૫. તદ્ધિત

અથ તદ્ધિતવિધાનં દીપિયતે.

તદ્ધિતવુત્તિ નામ વિચિત્રા હોતિ, સાતિસયેન વિચિત્રઞાણહિતં વહતિ, તસ્મા તેસં તેસં કુલપુત્તાનં હિતન્તિ તદ્ધિતં, ઇમસ્મિં કણ્ડે સબ્બવિધાનસ્સ નામં. તં પન અટ્ઠવિધં હોતિ અપચ્ચં, અનેકત્થં, અસ્સત્થિ, ભાવકમ્મં, પરિમાણં, સઙ્ખ્યા, ખુદ્દકં, નાનાત્તન્તિ.

અપચ્ચરાસિ

૪૩૦. ણો વાપચ્ચે [ક. ૩૪૪; રૂ. ૩૬૧; ની. ૭૫૨; ચં. ૨.૪.૧૬; પા. ૪.૧.૯૨; ‘સરાનમાદિસ્સા…’ (બહૂસુ)].

છટ્ઠ્યન્તા નામમ્હા તસ્સ અપચ્ચન્તિ અત્થે વિકપ્પેન ણપચ્ચયો હોતિ. વાસદ્દો વાક્ય, સમાસાનં વિકપ્પનત્થો, ઇતો પરં અનુવત્તતે, તેન સબ્બત્થ વિકપ્પવિધિ સિજ્ઝતિ. ણાનુબન્ધો વુદ્ધ્યત્થો, સો પયોગઅપ્પયોગી. વસિટ્ઠસ્સ અપચ્ચન્તિ અત્થે ઇમિના સુત્તેન વસિટ્ઠમ્હા ણપચ્ચયો, સો સામ્યત્થઞ્ચ અપચ્ચત્થઞ્ચ ઉભયં વદતિ, છટ્ઠી ચ અપચ્ચપદઞ્ચ તેન વુત્તત્થા નામ હોન્તિ, વસિટ્ઠપદં પચ્ચયેન સહ એકત્થં હોતિ, ઉભયં એકતો હુત્વા પુત્તસ્સ નામં હોતીતિ અત્થો. તતો ‘એકત્થતાય’ન્તિ છટ્ઠિયા લોપો, અપચ્ચપદં પન વુત્તત્થમત્તેન લુપ્પતિ. તઞ્હિ સુત્તે પધાનભાવેન નિદ્દિટ્ઠં હોતિ, ન છટ્ઠીતિ, મહાવુત્તિના વા પદાનં લોપો. એવં સબ્બત્થ.

૪૩૧. પદાનમાદિસ્સાયુવણ્ણસ્સાએઓ ણાનુબન્ધે [ક. ૪૦૫; રૂ. ૩૬૫; ની. ૮૬૦].

પદાનં આદિભૂતસ્સ અકારસ્સ ચ ઇવણ્ણુ’વણ્ણસ્સ ચ આ, એ, ઓ વુદ્ધિયો હોન્તિ ણાનુબન્ધે પચ્ચયે પરેતિ પદાદિઅ-કારસ્સ આવુદ્ધિ, સ્યાદ્યુપ્પત્તિ.

વાસિટ્ઠો, પુરિસો, વાસિટ્ઠી, ઇત્થી, વાસિટ્ઠં, કુલં, વસિટ્ઠસ્સ પુત્તો વાસિટ્ઠો, વસિટ્ઠસ્સ ધીતા વાસિટ્ઠી, વસિટ્ઠસ્સ કુલં વાસિટ્ઠન્તિ એવમ્પિ યોજેતું યુજ્જતિ.

તત્થ ‘વસિટ્ઠસ્સા’તિ એતેન ગોત્તસ્સેવ પિતુભૂતં આદિપુરિસં વદતિ. કસ્મા? ગોત્તસદ્દત્તા. એવઞ્હિ સતિ તસ્મિં ગોત્તે પચ્ચાજાતા સબ્બેપિ જના તસ્સ અપચ્ચા નામ હોન્તિ.

૪૩૨. મજ્ઝે [ક. ૪૦૪; રૂ. ૩૭૦; ની. ૮૫૯].

મજ્ઝે પવત્તાનં અ, યુવણ્ણાનં આ, એ, ઓવુદ્ધિયો હોન્તિ વા ક્વચિ.

વાસેટ્ઠો, વાસેટ્ઠી, વાસેટ્ઠં. વાસદ્દેન ‘‘વસિટ્ઠસ્સ પુત્તો ધીતા કુલ’’ન્તિ વાક્યં વા ‘‘વસિટ્ઠપુત્તો વસિટ્ઠધીતા વસિટ્ઠકુલ’’ન્તિ સમાસં વા વિકપ્પેતિ. એવં સબ્બત્થ.

