નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

નિરુત્તિદીપનીપાઠ

ગન્થારમ્ભ

૧. ચતુરાસીતિસહસ્સ, ધમ્મક્ખન્ધાપભઙ્કરા;

લોકમ્હિ યસ્સ જોતન્તિ, નન્તવણ્ણપભસ્સરા.

૨. અનન્તવણ્ણં સમ્બુદ્ધં, વન્દે નિરુત્તિપારગું;

સદ્ધમ્મઞ્ચસ્સ સઙ્ઘઞ્ચ, વિસુદ્ધવણ્ણભાજનં.

૩. મોગ્ગલ્લાનો મહાઞાણી, નિરુત્તારઞ્ઞકેસરી;

નદિ બ્યાકરણંનાદં, સોગતારઞ્ઞબ્યાપનં.

૪. તસ્સત્થં દીપયિસ્સામિ, નાનારાસિંવિભાજયં;

ઓગાય્હ સદ્દસત્થાનિ, નવઙ્ગં સત્થુસાસનન્તિ.

૧. સન્ધિકણ્ડ

સઞ્ઞારાસિ

ગરુસઞ્ઞારાસિ

વણ્ણો, સરો, સવણ્ણો, દીઘો, રસ્સો, બ્યઞ્જનો, વગ્ગો, નિગ્ગહીતં.

૧. અઆદયો તિતાલીસં [તિતાલીસ (બહૂસુ)] વણ્ણા [ક. ૨; રૂ. ૨; ની. ૧, ૨].

અઆદયો બિન્દન્તા તેચત્તાલીસક્ખરા વણ્ણા નામ હોન્તિ.

અ, આ, ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, એત, એ, ઓત, ઓ. ક, ખ, ગ, ઘ, ઙ, ચ, છ, જ, ઝ, ઞ, ટ, ઠ, ડ, ઢ, ણ, ત, થ, દ, ધ, ન, પ, ફ, બ, ભ, મ, ય, ર, લ,વ સ, હ, ળ, અં. અત્થં વણ્ણેન્તિ પકાસેન્તીતિ વણ્ણા, અક્ખરાતિ ચ વુચ્ચન્તિ, નામપઞ્ઞત્તિરૂપત્તા નક્ખરન્તિ ખયવયં ન ગચ્છન્તીતિ અક્ખરા. ‘‘નામગોત્તં ન જીરતી’’તિ [સં. નિ. ૧.૭૬] હિ વુત્તં.

૨. દસાદો સરા [ક. ૩; રૂ. ૩; ની. ૩].

તેસુ વણ્ણેસુ આદિમ્હિ દસ વણ્ણા સરા નામ હોન્તિ. સયમેવ લદ્ધસરૂપા હુત્વા રાજન્તિ વિરોચન્તીતિ સરા.

૩. દ્વે દ્વે સવણ્ણા.

તેસુ સરેસુ દ્વે દ્વેસરા સવણ્ણા નામ હોન્તિ.

અ, આ અવણ્ણો, ઇ, ઈ ઇવણ્ણો, ઉ, ઊ ઉવણ્ણો, એત, એ એતવણ્ણો, ઓત, ઓ ઓતવણ્ણો. સમાનો વણ્ણો સુતિ એતેસન્તિ સવણ્ણા, સરૂપાતિ ચ વુચ્ચન્તિ, સમાનં રૂપં સુતિ એતેસન્તિ સરૂપા.

૪. પુબ્બો રસ્સો [ક. ૪; રૂ. ૪; ની. ૪.૨૨].

દ્વીસુ દ્વીસુ સવણ્ણેસુ યો યો પુબ્બો હોતિ, સો સો રસ્સો નામ હોતિ. રસ્સેન કાલેન વત્તબ્બાતિ રસ્સા, રસ્સકાલો નામ અક્ખિદલાનં ઉમ્મિસનનિમ્મિસનસમકાલો.

તત્થ એત, ઓત ઇતિ દ્વે એકપદસંયોગે પરે ક્વચિ લબ્ભન્તિ. એટ્ઠિ, સેટ્ઠો, ઓટ્ઠો, સોત્થિ.

