૩. કારકકણ્ડ
પઠમાવિભત્તિરાસિ
અથ નામવિભત્તીનં અત્થભેદા વુચ્ચન્તે.
કસ્મિં અત્થે પઠમા?
૨૮૯. પઠમત્થમત્તે [ચં. ૨.૧.૯૩; પા. ૨.૩.૪૬].
નામસ્સ અભિધેય્યમત્તે પઠમાવિભત્તિ હોતિ.
રુક્ખો, માલા, ધનં.
એત્થ ચ મત્તસદ્દેન કત્તુ, કમ્માદિકે વિભત્યત્થે નિવત્તેતિ. તસ્મા અત્થમત્તન્તિ લિઙ્ગત્થોયેવ વુચ્ચતિ.
તત્થ અનુચ્ચારિતે સતિ સુણન્તસ્સ અવિદિતો અત્થો લીનત્થો નામ. તં લીનમત્થં ગમેતિ બોધેતીતિ લિઙ્ગં, ઉચ્ચારિતપદં.
તં પન પકતિલિઙ્ગં, નિપ્ફન્નલિઙ્ગન્તિ દુવિધં. તત્થ વિભત્તિરહિતં પકતિલિઙ્ગં ઇધાધિપ્પેતં લિઙ્ગ, વિભત્તીનં વિસું વિસું વિભાગટ્ઠાનત્તા.
લીનં અઙ્ગન્તિ લિઙ્ગં. તત્થ ‘લીન’ન્તિ અપાકટં. ‘અઙ્ગ’ન્તિ અવયવો. લિઙ્ગં, નામં, પાટિપદિકન્તિ અત્થતો એકં.
લિઙ્ગસ્સ અત્થો પરમત્થો, પઞ્ઞત્તિઅત્થોતિ દુવિધો. તથા વિસેસનત્થો, વિસેસ્યત્થોતિ.
તત્થ વિસેસનત્થો નામ સકત્થો, તસ્સ તસ્સ સદ્દસ્સ પટિનિયતો પાટિપુગ્ગલિકત્થોતિ વુત્તં હોતિ. સોયેવ તસ્મિં તસ્મિં અત્થે આદિમ્હિ સદ્દુપ્પત્તિયા ચિરકાલઞ્ચ સદ્દપવત્તિયા નિબદ્ધકારણત્તા નિમિત્તત્થોતિ ચ વુચ્ચતિ. સો સુતિ, જાતિ, ગુણ, દબ્બ, ક્રિયા, નામ, સમ્બન્ધવસેન સત્તવિધો હોતિ.
વિસેસ્યત્થો નામ સામઞ્ઞત્થો, બહુનિમિત્તાનં સાધારણત્થોતિ વુત્તં હોતિ, સોયેવ તંતંનિમિત્તયોગા નેમિત્તકત્થોતિ ચ વુચ્ચતિ, સો જાતિ, ગુણ, દબ્બ, ક્રિયા, નામવસેન પઞ્ચવિધો. ગો, સુક્કો, દણ્ડી, પાચકો, તિસ્સોતિ.
તત્થ ગોસદ્દો યદા જાતિમત્તં વદતિ ગો જાતીતિ, તદા સુતિ વિસેસનં. યદા દબ્બં વદતિ ગો ગચ્છતીતિ, તદા સુતિ ચ જાતિ ચ વિસેસનં.
સુક્કસદ્દો યદા ગુણમત્તં વદતિ સુક્કો ગુણોતિ, તદા સુતિ વિસેસનં. યદા ગુણવિસેસં વદતિ ગોસ્સ સુક્કોતિ, તદા સુતિ ચ ગુણજાતિ ચ વિસેસનં. યદા ગુણવન્તં દબ્બં વદતિ સુક્કો ગોતિ, તદા સુતિ ચ ગુણજાતિ ચ ગુણવિસેસો ચ સમ્બન્ધો ચ વિસેસનં.
દણ્ડીસદ્દો યદા જાતિમત્તં વદતિ દણ્ડી જાતીતિ, તદા સુતિ ચ દબ્બઞ્ચ વિસેસનં. યદા દબ્બવન્તં દબ્બં વદતિ દણ્ડી પુરિસોતિ, તદા સુતિ ચ દબ્બઞ્ચ જાતિ ચ સમ્બન્ધો ચ વિસેસનં.