ભરદ્વાજસ્સ અપચ્ચં ભારદ્વાજો, વિસામિત્તસ્સ [ભારદ્વાજસ્સ… વેસામિત્તસ્સ… (રૂ.)] અપચ્ચં વેસામિત્તો, ગોતમસ્સ અપચ્ચં ગોતમો, કસ્સપસ્સ અપચ્ચં કસ્સપો, વસુદેવસ્સ અપચ્ચં વાસુદેવો. એવં બાલદેવો.

ઉપગુસ્સ અપચ્ચન્તિ એત્થ ‘ઉવણ્ણસ્સાવઙ…’તિ ણાનુબન્ધે પચ્ચયે પરે ઉવણ્ણસ્સ અવઙ હોતિ. ઓપગવો, ઓપગવી, ઓપગવં, મનુનો અપચ્ચં માનવો, ભગ્ગુનો અપચ્ચં ભગ્ગવો, પણ્ડુનો અપચ્ચં પણ્ડવો, ઉપવિન્દુસ્સ અપચ્ચં ઓપવિન્દવો ઇચ્ચાદિ.

૪૩૩. વચ્છાદિતો ણાનણાયના [ક. ૩૪૫; રૂ. ૩૬૬; ની. ૭૫૪; પા. ૪.૧.૯૩, ૯૪, ૧૬૨, ૧૬૩].

છટ્ઠુન્તેહિ વચ્છાદીહિ ગોત્તસદ્દગણેહિ તસ્સ અપચ્ચન્તિ અત્થે ણાનુબન્ધા આન, આયનપચ્ચયા હોન્તિ વા.

વચ્છસ્સ અપચ્ચં વચ્છાનો, વચ્છાયનો, વચ્છાની, વચ્છાયની, વચ્છાનં, વચ્છાયનં. એવં કચ્ચાનો, કચ્ચાયનો, કાતિયાનો, કાતિયાયનો, સાકટાનો, સાકટાયનો, કણ્હાનો, કણ્હાયનો, મોગ્ગલ્લાનો, મોગ્ગલ્લાયનો, અગ્ગિવેસ્સાનો [અગ્ગિવેસ્સનોતિપિ દિસ્સતિ દી. નિ. ૧.૧૭૬; મ. નિ. ૧.૩૫૩ આદયો], અગ્ગિવેસ્સાયનો, મુઞ્ચાનો, મુઞ્ચાયનો, કુઞ્ચાનો, કુઞ્ચાયનો ઇચ્ચાદિ.

૪૩૪. કત્તિકાવિધવાદીહિ ણેય્યણેરા [ક. ૩૪૬; રૂ. ૩૬૭; ની. ૭૫૫; પા. ૪.૧.૧૨૦, ૧૨૩, ૧૨૬, ૧૨૭, ૧૨૮, ૧૨૯, ૧૩૧].

છટ્ઠ્યન્તેહિ કત્તિકાદીહિ વિધવાદીહિ ચ તસ્સ અપચ્ચન્તિ અત્થે કમેન ણાનુબન્ધા એય્ય, એરપચ્ચયા હોન્તિ વા.

ણેય્યે – કત્તિકાય નામ દેવધીતાય અપચ્ચં કત્તિકેય્યો, વિનતાય નામ દેવિયા અપચ્ચં વેનતેય્યો, રોહિણિયા નામ દેવિયા અપચ્ચં રોહિણેય્યો, ભગિનિયા અપચ્ચં ભાગિનેય્યો, નદિયા નામ ઇત્થિયા અપચ્ચં નાદેય્યો. એવં અન્તેય્યો, આહેય્યો, કામેય્યો, સુચિયા અપચ્ચં સોચેય્યો, બાલાય અપચ્ચં બાલેય્યો ઇચ્ચાદિ.

ણેરે – વિધવાય અપચ્ચં વેધવેરો, વિધવા નામ મતપતિકા ઇત્થી. બન્ધુકિયા અપચ્ચં બન્ધુકેરો, નાળિકિયા નામ ઇત્થિયા પુત્તો નાળિકેરો, સમણસ્સ ઉપજ્ઝાયસ્સ પુત્તો સામણેરો, સમણિયા પવત્તિનિયા ધીતા સામણેરી ઇચ્ચાદિ.

૪૩૫. ણ્ય દિચ્ચાદીહિ [ક. ૩૪૭; રૂ. ૩૬૮; ની. ૭૫૬; ચં. ૨.૪.૨; પા. ૪.૧.૮૫].