એકપદસંયોગેતિ કિં? પદન્તરસંયોગે પરે રસ્સા મા હોન્તૂતિ. મં ચે ત્વં નિખણં વને, [જા. ૨.૨૨.૫] પુત્તો ત્યાહં મહારાજ [જા. ૧.૧.૭].

ક્વચીતિ કિં? એકપદસંયોગેપિ વગ્ગન્તેસુ વા ય, ર, લ, વેસુ વા પરેસુ રસ્સા મા હોન્તૂતિ. એન્તિ, સેન્તિ, એય્ય, ભાસેય્ય, મેણ્ડો, સોણ્ડો.

૫. પરો દીઘો [ક. ૫; રૂ. ૫; ની. ૫].

દ્વીસુ દ્વીસુ સવણ્ણેસુ યો યો પરો હોતિ, સો સો દીઘો નામ હોતિ. દીઘેન કાલેન વત્તબ્બાતિ દીઘા, દીઘકાલો નામ રસ્સેહિ દિગુણકાલો.

૬. કાદયો બ્યઞ્જના [ક. ૬; રૂ. ૮; ની. ૬].

તેસુ વણ્ણેસુ કાદયો બિન્દન્તા વણ્ણા બ્યઞ્જના નામ હોન્તિ. અત્થં બ્યઞ્જયન્તીતિ બ્યઞ્જના. તે પન સુદ્ધા અદ્ધમત્તિકા, રસ્સયુત્તા દિયદ્ધમત્તિકા, દીઘયુત્તા તિયદ્ધમત્તિકા.

૭. પઞ્ચપઞ્ચકા વગ્ગા [ક. ૭; રૂ ૯; ની. ૭].

તેસુ બ્યઞ્જનેસુ કાદિ-મન્તા પઞ્ચબ્યઞ્જનપઞ્ચકા વગ્ગા નામ હોન્તિ.

કાદિ પઞ્ચકો કવગ્ગો, ચાદિ ચ વગ્ગો, ટાદિ ટવગ્ગો, તાદિ તવગ્ગો, પાદિ પવગ્ગો. સેસા અવગ્ગાતિ સિદ્ધં. વણ્ણુદ્દેસે એકટ્ઠાનિકાનં બ્યઞ્જનાનં વગ્ગે સમૂહે નિયુત્તાતિ વગ્ગા.

૮. બિન્દુ નિગ્ગહીતં [ક. ૮; રૂ. ૧૦; ની. ૮].

અન્તે બિન્દુમત્તો વણ્ણો નિગ્ગહીતં નામ. નિગ્ગય્હ ગય્હતિ ઉચ્ચારિયતીતિ નિગ્ગહીતં.

ગરુસઞ્ઞારાસિ નિટ્ઠિતો.

બ્યઞ્જનવુત્તિરાસિ

ઠાનં, કરણં, પયતનં [રૂ. ૨ (પિટ્ઠે); ની ૬ (પિટ્ઠે); ૨૩ (સુત્તઙ્કે)].

છ ઠાનાનિ – કણ્ઠટ્ઠાનં, તાલુટ્ઠાનં, મુદ્ધટ્ઠાનં, દન્તટ્ઠાનં, ઓટ્ઠટ્ઠાનં, નાસિકટ્ઠાનં. તેસુ બ્યત્તં વદન્તેન યત્થ ‘‘અક્ખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તં કણ્ઠટ્ઠાનં. યત્થ ‘‘ઇચ્છ’’ન્તિ, તં તાલુટ્ઠાનં. યત્થ ‘‘રટ્ઠ’’ન્તિ, તં મુદ્ધટ્ઠાનં. યત્થ ‘‘સત્થ’’ન્તિ, તં દન્તટ્ઠાનં. યત્થ ‘‘પુપ્ફ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તં ઓટ્ઠટ્ઠાનં. નાસપદેસો નાસિકટ્ઠાનં.

