૪. સમાસકણ્ડ

અથ યુત્તત્થાનં સ્યાદ્યન્તપદાનં એકત્થીભાવો વુચ્ચતે. એકત્થીભાવોતિ ચ ઇધ સમાસો વુચ્ચતિ. સો ચ સમાસો છબ્બિધો અબ્યયીભાવો, તપ્પુરિસો, કમ્મધારયો, દિગુ, બહુબ્બીહિ, દ્વન્દોતિ.

અબ્યયીભાવસમાસ

તત્થ અબ્યયીભાવો પઠમં વુચ્ચતે. બ્યયો વુચ્ચતિ વિકારો, નત્થિ બ્યયો એતસ્સાતિ અબ્યયો, અબ્યયો હુત્વા ભવતીતિ અબ્યયીભાવો, નાનાલિઙ્ગ, વિભત્તિ, વચનેસુ રૂપવિકારરહિતો હુત્વા ભવતીતિ અત્થો, સબ્બલિઙ્ગ,-વિભત્તિ, વચનેસુપિ યેભુય્યેન એકરૂપેન પવત્તતીતિ વુત્તં હોતિ.

અબ્યયન્તિ વા ઉપસગ્ગનિપાતાનં એવ નામં, અયં પન પકતિ અબ્યયં ન હોતિ, અસઙ્ખ્યેહિ સહ એકત્થતાવસેન અબ્યયં હોતિ, ઇતિ અનબ્યયમ્પિ અબ્યયં ભવતીતિ અબ્યયીભાવો.

૩૩૧. સ્યાદિસ્યાદિનેકત્થં [ક. ૩૧૬; રૂ. ૩૩૧; ની. ૬૭૫; ચં. ૨.૨.૧; પા. ૨.૧.૪].

અધિકારસુત્તમિદં. સ્યાદિ વુચ્ચતિ સ્યાદ્યન્તપદં, ‘સ્યાદિના’તિ સ્યાદ્યન્તપદેન, એકો અત્થો યસ્સ તં એકત્થં, સ્યાદિપદં સ્યાદિપદેન સહ એકત્થં હોતીતિ અત્થો.

એત્થ ચ ‘સ્યાદી’તિ વચનેન ઉપસગ્ગ, નિપાતેહિ સદ્ધિં સબ્બાનિ નામિકપદાનિ નામપટિરૂપકાનિ ચ સઙ્ગણ્હાતિ, ત્યાદ્યન્તપદાનિ નિવત્તેતિ.

તત્થ નામપટિરૂપકાનિ નામ ‘યેવાવનકધમ્મા’ ઇચ્ચાદીનિ. તથા સઞ્ઞાસદ્દભાવં પત્તાનિ ‘‘અત્થિપચ્ચયો, નત્થિપચ્ચયો, અત્થિખીરા બ્રાહ્મણી, અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞો, મક્ખલિગોસાલો’’ ઇચ્ચાદીસુ ‘અત્થિ’ ઇચ્ચાદીનિ.

‘એકત્થ’ન્તિ એતેન દ્વન્દસમાસેપિ પદાનં એકકત્તુ, એકકમ્માદિભાવેન એકત્થીભાવો વુત્તો હોતીતિ.

૩૩૨. અસઙ્ખ્યં વિભત્તિસમ્પત્તિસમીપસાકલ્યાભાવયથાપચ્છાયુગપદત્થે [ક. ૩૧૯; રૂ. ૩૩૦; ની. ૬૯૬; ચં. ૨.૨.૨; પા. ૨.૧.૬].

‘અસઙ્ખ્ય’ન્તિ ઉપસગ્ગપદં નિપાતપદઞ્ચ વુચ્ચતિ. તં દ્વયમ્પિ હિ એકત્ત, બહુત્તસઙ્ખ્યં પટિચ્ચ રૂપવિકારરહિતત્તા ‘અસઙ્ખ્ય’ન્તિ વુચ્ચતિ. વિભત્યત્થે, સમ્પત્યત્થે, સમીપત્થે, સાકલ્યત્થે, અભાવત્થે, યથાત્થે, પચ્છાત્થે, યુગપદત્થે પવત્તં અસઙ્ખ્યં નામ સ્યાદિપદં અઞ્ઞેન સ્યાદિપદેન સહ એકત્થં હોતિ. અયઞ્ચ સમાસો અન્વત્થવસેન ‘અસઙ્ખ્યો’તિ ચ ‘અબ્યયીભાવો’તિ ચ વુચ્ચતિ.

વિભત્યત્થે તાવ –

અધિત્થિ. એત્થ ચ અધિતો સિ, તસ્સ ‘અસઙ્ખ્યેહિ સબ્બાસ’ન્તિ સુત્તેન લોપો, ઇત્થિતો સુ, ‘અધિ ઇત્થીસૂ’તિ વાક્યં, તસ્સ ચ અત્થં કથેન્તેન નિચ્ચસમાસત્તા અઞ્ઞપદેન વિગ્ગહો કાતબ્બો ‘‘ઇત્થીસુ પવત્તા કથા’’તિ વા ‘‘ઇત્થીસુ પવત્તો વચનપથો’’તિ વા ‘‘ઇત્થીસુ પવત્તં વચન’’ન્તિ વા, તતો પુરિમસુત્તેન એકત્થસઞ્ઞા, ઇમિના સુત્તેન અસઙ્ખ્યેકત્થસઞ્ઞા ચ કરિયતે, એકત્થસઞ્ઞાય પન કતાય વાક્યત્થાય પયુત્તાનં વિભત્તીનં અત્થો એકત્થપદેન વુત્તો હોતિ, તદા વિભત્તિયો વુત્તત્થા નામ.

ઇદાનિ વુત્તત્થાનં અપ્પયોગારહત્તા લોપવિધાનમાહ.

૩૩૩. એકત્થતાયં [ક. ૩૧૬; રૂ. ૩૩૧; ની. ૬૭૫; ચં. ૨.૧.૩૯; પા. ૨.૪.૭૧; ૧.૨.૪૫, ૪૬].

એકો અત્થો યેસં તાનિ એકત્થાનિ, ‘અત્થો’તિ ચેત્થ પદન્તરે કત્તુ, કમ્માદિભાવેન વિધેય્યો પધાનત્થો એવ વેદિતબ્બો. તથા હિ ‘રાજપુત્તો’તિ એત્થ પુત્તસદ્દત્થો એવ તથાવિધેય્યો હોતિ, ન રાજસદ્દત્થો, સબ્બઞ્ચ વચનવાક્યં નામ વિધેય્યત્થેહિ એવ સિજ્ઝતિ, નો અઞ્ઞથા, યસ્મા ચ ‘રાજપુત્તો’તિ એતં પુત્તસદ્દત્થસ્સેવ નામં હોતિ, ન રાજસદ્દત્થસ્સ, તસ્મા એકો પધાનભૂતો પુત્તસદ્દત્થો એવ તેસં દ્વિન્નં સદ્દાનં અત્થો નામ હોતિ, ન રાજસદ્દત્થોતિ, એકત્થાનં ભાવો એકત્થતા, એકત્થીભાવોતિ વુત્તં હોતિ. સો તિવિધો સમાસો, તદ્ધિતો, ધાતુપચ્ચયન્તો ચાતિ. તિસ્સં તિવિધાયં એકત્થતાયં સબ્બાસં વુત્તત્થાનં સ્યાદિવિભત્તીનં લોપો હોતીતિ ઇમિના સુસ્સ લોપો. બહુલાધિકારત્તા પન અલુત્તસમાસોપિ દિસ્સતિ.

૩૩૪. તં નપુંસકં [ક. ૩૨૦; રૂ. ૩૩૫; ની. ૬૯૮; ચં. ૨.૨.૧૫; પા. ૨.૪.૧૮].

તં અસઙ્ખ્યં નામ એકત્થં નપુંસકં હોતીતિ ઇમિના અધિત્થીસદ્દસ્સ નપુંસકભાવં કત્વા તતો સ્યાદ્યુપ્પત્તિ.

૩૩૫. સ્યાદીસુ રસ્સો [ક. ૩૪૨; રૂ. ૩૩૭; ની. ૭૩૪; ચં. ૨.૨.૮૪; પા. ૧.૨.૪૭].

નપુંસકસ્સ એકત્થસ્સ રસ્સો હોતિ સ્યાદીસુ વિભત્તીસૂતિ ઇમિના ઈકારસ્સ રસ્સો.

૩૩૬. પુબ્બસ્મામાદિતો [ક. ૩૪૩; રૂ. ૩૩૮; ની. ૩૭૫; ચં. ૨.૧.૪૦; પા. ૧.૧.૪૧].