છટ્ઠુન્તેહિ દિતિઇચ્ચાદીહિ તસ્સ અપચ્ચન્તિ અત્થે ણાનુબન્ધો યપચ્ચયો હોતિ વા.

૪૩૬. લોપોવણ્ણિવણ્ણાનં [ક. ૨૬૧; રૂ. ૩૬૯; ની. ૫૦૯].

યે પરે અવણ્ણસ્સ ઇવણ્ણસ્સ ચ લોપો હોતીતિ ણ્યમ્હિ પરે અવણ્ણિ’વણ્ણાનં લોપો.

દિતિયા નામ દેવધીતાય અપચ્ચં દેચ્ચો, અદિતિયા અપચ્ચં આદિચ્ચો.

તત્થ ઇવણ્ણલોપે ‘તવગ્ગવરણાનં યે ચવગ્ગબયઞા’તિ યમ્હિ પરે તવગ્ગસ્સ ચવગ્ગત્તં, પુન ‘વગ્ગલસેહિ તે’તિ યસ્સ પુબ્બરૂપત્તં, કુણ્ડનિયા અપચ્ચં કોણ્ડઞ્ઞો.

૪૩૭. ઉવણ્ણસ્સાવઙ સરે [ક. ૩૪૮; રૂ. ૩૭૧; ની. ૭૫૭].

સરે પરે ઉવણ્ણસ્સ અવઙ હોતીતિ ઉવણ્ણસ્સ અવત્તં. ‘તવગ્ગવરણાન…’ન્તિ સુત્તેન વસ્સ બત્તં, પુન ‘વગ્ગલસેહિ તે’તિ સુત્તેન યસ્સ પુબ્બરૂપત્તં, ભાતુનો અપચ્ચં ભાતબ્યો.

૪૩૮. આ ણિ [ક. ૩૪૭; રૂ. ૩૬૮; ની. ૭૫૬; ચં. ૨.૪.૧૯; પા. ૪.૧.૯૫].

રસ્સા’કારન્તતો અપચ્ચત્થે ણાનુબન્ધો રસ્સિ’પચ્ચયો હોતિ વા.

દક્ખસ્સ અપચ્ચં દક્ખિ. એવં દોણિ, વાસવિ, સક્યપુત્તિ, નાટપુત્તિ, દાસપુત્તિ, દારુનો અપચ્ચં દારવિ [વિચારેતબ્બમિદં], વરુણસ્સ અપચ્ચં વારુણિ. એવં કણ્ડિ, બાલદેવિ, પાવકિ, જિનદત્તસ્સ અપચ્ચં જેનદત્તિ, સુદ્ધોદનિ, અનુરુદ્ધિ ઇચ્ચાદિ.

૪૩૯. રાજતો ઞો જાતિયં [ક. ૩૪૭; રૂ. ૩૬૮; ની. ૭૫૬; ચં. ૨.૪.૭૦; પા. ૪.૧.૧૩૭].

જાતિયં ગમ્યમાનાયં રાજસદ્દમ્હા અપચ્ચત્થે ઞપચ્ચયો હોતિ વા.

રઞ્ઞો અપચ્ચં રાજઞ્ઞો, રાજકુલસ્સ પુત્તોતિ અત્થો.

જાતિયન્તિ કિં? રાજપુત્તો.

૪૪૦. ખત્તા યિયા [ક. ૩૪૭; રૂ. ૩૬૮; ની. ૭૫૬; ચં. ૨.૪.૬૯; પા. ૪.૧.૧૩૮].

જાતિયં ગમ્યમાનાયં ખત્તસદ્દમ્હા અપચ્ચત્થે ય, ઇયપચ્ચયા હોન્તિ.

ખત્તકુલસ્સ અપચ્ચં ખત્યો, ખત્તિયો.

જાતિયન્ત્વેવ? ખત્તિ.

૪૪૧. મનુતો સ્સસણ [ક. ૩૪૮; રૂ. ૩૭૧; ની. ૭૫૩; ચં. ૨.૪.૯૪, ૯૫; પા. ૪.૧.૧૬૧].

જાતિયં ગમ્યમાનાયં મનુસદ્દમ્હા અપચ્ચત્થે સ્સ, સણપચ્ચયા હોન્તિ.

મનુનો અપચ્ચં મનુસ્સો, માનુસો, મનુ નામ કપ્પે આદિખત્તિયો મહાસમ્મતરાજા, ઇત્થિયં મનુસ્સી, માનુસી,

જાતિયન્ત્વેવ? માણવો.

૪૪૨. જનપદનામસ્મા જનખત્તિયા રઞ્ઞે ચ ણો [ક. ૩૫૨; રૂ. ૩૭૬; ની. ૭૬૫; ચં. ૨.૪.૯૬; પા. ૪.૧.૧૬૮; ‘‘જનપદનામસ્મા ખત્તિયા…’’ (બહૂસુ)].