કત્થચિ પન ઉરટ્ઠાનં, સિરટ્ઠાનં, જિવ્હામૂલટ્ઠાનન્તિપિ આગતં. તત્થ સિરટ્ઠાનં નામ મુદ્ધટ્ઠાનમેવ. જિવ્હામૂલટ્ઠાનં પન સબ્બવણ્ણાનં સાધારણન્તિ વદન્તિ.

કરણં ચતુબ્બિધં – જિવ્હામૂલં, જિવ્હોપગ્ગં, જિવ્હગ્ગં, સકટ્ઠાનન્તિ.

પયતનં ચતુબ્બિધં – સંવુટં, વિવટં, ફુટ્ઠં, ઈસંફુટ્ઠન્તિ. તત્થ કરણાનં સકસકટ્ઠાનેહિ સદ્ધિં સંવરણાદિકો વિસેસાકારો સંવુટાદિ નામ.

તત્થ કણ્ઠપદેસાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્ઘટ્ટનેન ઉપ્પન્ના અવણ્ણ, કવગ્ગ, હકારા કણ્ઠજા નામ. તાલુમ્હિ જિવ્હામજ્ઝસઙ્ઘટ્ટનેન ઉપ્પન્ના ઇવણ્ણ, ચવગ્ગ, યકારા તાલુજા નામ. મુખબ્ભન્તરમુદ્ધમ્હિ જિવ્હોપગ્ગસઙ્ઘટ્ટનેન ઉપ્પન્ના ટવગ્ગ, ર, ળકારા મુદ્ધજા નામ. ઉપરિ દન્તપન્તિયં જિવ્હગ્ગસઙ્ઘટ્ટનેન ઉપ્પન્ના તવગ્ગ, લ, સકારા દન્તજા નામ. ઓટ્ઠદ્વયસઙ્ઘટ્ટનેન ઉપ્પન્ના ઉવણ્ણ, પવગ્ગા ઓટ્ઠજા નામ. નિગ્ગહીતં નાસિકજં નામ. પઞ્ચવગ્ગન્તા પન નાસિકટ્ઠાનેપિ સકટ્ઠાનેપિ જાયન્તિ. એકારો કણ્ઠતાલુજો. ઓકારો કણ્ઠોટ્ઠજો. વકારો દન્તોટ્ઠજો. અપિચ ઇવણ્ણુવણ્ણા કણ્ઠેપિ જાયન્તિયેવ. યદા હકારો વગ્ગન્તેહિ વા ય, ર, લ, વેહિ વા યુત્તો હોતિ, તદા ઉરજોતિ વદન્તિ. પઞ્હો, તુણ્હિ, ન્હાતો, વિમ્હિતો, ગય્હતે, વુલ્હતે, અવ્હાનં.

કણ્ઠં સંવરિત્વા ઉચ્ચારિતો અકારો સંવુટો નામ. સકસકટ્ઠાન, કરણાનિ વિવરિત્વા ઉચ્ચારિતા સેસસરા ચ સ, હકારા ચ વિવટા નામ. તાનિયેવ ગાળ્હં ફુસાપેત્વા ઉચ્ચારિતા પઞ્ચવગ્ગા ફુટ્ઠા નામ. થોકં ફુસાપેત્વા ઉચ્ચારિતા ય, ર, લ, વા ઈસંફુટ્ઠા નામ. તત્થ ઓટ્ઠજેસુ તાવ પવગ્ગં વદન્તાનં ઓટ્ઠદ્વયસ્સ ગાળ્હં ફુસનં ઇચ્છિતબ્બં. કસ્મા? ફુટ્ઠપયતનિકત્તા પવગ્ગસ્સ. ઉવણ્ણં વદન્તાનં પન ઓટ્ઠદ્વયસ્સ વિવરણં ઇચ્છિતબ્બં. કસ્મા? વિવટપયતનિકત્તા ઉવણ્ણસ્સ. એસ નયો સેસેસુ સબ્બેસૂતિ.