પુબ્બઅમાદિ નામ પુબ્બપદત્થપધાનભૂતો અસઙ્ખ્યસમાસો વુચ્ચતિ, તતો પરાસં સબ્બાસં વિભત્તીનં લોપો હોતિ, આદિસદ્દેન ચેત્થ પઠમાવિભત્તિપિ ગય્હતિ. અથ વા અમાદિ વુચ્ચતિ તપ્પુરિસો, તતો પુબ્બં નામ અસઙ્ખ્યસમાસો, ઇતિ અમાદિતો પુબ્બભૂતા અસઙ્ખ્યેકત્થા પરાસં સબ્બાસં વિભત્તીનં લોપો હોતીતિ ઇમિના અધિત્થિસદ્દતો સબ્બવિભત્તીનં લોપો.

અધિત્થિ તિટ્ઠતિ, ઇત્થીસુ પવત્તા કથા તિટ્ઠતીતિ અત્થો. અધિત્થિ તિટ્ઠન્તિ, ઇત્થીસુ પવત્તા કથાયો તિટ્ઠન્તીતિ અત્થો. એસ નયો સેસવિભત્તીસુ સેસવચનેસુ સેસલિઙ્ગેસુ ચ. એવં સબ્બલિઙ્ગેસુ સબ્બવિભત્તીસુ સબ્બવચનેસુ ચ એકેનેવ રૂપેન તિટ્ઠતિ, તસ્મા અયં સમાસો રૂપવિકારરહિતત્તા ‘અબ્યયીભાવો’તિ વુચ્ચતિ.

એત્થ ચ વિભત્યત્થો નામ ‘‘અધિત્થિ, બહિગામં, ઉપરિગઙ્ગ’’ મિચ્ચાદીસુ સમ્પત્યાદીહિ વિસેસત્થેહિ રહિતો કેવલો વિભત્તીનં અત્થો વુચ્ચતિ. વિગ્ગહે પન ‘‘કથા, પવત્તા’’ ઇચ્ચાદીનિ સમાસસામત્થિયેન વિદિતાનિ અત્થપદાનિ નામ, અધિસદ્દસ્સ અત્થપદાનીતિપિ વદન્તિ. એવં અધિકુમારિ, અધિવધુ, અધિજમ્બુઇચ્ચાદિ.

અત્તનિ પવત્તો ધમ્મો, પવત્તા વાધમ્માતિ અત્થે વિભત્તીનં લોપે કતે અધિઅત્તસદ્દસ્સ નપુંસકભાવં કત્વા તતો સ્યાદ્યુપ્પત્તિ, ‘પુબ્બસ્મામાદિતો’તિ સ્યાદીનં લોપે સમ્પત્તે –

૩૩૭. નાતોમપઞ્ચમિયા [ક. ૩૪૧; રૂ. ૩૩૬; ની. ૭૩૩; ચં. ૨.૧.૪૧; પા. ૨.૪.૮૩; મુ. ૪.૩.૩૭૪].

અકારન્તમ્હા અસઙ્ખ્યેકત્થા પરં સબ્બાસં વિભત્તીનં લોપો ન હોતિ, પઞ્ચમીવજ્જિતાનં વિભત્તીનં અં હોતિ.

અજ્ઝત્તં ધમ્મો જાયતિ, અજ્ઝત્તં ધમ્મા જાયન્તિ, અજ્ઝત્તં ધમ્મં પસ્સતિ, અજ્ઝત્તં ધમ્મે પસ્સન્તિ.

અપઞ્ચમિયાતિ કિં? અજ્ઝત્તા અપેતિ, અજ્ઝત્તેહિ અપેતિ.

૩૩૮. વા તતિયાસત્તમીનં [ક. ૩૪૧; રૂ. ૩૩૬; ની. ૭૩૩; ચં. ૨.૧.૪૨; પા. ૨.૪.૮૪; મુ. ૪.૩.૩૭૫].

અકારન્તમ્હા અસઙ્ખ્યેકત્થા પરં તતિયા, સત્તમીનં વિકપ્પેન અં હોતિ.

અજ્ઝત્તં ધમ્મેન વત્તતિ અજ્ઝત્તેન વા, અજ્ઝત્તં ધમ્મેહિ વત્તતિ અજ્ઝત્તેહિ વા, અજ્ઝત્તં ધમ્મસ્સ દેતિ, અજ્ઝત્તં ધમ્માનં દેતિ, અજ્ઝત્તા ધમ્મા અપેતિ, અજ્ઝત્તેહિ ધમ્મેહિ અપેતિ, અજ્ઝત્તં ધમ્મસ્સ સન્તકં, અજ્ઝત્તં ધમ્માનં સન્તકં, અજ્ઝત્તં ધમ્મે તિટ્ઠતિ અજ્ઝત્તે વા, અજ્ઝત્તં ધમ્મેસુ તિટ્ઠતિ અજ્ઝત્તેસુ વા. એત્થ ચ ‘અજ્ઝત્તં ધમ્મો’તિ અજ્ઝત્તભૂતો ધમ્મો, ‘અજ્ઝત્તં ધમ્મા’તિ અજ્ઝત્તભૂતા ધમ્મા ઇચ્ચાદિના અત્થો વેદિતબ્બો. અત્તાનં અધિકિચ્ચ પવત્તો પવત્તાતિ વા વુત્તેપિ અત્તસ્સ આધારભાવો સિજ્ઝતિયેવ. એવં અધિચિત્તં, અત્તનિ વિસું વિસું પવત્તં પવત્તાનિ વા પચ્ચત્તં. એત્થ ચ ‘‘અજ્ઝત્તં અભિનિવિસિત્વા અજ્ઝત્તં વુટ્ઠાતિ, બહિદ્ધા અભિનિવિસિત્વા અજ્ઝત્તં વુટ્ઠાતી’’તિ [ધ. સ. અટ્ઠ. ૩૫૦; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૩૨] પાઠો અત્થિ, તસ્મા પઞ્ચમિયા અંભાવવજ્જનં અપ્પકત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘અજ્ઝત્તા ધમ્મા, બહિદ્ધા ધમ્મા’’તિ [ધ. સ. તિકમાતિકા ૨૦] પાઠો અત્થિ, તસ્મા પઠમાદીનમ્પિ વિકપ્પો લબ્ભતીતિ.

સમ્પત્તિઅત્થે –

સમ્પન્નં બ્રહ્મં સબ્રહ્મં, ‘બ્રહ્મ’ન્તિ વેદો વુચ્ચતિ. એત્થ ચ ‘અકાલે સકત્થસ્સા’તિ સુત્તેન સહસદ્દસ્સ સાદેસો, ભિક્ખાનં સમિદ્ધિ સુભિક્ખં, ‘સ્યાદીસુ રસ્સો’તિ સુત્તેન કતનપુંસકસ્સ રસ્સત્તં.

સમીપે –

નગરસ્સ સમીપં ઉપનગરં, કુમ્ભસ્સ સમીપં ઉપકુમ્ભં, મણિકાય સમીપં ઉપમણિકં, વધુયા સમીપં ઉપવધુ, ગુન્નં સમીપં ઉપગુ, ‘ગોસ્સૂ’તિ સુત્તેન ઓસ્સ ઉત્તં.

સાકલ્યે –

તિણેન સહ સકલં સતિણં, તિણેન સદ્ધિં સકલં વત્થું અજ્ઝોહરતીતિ અત્થો. સહસદ્દસ્સ સાદેસો.

અભાવે –

મક્ખિકાનં અભાવો નિમ્મક્ખિકં, દરથાનં અભાવો નિદ્દરથં, ભિક્ખાનં અભાવો દુબ્ભિક્ખં, અભાવત્થોપિ દુસદ્દો અત્થિ. યથા? દુસ્સીલો દુપ્પઞ્ઞોતિ. એત્થ ચ ‘સમ્પન્નં બ્રહ્મ’ન્તિઆદિના સદ્દબ્યાકરણેસુ અત્થવચનં સદ્દત્થવિભાવનમત્તં. સુત્તન્તેસુ પન ઇમેસં પદાનં યુત્તં અભિધેય્યત્થં ઞત્વા તદનુરૂપં અત્થવચનમ્પિ વેદિતબ્બં.

