૬. આખ્યાતકણ્ડ

સુદ્ધકત્તુરૂપ

અથ ધાતુપચ્ચયસંસિદ્ધં કાલ, કારક, પુરિસ, સઙ્ખ્યાભેદદીપકં લિઙ્ગભેદરહિતં ક્રિયાપધાનવાચકં ત્યાદ્યન્તનામકં આખ્યાતપદં દીપિયતે.

તત્થ ક્રિયં ધારેતીતિ ધાતુ. સા પકતિધાતુ, વિકતિધાતુ, નામધાતુવસેન તિવિધા.

તત્થ ભૂ, હૂ, ગમુ, પચ ઇચ્ચાદિ પકતિધાતુ નામ સભાવેન સિદ્ધત્તા.

તિતિક્ખ, તિકિચ્છ, બુભુક્ખ, જિઘચ્છઇચ્ચાદિ વિકતિધાતુ નામ સઙ્ખતવસેન સિદ્ધત્તા.

પુત્તીય, પબ્બતાય ઇચ્ચાદિ નામધાતુ નામ નામભૂતસ્સ સતો ક્રિયવાચીપચ્ચયયોગેન ધાતુટ્ઠાને ઠિતત્તા.

પકતિધાતુ ચ સકમ્મિકા’કમ્મિકવસેન દુવિધા.

તત્થયા ધાતુ કમ્માપેક્ખં ક્રિયં વદતિ, સા સકમ્મિકા નામ. ગામં ગચ્છતિ, ઓદનં પચતિ ઇચ્ચાદિ.

યા કમ્મનિરપેક્ખં ક્રિયં વદતિ, સા અકમ્મિકા નામ. ભવતિ, હોતિ, તિટ્ઠતિ, સેતિ ઇચ્ચાદિ.

સકમ્મિકા ચ એકકમ્મિક, દ્વિકમ્મિકવસેન દુવિધા.

તત્થ યા એકકમ્માપેક્ખં ક્રિયં વદતિ, સા એકકમ્મિકા નામ. ગામં ગચ્છતિ, ઓદનં પચતિ ઇચ્ચાદિ.

યા પધાના’પધાનવસેન કમ્મદ્વયાપેક્ખં ક્રિયં વદતિ, સા દ્વિકમ્મિકા નામ.

સા ચ ન્યાદિ, દુહાદિવસેન દુવિધા.

તત્થ યા ધાતુ પાપનત્થા હોતિ, સા ન્યાદિ નામ. અજં ગામં નેતિ, ભારં ગામં વહતિ, સાખં ગામં આકડ્ઢતિ.

સેસા દ્વિકમ્મિકા દુહાદિ નામ. ગાવિં ખીરં દુહતિ, બ્રાહ્મણં કમ્બલં યાચતિ, દાયકં ભિક્ખં ભિક્ખતિ, ગોણં વજં રુન્ધતિ, ભગવન્તં પઞ્હં પુચ્છતિ, સિસ્સં ધમ્મં અનુસાસતિ, ભગવા ભિક્ખૂ એતં [વચનં] અવોચ, રાજા અમચ્ચં વચનં બ્રવીતિ ઇચ્ચાદિ.

તત્થ યદા કમ્મસ્મિં રૂપં સિજ્ઝતિ, તદા વિભત્તિ, પચ્ચયા ન્યાદિમ્હિ પધાનકમ્મં વદન્તિ, દુહાદિમ્હિ અપધાનકમ્મં, સબ્બધાતૂસુ કારિતયોગે કારિતકમ્મન્તિ, સબ્બઞ્ચેતં ધાતૂનં પકતિઅત્થવસેન વુત્તં, અનેકત્થત્તા પન ધાતૂનં અત્થન્તરવચને વા નાનુપસગ્ગયોગે વા અકમ્મિકાપિ સકમ્મિકા હોન્તિ, સકમ્મિકાપિ અકમ્મિકા હોન્તિ.

અત્થન્તરવચને તાવ –

વિદ – સત્તાયં, ધમ્મો વિજ્જતિ, સંવિજ્જતિ.

વિદ – ઞાણે, ધમ્મં વિદતિ.

વિદ – લાભે, ધનં વિન્દતિ.

વિદ – અનુભવને, સુખં વેદેતિ, વિપાકં પટિસંવેદેતિ [મ. નિ. ૩.૩૦૩].

વિદ – આરોચને, વેદયામહં ભન્તે વેદયતીતિ મં ધારેતુ [ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨], કારણં નિવેદેતિ, ધમ્મં પટિવેદેતિ ઇચ્ચાદિ.

નાનુપસગ્ગયોગે –

પદ-ગતિયં, મગ્ગં પજ્જતિ, પટિપજ્જતિ, મગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, નિપજ્જતિ, સમ્પજ્જતિ, ભોગો ભવતિ, સમ્ભવતિ, ભોગં અનુભવતિ, તણ્હં અભિભવતિ, પરિભવતિ, અધિભવતિ, અરઞ્ઞં અભિસમ્ભવતિ, અજ્ઝોગાહતીતિ અત્થો. ગચ્છન્તં મગ્ગે અભિસમ્ભવતિ, સમ્પાપુણાતીતિ અત્થો ઇચ્ચાદિ.