ચૂળનિરુત્તિયં પન સબ્બે રસ્સસરા સંવુટા નામ, સબ્બેદીઘસરા વિવટા નામાતિ વુત્તં. તથા સદ્દસારત્થજાલિનિયં, કત્થચિ સક્કટગન્થે ચ. ઇદં યુત્તતરં. અઞ્ઞટ્ઠાનિકબ્યઞ્જનેહિ યુત્તા સરા અત્તનો ઠાન, કરણાનિ જહન્તાપિ પયતનં ન જહન્તિ. તસ્મા નાનાવણ્ણાનં સંસગ્ગે પયતનાનં સંસગ્ગભેદોપિ વેદિતબ્બોતિ. તત્થ ‘‘સુણાતુ મે’’તિ વદન્તો યદિ ણા-કારં જિવ્હગ્ગેન દન્તટ્ઠાને કત્વા વદેય્ય, દન્તજો ના-કારો એવ ભવેય્ય. તુ-કારઞ્ચ જિવ્હોપગ્ગેન મુદ્ધટ્ઠાને કત્વા વદેય્ય, મુદ્ધજો ટુ-કારો એવ ભવેય્ય. એવઞ્ચ સતિ અક્ખરવિપત્તિ નામ સિયા. એસ નયો સેસેસુ મુદ્ધજદન્તજેસુ. તસ્મા કમ્મવાચં સાવેન્તેહિ નામ ઠાન, કરણ, પયતનેસુ સુટ્ઠુ કુસલેહિ ભવિતબ્બન્તિ.

સિથિલઞ્ચ, ધનિતઞ્ચ, દીઘં, રસ્સં, ગરું, લહું;

નિગ્ગહીતં, વિમુત્તઞ્ચ, સમ્બન્ધઞ્ચ, વવત્થિતં [ની. ૯, ૧૦, ૧૧, ૧૨, ૧૩, ૧૪, ૧૫, ૧૬-૧૯, ૨૦, ૨૧ સુત્તેસુ પસ્સિતબ્બં].

મુદુના વચીપયોગેન વત્તબ્બા વગ્ગપઠમ, તતિય, પઞ્ચમા સિથિલા નામ. થદ્ધેન વચીપયોગેન વત્તબ્બા વગ્ગદુતિય, ચતુત્થા ધનિતા નામ. દીઘ, રસ્સા પુબ્બે વુત્તા. દીઘા ચેવ સંયોગપુબ્બા ચ નિગ્ગહીતન્તા ચ ગરુકા નામ. સેસા લહુકા નામ. યથા સદ્દસહિતો વાતો મુખછિદ્દેન બહિ અનિક્ખમ્મ નાસસોતાભિમુખો હોતિ, તથા મુખં અવિવટં કત્વા વત્તબ્બં બ્યઞ્જનં નિગ્ગહીતં નામ. તેન યુત્તાનિ સબ્બબ્યઞ્જનાનિ નિગ્ગહીતન્તાનિ નામ. સેસા વિમુત્તા નામ. પદસન્ધિવસેન વત્તબ્બં સમ્બન્ધં નામ. પદચ્છેદં કત્વા વત્તબ્બં વવત્થિતં નામ.

બ્યઞ્જનવુત્તિરાસિ નિટ્ઠિતો.

લહુસઞ્ઞારાસિ

ઝો, લો, પો, ઘો, ગો.

૯. યુવણ્ણા [ઇયુવણ્ણા (બહૂસુ)] ઝલા નામસ્સન્તે [ક. ૫૮; રૂ. ૨૯; ની. ૨૦૫].

અનિત્થિલિઙ્ગસ્સ નામસ્સ અન્તે ઇવણ્ણુવણ્ણા કમેન ઝલસઞ્ઞા હોન્તિ.

૧૦. પિત્થિયં [ક. ૫૯; રૂ. ૧૮૨; ની. ૨૦૬].

ઇત્થિલિઙ્ગે નામસ્સન્તે ઇવણ્ણુવણ્ણા પસઞ્ઞા હોન્તિ.

૧૧. ઘા [ક. ૬૦; રૂ. ૧૭૭; ની. ૨૦૭].

ઘો

, આ ઇતિ દ્વિપદં. ઇત્થિલિઙ્ગે આકારો ઘસઞ્ઞો હોતિ.

૧૨. ગો સ્યાલપને [ક. ૫૭; રૂ. ૭૧; ની. ૨૧૪].