યથાસદ્દત્થે –

રૂપસ્સ સભાવસ્સ યોગ્યં અનુરૂપં, અત્તાનં અત્તાનં પટિચ્ચ પવત્તં પચ્ચત્તં, અડ્ઢમાસં અડ્ઢમાસં અનુગતં અન્વડ્ઢમાસં, ઘરં ઘરં અનુગતં અનુઘરં, વસ્સં વસ્સં અનુગતં અનુવસ્સં, જેટ્ઠાનં અનુપુબ્બં અનુજેટ્ઠં, સત્તિયા અનુરૂપં યથાસત્તિ, બલસ્સ અનુરૂપં યથાબલં, કમસ્સ અનુરૂપં યથાક્કમં. એવં યથાસઙ્ખ્યં, યથાલાભં. સોતસ્સ પટિલોમં પટિસોતં, પટિવાતં, પટિસદ્દં.

પચ્છાપદત્થે –

રથસ્સ પચ્છા અનુરથં.

યુગભૂતો પદત્થો યુગપદત્થો, સહભાવીઅત્થદ્વયસ્સેતં નામં. તત્થ અસનિફલેન સહ પવત્તં ચક્કં સચક્કં, ગદાવુધેન યુગળપવત્તં વાસુદેવસ્સ ચક્કાવુધન્તિપિ વદન્તિ [યુગપદત્થે સચક્કં નિધેહિ, (મોગ્ગલ્લાનવુત્તિયં). ચક્કેન યુગપત ધેહિ સચક્કં, (મુગ્ધબોધવુત્તિયં). હે બિસણુ! ચક્કેન સહ યુગપદેકકાલે ગદં ધારય. (મુગ્ધબોધટીકાયં ૨૨૬ પિટ્ઠે)], સહસ્સ સત્તં.

૩૩૯. યથા નતુલ્યે [ક. ૩૧૯; રૂ. ૩૩૦; ની. ૬૯૬; ચં. ૨.૨.૩; પા. ૨.૧.૭].

તુલ્યતો અઞ્ઞસ્મિં અત્થે પવત્તો યથાસદ્દો સ્યાદિના સહ એકત્થો હોતિ [મોગ્ગલ્લાને અઞ્ઞથાવુત્તિ દસ્સિતા].

યથાસત્તિ, યથાબલં, યથાક્કમં, યે યે વુડ્ઢા યથાવુડ્ઢં, વુડ્ઢાનં પટિપાટિ વા યથાવુડ્ઢં.

નતુલ્યેતિ કિં? યથા દેવદત્તો, તથા યઞ્ઞદત્તો.

૩૪૦. યાવાવધારણે [ક. ૩૧૯; રૂ. ૩૩૦; ની. ૬૯૬; ચં. ૨.૨.૪; પા. ૨.૧.૮].

અવધારણં વુચ્ચતિ પરિચ્છિન્દનં, અવધારણે પવત્તો યાવસદ્દો સ્યાદિના સહ એકત્થો ભવતિ.

યત્તકં અત્થો વત્તતીતિ યાવદત્થં, દાગમો. યત્તકં જીવો વત્તતીતિ યાવજીવં, યત્તકં આયુ વત્તતીતિ યાવતાયુકં, તકાર, કકારા આગમા.

૩૪૧. પરાપાબહિતિરોપુરેપચ્છા વા પઞ્ચમ્યા [ક. ૩૧૯; રૂ. ૩૩૦; ની. ૬૯૬; ચં. ૨.૨.૭; પા. ૨.૧.૧૨, ૧૩; ‘પય્યપા…’ (બહૂસુ)].

પરિ, અપ, આઇચ્ચાદયો સદ્દા પઞ્ચમ્યન્તેન સ્યાદિના સહ એકત્થા ભવન્તિ વા.

પબ્બતતો પરિ સમન્તા વસ્સીતિ દેવો પરિપબ્બતં પરિપબ્બતા વા, પબ્બતં વજ્જેત્વા વસ્સીતિ અત્થો. પબ્બતતો બહિદ્ધા અપપબ્બતં અપપબ્બતા વા, પાટલિપુત્તતો બહિદ્ધા વસ્સીતિ દેવો આપાટલિપુત્તં આપાટલિપુત્તા વા, આકુમારેહિ કચ્ચાયનસ્સ યસો વત્તતીતિ આકુમારં આકુમારા વા, આભવગ્ગા ભગવતો યસો વત્તતીતિ આભવગ્ગં આભવગ્ગા વા, આપાણકોટિયા સરણગમનં વત્તતીતિ આપાણકોટિકં, કાગમો. ગામતો બહિ બહિગામં બહિગામા વા, એવં બહિનગરં, બહિલેણં, પબ્બતતો તિરો તિરોપબ્બતં તિરોપબ્બતા વા, એવં તિરોપાકારં, તિરોકુટ્ટં. એત્થ ચ ‘તિરો’તિ પરભાગો વુચ્ચતિ. ભત્તમ્હા પુરે પુરેભત્તં પુરેભત્તા વા, અરુણમ્હા પુરે પુરારુણં પુરારુણા વા, ભત્તસ્સ પચ્છા પચ્છાભત્તં પચ્છાભત્તા વા.

૩૪૨. સમીપાયામેસ્વનુ [ક. ૩૧૯; રૂ. ૩૩૦; ની. ૬૯૬; ચં. ૨.૨.૯; પા. ૨.૧.૧૫, ૧૬].

સમીપે આયામે ચ પવત્તો અનુસદ્દો સ્યાદિના સહ એકત્થો ભવતિ વા.

વનસ્સ સમીપં અનુવનં, અસનિ અનુવનં ગતા, ગઙ્ગં અનુયાતા અનુગઙ્ગં, બારાણસી.

૩૪૩. ઓરો પરિ પટિ પારે મજ્ઝે હેટ્ઠુદ્ધાધોન્તો વા છટ્ઠિયા [ક. ૩૧૯; રૂ. ૩૩૦; ની. ૬૯૬; ચં. ૨.૨.૧૧; પા. ૨.૧.૧૮; ‘ઓરેપરિ…’ (બહૂસુ)].

ઓરાદયો સદ્દા છટ્ઠીયન્તેન સ્યાદિના સહ એકત્થા ભવન્તિ વા.

એત્થ ચ ઓરે, પારે, મજ્ઝેસદ્દેસુ ‘તદમિનાદીની’તિ સુત્તેન એકારો, ગઙ્ગાય ઓરં ઓરેગઙ્ગં, સિખરસ્સ ઉપરિ ઉપરિસિખરં. એવં ઉપરિપાસાદં, ઉપરિમઞ્ચં, ઉપરિપબ્બતં, સોતસ્સ પટિલોમં પટિસોતં. એવં પટિવાતં, યમુનાય પારં પારેયમુનં, ગઙ્ગાય મજ્ઝં મજ્ઝેગઙ્ગં, પાસાદસ્સ હેટ્ઠા હેટ્ઠાપાસાદં, હેટ્ઠામઞ્ચં, ગઙ્ગાય ઉદ્ધં ઉદ્ધંગઙ્ગં, ગઙ્ગાય અધો અધોગઙ્ગં, પાસાદસ્સ અન્તો અન્તોપાસાદં. એવં અન્તોગામં, અન્તોનગરં, અન્તોવસ્સં.

વાતિ કિં? ગઙ્ગાઓરં, મજ્ઝેસમુદ્દસ્મિં ઇચ્ચાદિ.

૩૪૪. તિટ્ઠગ્વાદીનિ [ક. ૩૧૯; રૂ. ૩૩૦; ની. ૬૯૭; ચં. ૨.૨.૧૦; પા. ૨.૧.૧૭].

તિટ્ઠગુઇચ્ચાદીનિ અસઙ્ખ્યેકત્થે સિજ્ઝન્તિ.

તિટ્ઠન્તિ ગાવો યસ્મિં કાલે તિટ્ઠગુ, વહન્તિ ગાવોયસ્મિં કાલે વહગુ, ‘ગોસ્સૂ’તિ સુત્તેન ઓસ્સ ઉત્તં. આયતિં યવો યસ્મિં કાલેતિ આયતિયવો, ખલે યવો યસ્મિં કાલેતિ ખલેયવં. પુબ્બપદે વિભત્તિઅલોપો. લુના યવા યસ્મિં કાલેતિ લુનયવં, એત્થ ‘લુના’તિ લાવિતા, લુયમાના યવા યસ્મિન્તિ લુયમાનયવં ઇચ્ચાદિ.