જનવાચિના ચ ખત્તિયવાચિના ચ જનપદનામમ્હા રઞ્ઞે ચ અપચ્ચે ચ ણો હોતિ.

પઞ્ચાલાનં જનાનં રાજા પઞ્ચાલો, પઞ્ચાલસ્સ ખત્તિયસ્સ અપચ્ચં પઞ્ચાલો. એવં કોસલો, માગધો, ઓક્કાકો [દી. નિ. ૧.૨૬૭].

જનપદનામસ્માતિ કિં? દસરથરઞ્ઞો પુત્તો દાસરથિ [દાસરટ્ઠિ].

જનખત્તિયાતિ કિં? પઞ્ચાલસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અપચ્ચં પઞ્ચાલિ.

૪૪૩. ણ્ય કુરુસિવીહિ [ક. ૩૪૬; રૂ. ૩૬૭; ની. ૭૫૫; ચં. ૨.૪.૧૦૧ …પે… ૪.૧.૧૭૨].

કુરુ, સિવિસદ્દેહિ અપચ્ચે રઞ્ઞે ચ ણ્યો હોતિ.

કુરુરઞ્ઞો અપચ્ચં કોરબ્યો [જા. ૧.૧૪.૨૨૮, ૨૩૨, ૨૩૬], કુરુરટ્ઠવાસીનં રાજા કોરબ્યો, કોરબ્બો, પુબ્બરૂપત્તં, સિવિરઞ્ઞો અપચ્ચં સેબ્યો, સિવિરટ્ઠવાસીનં રાજા સેબ્યો.

અપચ્ચરાસિ નિટ્ઠિતો.

અનેકત્થરાસિ

૪૪૪. ણ રાગા તેન રત્તં [ક. ૩૪૭; રૂ. ૩૬૮; ની. ૭૫૬; ચં. ૩.૧.૧ …પે… ૪.૨.૧].

રજ્જન્તિ વત્થં એતેનાતિ રાગો, રજનવત્થુ, રાગવાચિમ્હા તેન રત્તન્તિ અત્થે ણો હોતિ.

કસાવેન રત્તં વત્થં કાસાવં [ધ. પ. ૯], કાસાયં વા. એવં કોસુમ્ભં, હલિદ્દિયા રત્તં હાલિદ્દં, પાટઙ્ગેન રત્તં પાટઙ્ગં, મઞ્જિટ્ઠં, કુઙ્કુમં ઇચ્ચાદિ.

‘‘નીલં વત્થં, પીતં વત્થ’’ન્તિઆદીસુ પન નીલ, પીતાદિસદ્દા ગુણસદ્દત્તા પચ્ચયેન વિના ગુણનિસ્સયં દબ્બં વદન્તિ. એવં સબ્બેસુ ગુણસદ્દ, જાતિસદ્દ, નામસદ્દેસુ.

૪૪૫. નક્ખત્તેનિન્દુયુત્તેન કાલે [ક. ૩૫૨; રૂ. ૩૭૬; ની. ૭૬૫; ચં. ૩.૧.૫; પા. ૪.૨.૩].

ઇન્દુયુત્તેન નક્ખત્તેન લક્ખિતે કાલે તન્નક્ખત્તવાચીહિ ણો હોતિ.

પુણ્ણચન્દયુત્તેન ફુસ્સનક્ખત્તેન લક્ખિતા ફુસ્સા, રત્તિ, ફુસ્સો, અહો. એવં માઘો ઇચ્ચાદિ.

નક્ખત્તેનાતિ કિં? ગરુગહેન લક્ખિતા રત્તિ.

ઇન્દુયુત્તેનાતિ કિં? ફુસ્સેન લક્ખિતો મુહુત્તો.

કાલેતિ કિં? ફુસ્સેન લક્ખિતા અત્થસિદ્ધિ.

૪૪૬. સાસ્સ દેવતા પુણ્ણમાસી [ક. ૩૫૨; રૂ. ૩૭૬; ની. ૭૬૫; ચં. ૩.૧.૧૮, ૧૯ …પે… ૪.૨.૨૧-૨૪].

સા અસ્સ દેવતા, સા અસ્સ પુણ્ણમાસીતિ અત્થે પઠમન્તા ણો હોતિ.