આલપને સિ ગસઞ્ઞો હોતિ.

લહુસઞ્ઞારાસિ નિટ્ઠિતો.

સઙ્કેતરાસિ

૧૩. વિધિ વિસેસનં યં તસ્સ [ચં. ૧.૧.૬; પા. ૧.૧.૭૨; વિધિબ્બિસેસનન્તસ્સ (બહૂસુ)].

સુત્તે યં વિસેસનં દિસ્સતિ, તસ્સ વિધિ ઞાતબ્બો.

‘અતો યોનં ટાટે’. નરા, નરે. યોનન્તિ વિસેસનં. ટાટેતિ વિધિ.

૧૪. સત્તમિયં પુબ્બસ્સ [રૂ. ૮ (પિટ્ઠે); ચં. ૧.૧.૭; પા. ૧.૧.૬૬].

સત્તમીનિદ્દેસે પુબ્બવણ્ણસ્સેવ વિધિ ઞાતબ્બો.

‘સરો લોપો સરે’. લોકગ્ગો [અપ. થેર ૧.૧૨.૫૭].

૧૫. પઞ્ચમિયં પરસ્સ [ચં. ૧.૧.૮; પા. ૧.૧.૬૭].

પઞ્ચમીનિદ્દેસે પરસ્સેવ વિધિ ઞાતબ્બો.

‘અતો યોનં ટાટે’. નરા, નરે.

૧૬. આદિસ્સ [ચં. ૧.૧.૯; પા. ૧.૧.૫૪].

પરસ્સ સિસ્સમાનો [દિસ્સમાનો (મૂ)] વિધિ આદિવણ્ણસ્સ ઞાતબ્બો.

‘ર સઙ્ખ્યાતો વા’. તેરસ.

૧૭. છટ્ઠિયન્તસ્સ [ચં. ૧.૧.૧૦; પા. ૧.૧.૫૨].

છટ્ઠીનિદ્દેસે તદન્તસ્સ વિધિ ઞાતબ્બો.

‘રાજસ્સિ નામ્હિ’. રાજિના.

૧૮. ઙાનુબન્ધો [ચં. ૧.૧.૧૧; પા. ૧.૧.૫૩].

ઙાનુબન્ધો આદેસો છટ્ઠીનિદ્દિટ્ઠસ્સ અન્તસ્સ ઞાતબ્બો.

‘ગોસ્સાવઙ’. ગવસ્સં.

૧૯. ટાનુબન્ધોનેકવણ્ણો સબ્બસ્સ [ચં. ૧.૧.૧૨; પા. ૧.૧.૫૫; ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સ (બહૂસુ)].

યો ચ ટાનુબન્ધો આદેસો, યો ચ અનેકવણ્ણો આદેસો, તદુભયં છટ્ઠીનિદ્દિટ્ઠસ્સ સબ્બસ્સેવ વણ્ણસમુદાયસ્સ ઞાતબ્બં.

ટાનુબન્ધે તાવ –

‘ઇમસ્સાનિત્થિયં ટે’. એસુ.

અનેકવણ્ણે –

‘અનિમિ નામ્હિ’. અનેન, ઇમિના.

૨૦. ઞકાનુબન્ધા આદ્યન્તા [ચં. ૧.૧.૧૩; પા. ૧.૧.૪૬].

ઞાનુબન્ધો આગમો ચ કાનુબન્ધો આગમો ચ કમેન છટ્ઠીનિદ્દિટ્ઠસ્સ આદિમ્હિ ચ અન્તે ચ ઞાતબ્બો.

ઞાનુબન્ધે –

‘બ્રૂતો તિસ્સિઞ’. બ્રવિતિ.

કાનુબન્ધે –

‘ભૂસ્સ વુક’. બભુવ.

૨૧. માનુબન્ધો સરાનમન્તા પરો [ચં. ૧.૧.૧૪; પા. ૧.૧.૪૭].

માનુબન્ધો આગમો સરાનં અન્તસરમ્હા પરો હોતિ.