તથા પાતો નહાનં યસ્મિં કાલેતિ પાતનહાનં. એવં સાયનહાનં, પાતો કમ્મકરણકાલો યસ્મિન્તિ પાતકાલં. એવં સાયકાલં, પાતો વસ્સતિ મેઘો યસ્મિન્તિ પાતમેઘં. એવં સાયમેઘં, પાતો ગન્તબ્બો મગ્ગો યસ્મિન્તિ પાતમગ્ગં. એવં સાયમગ્ગં ઇચ્ચાદિ. મહાવુત્તિના પાતોસદ્દસ્સ પાતત્તં. એત્થ ચ ‘તિટ્ઠગુ’ ઇચ્ચાદીનિ વિગ્ગહત્થવસેન અઞ્ઞપદત્થે સિદ્ધાનિ વિય દિસ્સન્તિ, અઞ્ઞપદસ્સ પન લિઙ્ગાદીનં વસેન તેસં રૂપવિકારો નામ નત્થિ, તસ્મા અબ્યયરૂપત્તા ઇધ ગહિતાનિ, સબ્બઞ્ચેતં અસઙ્ખ્યસમાસપદં નામ નપુંસકં એવ હોતિ, રસ્સન્તમેવ હોતિ. સબ્બવિભત્તીનઞ્ચ અકારન્તમ્હા બહુલં અં હોતિ, ઇકારુકારન્તેહિ લોપો હોતિ.

અબ્યયીભાવસમાસો નિટ્ઠિતો.

તપ્પુરિસસમાસ

દુતિયાતપ્પુરિસ

અથ અમાદિસમાસો વુચ્ચતે, સો તપ્પુરિસોતિ ચ વુચ્ચતિ. તસ્સ પુરિસો તપ્પુરિસો, તપ્પુરિસસદ્દેન સદિસત્તા અયં સમાસો તપ્પુરિસોતિ વુચ્ચતિ. યથા હિ તપ્પુરિસસદ્દો વિસેસનપદત્થં જહિત્વા વિસેસ્યપદત્થે તિટ્ઠતિ, એવં અયં સમાસોપીતિ.

૩૪૫. અમાદિ [ક. ૩૨૭; રૂ. ૩૫૧; ની. ૭૦૪; ચં. ૨.૨.૧૬].

અમાદિવિભત્તિયુત્તં સ્યાદ્યન્તપદં પઠમન્તેન સ્યાદ્યન્તપદેન સહ એકત્થં ભવતિ, અયઞ્ચ સમાસો અન્વત્થવસેન ‘‘અમાદિસમાસો’’તિ ચ ‘‘તપ્પુરિસસમાસો’’તિ ચ વુચ્ચતિ. ઇમિના અમાદિસહિતસ્સ વાક્યસ્સ અમાદેકત્થસઞ્ઞં કત્વા વુત્તત્થાનં વિભત્તીનં લોપો, તતો એકત્થપદન્તે સ્યાદ્યુપ્પત્તિ હોતિ.

સો પન સમાસો દુતિયાતપ્પુરિસો, તતિયાતપ્પુરિસો, ચતુત્થીતપ્પુરિસો, પઞ્ચમીતપ્પુરિસો, છટ્ઠીતપ્પુરિસો, સત્તમીતપ્પુરિસોતિ છબ્બિધો. એકમેકસ્મિઞ્ચેત્થ ‘‘નિચ્ચસમાસો, અનિચ્ચસમાસો’’તિ ચ ‘‘લુત્તસમાસો, અલુત્તસમાસો’’તિ ચ દુવિધો.

તત્થ દુતિયાતપ્પુરિસો કત્તુવાચકેસુ ગત, નિસ્સિત,-અતીત, અતિક્કન્ત, પત્ત, આપન્નઇચ્ચાદીસુ પરેસુ હોતિ.

ગામં ગતોતિ ગામગતો ગામં ગતો વા. એવં અરઞ્ઞગતો, ભૂમિગતો, રાજાનં નિસ્સિતોતિ રાજનિસ્સિતો. એવં અત્થનિસ્સિતો, ધમ્મનિસ્સિતો. ભવં અતીતો ભવાતીતો. એવં ભયાતીતો, કાલાતીતો, ખણાતીતો, પમાણં અતિક્કન્તોતિ પમાણાતિક્કન્તો, સુખં પત્તોતિ સુખપ્પત્તો. એવં દુક્ખપ્પત્તો, સોતં આપન્નોતિ સોતાપન્નો. એવં નિરોધસમાપન્નો, અદ્ધાનમગ્ગં પટિપન્નોતિ અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો, રુક્ખં આરૂળ્હોતિ રુક્ખારૂળ્હો, રથારૂળ્હો, ઓઘં તિણ્ણોતિ ઓઘતિણ્ણો ઓઘં તિણ્ણો વા ઇચ્ચાદિ.

કમ્મુપપદવિહિતેહિ કિતન્તપદેહિ પન નિચ્ચસમાસોયેવ, કુમ્ભં કરોતીતિ કુમ્ભકારો, રથકારો, પત્તં ગણ્હાતીતિ પત્તગ્ગાહો, અત્થં કામેતીતિ અત્થકામો, ધમ્મકામો, વિનયં ધારેતીતિ વિનયધરો, ધમ્મધરો, બ્રહ્મં ચરતિ સીલેનાતિ બ્રહ્મચારી, ભવપારં ગચ્છતિ સીલેનાતિ ભવપારગૂ, સબ્બં જાનાતીતિ સબ્બઞ્ઞૂ, અત્થઞ્ઞૂ, ધમ્મઞ્ઞૂઇચ્ચાદિ.

બહુલાધિકારત્તા ત, તવન્તુ, તાવી, અન્ત, માન, તુન, ત્વાન, ત્વા, તું, તવેપચ્ચયન્તેસુ પરેસુ સમાસો ન હોતિ, વસ્સં વુત્થો, ઓદનં ભુત્તો, ઓદનં ભુત્તવા, ઓદનં ભુત્તાવી, ધમ્મં સુણન્તો, ધમ્મં સુણમાનો ધમ્મં સોતુન, ધમ્મં સુત્વાન, ધમ્મં સુત્વા, ધમ્મં સોતું, ધમ્મં સોતવે.

ઇતિ દુતિયાતપ્પુરિસો.

તતિયાતપ્પુરિસ

તતિયાતપ્પુરિસો કમ્મવાચકેસુ કિતન્તેસુ ચ સમ્પન્ન, સહગતાદીસુ ચ પુબ્બ, સદિસ, સમ, ઊનત્થ, કલહ, નિપુણ,-મિસ્સક, સખિલાદીસુ ચ પરેસુ હોતિ.

બુદ્ધેન ભાસિતો બુદ્ધભાસિતો. એવં બુદ્ધદેસિતો, બુદ્ધપઞ્ઞત્તો, બુદ્ધરક્ખિતો, સત્થારા વણ્ણિતો સત્થુવણ્ણિતો, વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતો વિઞ્ઞુગરહિતો, વિઞ્ઞુપસત્થો, ઇસ્સરેન કતં ઇસ્સરકતં, અત્તના કતં સયંકતં, પરેહિ કતં પરંકતં, બિન્દાગમો. સુકેહિ આહટં સુકાહટં, રઞ્ઞા હતો રાજહતો, રોગેન પીળિતો રોગપીળિતો, અગ્ગિના દડ્ઢો અગ્ગિદડ્ઢો, સપ્પેન દટ્ઠો સપ્પદટ્ઠો, સલ્લેન વિદ્ધો સલ્લવિદ્ધો, ઇચ્છાય અપકતો અભિભૂતો ઇચ્છાપકતો.

સીલેન સમ્પન્નો સીલસમ્પન્નો. એવં સુખસહગતં, ઞાણસમ્પયુત્તં, મિત્તસંસગ્ગો, પિયસમ્પયોગો, પિયવિપ્પયોગો, જાતિયા અન્ધો જચ્ચન્ધો, ગુણહીનો, ગુણવુડ્ઢો, ચતુવગ્ગેન સઙ્ઘેન કરણીયં કમ્મં ચતુવગ્ગકરણીયં. એવં પઞ્ચવગ્ગકરણીયં, કાકેહિ પેય્યા કાકપેય્યા, નદી.

એકક્ખરેસુ પરપદેસુ નિચ્ચસમાસો, ઉરેન ગચ્છતીતિ ઉરગો, પાદેન પિવતીતિ પાદપો ઇચ્ચાદિ.

ક્વચિ મજ્ઝેપદલોપો, ગુળેન સંસટ્ઠો ઓદનો ગુળોદનો. એવં ખીરોદનો, અસ્સેન યુત્તો રથો અસ્સરથો. એવં આજઞ્ઞરથો, મગ્ગેન સમ્પયુત્તં ચિત્તં મગ્ગચિત્તં, જમ્બુયા પઞ્ઞાતો દીપો જમ્બુદીપો, એકેન અધિકા દસ એકાદસ ઇચ્ચાદિ.