પદાનં બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા વા અત્થસમ્પત્તિયા વા ઉપકારકા વિભત્તિ, પચ્ચયા પચ્ચયા નામ.

તત્થ વિભત્તિયો ત્યાદિ, ત્વાદિઇચ્ચાદિના અટ્ઠવિધા ભવન્તિ, સરૂપતો છન્નવુતિવિધા.

તત્થ પુબ્બછક્કભૂતાનિ અટ્ઠચત્તાલીસરૂપાનિ પરસ્સપદાનિ નામ. પરછક્કભૂતાનિ અટ્ઠચત્તાલીસરૂપાનિ અત્તનોપદાનિ નામ.

તત્થ પરહિતપટિસંયુત્તેસુ ઠાનેસુ પવત્તિબહુલાનિ પદાનિ પરસ્સપદાનિ નામ. અત્તહિતપટિસંયુત્તેસુ પવત્તિબહુલાનિ અત્તનોપદાનિ નામાતિ એકે.

પરો વુચ્ચતિ કત્તા સબ્બક્રિયાસાધારણત્તા, અત્તા વુચ્ચતિ કમ્મં સકસકક્રિયાસાધારણત્તા, પરસ્સ અભિધાયકાનિ પદાનિ પરસ્સપદાનિ, અત્તનો અભિધાયકાનિ પદાનિ અત્તનોપદાનીતિ અઞ્ઞે.

અત્તા વુચ્ચતિ પદત્થાનં સરીરભૂતા ક્રિયા, કત્તુના પન સાધ્યટ્ઠેન ક્રિયરૂપાનિ ભાવ, કમ્માનિપિ અત્તાતિ વુચ્ચન્તિ. સાધકટ્ઠેન તેહિ પરભૂતો કત્તા પરો નામાતિ અપરે.

અત્તા વુચ્ચતિ અમ્હત્થો, પરો વુચ્ચતિ તુમ્હ, નામત્થો, પુબ્બછક્કાનિ પરબહુલત્તા પરસ્સપદાનિ નામ, પરછક્કાનિ પન રૂળ્હીવસેન અત્તનોપદાનિ નામાતિપિ વદન્તિ. ઇદં ન યુજ્જતિ પરછક્કેસુ તબ્બહુલમત્તસ્સાપિ અસિદ્ધત્તા. પાળિભાસં પન પત્વા દ્વિન્નં છક્કાનં અત્તહિત, પરહિતેસુ વા તીસુ કારકેસુ વા પવત્તિનાનાત્તં ન દિસ્સતિયેવ, તસ્મા ઇમસ્મિં ગન્થે તં નામદ્વયં ન ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

પચ્ચયા પન ચતુબ્બિધા વિકરણ, કિચ્ચ, કારિત, ધાતુપચ્ચયવસેન.

તત્થ યે ધાતુસિદ્ધાનિ ત્યાદિપદાનિ તબ્બાદિપદાનિ ચ ગણવિભાગવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસદિસરૂપાનિ કરોન્તિ, તે વિકરણપચ્ચયા નામ, લ, ય, ણોઇચ્ચાદયો.

ભાવ, કમ્મવિસયો ક્યો કિચ્ચપચ્ચયો નામ.

પરેસં આણાપનસઙ્ખાતે પયોજકબ્યાપારે પવત્તા ણિ, ણાપિપચ્ચયા કારિતપચ્ચયા નામ.

વિસું તંતંક્રિયવાચીભાવેન ધાતુરૂપા ખ, છ, સઇચ્ચાદિકા પચ્ચયા ધાતુપચ્ચયા નામ.

‘‘કાલ, કારક, પુરિસ, સઙ્ખ્યાભેદદીપક’’ન્તિ એત્થ અતીત, પચ્ચુપ્પન્ના’નાગત, કાલવિમુત્તવસેન કાલભેદો ચતુબ્બિધો.

તત્થ હિય્યત્તની, અજ્જત્તની [અજ્જતની (બહૂસુ)], પરોક્ખાતિ ઇમા તિસ્સો વિભત્તિયો અતીતે કાલે વત્તન્તિ.

વત્તમાના, પઞ્ચમીતિ દ્વે પચ્ચુપ્પન્ને.

એકા ભવિસ્સન્તી અનાગતે.

સત્તમી, કાલાતિપત્તીતિ દ્વે કાલવિમુત્તે વત્તન્તિ, અયં કિર પોરાણિકો વિભત્તીનં કમો, સો ચ પાળિયા સમેતિયેવ.

‘‘સબ્બે સદ્ધમ્મગરુનો, વિહંસુ વિહરન્તિ ચ.