‘નજ્જાયો સ્વામ’. નજ્જાયો સન્દન્તિ. ‘મં વા રુધાદીનં’. રુન્ધતિ. ‘જર સદાનમીમ વા’. જીરતિ, સીદતિ.

ઇમસ્મિં બ્યાકરણે અનેકસરતા નામ નદી, પુરિસ ઇચ્ચાદીસુ લિઙ્ગપદેસુ એવ અત્થિ, ગમુ, પચઇચ્ચાદીસુ ધાતુપદેસુ નત્થિ. સબ્બધાતુયો બ્યઞ્જનન્તા એવ હોન્તિ, ધાત્વન્તલોપકિચ્ચં નત્થિ. તસ્મા નજ્જાયોતિ એત્થ ઈ-કારો અન્તસરો નામ. તતો ‘નજ્જાયો સ્વામ’ ઇતિ સુત્તેન આ-કારાગમો. રુન્ધતીતિ એત્થ પન ઉ-કારો અન્તસરો નામ, તતો ‘‘મં વા રુધાદીન’’ન્તિ સુત્તેન બિન્દાગમો. એવં જીરતિ, સીદતિ ઇચ્ચાદીસુ. મ્રમ્મપોત્થકેસુ પન ‘‘માનુબન્ધો પદાનમન્તા પરો’’તિ પાઠો, સો સીહળપોત્થકેહિ ન સમેતિ.

૨૨. વિપ્પટિસેધે [ચં. ૧.૧.૧૬; પા. ૧.૪.૨].

સમાનવિસયાનં દ્વિન્નં વિધીનં અઞ્ઞમઞ્ઞપટિસેધરહિતે ઠાને યેભુય્યેન પરો વિધિ ઓકાસં લભતિ.

ચત્તારોમે ભિક્ખવે ધમ્મા [અઙ્ગુત્તરનિકાયે] -એત્થ ચત્તારિમેતિ પુબ્બલોપે સમ્પત્તે પરલોપો ઓકાસં લભતિ.

૨૩. સઙ્કેતો નાવયવોનુબન્ધો [ચં. ૧.૧.૫].

યો વણ્ણો પયોગસ્સ અવયવો ન હોતિ, સુત્તેસુ સઙ્કેતમત્તો હોતિ, સો અનુબન્ધો નામ.

‘ગોસ્સાવ’. ગવસ્સં-એતેન પદરૂપવિધાને અનુબન્ધો ઉપયોગં ન ગચ્છતીતિ ઞાપેતિ.

૨૪. વણ્ણપરેન સવણ્ણોપિ.

વણ્ણસદ્દો પરો એતસ્માતિ વણ્ણપરો, વણ્ણપરેન રસ્સસરેન સવણ્ણોપિ ગય્હતિ સયઞ્ચ, અવણ્ણોતિ વુત્તે આ-કારોપિ ગય્હતિ અ-કારો ચાતિ વુત્તં હોતિ. એવં ઇવણ્ણુવણ્ણેસુ.

૨૫. ન્તુવન્તુમન્તાવન્તુતવન્તુસમ્બન્ધી [ન્તુ વન્તુમન્ત્વાવન્તુતવન્તુ સમ્બન્ધી (બહૂસુ)].

ન્તુઇતિ વુત્તે વન્તુ, મન્તુ, આવન્તુ, તવન્તૂનં સમ્બન્ધીભૂતો ન્તુકારો ગય્હતિ.

‘ન્તન્તૂનં ન્તો યોમ્હિ પઠમે’. ગુણવન્તો, સતિમન્તો, યાવન્તો, ભુત્તવન્તો.

સઙ્કેતરાસિ નિટ્ઠિતો.

સન્ધિવિધાન

અથ સન્ધિવિધાનં દીપિયતે.

લોપો, દીઘો, રસ્સો, વુદ્ધિ, આદેસો, આગમો, દ્વિભાવો, વિપલ્લાસો.

લોપરાસિ

૨૬. સરો લોપો સરે [ક. ૧૨; રૂ. ૧૩; ની. ૩૦].

લુપ્પતીતિ લોપો. સરે પરે સરૂપો વા અસરૂપો વા પુબ્બો સરો લોપો હોતિ.