પુબ્બાદીસુ – માસેન પુબ્બો માસપુબ્બો, માતરા સદિસો માતુસદિસો. એવં માતુસમો, પિતુસમો, એકેન ઊના વીસતિ એકૂનવીસતિ, સીલેન વિકલો સીલવિકલો, અસિના કલહો અસિકલહો, વાચાય નિપુણો વાચાનિપુણો. એવં યાવકાલિકસમ્મિસ્સં, વાચાસખિલો, સત્થારા સદિસો સત્થુકપ્પો, પુઞ્ઞેન અત્થો પુઞ્ઞત્થો, પુઞ્ઞેન અત્થિકો પુઞ્ઞત્થિકો. એવં સેય્યત્થિકો, મહગ્ઘત્થિકો, ગુણેન અધિકો ગુણાધિકો ઇચ્ચાદિ.

બહુલાધિકારા ક્વચિ સમાસો ન હોતિ, ફરસુના છિન્નં, કાકેહિ પાતબ્બા, દસ્સનેન પહાતબ્બા ધમ્મા, ભાવનાય પહાતબ્બા ધમ્મા ઇચ્ચાદિ.

ઇતિ તતિયાતપ્પુરિસો.

ચતુત્થીતપ્પુરિસ

ચતુત્થીતપ્પુરિસો તદત્થે વા અત્થ, હિત, દેય્યાદીસુ વા પરેસુ હોતિ.

કથિનસ્સ દુસ્સં કથિનદુસ્સં, કથિનત્થાય આભટં દુસ્સન્તિ અત્થો. એવં કથિનચીવરં, કથિનાય દુસ્સં, કથિનાય ચીવરન્તિપિ યુજ્જતિ, કથિનત્થારાયાતિ અત્થો. ચીવરાય દુસ્સં ચીવરદુસ્સં. એવં ચીવરમૂલં [ચીવરમૂલ્યં (રૂ. ની.)], સઙ્ઘસ્સ આભટં ભત્તં સઙ્ઘભત્તં, સઙ્ઘત્થાય વા પટિયત્તં ભત્તં સઙ્ઘભત્તં. એવં આગન્તુકભત્તં, ગમિકભત્તં, ગિલાનભત્તં.

સઙ્ઘસ્સ અત્થો સઙ્ઘત્થો, લોકસ્સ હિતો લોકહિતો, બુદ્ધસ્સ દેય્યં બુદ્ધદેય્યં, બુદ્ધસ્સ પણામો બુદ્ધપ્પણામો. એવં બુદ્ધથોમના, બુદ્ધુપટ્ઠાનં, સુત્તસ્સ અનુલોમં સુત્તાનુલોમં. એવં સુત્તાનુરૂપં, સુત્તાનુકૂલં, સુત્તાનુગુણં, ઠાનસ્સ અરહં ઠાનારહં, રઞ્ઞો અરહં રાજારહં. એવં રાજગ્ઘં, રાજદેય્યં, કત્તું કામેતીતિ કત્તુકામો. એવં ગન્તુકામો, કથેતુકામો, દટ્ઠુકામો, સોતુકામો. એત્થ ચ તુમન્તસ્સ અસઙ્ખ્યત્તા ‘અસઙ્ખ્યેહિ સબ્બાસ’ન્તિ તતો નિચ્ચં ચતુત્થીલોપો હોતિ, સમાસે કતે નિચ્ચં નિગ્ગહીતલોપો ચ. ‘‘સઙ્ઘસ્સ દાતબ્બં, સઙ્ઘસ્સ દાતું’’ ઇચ્ચાદીસુ સમાસો ન હોતિ.

ઇતિ ચતુત્થીતપ્પુરિસો.

પઞ્ચમીતપ્પુરિસ

પઞ્ચમીતપ્પુરિસો અપગમન, ભય, વિરતિ, મોચનાદિઅત્થેસુ પરેસુ હોતિ.

મેથુના અપેતોતિ મેથુનાપેતો, પલાસતો અપગતોતિ પલાસાપગતો, નગરમ્હા નિગ્ગતોતિ નગરનિગ્ગતો, પિણ્ડપાતતો પટિક્કન્તોતિ પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો. એવં ગામનિક્ખન્તો, રુક્ખપતિતો, સાસનમ્હા ચુતોતિ સાસનચુતો, આપત્તિયા વુટ્ઠાનં આપત્તિવુટ્ઠાનં, ઉદકતો ઉગ્ગતો ઉદકુગ્ગતો, ભવતો નિસ્સટો ભવનિસ્સટો, ખન્ધસઙ્ગહતો નિસ્સટન્તિ ખન્ધસઙ્ગહનિસ્સટં, ચોરમ્હા ભીતોતિ ચોરભીતો, પાપતો ભાયતિ સીલેનાતિ પાપભીરુકો, પાપતો જિગુચ્છતિ સીલેનાતિ પાપજિગુચ્છી, વટ્ટતો નિબ્બિન્દતીતિ વટ્ટનિબ્બિન્નો, કાયદુચ્ચરિતતો વિરતિ કાયદુચ્ચરિતવિરતિ. એવં વચીદુચ્ચરિતવિરતિ, બન્ધના મુત્તો બન્ધનમુત્તો. એવં બન્ધનમોક્ખો, કમ્મતો સમુટ્ઠિતં કમ્મસમુટ્ઠિતં. એવં કમ્મજાતં, કમ્મસમ્ભૂતં, કમ્મનિબ્બત્તં, લોકતો અગ્ગો લોકગ્ગો. એવં લોકજેટ્ઠો, લોકુત્તમો, સબ્બેહિ જેટ્ઠો સબ્બજેટ્ઠો, સબ્બેહિ કનિટ્ઠો સબ્બકનિટ્ઠો. એવં સબ્બહીનો, સબ્બપચ્છિમો, ઉક્કટ્ઠતો ઉક્કટ્ઠોતિ ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠો, ઓમકતો ઓમકોતિ ઓમકોમકો.

ક્વચિ નિચ્ચસમાસો હોતિ, માતિતો જાતો માતુજો. એવં પિતુજો, કમ્મજં, ચિત્તજં, ઉતુજં ઇચ્ચાદિ.

ઇતિ પઞ્ચમીતપ્પુરિસો.

છટ્ઠીતપ્પુરિસ

રઞ્ઞો પુત્તો રાજપુત્તો. એવં રાજપુરિસો, બુદ્ધસાવકો, સમુદ્દઘોસો, ધઞ્ઞાનં રાસિ ધઞ્ઞરાસિ, મત્તિકાય પત્તોતિ મત્તિકાપત્તો, વિકારસમ્બન્ધે છટ્ઠી, મત્તિકામયપત્તોતિ અત્થો. એવં સુવણ્ણકટાહં, સુવણ્ણભાજનં, પાનીયસ્સ થાલકં પાનીયથાલકં.

સમાસમજ્ઝે ઈ, ઊનં બહુલં રસ્સત્તં, દણ્ડિનો કુલં દણ્ડિકુલં, હત્થિપદં, ઇત્થિરૂપં, નદિકૂલં, નદિતીરં, ભિક્ખુનીનં સઙ્ઘો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો, જમ્બુયા સાખા જમ્બુસાખા ઇચ્ચાદિ.

અન્ત, માન, નિદ્ધારણિય, પૂરણ, ભાવ, સુહિતત્થેહિ સમાસો ન હોતિ, મમં અનુકુબ્બન્તો, મમં અનુકુરુમાનો, ગુન્નં કણ્હા સમ્પન્નખીરતમા. વિભત્તાવધિછટ્ઠિયા પન હોતિયેવ, નરાનં ઉત્તમો નરુત્તમો, નરસેટ્ઠો, નરવરો, ગણાનં ઉત્તમો ગણુત્તમો, દ્વિપદાનં ઉત્તમો દ્વિપદુત્તમો ઇચ્ચાદિ. સિસ્સાનં પઞ્ચમો સિસ્સો, કપ્પસ્સ તતિયો ભાગો, પક્ખસ્સ અટ્ઠમી, પટસ્સ સુક્કતા, રૂપસ્સ લહુતા, રૂપસ્સ મુદુતા, રૂપસ્સ કમ્મઞ્ઞતા. ક્વચિ હોતિ, કાયલહુતા, ચિત્તલહુતા, બુદ્ધસુબુદ્ધતા. ધમ્મસુધમ્મતા, ફલાનં સુહિતો, ફલાનં તિત્તો, ફલાનં અસિતો, કરણત્થે છટ્ઠી.