બુદ્ધો અસ્સ દેવતાતિ બુદ્ધો, યો બુદ્ધં અત્તનો આરક્ખદેવતં વિય ગરું કત્વા વિચરતિ, નિરન્તરં વા ‘‘બુદ્ધો બુદ્ધો’’તિ વાચં નિચ્છારેતિ, તસ્સેતં નામં. સુગતો અસ્સ દેવતાતિ સોગતો, મહિન્દદેવો અસ્સ દેવતાતિ માહિન્દો. એવં યામો, સોમો, વારુણો.

ફુસ્સી અસ્સ પુણ્ણમાસીતિ ફુસ્સો, માસો. એવં માઘો, ફગ્ગુનો, ચિત્તો, વેસાખો, જેટ્ઠમૂલો, આસળ્હો, સાવણો, પોટ્ઠપાદો, અસ્સયુજો, કત્તિકો, માગસિરો.

પુણ્ણમાસીતિ કિં? ફુસ્સી અસ્સ પઞ્ચમી તિથી.

૪૪૭. તમધીતે તં જાનાતિ કણિકા ચ [ક. ૩૫૧; રૂ. ૩૭૪; ની. ૭૬૪; ચં. ૩.૧.૩૭ …પે… ૪.૨.૫૯].

એતેસુ અત્થેસુ દુતિયન્તા ણો ચ કો ચ ણિકો ચાતિ એતે પચ્ચયા હોન્તિ.

ણમ્હિ – બ્યાકરણં અધીતે જાનાતિ વા વેય્યાકરણો [દી. નિ. ૧.૨૫૬]. પક્ખે ‘‘વેય્યાકરણિકો, બ્યઞ્જનં અધીતે જાનાતિ વા વેય્યઞ્જનિકો’’તિ ઇમાનિ ણિકેન સિજ્ઝન્તિ.

કમ્હિ-છન્દં અધીતે જાનાતિ વા છન્દો. એવં પદકો [દી. નિ. ૧.૨૫૬], નામકો.

ણિકમ્હિ-વિનયં અધીતે જાનાતિ વા વેનયિકો, સુત્તન્તિકો, આભિધમ્મિકો.

એત્થ ચ ‘વેય્યાકરણો’તિ પદે વિય્યાકરણં અધીતેતિ વાક્યં, ‘વેયઞ્જનિકો’તિ પદે વિયઞ્જનં અધીતેતિ. ઉપરિ ‘દોવારિકો, સોવગ્ગિક’ન્તિ પદેસુપિ ‘દુવારે નિયુત્તો, સુવગ્ગાય સંવત્તતી’તિ વાક્યં, અત્થં કથેન્તેન પન દુવાર, સુવગ્ગસદ્દાનં તદ્ધિતભાવે એવ સિદ્ધત્તા દ્વારેતિ ચ સગ્ગાયાતિ ચ કથેતબ્બો.

૪૪૮. તસ્સ વિસયે દેસે [ક. ૩૫૨; રૂ. ૩૭૬; ની. ૩૬૫; ચં. ૩.૧.૬૧; પા. ૪.૨.૫૨, ૫૩].

તસ્સ દેસરૂપે વિસયે છટ્ઠુન્તા ણો હોતિ.

થૂયમિગા વસાતિનો નામ, વસાતીનં વિસયો દેસો વાસાતો. ઇધ અદેસરૂપત્તા ણો ન હોતિ, ચક્ખુસ્સ વિસયો રૂપં.

૪૪૯. નિવાસે તન્નામે [ક. ૩૫૨; રૂ. ૩૭૬; ની. ૩૬૫; ચં. ૩.૧.૬૪; પા. ૪.૨.૬૯].

તન્નામભૂતે નિવાસે છટ્ઠ્યન્તા ણો હોતિ.

સિવીનં નિવાસો દેસો સેબ્યો. વસં અદેન્તિ ભક્ખન્તીતિ વસાદા, બ્યગ્ઘા સીહા વા, વસાદાનં નિવાસો દેસો વાસાદો.

૪૫૦. અનુભવે [ક. ૩૫૨; રૂ. ૩૭૬; ની. ૭૬૫; ચં. ૩.૧.૬૫; પા. ૪.૨.૭૦].

સમીપે ભવં અનુભવં, ‘‘અદૂરભવે’’તિપિ પાઠો, તન્નામે અનુભવે દેસે છટ્ઠ્યન્તા ણો હોતિ.

વિદિસાય અનુભવં વેદિસં, નગરં, ઉદુમ્બરસ્સ અનુભવં ઓદુમ્બરં, વિમાનં.

૪૫૧. તેન નિબ્બત્તે [ક. ૩૫૨; રૂ. ૩૭૬; ની. ૭૬૫; ચં. ૩.૧.૬૬; પા. ૪.૨.૬૮].

તન્નામે તેન નિબ્બત્તે દેસે તતિયન્તા ણો હોતિ.