સરૂપે તાવ –

અવણ્ણે-લોકગ્ગો [અપ. થેર ૧.૧૨.૫૭], ભવાસવો, [ધ. સ. ૧૧૦૨] અવિજ્જાસવો [ધ. સ. ૧૧૦૨], અવિજ્જાનુસયો [વિભ. ૯૪૯].

ઇવણ્ણે-મુનિન્દો, મુનીરિતો, વરવાદીરિતો, ઇત્થિન્દ્રિયં [વિભ. ૨૧૯].

ઉવણ્ણે-બહૂપકારો [જા. ૧.૨૨.૫૮૮], બહુકા ઊમિ બહૂમિ, સરભુયા ઊમિ સરભૂમિ, સરભુયા ઉદકં સરભૂદકં.

અસરૂપે –

સોતિન્દ્રિયં [વિભ. ૨૧૯], કામુપાદાનં, ભવેસના [દી. નિ. ૩.૩૦૫], ભવોઘો [ધ. સ. ૧૧૫૬], સો તુણ્હસ્સ [પારા. ૩૮૧], દિટ્ઠાનુસયો [વિભ. ૯૪૯], દિટ્ઠુપાદાનં, દિટ્ઠેકટ્ઠં, દિટ્ઠોઘો [ધ. સ. ૧૧૫૬], મુદિન્દ્રિયં [મહાવ. ૯], પુત્તા મત્થિ [ધ. પ. ૬૨], ઉરસ્સ દુક્ખો [પાચિ. ૪૦૨], અસન્તેત્થ ન દિસ્સન્તિ [ધ. પ. ૩૦૪] ઇચ્ચાદિ.

ઇતિ પુબ્બલોપરાસિ.

૨૭. પરો ક્વચિ [ક. ૧૩; રૂ. ૧૫; ની. ૩૧].

પુબ્બસરમ્હા સરૂપો વા અસરૂપો વા પરો સરો ક્વચિ લોપો હોતિ.

સરૂપે તાવ –

તં કદાસ્સુ ભવિસ્સતિ [જા. ૨.૨૨.૧૪૪ આદયો; તં કુદસ્સુ], કુદાસ્સુ નામ દુમ્મેધો, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતિ [ધ. પ. ૩૭૬], યદાસ્સ સીલં પઞ્ઞઞ્ચ [જા. ૨.૨૨.૧૪૭૪], તદાસ્સુ કણ્હં યુઞ્જન્તિ [જા. ૧.૧.૨૯] -કણ્હન્તિ મહાકણ્હગોણં, તણ્હાસ્સ વિપ્પહીના, માસ્સુ કુજ્ઝ રથેસભ, સત્થહારકં વાસ્સ પરિયેસેય્ય [પારા. ૧૬૭, ૧૭૧], આગતાત્થ તુમ્હે, સોતુકામાત્થ તુમ્હે, માય્યો એવરૂપમકાસિ, પપં અવિન્દું [જા. ૧.૧.૨] -પવડ્ઢં આપં લભિંસૂત્યત્થો, નાલં કબળં પદાતવે [જા. ૧.૧.૨૭] -પ+આદાતવેતિ છેદો, ગણ્હિતુન્તત્થો, રુપ્પતીતિ રૂપં, બુજ્ઝતીતિ બુદ્ધો-દીઘો, અગ્ગીવ તપ્પતિ, ઇત્થીવ ગચ્છતિ, નદીવ સન્દતિ, માતુપટ્ઠાનં, પિતુપટ્ઠાનં, યેતે ધમ્મા આદિકલ્યાણા [ચૂળવ. ૩૯૯] ઇચ્ચાદિ.