અથોપિ વિહરિસ્સન્તિ, એસા બુદ્ધાન ધમ્મતા’’તિ [અ. નિ. ૪.૨૧] ચ –

‘‘અબ્ભતીતા ચ યે બુદ્ધા, વત્તમાના અનાગતા’’તિ ચ [અપ. થેર ૧.૧.૫૮૮] પાળી. ઇમસ્મિં કમે પઞ્ચમી, સત્તમીતિ નામદ્વયમ્પિ અન્વત્થવસેન સિદ્ધં ભવતિ. પચ્છા પન ગરુનો વત્તિચ્છાવસેન વિભત્તીનં નાનાકમં કરોન્તિ.

કત્તુ, કમ્મ, ભાવા પન કારકભેદો નામ. તત્થ ભાવો દુવિધો સાધ્ય, સાધનવસેન વિસેસન, વિસેસ્યવસેન ચ. તત્થ ધાત્વત્થક્રિયા સાધ્યભાવો નામ. પચ્ચયત્થક્રિયા સાધનભાવો નામ.

તેસુ સાધ્યભાવો નાનાધાતૂનં વસેન નાનાવિધો હોતિ. સાધનભાવો નાનાધાત્વત્થાનં પવત્તાકારસઙ્ખાતેન એકટ્ઠેન એકોવ હોતિ. સો પન યથા જાતિ નામ અનુપ્પન્નપક્ખે ઠિતે સઙ્ખતધમ્મે ઉપ્પાદેન્તી વિય ખાયતિ, તથા વોહારવિસયમત્તે ઠિતે સબ્બધાત્વત્થે પાતુભોન્તે કરોન્તો વિય ખાયતિ, તસ્મા સો સાધનન્તિ ચ કારકન્તિ ચ વુચ્ચતિ. યથા ચ જાતિવસેન ઉપ્પન્ના સઙ્ખતધમ્મા ‘‘ચિન્તનં જાતં, ફુસનં જાત’’ મિચ્ચાદિના એકન્તમેવ જાતિં વિસેસેન્તિ, તથા પચ્ચયત્થવસેન પાતુભોન્તા નાનાધાત્વત્થાપિ ‘‘ભુય્યતે, ગમ્યતે, પચ્ચતે, ભવનં, ગમનં, પચન’’ મિચ્ચાદિના એકન્તમેવ પચ્ચયત્થં વિસેસેન્તિ. વત્તિચ્છાવસેન પન ભાવસાધનપદેસુ ધાત્વત્થ, પચ્ચયત્થાનં અભેદોપિ વત્તું યુજ્જતિયેવ. ઇધ પન દ્વીસુ ભાવેસુ સાધનભાવો અધિપ્પેતોતિ.

પઠમ, મજ્ઝિમુ’ત્તમપુરિસા પુરિસભેદો. ‘પુરિસો’તિ ચ ‘‘યંકિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા’’તિ [મ. નિ. ૩.૧] એત્થ અત્તા એવ વુચ્ચતિ, સો ચ અત્તા ‘‘સો કરોતિ, સો પટિસંવેદેતી’’તિ [અ. નિ. ૬.૪૩; વિસુદ્ધિ. ૨.૫૮૦] એત્થ કારકોતિ વુચ્ચતિ. ઇતિ ‘પુરિસો’તિ કારકો એવ.

સો ચ તિવિધો નામત્થો, તુમ્હત્થો, અમ્હત્થો ચાતિ. તત્થ અત્તનો અજ્ઝત્તસન્તાનભૂતત્તા અમ્હત્થો ઉત્તમપુરિસો નામ, સેસા પન કમેન પઠમપુરિસો, મજ્ઝિમપુરિસોતિ વુચ્ચન્તિ. વિભત્તિયો પન તદ્દીપકત્તા પઠમપુરિસાદિનામં લભન્તિ. ઇદઞ્ચ નામં કારકભેદે અન્તોગધમેવાતિ કત્વા ઇમસ્મિં ગન્થે ન ગહિતન્તિ.

સઙ્ખ્યાભેદો દુવિધો એકત્ત, બહુત્તવસેન.

‘લિઙ્ગભેદરહિત’ન્તિ ‘‘પુરિસો ગચ્છતિ, ઇત્થી ગચ્છતિ, કુલં ગચ્છતિ’’ ઇચ્ચાદીસુ ‘પુરિસો’ઇચ્ચાદીનં અભિધેય્યપદાનં લિઙ્ગાનુગતો રૂપભેદો આખ્યાતપદે નત્થિ.

‘ક્રિયાપધાનવાચક’ન્તિ એત્થ ક્રિયં એવ પધાનતો અભિધાતિ, ન નામપદં વિય દબ્બં પધાનતો અભિધાતીતિ અધિપ્પાયો.

તત્થ ક્રિયા નામ ધાત્વત્થભાવો વુચ્ચતિ, સા ચ કાલવસેન અતીતક્રિયા, પચ્ચુપ્પન્નક્રિયા, અનાગતક્રિયા, કાલવિમુત્તક્રિયાતિ ચતુબ્બિધા હોતિ.

આણત્તિક્રિયા, આસિટ્ઠક્રિયા, અનુમતિક્રિયા, પરિકપ્પક્રિયા, અરહ, સક્ક, વિધિ, નિમન્તના’મન્તનાદિક્રિયાતિ બહુવિધો ક્રિયાભેદોતિ.