કુસમ્બેન નામ ઇસિના નિબ્બત્તા કોસમ્બી, ઇત્થિયં ઈ, નગરી. એવં કાકન્દી, માકન્દી, સહસ્સેન ધનેન નિબ્બત્તા સાહસ્સી, પરિખા, અયઞ્ચ તતિયા હેતુમ્હિ કત્તરિ કરણે ચ યથાયોગં યુજ્જતિ.

૪૫૨. તમિધત્થિ [ક. ૩૫૨; રૂ. ૩૭૬; ની. ૭૬૫; ચં. ૩.૧.૬૭; પા. ૪.૨.૬૭].

તં ઇધ અત્થીતિ અત્થે તન્નામે દેસે પઠમન્તા ણો હોતિ.

ઉદુમ્બરા અસ્મિં દેસે સન્તીતિ ઓદુમ્બરો, બદરા અસ્મિં દેસે સન્તીતિ બાદરો. એવં પબ્બજો.

૪૫૩. તત્ર ભવે [ક. ૩૫૨; રૂ. ૩૭૬; ની. ૭૬૫; ચં. ૩.૨.૪૮; પા. ૪.૨.૧૩૩].

તત્ર ભવત્થે સત્તમ્યન્તા ણો હોતિ.

ઉદકે ભવો ઓદકો, મચ્છો, ઉરસિ ભવો ઓરસો, પુત્તો, સાગમો. નગરે ભવો નાગરો. એવં જાનપદો, માગધો, કપિલવત્થુમ્હિ ભવો કાપિલવત્થવો, ‘ઉવણ્ણસ્સાવઙ…’તિ ઉસ્સ અવત્તં. કોસમ્બિયં ભવો કોસમ્બો, મિત્તે ભવા મેત્તા, પુરે ભવા પોરી [દી. નિ. ૧.૯], વાચા, મનસ્મિં ભવો માનસો. એત્થ પન –

૪૫૪. મનાદીનં સક [ક. ૪૦૪; રૂ. ૩૭૦; ની. ૮૫૯].

ણાનુબન્ધે પચ્ચયે પરે મનાદીનં અન્તે સાગમો હોતીતિ સબ્બત્થ મનોગણાદીનં અન્તે સાગમો.

માનસો, રાગો, માનસા, તણ્હા, માનસં, સુખં. એવં ચેતસો, ચેતસા, ચેતસં. ક્વચિ મનો એવ માનસં, ચેતો એવ ચેતસોતિપિ યુજ્જતિ.

૪૫૫. અજ્જાદીહિ તનો [ક. ૩૫૨; રૂ. ૩૭૬; ની. ૭૬૫; ચં. ૩.૧૫; પા. ૪.૨.૧૦૫].

તત્ર ભવોતિ અત્થે અજ્જાદીહિ તનો હોતિ.

અજ્જ ભવો અજ્જતનો, અત્થો, અજ્જત્તની, વિભત્તિ, દ્વિત્તં, અજ્જતનં, હિતં, સ્વે ભવો સ્વાતનો, મહાવુત્તિના એસ્સ આત્તં. હિય્યો ભવો હિય્યત્તનો, હિય્યત્તનો, હિય્યત્તનં, ઓસ્સ અત્તં દ્વિત્તઞ્ચ.

૪૫૬. પુરાતો ણો ચ [ક. ૩૫૨; રૂ. ૩૭૬; ની. ૭૬૫].

તત્ર ભવોતિ અત્થે પુરાસદ્દમ્હા ણો ચ તનો ચ હોન્તિ.

પુરે ભવો પુરાણો, ઇધ ણો અનુબન્ધો ન હોતિ, પોરાણો વા, પુરાતનો.

૪૫૭. અમાત્વચ્ચો [ક. ૩૫૨; રૂ. ૩૭૬; ની. ૭૬૫; ચં. ૩.૨.૧૩; પા. ૪.૨.૧૦૪].

અમાસદ્દમ્હા ભવત્થે અચ્ચો હોતિ. ‘અમા’તિ સહત્થવાચી.

રાજકિચ્ચેસુ રઞ્ઞા સહ ભવતીતિ અમચ્ચો [દી. નિ. ટી. ૧.૩૩૯].

૪૫૮. મજ્ઝાદીહિમો [ક. ૩૫૩; રૂ. ૩૭૮; ની. ૭૬૭; ચં. ૩.૨.૮૨; પા. ૪.૩.૮, ૨૨; ‘મજ્ઝાદિત્વિમો’ (બહૂસુ)].

મજ્ઝાદીહિ ભવત્થે ઇમો હોતિ.