અસરૂપે –

ઇતિસ્સ [પાચિ. ૪૬૫], ઇતિપિ [પારા. ૧], અસ્સમણીસિ [પારા. ૧૩૫], અકતઞ્ઞૂસિ [ધ. પ. ૩૮૩], વન્દેહં, સોહં, યસ્સદાનિ [મહાવ. ૨૪૨], છાયાવ અનપાયિની [ધ. પ. ૨], માદિસેસુ કથાવ કા, કિન્નુમાવ સમણિયો મધુવા મઞ્ઞતિ બાલો [ધ. પ. ૬૯], ચક્ખુન્દ્રિયં [વિભ. ૨૧૯], દ્વેમે ભિક્ખવે ધમ્મા [અ. નિ. ૨.૩], તયોમે ભિક્ખવે ધમ્મા [અ. નિ. ૩.૧૭] ઇચ્ચાદિ.

ક્વચીતિ કિં? કતમા ચાનન્દ અનિચ્ચસઞ્ઞા [અ. નિ. ૧૦.૬૦].

ઇતિ પરલોપરાસિ.

૨૮. ન દ્વે વા.

દ્વે પુબ્બપરસરા ક્વચિ લોપા ન હોન્તિ વા.

અપ્પમાદો અમતં પદં [ધ. પ. ૨૧], કો ઇમં પથવિંવિચેસ્સતિ [ધ. પ. ૪૪].

ક્વચિત્વેવ? સોતિન્દ્રિયં [વિભ. ૨૧૯], ચક્ખુન્દ્રિયં [વિભ. ૨૧૯],

વાતિ કિં? કોમં વસલિં પરામસિસ્સતિ.

ઇતો પટ્ઠાય યાવસન્ધિકણ્ડાવસાના યુત્તટ્ઠાનેસુ સબ્બત્થ ક્વચિસદ્દો, વાસદ્દો ચ વત્તન્તે. તત્થ ક્વચિસદ્દો નાનાપયોગં દસ્સેતિ. વાસદ્દો એકપયોગસ્સ નાનારૂપં દસ્સેતિ. લોપનિસેધો.

૨૯. પરસરસ્સ.

નિગ્ગહીતમ્હા પરસરસ્સ ક્વચિ લોપો હોતિ વા.

ત્વંસિ [પે. વ. ૪૭; જા. ૨.૨૨.૭૬૪], ચન્દંવ વિમલં સુદ્ધં [ધ. પ. ૪૧૩; સુ. નિ. ૬૪૨], ચક્કંવ વહતો પદં [ધ. પ. ૧], હલંદાનિ પકાસિતું [મહાવ. ૮], કિન્તિ વદેય્યં, ચીવરન્તિ, પત્તન્તિ, ભિક્ખુન્તિ.

ઇતિ સરલોપરાસિ.

૩૦. સંયોગાદિ લોપો.

સંયોગસ્સ આદિભૂતો બ્યઞ્જનો ક્વચિ લોપો હોતિ વા.

પુપ્ફંસા ઉપ્પજ્જતિ [પારા. ૩૬] – ઇધ પુબ્બસુત્તેન સરલોપો, એવંસ તે આસવા પહીના હોન્તિ [મ. નિ. ૧.૨૪], સચે ભુત્તો ભવેય્યાહં, સાજીવો ગરહિતો મમ [મિ. પ. ૬.૧.૫] - અસ્સ+આજીવોતિ છેદો, ભવેય્યાતિ અત્થો.

તીસુ બ્યઞ્જનેસુ સરૂપાનં દ્વિન્નં આદિબ્યઞ્જનસ્સ લોપો – અગ્યાગારં [પાચિ. ૩૨૬], અગ્યાહિતો, વુત્યસ્સ, વિત્યાનુભૂયતે, એકસતં ખત્યા [જા. ૨.૨૨.૫૯૪], રત્યો, રત્યા, રત્યં, સક્વાહં મારિસ દેવાનમિન્દો [સં. નિ. ૧.૨૬૮], ઇચ્ચાદિ.

સરૂપાનન્તિ કિં? તિત્થ્યા પુથુસો વદન્તિ [સુ. નિ. ૮૯૭], ચતુત્થ્યન્તં, છટ્ઠુન્તં, ચક્ખ્વાબાધં, વત્થ્વેત્થ.

ઇતિ બ્યઞ્જનલોપરાસિ.

૩૧. લોપો.

નિગ્ગહીતસ્સ ક્વચિ લોપો હોતિ વા.

સરે પરે તાવ –