ભૂ-સત્તાયં, સન્તસ્સ ભાવો સત્તા, તસ્સં સત્તાયં, ભૂધાતુ સત્તાયમત્થે વત્તતે, સબ્બપદત્થાનં સદ્દ, બુદ્ધિવિસયભાવેન વિજ્જમાનભાવે વત્તતેત્યત્થો.

૫૬૧. ક્રિયત્થા [ક. ૪૩૨, ૪૫૫; રૂ. ૩૬૨, ૫૩૦; ની. ૯૦૫, ૯૩૬; પા. ૩.૧.૯૧].

અધિકારસુત્તમિદં, ક્રિયત્થા પરં વિભત્તિ, પચ્ચયા ભવન્તીતિ અત્થો. ક્રિયા અત્થો યસ્સાતિ ક્રિયત્થો. પકતિધાતુ, વિકતિધાતુ, નામધાતુવસેન તિવિધો ધાતુ, કારિતપચ્ચયન્તરૂપમ્પિ વિકતિધાતુમ્હિ સઙ્ગય્હતિ.

૫૬૨. વત્તમાનેતિ અન્તિ સિ થ મિ મ તે અન્તે સે વ્હે એ મ્હે [ક. ૪૧૪; રૂ. ૪૨૮; ની. ૮૭૨; ચં. ૧.૨.૮૨; પા. ૩.૨.૧૨૩].

આરભિત્વા નિટ્ઠં અનુપગતો ભાવો વત્તમાનો નામ, તંસમ્બન્ધીકાલોપિ તદૂપચારેન વત્તમાનોતિ વુચ્ચતિ. વત્તમાને કાલે ક્રિયત્થા પરં ત્યાદિવિભત્તિયો ભવન્તિ. અયઞ્ચ વિભત્તિ ત્યાદીતિ ચ વત્તમાનકાલવિસયત્તા વત્તમાનાતિ ચ સિજ્ઝતિ.

૫૬૩. પુબ્બાપરછક્કાનમેકાનેકેસુ તુમ્હમ્હસેસેસુ દ્વે દ્વે મજ્ઝિમુત્તમપઠમા [ક. ૪૦૮; રૂ. ૪૩૧; ની. ૮૬૭].

તુમ્હનામં, અમ્હનામં, તદુભયતો સેસનામન્તિ તીસુ નામેસુ પયુજ્જમાનેસુ વા ગમ્યમાનેસુ વા એકસ્મિં વા અનેકેસુ વા અત્થેસુ પુબ્બછક્ક, પરછક્કાનં દ્વે દ્વે મજ્ઝિમ, ઉત્તમ, પઠમા વિભત્તિયો ભવન્તિ. ‘‘ઉત્તમન્તિ ઉત્તરં અન્તિમ’’ન્તિ ચૂળમોગ્ગલ્લાને વુત્તં.

એત્થ ચ વિભત્તિવિધાનમુખેન તંતંસઞ્ઞાવિધાનમ્પિ સિદ્ધં હોતિ.

કથં?તિ, અન્તિ, સિ, થ, મિ, મ ઇતિ પુબ્બછક્કં નામ.

તે, અન્તે, સે, વ્હે, એ, મ્હે ઇતિ પરછક્કં નામ.

પુબ્બછક્કે ચ-તિ, અન્તિદ્વયં પઠમદુકં નામ, સિ, થદ્વયં મજ્ઝિમદુકં નામ, મિ, મદ્વયં ઉત્તમદુકં નામ. એવં પરછક્કે.

તત્થ તુલ્યાધિકરણભૂતે સેસનામે પયુજ્જમાને વા ગમ્યમાને વા પઠમદુકં ભવતિ. તથા તુમ્હનામે મજ્ઝિમદુકં, અમ્હનામે ઉત્તમદુકં. દુકેસુ ચ એકસ્મિં અત્થે વત્તબ્બે એકવચનં, બહુમ્હિ વત્તબ્બે બહુવચનં.

એત્થ ચ નામાનં અત્થનિસ્સિતા કત્વત્થ, કમ્મત્થા ઇધ નામત્થાતિ વુચ્ચન્તિ. કત્તુ, કમ્મસઙ્ખાતે યસ્મિં નામત્થે ત્યાદિવિભત્તિયો ભવન્તિ, સો નામત્થો ત્યાદિવાચકાનં એવ વાચ્ચભૂતો વુત્તત્થો નામ હોતિ, ન સ્યાદિવિભત્તીનં.

વુત્તકત્તુ, કમ્માધિટ્ઠાનસ્સ ચ લિઙ્ગત્થસ્સ વાચકં નામપદં અભિધેય્યપદં નામ, એતદેવ તુલ્યાધિકરણપદન્તિ ચ વુચ્ચતિ.

અમાદયો ચ અત્થવાચકવિભત્તિયો એતસ્મિં ઓકાસં ન લભન્તિ, લિઙ્ગત્થમત્તજોતિકા પઠમાવિભત્તિ એવ ઓકાસં લભતિ. એવરૂપાનિ તુલ્યાધિકરણભૂતાનિ અભિધેય્યપદાનિ સન્ધાય સુત્તે ‘તુમ્હમ્હસેસેસૂ’તિ વુત્તં.