‘‘ભટો રઞ્ઞો પુત્તો દેવદત્તસ્સા’’તિ એત્થ ‘રાજપુત્તો’તિ ન હોતિ અઞ્ઞમઞ્ઞાનપેક્ખત્તા. ‘‘દેવદત્તસ્સ કણ્હા દન્તા’’તિ એત્થ ‘દેવદત્તકણ્હદન્તા’તિ ન હોતિ અઞ્ઞસાપેક્ખત્તા [ની. ૬૯૦]. અઞ્ઞસાપેક્ખત્તેપિ નિચ્ચં સમ્બન્ધીપેક્ખસદ્દાનં સમાસો હોતિ વાક્યે વિય સમાસેપિ સમ્બન્ધસ્સ વિદિતત્તા. વુત્તઞ્ચ ‘‘સતિપિ સાપેક્ખત્તે ગમકત્તા સમાસો હોતી’’તિ [ક. ૩૨૮; રૂ. ૩૫૨; ની. ૬૯૧], દેવદત્તગુરુકુલં, રાજદાસીપુત્તો, દેવદાસીપુત્તો ઇચ્ચાદિ. તત્થ દેવદત્તસ્સ ગુરુ દેવદત્તગુરુ, તસ્સ કુલં દેવદત્તગુરુકુલન્તિ વિગ્ગહો. ગુરુનો કુલં ગુરુકુલં, દેવદત્તસ્સ ગુરુકુલં દેવદત્તગુરુકુલન્તિપિ વદન્તિ. ‘‘રઞ્ઞો માગધસ્સ બિમ્બિસારસ્સ પુત્તો’’તિ એત્થપિ અઞ્ઞસાપેક્ખત્તા ‘બિમ્બિસારપુત્તો’તિ ન હોતિ, રઞ્ઞો ગો ચ અસ્સો ચ પુરિસો ચાતિ અત્થે ‘રાજગવસ્સપુરિસા’તિ હોતિ દ્વન્દતો પુબ્બપદસ્સ દ્વન્દપદેહિપિ પચ્ચેકં સમ્બન્ધસ્સ વિદિતત્તા. તથા દ્વન્દતો પરપદસ્સપિ, નરાનઞ્ચ દેવાનઞ્ચ સારથિ નરદેવસારથિ.

ઇતિ છટ્ઠીતપ્પુરિસો.

સત્તમીતપ્પુરિસ

સત્તમીતપ્પુરિસે રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા. એત્થ ચ કારકાનં ક્રિયાસાધનલક્ખણત્તા ક્રિયાપદેહેવ સમ્બન્ધો હોતિ, તસ્મા અક્રિયવાચકેન પરપદેન સદ્ધિં સમાસે જાતે મજ્ઝે અનુરૂપં ક્રિયાપદં વિઞ્ઞાયતિ, યથા ‘અસ્સેન યુત્તો રથો અસ્સરથો’ ઇતિ ‘રૂપે સઞ્ઞા’તિ રૂપે ઉપ્પન્ના સઞ્ઞાતિ અત્થો. ચક્ખુસ્મિં વિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, ધમ્મે રતો ધમ્મરતો. એવં ધમ્મરુચિ, ધમ્મગારવો, દાને અજ્ઝાસયો દાનજ્ઝાસયો. એવં દાનાધિમુત્તિ, વટ્ટે ભયં વટ્ટભયં, વટ્ટદુક્ખં, ગામે સૂકરો ગામસૂકરો, વનમહિંસો, સમુદ્દમચ્છો, ઇત્થીસુ ધુત્તો ઇત્થિધુત્તો, ઇત્થિસોણ્ડો.

ઉપપદકિતન્તેસુ નિચ્ચસમાસો [ની. ૬૮૨], વને ચરતીતિ વનચરો, કામાવચરો, કુચ્છિમ્હિ સયતીતિ કુચ્છિસ્સયો, ગબ્ભે સેતીતિ ગબ્ભસેય્યો, થલે તિટ્ઠતીતિ થલટ્ઠો, જલટ્ઠો, પબ્બતટ્ઠો, પઙ્કે જાતં પઙ્કજં. એવં અત્રજો, ખેત્રજો ઇચ્ચાદિ. ઇધ ન હોતિ [ની. ૬૮૧], ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો, આસને નિસિન્નો, આસને નિસીદિતબ્બં.

ઇતિ સત્તમીતપ્પુરિસો.

લુત્તતપ્પુરિસ

તપ્પુરિસપદાનં મહાવુત્તિસુત્તેન ક્વચિ વિપલ્લાસો.

ઉપરિગઙ્ગા, હેટ્ઠાનદી, અન્તોવિહારો, અન્તોસમાપત્તિ, હંસાનં રાજા રાજહંસો હંસરાજા વા, માસસ્સ અડ્ઢં અડ્ઢમાસં, કહાપણસ્સ અડ્ઢં અડ્ઢકહાપણં, અડ્ઢમાસં, રત્તિયા અડ્ઢં અડ્ઢરત્તં. એવં પુબ્બરત્તં, પરરત્તં, ઇસ્સ અત્તં. કાયસ્સ પુબ્બભાગો પુબ્બકાયો, પરકાયો, અહસ્સ પુબ્બો પુબ્બણ્હો, મજ્ઝણ્હો, સાયન્હો, પુબ્બેદિટ્ઠો દિટ્ઠપુબ્બો, તથાગતં દિટ્ઠપુબ્બો થેરો, તથાગતો દિટ્ઠપુબ્બો થેરેન ઇચ્ચાદિ.

ઇતિ લુત્તતપ્પુરિસો.

અલુત્તતપ્પુરિસ

ઇદાનિ અલુત્તતપ્પુરિસા વુચ્ચન્તે.

દીપઙ્કરો, પભઙ્કરો, અમતન્દદો, પુરિન્દદો, વેસ્સન્તરો, અત્તન્તપો, પરન્તપો, રણઞ્જહો, જુતિન્ધરો, વિજ્જન્ધરો, દસ્સનેનપહાતબ્બધમ્મો, કુતોજો, તતોજો, ઇતોજો, ભયતો ઉપટ્ઠાનં ભયતુપટ્ઠાનં, કટત્તાકમ્મં, કટત્તારૂપં, પરસ્સપદં, અત્તનોપદં, દેવાનમિન્દો, દેવાનંપિયતિસ્સો, ગવમ્પતિત્થેરો, પુબ્બેનિવાસો, મજ્ઝેકલ્યાણં, દૂરેરૂપં, સન્તિકેરૂપં, દૂરેનિદાનં, સન્તિકેનિદાનં, અન્તેવાસિકો, જનેસુતો, કામેસુમિચ્છાચારો ઇચ્ચાદિ [ક. ૩૨૭; રૂ. ૩૫૧; ની. ૬૮૬].

ઇતિ અલુત્તતપ્પુરિસો.

સબ્બો ચાયં અમાદિતપ્પુરિસો અભિધેય્યવચનો પરપદલિઙ્ગો ચ.

અમાદિતપ્પુરિસો નિટ્ઠિતો.

કમ્મધારયસમાસ

અથ કમ્મધારયસઞ્ઞિતો પઠમાતપ્પુરિસો વુચ્ચતે.

કમ્મમિવ દ્વયં ધારેતીતિ કમ્મધારયો. યથા કમ્મં ક્રિયઞ્ચ પયોજનઞ્ચ દ્વયં ધારેતિ કમ્મે સતિ તસ્સ દ્વયસ્સ સમ્ભવતો, તથા અયં સમાસો એકસ્સ અત્થસ્સ દ્વે નામાનિ ધારેતિ ઇમસ્મિં સમાસે સતિ એકત્થજોતકસ્સ નામદ્વયસ્સ સમ્ભવતોતિ [ક. ૩૨૪; રૂ. ૩૩૯; ની. ૭૦૨].

અપિ ચ કત્તબ્બન્તિ કમ્મં, ધારેતબ્બન્તિ ધારિયં, કમ્મઞ્ચ તં ધારિયઞ્ચાતિ કમ્મધારિયં, યંકિઞ્ચિ હિતકમ્મં, કમ્મધારિયસદ્દસદિસત્તા સબ્બો ચાયં સમાસો કમ્મધારયોતિ વુચ્ચતિ ઇસ્સ અત્તં કત્વા. યથા હિ કમ્મધારિયસદ્દો એકસ્સ અત્થસ્સ દ્વે નામાનિ ધારેતિ, તથા અયં સમાસોપીતિ. સો એવ ઉત્તરપદત્થપધાનતાસઙ્ખાતેન તપ્પુરિસલક્ખણેન યુત્તત્તા ‘તપ્પુરિસો’તિ ચ વુચ્ચતિ. ભિન્નપવત્તિનિમિત્તાનં દ્વિન્નં પદાનં વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવેન એકસ્મિં અત્થે પવત્તિ તુલ્યાધિકરણતા નામ, તેન તુલ્યાધિકરણલક્ખણેન યુત્તત્તા ‘તુલ્યાધિકરણસમાસો’તિ ચ વુચ્ચતિ. સો એવ ચ વિસેસનપદવસેન ગુણવિસેસદીપનત્તા ‘વિસેસનસમાસો’તિ ચ વુચ્ચતિ. તસ્મિં વિસેસનસમાસે –

૩૪૬. વિસેસનમેકત્થેન [ક. ૩૨૪; રૂ. ૩૩૯; ની. ૭૦૨; ચં. ૨.૨.૧૮; પા. ૨.૧.૫૭].