મજ્ઝે ભવો મજ્ઝિમો. એવં અન્તિમો, હેટ્ઠિમો, ઉપરિમો, ઓરિમો, પચ્છિમો, અબ્ભન્તરિમો, પચ્ચન્તિમો, પુરત્થિમો.

૪૫૯. કણ ણેય્ય ણેય્યક યિયા [ક. ૩૫૨; રૂ. ૩૭૬; ની. ૭૬૫; ચં. ૩.૨.૪, ૫, ૬ …પે… ૪.૨.૯૪, ૯૫, ૯૭, ૧૧૯-૧૩૦].

ભવત્થે સત્તમ્યન્તા એતે પઞ્ચ પચ્ચયા હોન્તિ.

કણ-કુસિનારાયં ભવો કોસિનારકો, મગધેસુ ભવો માગધકો, આરઞ્ઞકો, વિહારો.

ણેય્ય-ગઙ્ગાયં ભવો ગઙ્ગેય્યો, પબ્બતેય્યો, વને ભવો વાનેય્યો.

ણેય્યક-કોસલેય્યકો, બારાણસેય્યકો, ચમ્પેય્યકો, મિથિલેય્યકો, ઇધ ન વુદ્ધિ.

ય-ગામે ભવો ગમ્મો, દિવે ભવો દિબ્બો,

ઇય-ગામિયો, ગામિકો, યસ્સ કત્તં, ઉદરે ભવો ઓદરિયો, ઓદરિકો, દિવે ભવો દિવિયો, પઞ્ચાલિયો, બોધિપક્ખિયો, લોકિયો.

૪૬૦. ણિકો [ક. ૩૫૧; રૂ. ૩૭૪; ની. ૭૬૪; ચં. ૩.૨.૪૦, ૪૧, ૪૨; પા. ૪.૨.૧૨૬, ૧૨૭, ૧૨૮].

ભવત્થે સત્તમ્યન્તા ણિકો હોતિ.

સારદિકો, દિવસો, સારદિકા, રત્તિ, સારદિકં, પુપ્ફં. ભવસદ્દેન ચેત્થ અઞ્ઞેપિ અત્થે ઉપલક્ખેતિ, પબ્બતતો પક્ખન્દા નદી પબ્બતેય્યા, કિમીનં કોસે જાતં કોસેય્યં, વત્થં. એવં સિવેય્યં, બારાણસેય્યં.

૪૬૧. તમસ્સ સિપ્પં સીલં પણ્યં પહરણં પયોજનં [ક. ૩૫૧; રૂ. ૩૭૪; ની. ૭૬૪; ચં. ૩.૪.૪૯-૬૬ …પે… ૪.૪.૪૭-૬૫].

તમસ્સ સિપ્પં, તમસ્સ સીલં, તમસ્સ પણ્યં, તમસ્સ પહરણં, તમસ્સ પયોજનન્તિ અત્થેસુ પઠમન્તા ણિકો હોતિ.

સિપ્પે – વીણાવાદનમસ્સ સિપ્પં વેણિકો. એત્થ ચ વીણાસદ્દેન વીણાવાદનં વુચ્ચતિ. એકત્થીભાવસામત્થિયઞ્હેતં. એવં સબ્બત્થ. એવં મોદિઙ્ગિકો, પાણવિકો, વંસિકો.

સીલે-પંસુકૂલધારણં અસ્સ સીલં પંસુકૂલિકો, પંસુકૂલં ધારેતું સીલમસ્સાતિ વા પંસુકૂલિકો. સીલસદ્દેન ચેત્થ વત, ધમ્મ, સાધુકારાપિ ગય્હન્તિ, પંસુકૂલં ધારેતિ સીલેનાતિ પંસુકૂલિકોતિપિ યુજ્જતિ. એવં તેચીવરિકો, પિણ્ડં પિણ્ડં પતતીતિ પિણ્ડપાતો, પિણ્ડાચારેન લદ્ધભોજનં, પિણ્ડપાતયાપનં અસ્સ સીલન્તિ પિણ્ડપાતિકો, પિણ્ડપાતેન યાપેતું સીલઞ્ચ વતઞ્ચ ધમ્મો ચ ગરુકારો ચ અસ્સાતિ પિણ્ડપાતિકો.

‘પણ્ય’ન્તિ વિક્કેય્યવત્થુ વુચ્ચતિ, ગન્ધો પણ્યં અસ્સાતિ ગન્ધિકો. એવં તેલિકો, ગોળિકો.

પહરન્તિ એતેનાતિ પહરણં, આવુધભણ્ડં, ચાપો પહરણમસ્સાતિ ચાપિકો. એવં તોમરિકો, મુગ્ગરિકો.