ઇદઞ્ચ સુત્તં સુદ્ધેહિ તુમ્હ’મ્હ, સેસનામેહિ યુત્તવાક્યે ચ મિસ્સકેહિ યુત્તવાક્યે ચાતિ દ્વીસુ દ્વીસુ વાક્યેસુ વેદિતબ્બં.

તત્થ સુદ્ધેહિ યુત્તે પચ્ચેકં દુકાનિ વત્તન્તિ. યથા? સો ગચ્છતિ, તે ગચ્છન્તિ, ત્વં ગચ્છસિ, તુમ્હે ગચ્છથ, અહં ગચ્છામિ, મયં ગચ્છામાતિ.

તથા સુદ્ધદ્વન્દેપિ. યથા? સો ચ સો ચ ગચ્છતિ, ગચ્છન્તિ વા. તે ચ તે ચ ગચ્છન્તિ, સો ચ તે ચ ગચ્છન્તિ, ત્વઞ્ચ ત્વઞ્ચ ગચ્છસિ, ગચ્છથ વા. તુમ્હે ચ તુમ્હે ચ ગચ્છથ, ત્વઞ્ચ તુમ્હે ચ ગચ્છથાતિ.

મિસ્સકેહિ યુત્તે દ્વન્દવાક્યે પન ‘વિપ્પટિસેધે’તિ સઙ્કેતત્તા પરદુકાનિ એવ ઓકાસં લભન્તિ, તેસુ ચ બહુવચનાનિ એવ. યથા? સો ચ ત્વઞ્ચ ગચ્છથ, સો ચ અહઞ્ચ ગચ્છામ, ત્વઞ્ચ અહઞ્ચ ગચ્છામ, સો ચ ત્વઞ્ચ અહઞ્ચ ગચ્છામ. એકવચનચતુક્કં.

તે ચ તુમ્હે ચ ગચ્છથ, તે ચ મયઞ્ચ ગચ્છામ, તુમ્હે ચ મયઞ્ચ ગચ્છામ, તે ચ તુમ્હે ચ મયઞ્ચ ગચ્છામ. બહુવચનચતુક્કં.

સો ચ તુમ્હે ચ ગચ્છથ, સો ચ મયઞ્ચ ગચ્છામ, ત્વઞ્ચ મયઞ્ચ ગચ્છામ, સો ચ ત્વઞ્ચ મયઞ્ચ ગચ્છામ. એકવચનમૂલચતુક્કં.

તે ચ ત્વઞ્ચ ગચ્છથ, તે ચ અહઞ્ચ ગચ્છામ, તુમ્હે ચ અહઞ્ચ ગચ્છામ, તે ચ તુમ્હે ચ અહઞ્ચ ગચ્છામ. બહુવચનમૂલચતુક્કં.

અપિ ચ ત્વઞ્ચ સો ચ ગચ્છથ, અહઞ્ચ સો ચ ગચ્છામ, ત્વઞ્ચ અહઞ્ચ સો ચ ગચ્છામ, તુમ્હે ચ સો ચ ગચ્છથ, મયઞ્ચ સો ચ ગચ્છામ, ત્વઞ્ચ તે ચ ગચ્છથ, અહઞ્ચ તે ચ ગચ્છામઇચ્ચાદીનિપિ ચતુક્કાનિ વેદિતબ્બાનિ.

અત્રિમા પાળી – તુવઞ્ચ પુત્તો સુણિસા ચ નત્તા, સમ્મોદમાના ઘરમાવસેથ [જા. ૧.૮.૭]. અહઞ્ચ પુત્તો સુણિસા ચ નત્તા, સમ્મોદમાના ઘરમાવસેમ [જા. ૧.૮.૭].

અહઞ્ચ દાનિ આયસ્મા ચ સારિપુત્તો ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામ [મ. નિ. ૨.૧૬૦].

અહઞ્ચ ઇમે ચ ભિક્ખૂ સમાધિના નિસીદિમ્હા.

અહઞ્ચ ભરિયા ચ દાનપતી અહુમ્હા [જા. ૨.૨૨.૧૫૯૩].

અહઞ્ચ સામિકો ચ દાનપતી અહુમ્હા [જા. ૨.૨૨.૧૬૧૭] ઇચ્ચાદિ.

યં પન ‘‘સો ચ ગચ્છતિ, ત્વઞ્ચ ગચ્છસી’’તિ વત્તબ્બે ‘‘તુમ્હે ગચ્છથા’’તિ વા ‘‘સો ચ ગચ્છતિ, અહઞ્ચ ગચ્છામી’’તિ વત્તબ્બે ‘‘મયં ગચ્છામા’’તિ વા વચનં, તં પકતિબહુવચનમેવ, ન પરોપુરિસબહુવચનં.