વિસેસનભૂતં સ્યાદ્યન્તપદં એકત્થેન વિસેસ્યભૂતેન સ્યાદ્યન્તપદેન સદ્ધિં એકત્થં હોતિ.

એત્થ ચ વિસેસીયતિ દબ્બં વિસિટ્ઠં કરીયતિ એતેનાતિ વિસેસનં. એકો અત્થો યસ્સાતિ એકત્થં, ‘એકો’તિ સમાનો, ‘અત્થો’તિ અભિધેય્યત્થો, નેમિત્તકત્થો, સોયેવ દ્વિન્નં પવત્તિનિમિત્તાનં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન ‘અધિકરણ’ન્તિ ચ વુચ્ચતિ. પવત્તિનિમિત્તાનઞ્ચ અધિટ્ઠાનત્તે સતિ પદાનમ્પિ અધિટ્ઠાનતા સિદ્ધા હોતિ. ઇતિ એકત્થન્તિ તુલ્યાધિકરણં, સમાનાધિકરણન્તિ વુત્તં હોતિ, તેન એકત્થેન. ‘એકત્થં હોતી’તિ એકત્થીભૂતં હોતીતિ અત્થો.

સો ચ સમાસો નવવિધો વિસેસનપુબ્બપદો, વિસેસનુત્તરપદો, વિસેસનોભયપદો, ઉપમાનુત્તરપદો, સમ્ભાવનાપુબ્બપદો, અવધારણપુબ્બપદો, નનિપાતપુબ્બપદો, કુનિપાતપુબ્બપદો, પાદિપુબ્બપદો ચાતિ.

તત્થ વિસેસનપુબ્બપદો યથા? મહાપુરિસો, મહાનદી, મહબ્ભયં. એત્થ ચ ‘‘સા સેના દિસ્સતે મહા [જા. ૨.૨૨.૭૭૧], બારાણસિરજ્જં નામ મહા’’તિ [જા. અટ્ઠ. ૧.૧.મહાસીલવજાતકવણ્ણના] પાળિ દિસ્સતિ. તસ્મા સમાસેપિ તિલિઙ્ગે નિપાતરૂપો મહાસદ્દો યુજ્જતિ. મહા ચ સો પુરિસો ચાતિ મહાપુરિસો, મહા ચ સા નદી ચાતિ મહાનદી, મહા ચ તં ભયઞ્ચાતિ મહબ્ભયં, દ્વિત્તં સંયોગે ચ રસ્સત્તં. મહાસદ્દવેવચનેન મહન્તસદ્દેનપિ વાક્યં દસ્સેતું યુજ્જતિ, મહન્તો પુરિસો મહાપુરિસો, મહન્તી નદી મહાનદી, મહન્તં ભયં મહબ્ભયન્તિ. ચ, તસદ્દેહિ ચ સદ્ધિં પરિપુણ્ણં કત્વા દસ્સેતું યુજ્જતિ, મહન્તો ચ સો પુરિસો ચાતિ મહાપુરિસો, મહન્તી ચ સા નદી ચાતિ મહાનદી, મહન્તઞ્ચ તં ભયઞ્ચાતિ મહબ્ભયન્તિ. મહન્તસદ્દો વા મહા હોતિ, ‘ટ ન્તન્તૂન’ન્તિ સુત્તેન ઉત્તરપદે પરે ન્તસ્સ સબ્બસ્સ અત્તં, મહાવુત્તિના દીઘો ચ.

એત્થ ચ દ્વીહિ ચસદ્દેહિ દ્વિન્નં પદાનં સકત્થનાનાત્તં દીપેતિ. તંસદ્દેન સકત્થનાનાત્તેપિ સકત્થાનં અધિકરણભૂતસ્સ દબ્બત્થસ્સ એકત્તં દીપેતિ. ઇમસ્મિં બ્યાકરણે વિસું રૂપવિધાનકિચ્ચં નામ નત્થિ, તંતંસુત્તવિધાનઞ્ચ તદનુરૂપં દસ્સિતવિગ્ગહવાક્યઞ્ચ દિસ્વા તસ્સ તસ્સ સિદ્ધપદસ્સ અત્થબ્યઞ્જનવિનિચ્છયે ઞાતે રૂપવિધાનકિચ્ચં સિદ્ધં હોતિ, સન્તો ચ સો પુરિસો ચાતિ સપ્પુરિસો, સેતહત્થી, નીલુપ્પલં, લોહિતચન્દનં.

વિસદિસલિઙ્ગ, વચનાપિ સદ્દા એકત્થા હોન્તિ, વિનયો ચ સો પરિયત્તિ ચાતિ વિનયપરિયત્તિ, વિનયો ચ સો પિટકઞ્ચાતિ વિનયપિટકં, અવિજ્જા ચ સા પચ્ચયો ચાતિ અવિજ્જાપચ્ચયો, અવિજ્જા ચ સા નીવરણઞ્ચાતિ અવિજ્જાનીવરણં. એવં ઇત્થિરતનં, સીલઞ્ચ તં ગુણો ચાતિ સીલગુણો, સીલઞ્ચ તં પતિટ્ઠા ચાતિ સીલપતિટ્ઠા ઇચ્ચાદિ.

તથા વીસતિ ચ સા પુરિસા ચાતિ વીસતિપુરિસા, સતઞ્ચ તં પુરિસા ચાતિ સતપુરિસા, સઙ્ખારા ચ તે પચ્ચયો ચાતિ સઙ્ખારપચ્ચયો, અઙ્ગા ચ તે જનપદઞ્ચાતિ અઙ્ગજનપદં, મગધા ચ તે રટ્ઠઞ્ચાતિ મગધરટ્ઠં. એવં કાસિરટ્ઠં ઇચ્ચાદિ.

ઇધ ન હોતિ [રૂ. ૩૪૧; ની. ૬૮૧], પુણ્ણો મન્તાનીપુત્તો, ચિત્તો ગહપતિ, સક્કો દેવરાજા, બ્રહ્મા સહમ્પતિ ઇચ્ચાદિ.

ક્વચિ નિચ્ચસમાસો, કણ્હસપ્પો, લોહિતમાલં ઇચ્ચાદિ.

વિસેસનુત્તરપદો યથા? સારિપુત્તત્થેરો, બુદ્ધઘોસાચરિયો, આચરિયગુત્તિલો વા, મહોસધપણ્ડિતો, પુરિસુત્તમો, પુરિસવરો, પુરિસવિસેસો ઇચ્ચાદિ.

વિસેસનોભયપદો યથા? છિન્નઞ્ચ તં પરૂળ્હઞ્ચાતિ છિન્નપરૂળ્હં, સીતઞ્ચ તં ઉણ્હઞ્ચાતિ સીતુણ્હં, ખઞ્જો ચ સો ખુજ્જો ચાતિ ખઞ્જખુજ્જો. એવં અન્ધબધિરો, કતઞ્ચ તં અકતઞ્ચાતિ કતાકતં, છિદ્દાવછિદ્દં, છિન્નભિન્નં, સિત્તઞ્ચ તં સમ્મટ્ઠઞ્ચાતિ સિત્તસમ્મટ્ઠં, સન્તસ્સ ભાવો સચ્ચં, અખેમટ્ઠેન દુક્ખઞ્ચ તં અવિપરીતટ્ઠેન સચ્ચઞ્ચાતિ દુક્ખસચ્ચં ઇચ્ચાદિ.

ઉપમાનુત્તરપદો યથા? સીહો વિયાતિ સીહો, મુનિ ચ સો સીહો ચાતિ મુનિસીહો. એવં મુનિપુઙ્ગવો, બુદ્ધનાગો, બુદ્ધાદિચ્ચો, રંસિ વિયાતિ રંસિ, સદ્ધમ્મો ચ સો રંસિ ચાતિ સદ્ધમ્મરંસિ. એવં વિનયસાગરો, સમણપદુમો, સમણપુણ્ડરીકો ઇચ્ચાદિ.

