતુનતબ્બેસુ વા.

કરધાતુસ્સ ર-કારસ્સ આ હોતિ વા તું, તુન, તબ્બેસુ. તુનસદ્દેન ત્વાન, ત્વાપિ સઙ્ગય્હન્તિ.

૭૨૯. કરસ્સા તવે.

કરસ્સ ર-કારસ્સ આ હોતિ તવેપચ્ચયમ્હિ.

કાતું, કાતવે, કાતુન, કાતબ્બં.

યથા કરસ્સ, તથા મહાવુત્તિના હરસ્સ રૂપં સિજ્ઝતિ, હાથું, હાતવે, હાતુન. તેસં તુણ્ડેન હાતૂન, મુઞ્ચે પુબ્બકતં ઇણં [જા. ૧.૧૪.૧૦].

ત્વામ્હિ આસ્સ ઇત્તં, આહિત્વા, સોણ્ડાયુદકમાહિત્વા [જા. ૧.૧૦.૯ (…હત્વા)].

ઇતિ વિસંયોગરૂપરાસિ.

સદિસસંયોગરૂપરાસિ

અથ સદિસસંયોગરૂપરાસિ વુચ્ચતે.

તુપચ્ચયમ્હિ –

૭૩૦. પરરૂપમયકારે બ્યઞ્જને.

યકારવજ્જિતે બ્યઞ્જનપચ્ચયે પરે સબ્બધાતૂનં અન્તબ્યઞ્જનો પરરૂપં આપજ્જતે.

કરોતીતિ કત્તા, કાતું અરહતિ, કાતું સક્કોતિ, કરણસીલો, કરણધમ્મો, સક્કચ્ચં વા કરોતીતિ અત્થો. ભરતીતિ ભત્તા, હરતીતિ હત્તા.

ત્વાદીસુ ર-કારસ્સ આત્તં, સંયોગે પરે રસ્સત્તઞ્ચ, કત્વા, કત્વાન.

પરરૂપત્તં, કત્તુન, કત્તું, કત્તબ્બં, ભરણં ભત્તું, ભત્તવે, હરણં હત્તું, અભિહત્તું, હત્તવે.

આપ, ણાપ, ખિપ, ગુપ, ચજ, ઞપ, ઞાપ, તપ, દીપ, ધૂપ, પદ, ભજ, ભુજ, મદ, મિદ, યુજ, રિચ, રન્જ, લિપ, લુપ, વચ, વતુ, વદ, વપ, વિચ, સન્જ, સિચ, સમ્ભુ, સૂચ, સૂદ, સુપ.

ધાત્વન્તબ્યઞ્જનસ્સ પરરૂપત્તં, તપચ્ચયમ્હિ વિપુબ્બો આપબ્યાપને, બ્યાપયતિ ખિપ્પં ઞાણબ્યાપનેન બ્યાપિતું સક્કોતીતિ બ્યત્તો, વિયત્તો.

પરિપુબ્બો પરિયાપુણને પહુત્તે ચ, પરિયત્તો.

સંપુબ્બો પરિપુણ્ણભાવે, સમાપયિત્થાતિ સમત્તો, પરિસમત્તો.

આપુબ્બો ણાપ-પેસને, આણાપીયિત્થાતિ આણત્તો.

ખિપ-ખિપને, ખિપીયિત્થાતિ ખિત્તો-દણ્ડો, ખિત્તા-મત્તિકા, ખિત્તં-લેટ્ટુ. એવં સબ્બત્થ. પક્ખિત્તો, ઉક્ખિત્તો, નિક્ખિત્તો, વિક્ખિત્તો, ઓક્ખિત્તો, સંખિત્તો.

ગુપ-ગુત્તિયં, ગોપીયિત્થાતિ ગુત્તો, સંગુત્તો.

ચજ-ચાગે, ચજીયિત્થાતિ ચત્તો.

ઉપ-પઞ્ઞાપને, પઞ્ઞપીયિત્થાતિ પઞ્ઞત્તો-વિનયો, પઞ્ઞત્તંસિક્ખાપદં, પઞ્ઞત્તં-આસનં.

ઞાપ-ઞાપને, વિકતિધાતુ નામેસા કારિતન્તત્તા, પઞ્ઞાપીયિત્થાતિ પઞ્ઞત્તો, સઞ્ઞાપીયિત્થાતિ સઞ્ઞત્તો, વિઞ્ઞાપીયિત્થાતિ વિઞ્ઞત્તો.

તપ-સન્તાપે, અતપ્પીતિ તત્તો, સન્તત્તો.

દીપ-દિત્તિયં, અદીપિત્થાતિ દિત્તો, પદિત્તો, આદિત્તો.

ધૂપ-સોણ્ડિયે, ધૂપતિ, અધૂપિ, ધૂપિસ્સતીતિ ધુત્તો, સુરાધુત્તો, અક્ખધુત્તો [સુ. નિ. ૧૦૬].

પદ-ગતિયં, અપજ્જીતિ પત્તો, નિપત્તો, સમ્પત્તો.

ભજ-સમ્ભત્તિયં, ભજતીતિ ભત્તો, સમ્ભત્તો.

વિપુબ્બો પુથક્કરણે, વિભજિત્થાતિ વિભત્તો.

ભુજ-પાલન, બ્યવહરણેસુ, ભુઞ્જિત્થ, ભુઞ્જીયિત્થાતિ વા ભુત્તો, પરિભુત્તો.

મદ-ઉમ્માદે, મજ્જિત્થાતિ મત્તો, સમ્મત્તો, પમત્તો, ઉમ્મત્તો.

મિદ-સિનેહને, મિજ્જતીતિ મિત્તો.

યુજ-યોગે, યુઞ્જતીતિ યુત્તો, પયુત્તો, ઉય્યુત્તો, નિયુત્તો, વિયુત્તો, સંયુત્તો, સઞ્ઞુત્તો.