યઞ્ચ કચ્ચાયને – ‘‘સબ્બેસમેકાભિધાને પરો પુરિસો’’તિ [ની. ૨૧૬ પિટ્ઠે] સુત્તં, તત્થપિ સબ્બેસં દ્વિન્નં વા તિણ્ણં વા મિસ્સકભૂતાનં નામ, તુમ્હ’મ્હાનં એકતો અભિધાને મિસ્સકદ્વન્દવાક્યે પરો પુરિસો યોજેતબ્બોતિ અત્થો ન ન સમ્ભવતીતિ.

૫૬૪. કત્તરિ લો [ક. ૪૫૫; રૂ. ૪૩૩; ની. ૯૨૫].

અપરોક્ખેસુ માન, ન્ત, ત્યાદીસુ પરેસુ ક્રિયત્થા પરં કત્તરિ લાનુબન્ધો અપચ્ચયો હોતિ. લાનુબન્ધો ‘ઊલસ્સે’તિ સુત્તે વિસેસનત્થો.

એતેન યત્થ માન, ન્ત, ત્યાદયો કત્તરિ વત્તન્તિ, તત્થ અયં લપચ્ચયોતિ લપચ્ચયેન તેસં કત્તુવાચકભાવં ઞાપેતિ, એસ નયો ‘‘ક્યો ભાવકમ્મેસુ…’’ ઇચ્ચાદીસુપિ.

એત્થ ચ વિકરણપચ્ચયા નામ બ્યઞ્જનપૂરણા એવ હોન્તિ, ન અત્થપૂરણા, તસ્મા યસ્મિં પયોગે તેહિ વિના પદરૂપં ન સિજ્ઝતિ, તત્થેવ તે વત્તન્તિ. યત્થ સિજ્ઝતિ, તત્થ ન વત્તન્તિ, અયમ્પિ લપચ્ચયો ધાતુતો પરં વિભત્તિસરે વા આગમસરે વા અસન્તે વત્તતિ, સન્તે પન ‘‘પચામિ, પચામ, પચાહિ, ગમેતિ, ગમેન્તિ, વજ્જેતિ, વજ્જેન્તિ’’-ઇચ્ચાદીસુ કારિયન્તરત્થાય વત્તતિ. યત્થ ચ પચ્ચયાનં લોપો વિહિતો, તત્થ ગણન્તર, રૂપન્તરપ્પસઙ્ગપટિસિદ્ધાય વત્તતિ, અઞ્ઞત્થ ન વત્તતિ.

૫૬૫. યુવણ્ણાનમેઓ પચ્ચયે [ક. ૪૮૫; રૂ. ૪૩૪; ની. ૯૭૫; ચં. ૧.૧.૮૨; પા. ૩.૧.૬૦].

વિભત્તિ, પચ્ચયા પચ્ચયો નામ. ઇ, કી, ખિ, ચિ, જિ ઇચ્ચાદયો ઇવણ્ણા નામ. ચુ, જુ, ભૂ, હૂ ઇચ્ચાદયો ઉવણ્ણા નામ. પચ્ચયે પરે એકક્ખરધાત્વન્તાનં ઇવણ્ણુ’વણ્ણાનં કમેન એ, ઓવુદ્ધિયો હોન્તિ. ‘પરો ક્વચી’તિ પરસરલોપો.

સંપુબ્બો-સમ્ભોતિ, સમ્ભોન્તિ, સમ્ભોસિ, સમ્ભોથ, સમ્ભોમિ, સમ્ભોમ.

અનુપુબ્બો-અનુભવને, સો ભોગં અનુભોતિ, તે ભોગં અનુભોન્તિ, ત્વં ભોગં અનુભોસિ, તુમ્હે ભોગં અનુભોથ, અહં ભોગં અનુભોમિ, મયં ભોગં અનુભોમ.

તત્થ યથા ‘‘નીલો પટો’’તિ એત્થ નીલસદ્દસ્સ અત્થો દુવિધો વાચ્ચત્થો, અભિધેય્યત્થોતિ.

તત્થ ગુણસઙ્ખાતો સકત્થો વાચ્ચત્થો નામ.

ગુણનિસ્સયો દબ્બત્થો અભિધેય્યત્થો નામ.

નીલસદ્દો પન વચ્ચાત્થમેવ ઉજું વદતિ, નીલસદ્દમત્તં સુણન્તો નીલગુણમેવ ઉજું જાનાતિ, તસ્મા ‘‘પટો’’ ઇતિ પદન્તરેન નીલસદ્દસ્સ અભિધેય્યત્થો આચિક્ખીયતિ.

તથા ‘‘અનુભોતી’’તિ એત્થ તિસદ્દસ્સ અત્થો દુવિધો વાચ્ચત્થો, અભિધેય્યત્થોતિ.

તત્થ કત્તુસત્તિસઙ્ખાતો સકત્થો વાચ્ચત્થો નામ.

સત્તિનિસ્સયો લિઙ્ગત્થો અભિધેય્યત્થો નામ.