સમ્ભાવનાપુબ્બપદો યથા? હેતુ હુત્વા પચ્ચયો હેતુપચ્ચયો. એવં આરમ્મણપચ્ચયો, મનુસ્સભૂતો, દેવભૂતો, ધમ્મો ઇતિ સઙ્ખાતો ધમ્મસઙ્ખાતો, ધમ્મસમ્મતો, ધમ્મસઞ્ઞિતો, ધમ્મલક્ખિતો, એવ ઇતિ સઙ્ખાતો સદ્દો એવસદ્દો. એવં ચસદ્દો, વાસદ્દો, અરિયભૂતો સઙ્ઘો અરિયસઙ્ઘો. એવં બુદ્ધમુનિ, પચ્ચેકમુનિ ઇચ્ચાદિ. એત્થ ચ સમ્ભાવના નામ સામઞ્ઞભૂતસ્સ ઉત્તરપદત્થસ્સ દળ્હં કત્વા થોમના સરૂપવિસેસદીપના, ન ગુણમત્તદીપનાતિ અધિપ્પાયો. ગરૂ પન ‘‘ધમ્મો ઇતિ બુદ્ધિ ધમ્મબુદ્ધિ. એવં ધમ્મસઞ્ઞા, અનિચ્ચસઞ્ઞા, ધાતુસઞ્ઞા, માતુસઞ્ઞા, પાણસઞ્ઞિતા, અત્તદિટ્ઠિ’’ ઇચ્ચાદીનિપિ એત્થ આહરન્તિ, ઇમાનિ પન ‘‘સરણં ઇતિ ગતો ઉપગતો સરણઙ્ગતો’’તિ પદં વિય ઇતિલુત્તાનિ પઠમાતપ્પુરિસપદાનિ નામ યુજ્જન્તીતિ [રૂ. ૩૪૩; ની. ૭૦૨].

અવધારણપુબ્બપદો યથા? ગુણો એવ ધનં ન મણિસુવણ્ણાદીતિ ગુણધનં. એવં સદ્ધાધનં, સીલધનં, ચક્ખુ એવ દ્વારં ન ગામદ્વારાદીતિ ચક્ખુદ્વારં. એવં ચક્ખુવત્થુ, ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખાયતનં, ચક્ખુધાતુ, ખન્ધા એવ ભારા ખન્ધભારા. એત્થ ચ યદિ ભરિતબ્બટ્ઠેન ભારા નામ સિયું, પઞ્ચક્ખન્ધા એવ ભારા નામ સિયું, ન સીસભાર, અંસભારાદયો. ખન્ધા હિ નિચ્ચભારા હોન્તિ, ઇતરે તાવકાલિકા, ખન્ધમૂલિકા ચાતિ. એવં અતિસયત્થસમ્ભાવનત્થં ખન્ધા એવ ભારાતિ અવધારણવાક્યં પયુજ્જતિ, ન સીસભારાદીનં સબ્બસો ભારભાવપટિક્ખિપનત્થન્તિ. એવં સબ્બત્થ, અવિજ્જા એવ મલં ન કંસમલાદિકન્તિ અવિજ્જામલં, અવિજ્જા એવ આસવો ન મધ્વાસવાદિકોતિ અવિજ્જાસવો. એવં તણ્હાસલ્લં, પઞ્ઞાસત્થં, પઞ્ઞાલોકો, પઞ્ઞાપજ્જોતો, રાગગ્ગિ, દોસગ્ગિ, મોહગ્ગિ ઇચ્ચાદિ. ગરૂ પન ‘‘ધનં વિયાતિ ધનં, સદ્ધા એવ અરિયાનં ધનં સદ્ધાધનં, સત્થં વિયાતિ સત્થં, પઞ્ઞા એવ સત્થં પઞ્ઞાસત્થ’’ન્તિ યોજેન્તિ, એવં સતિ અતિસયસમ્ભાવનત્થો ન સિજ્ઝતિ [રૂ. ૩૪૩; ની. ૭૦૨].

૩૪૭. નનિપાતપુબ્બપદે નઉ [ક. ૩૨૬; રૂ. ૩૪૧; ની. ૭૦૭].

ઞાનુબન્ધો પટિસેધમ્હા અઞ્ઞનકાર નિવત્તનત્થો, નઉઇચ્ચેતં સ્યાદ્યન્તં અઞ્ઞેન સ્યાદ્યન્તેન સહ એકત્થં હોતિ. ઇમિના નઞે કત્થસઞ્ઞં કત્વા –

૩૪૮. ટ નઉસ્સ [ક. ૩૩૩; રૂ. ૩૪૪; ની. ૭૧૭; ચં. ૨.૨.૨૦; પા. ૨.૨.૬; ‘‘નઉ’’ (બહૂસુ)].

ઉત્તરપદે પરે નઉઇચ્ચેતસ્સ ટાનુબન્ધો અ હોતીતિ નસ્સ અત્તં.

ન બ્રાહ્મણો અબ્રાહ્મણો. એત્થ સિયા – કિં વિજ્જમાનસ્સ વાયં નિસેધો, ઉદાહુ અવિજ્જમાનસ્સ વાતિ, કિઞ્ચેત્થ – યદિ વિજ્જમાનસ્સ નિસેધો, એવં સતિ લોકે વિજ્જમાના સબ્બે બ્રાહ્મણા અબ્રાહ્મણા નામ ભવેય્યું. તસ્મા ‘‘ઇધ જનો ન બ્રાહ્મણો, તત્થ જનો ન બ્રાહ્મણો’’તિઆદિના દેસાદિનિયમં વિના લોકે વિજ્જમાનસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નિસેધો ન યુજ્જતિ, અથ લોકે અવિજ્જમાનસ્સ નિસેધો, એવઞ્ચ સતિ કિં અવિજ્જમાનસ્સ નિસેધેન નિસેધનીયસ્સેવ અવિજ્જમાનત્તાતિ? વુચ્ચતે – તંસદિસાદિઅત્થેસુ તબ્બોહારસ્સેવાયં નિસેધો. તથા હિ બ્રાહ્મણસદિસે અબ્રાહ્મણે કેસઞ્ચિ બ્રાહ્મણસઞ્ઞા સણ્ઠાતિ, સઞ્ઞાનુરૂપઞ્ચ બ્રાહ્મણવોહારો તસ્મિં પવત્તતિ, એવં પવત્તસ્સ અબ્રાહ્મણે બ્રાહ્મણવોહારસ્સ અયં પટિસેધો હોતિ. યથા તં? લોકસ્મિં બાલજનાનં મિચ્છાસઞ્ઞાવસેન મિચ્છાવોહારો પવત્તતિયેવ ‘‘રૂપં અત્તા, વેદના અત્તા’’ ઇચ્ચાદિ, તેસં તસ્સ મિચ્છાભાવખ્યાપનત્થં પટિસેધો યોજિયતિ ‘‘રૂપં અનત્તા, વેદના અનત્તા’’ [મહાવ. ૨૦] ઇચ્ચાદિ. એત્તાવતા સુદ્ધબ્રાહ્મણસદ્દસ્સપિ મિચ્છાવસેન તંસદિસે અત્થે પવત્તિસમ્ભવો સિદ્ધો હોતિ, નકારસ્સ ચ તદત્થજોતકમત્તતા સિદ્ધા હોતિ, એવઞ્ચ સતિ ઉત્તરપદત્થપધાનતાસઙ્ખાતં તપ્પુરિસલક્ખણમ્પિ ઇધ ન વિરુજ્ઝતિ, તસ્મા અબ્રાહ્મણોતિ બ્રાહ્મણસદિસોતિ વુત્તં હોતિ. એસ નયો તદઞ્ઞ, તબ્બિરુદ્ધ, તદભાવત્થાદીસુ.

તત્થ તદઞ્ઞત્થે –

સઙ્ખતા ધમ્મા અસઙ્ખતા ધમ્મા [ધ. સ. દુકમાતિકા ૮]. એત્થ ચ ન સઙ્ખતા અસઙ્ખતા, સઙ્ખતધમ્મેહિ અઞ્ઞે ધમ્માતિ અત્થો.

તબ્બિરુદ્ધે –

અકુસલો, કુસલપટિપક્ખો ધમ્મોતિ અત્થો.

તદભાવે –

ન કત્વા અકત્વા, કરણેન સબ્બસો વિનાતિ અત્થો.

દુવિધો પટિસેધો પસજ્જપટિસેધો, પયિરુદાસપટિસેધો ચાતિ.

તત્થ અત્તના યુત્તપદત્થં પસજ્જ લગ્ગેત્વા પટિસેધેતીતિ પસજ્જપટિસેધો, તદભાવમત્તજોતકો નકારો, ક્રિયામત્તનિસેધોતિ વુત્તં હોતિ. અકત્વા, અકાતું, અકરોન્તો, ન કરોતિ, ન કાતબ્બં ઇચ્ચાદિ.