પયોજનં વુચ્ચતિ ફલં, ઉપધિ પયોજનમસ્સાતિ ઓપધિકં [અ. નિ. ૮.૫૯], પુઞ્ઞં, સતં પયોજનમસ્સાતિ સાતિકં. એવં સાહસ્સિકં [જા. ૨.૨૧.૪૧૫].

૪૬૨. તં હન્તારહતિ ગચ્છતુઞ્છતિ ચરતિ [ક. ૩૫૧; રૂ. ૩૭૪; ની. ૭૬૪; ચં. ૩.૪.૨૭-૪૩; પા. ૪.૪.૨૮-૪૬].

તં હન્તિ, તં અરહતિ, તં ગચ્છતિ, તં ઉઞ્છતિ, તં ચરતીતિ અત્થેસુ દુતિયન્તા ણિકો હોતિ.

પક્ખીહિ પક્ખિનો હન્તીતિ પક્ખિકો. એવં સાકુણિકો [અ. નિ. ૨.૨૬૩ (સાકુનિકોતિપિ દિસ્સતિ)], માયૂરિકો, મચ્છેહિ મચ્છે હનતીતિ મચ્છિકો. એવં ધેનુકો, મગેહિ મગે હનતીતિ માગવિકો, મજ્ઝે વાગમો. એવં હારિણિકો, ‘હરિણો’તિ મગો એવ. સૂકરિકો, ઇધ ન વુદ્ધિ.

સતં અરહતીતિ સાતિકં. એવં સાહસ્સિકં.

પરદારં ગચ્છતીતિ પારદારિકો, પરદારિકો વા. એવં પથિકો, મગ્ગિકો.

બદરે ઉઞ્છતિ ગવેસતીતિ બાદરિકો. એવં આમલકિકો.

ધમ્મં ચરતીતિ ધમ્મિકો. એવં અધમ્મિકો.

૪૬૩. તેન કતં કીતં બન્ધં અભિસઙ્ખતં સંસટ્ઠં હતં હન્તિ જિતં જયતિ દિબ્બતિ ખણતિ તરતિ ચરતિ વહતિ જીવતિ [ક. ૩૫૦; રૂ. ૩૭૩; ની. ૩૬૪; ચં. ૩.૪.૧-૨૬; પા. ૪.૪.૧-૨૭].

તેન કતં, તેન કીતં…પે… તેન જીવતિ ઇચ્ચત્થેસુ તતિયન્તા ણિકો હોતિ.

કાયેન કતં કાયિકં. એવં વાચસિકં, માનસિકં, વાતેન કતો વાતિકો, આબાધો.

સતેન મૂલેન કીતં ભણ્ડં સાતિકં. એવં સાહસ્સિકં.

વરત્તાય યોત્તાય બન્ધિતો વારત્તિકો, અયસા બન્ધિતો આયસિકો, સાગમો. એવં પાસિકો.

ઘતેન અભિસઙ્ખતં સંસટ્ઠં વા ઘાતિકં. એવં ગોળિકં, દાધિકં, મારિચિકં.

જાલેન હતો જાલિકો, મચ્છો.

જાલેન હન્તીતિ જાલિકો, જાલકેવટ્ટો. એવં બાળિસિકો [સં. નિ. ૨.૧૫૮].

અક્ખેહિ જિતં ધનં અક્ખિકં. એવં સાલાકિકં.

અક્ખેહિ જયતિ દિબ્બતીતિ વા અક્ખિકો.

ખણિત્તિયા ખણતીતિ ખાણિત્તિકો. એવં કુદ્દાલિકો, ઇધ ન વુદ્ધિ.

ઉળુમ્પેન તરતીતિ ઓળુમ્પિકો, ઉળુમ્પિકો વા. એવં નાવિકો [જા. ૨.૨૦.૧૪૯], ગોપુચ્છિકો.

સકટેન ચરતીતિ સાકટિકો. એવં રથિકો, યાનિકો, દણ્ડિકો,

ખન્ધેન વહતીતિ ખન્ધિકો. એવં અંસિકો, સીસિકો, ઇધ ન વુદ્ધિ.

વેતનેન જીવતીતિ વેતનિકો. એવં ભતિકો, કસિકો, કયિકો, વિક્કયિકો, ભતિકાદીસુ ન વુદ્ધિ.

૪૬૪. તસ્સ સંવત્તતિ [ક. ૩૫૧; રૂ. ૩૭૪; ની. ૭૬૫; ચં. ૩.૪.૬૭-૬૯; પા. ૪.૪.૬૬-૬૮].

તસ્સ સંવત્તતીતિ અત્થે ચતુત્થ્યન્તા ણિકો હોતિ.