તિસદ્દો પન વાચ્ચત્થમેવ ઉજું વદતિ, ન અભિધેય્યત્થં. ‘‘અનુભોતી’’તિ સુણન્તોસાધ્યક્રિયાસહિતં કત્તારમેવ ઉજું જાનાતિ, ન કિઞ્ચિ દબ્બન્તિ અત્થો. તસ્મા ‘‘સો’’ ઇતિ પદન્તરેન તિસદ્દસ્સ અભિધેય્યત્થો આચિક્ખીયતિ, વાચ્ચત્થસ્સ પન તિસદ્દેનેવ ઉજું વુત્તત્તા તતિયાવિભત્તિયા પુન આચિક્ખિતબ્બકિચ્ચં નત્થિ, લિઙ્ગત્થજોતનત્થં અભિધેય્યપદે પઠમાવિભત્તિ એવ પવત્તતીતિ. એસ નયો સબ્બત્થ.

૫૬૬. એઓનમયવા સરે [ક. ૫૧૩, ૫૧૪; રૂ. ૪૩૫, ૪૯૧; ની. ૧૦૨૭, ૧૦૨૮].

સરે પરે એ, ઓનં કમેન અય, અવા હોન્તિ. ય, વેસુ અ-કારો ઉચ્ચારણત્થો.

ભવતિ, ભવન્તિ, ભવસિ, ભવથ.

૫૬૭. હિમિમેસ્વસ્સ [ક. ૪૭૮; રૂ. ૪૩૮; ની. ૯૫૯].

હિ, મિ, મેસુ પરેસુ અ-કારસ્સ દીઘો હોતિ.

ભવામિ, ભવામ.

પરછક્કે – ભવતે, ભવન્તે, ભવસે, ભવવ્હે, ભવે, ભવમ્હે.

પપુબ્બો ભૂ-પવત્તિયં, નદી પભવતિ.

અધ્યા’ભિ, પરિપુબ્બો હિંસાયં, અધિભવતિ, અભિભવતિ, પરિભવતિ.

વિપુબ્બો વિનાસે, પાકટે, સોભણે ચ, વિભવતિ.

પરાપુબ્બો પરાજયે, પરાભવતિ.

અભિ, સંપુબ્બો પત્તિયં, અજ્ઝોગાહે ચ, અભિસમ્ભવતિ, તથા પાતુબ્ભવતિ, આવિભવતિ ઇચ્ચાદિ.

ઇતિ સુદ્ધકત્તુરૂપં.

સુદ્ધભાવકમ્મરૂપ

૫૬૮. ક્યો ભાવકમ્મેસ્વપરોક્ખેસુ માન ન્ત ત્યાદીસુ [ક. ૪૪૦; રૂ. ૪૪૫; ની. ૯૨૦; ચં. ૧.૧.૮૦; પા. ૩.૧.૬૭].

પરોક્ખાવજ્જિતેસુ માન, ન્તપચ્ચયેસુ ત્યાદીસુ ચ પરેસુ ક્રિયત્થા ભાવસ્મિં કમ્મનિ ચ કાનુબન્ધો યપચ્ચયો હોતિ, બહુલાધિકારા ક્વચિ કત્તરિ ચ.

રૂપં વિભુય્યતિ, સો પહીયિસ્સતિ [સં. નિ. ૧.૨૪૯], ભત્તં પચ્ચતિ, ગિમ્હે ઉદકં છિજ્જતિ, કુસૂલો ભિજ્જતિ.

૫૬૯. ન તે કાનુબન્ધનાગમેસુ.

કાનુબન્ધે નાગમે ચ ઇવણ્ણુ’વણ્ણાનં અસ્સ ચ તે એ, ઓ,-આ ન હોન્તીતિ ક્યમ્હિ વુદ્ધિ નત્થિ.

કમ્મે-તેન પુરિસેન ભોગો અનુભૂયતિ, તેન ભોગા અનુભૂયન્તિ, તેન ત્વં અનુભૂયસિ, તેન તુમ્હે અનુભૂયથ, તેન અહં અનુભૂયામિ, તેન મયં અનુભૂયામ. યસ્સ દ્વિત્તં રસ્સત્તઞ્ચ, અનુભુય્યતિ, અનુભુય્યન્તિ.

તત્થ ‘‘અનુભૂયતી’’તિ એત્થ ક્યપચ્ચયસહિતસ્સ તિસદ્દસ્સ અત્થો દુવિધો વાચ્ચત્થો, અભિધેય્યત્થોતિ.

તત્થ કમ્મસત્તિસઙ્ખાતો સકત્થો વાચ્ચત્થો નામ.

સત્તિનિસ્સયો લિઙ્ગત્થો અભિધેય્યત્થો નામ.

તિસદ્દો પન ક્યપચ્ચયસહિતો વાચ્ચત્થમેવ ઉજું વદતિ, ન અભિધેય્યત્થં. ‘‘અનુભૂયતી’’તિ સુણન્તો સાધ્યક્રિયાસહિતં કમ્મસત્તિં એવ ઉજું જાનાતિ, ન કિઞ્ચિ દબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. સેસં પુબ્બે વુત્તનયમેવ.

અનુભૂયતે, અનુભુય્યતે, અનુભૂયન્તે, અનુભુય્યન્તે, અનુભૂયસે, અનુભૂયવ્હે, અનુભૂયે, અનુભુય્યે, અનુભૂયમ્હે, અનુભુય્યમ્હે.

૫૭૦. ગરુપુબ્બા રસ્સા રે ન્તેન્તીનં [ક. ૫૧૭; રૂ. ૪૮૮; ની. ૧૧૦૫; ‘ગુરુ…’ (બહૂસુ)].

ગરુપુબ્બમ્હા રસ્સતો ન્તે, ન્તીનં રેઆદેસો હોતિ.

જાયરે, જાયન્તિ, જાયરે, જાયન્તે, ગચ્છરે, ગચ્છન્તિ, ગચ્છરે, ગચ્છન્તે, ગમિસ્સરે, ગમિસ્સન્તિ, ગમિસ્સરે, ગમિસ્સન્તે.

ગરુપુબ્બાતિ કિં? પચન્તિ, પચન્તે.

રસ્સાતિ કિં? પાચેન્તિ, પાચન્તે.

એત્થ ચ સુત્તવિભાગેન ‘‘સબ્બં હિદં ભઞ્જરે કાલપરિયાયં [જા. ૧.૧૫.૩૭૦], મુઞ્ચરે બન્ધનસ્મા [જા. ૨.૨૨.૧૬૪૮], જીવરે’ વાપિ સુસ્સતી’’તિ [જા. ૨.૨૨.૮૪૦] એતાનિ પાળિપદાનિ સિજ્ઝન્તિ.

તત્થ ‘ભઞ્જરે’તિ ભિજ્જતિ, ‘મુઞ્ચરે’તિ મુઞ્ચન્તુ, ‘જીવરે’ વાપી’તિ જીવન્તો’વાપિ. અનુભૂયરે, અનુભૂયન્તિ, અનુભૂયરે, અનુભૂયન્તે.

ભાવો નામ ભવન, ગમનાદિકો ક્રિયાકારો, સો ધાતુના એવ તુલ્યાધિકરણભાવેન વિસેસીયતિ, ન નામપદેન, તસ્મા તત્થ તુમ્હ’મ્હ, સેસનામવસેન ત્યાદિદુકવિસેસયોગો નામ નત્થિ, પઠમદુકમેવ તત્થ ભવતિ, દબ્બસ્સેવ ચ તસ્સ અબ્યત્તસરૂપત્તા સઙ્ખ્યાભેદોપિ નત્થિ, એકવચનમેવ ભવતિ.

તેન ભોગં અનુભૂયતિ, અનુભુય્યતિ, અનુભૂયતે, અનુભુય્યતે, અનુભવનં હોતીતિ અત્થો.

ઇતિ સુદ્ધભાવકમ્મરૂપાનિ.

હેતુકત્તુરૂપ

૫૭૧. પયોજકબ્યાપારે ણાપિ ચ [ક. ૪૩૮; રૂ. ૫૪૦; ની. ૯૧૪].

યો સુદ્ધકત્તારં પયોજેતિ, તસ્સ પયોજકસ્સ કત્તુનો બ્યાપારે ક્રિયત્થા ણિ ચ ણાપિ ચ હોન્તિ. ણાનુબન્ધા વુદ્ધુત્થા.

તેસુ ચ આકારન્તતો [‘અતો’ (મોગ.)] ણાપિયેવ હોતિ, દાપેતિ, દાપયતિ.

ઉવણ્ણન્તતો ણિયેવ, સાવેતિ, સાવયતિ.

સેસતો દ્વેપિ, પાચેતિ, પાચયતિ, પાચાપેતિ, પાચાપયતિ.

પયોજકબ્યાપારોપિ ક્રિયા એવાતિ તદત્થવાચીહિ ણિ,-ણાપીહિ પરં વિભત્તિ, પચ્ચયા ભવન્તિ, ધાત્વન્તસ્સ ચ ણિ, ણાપીનઞ્ચ વુદ્ધિ.

સો મગ્ગં ભાવેતિ, તે મગ્ગં ભાવેન્તિ, ત્વં મગ્ગં ભાવેસિ, તુમ્હે મગ્ગં ભાવેથ, અહં મગ્ગં ભાવેમિ, મયં મગ્ગં ભાવેમ.

૫૭૨. આયાવા ણાનુબન્ધે [ક. ૫૧૫; રૂ. ૫૪૧; ની. ૧૦૨૯].

એ, ઓનં કમેન આય, આવા હોન્તિ સરાદો ણાનુબન્ધે પચ્ચયે પરે, સુત્તવિભત્તિયા અણાનુબન્ધેપિ આયા’વા હોન્તિ.

ગે-સદ્દે, ગાયતિ, ગાયન્તિ.

અપપુબ્બો ચે-પૂજાયં, અપચાયતિ, અપચાયન્તિ.

ઝે-ચિન્તાયં, ઝાયતિ, ઝાયન્તિ, ઉજ્ઝાયતિ, નિજ્ઝાયતિ ઇચ્ચાદિ.

૫૭૩. ણિણાપ્યાપીહિ ચ [‘‘…વા’’ (બહૂસુ)].

ણિ, ણાપિ, આપીહિ ચ કત્તરિ લો હોતિ વા.