પાચકસદ્દો યદા જાતિમત્તં વદતિ પાચકો જાતીતિ, તદા સુતિ ચ ક્રિયા ચ વિસેસનં. યદા ક્રિયાનિપ્ફાદકં દબ્બં વદતિ પાચકો પુરિસોતિ, તદા સુતિ ચ ક્રિયા ચ જાતિ ચ ક્રિયાકારકસમ્બન્ધો ચ વિસેસનં.
તિસ્સસદ્દો યદા નામમત્તં વદતિ તિસ્સો નામન્તિ, તદા સુતિ વિસેસનં. યદા નામવન્તં દબ્બં વદતિ, તિસ્સો ભિક્ખૂતિ, તદા સુતિ ચ નામજાતિ ચ સમ્બન્ધો ચ વિસેસનં.
સબ્બત્થ યં યં વદતીતિ વુત્તં, તં તં વિસેસ્યન્તિ ચ દબ્બન્તિ ચ વેદિતબ્બં. એત્થ ચ સુતિ નામ સદ્દસભાવા એવ હોતિ, સદ્દપક્ખિકા એવ. સબ્બો સદ્દો પઠમં સત્તાભિધાયકોતિ ચ ઞાસે વુત્તં. તસ્મા સબ્બત્થ સુતિટ્ઠાને સત્તા એવ યુત્તા વત્તુન્તિ. સત્તાતિ ચ તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ વોહારમત્તેનપિ લોકે વિજ્જમાનતા વુચ્ચતિ, તં તં સદ્દં સુણન્તસ્સ ચ ઞાણં તંતદત્થસ્સ અત્થિતામત્તં સબ્બપઠમં જાનાતિ, તતો પરં જાતિસદ્દે જાતિં જાનાતિ. ગુણસદ્દે ગુણન્તિ એવમાદિ સબ્બં વત્તબ્બં. લિઙ્ગ, સઙ્ખ્યા, પરિમાણાનિપિ વિસેસનત્થે સઙ્ગય્હન્તિ.
તત્થ લિઙ્ગં નામ યે ઇત્થિ, પુરિસાનં લિઙ્ગ, નિમિત્ત, કુત્તા’કપ્પા નામ અભિધમ્મે વુત્તા, યે ચ નપુંસકાનં લિઙ્ગ, નિમિત્ત, કુત્તા’કપ્પા નામ અવુત્તસિદ્ધા, યે ચ સદ્દેસુ ચેવ અત્થેસુ ચ વિસદા’વિસદાકાર, મજ્ઝિમાકારા સન્દિસ્સન્તિ, સબ્બમેતં લિઙ્ગં નામ.
એવં વિસેસન, વિસેસ્યવસેન દુવિધો અત્થો પુબ્બે વુત્તસ્સ સદ્દલિઙ્ગસ્સ અત્થો નામ, સો સલિઙ્ગો, સસઙ્ખ્યો, સપરિમાણો ચાતિ તિવિધો હોતિ.
તત્થ સલિઙ્ગો યથા? સઞ્ઞા, ફસ્સો, ચિત્તં. કઞ્ઞા, પુરિસો, કુલં. માલા, રુક્ખો, ધનન્તિ.
સસઙ્ખ્યો યથા? એકો, દ્વે, તયો, બહૂ ઇચ્ચાદિ.
સપરિમાણો યથા? વિદત્થિ, હત્થો, દોણો, આળ્હકં ઇચ્ચાદિ.
અપિ ચ સુદ્ધો, સંસટ્ઠોતિ દુવિધો લિઙ્ગત્થો. તત્થ કમ્માદિસંસગ્ગરહિતો સુદ્ધો નામ. સો સલિઙ્ગો, સસઙ્ખ્યો, સપરિમાણો, ઉપસગ્ગત્થો, નિપાતત્થો, પાટિ-પદિકત્થોતિ છબ્બિધો. અત્થિ, સક્કા, લબ્ભાઇચ્ચાદિ ઇધ પાટિપદિકં નામ. તુન, ત્વાન, ત્વા, તવે, તું, ખત્તુંપચ્ચયન્તાપિ નિપાતેસુ ગય્હન્તિ.
સંસટ્ઠો વુત્તસંસટ્ઠો, અવુત્તસંસટ્ઠોતિ દુવિધો. તત્થ વુત્તસંસટ્ઠો ચતુબ્બિધો સમાસેન વુત્તસંસટ્ઠો, તદ્ધિતેન, આખ્યાતેન, કિતેનાતિ. તત્થ સમાસેન વુત્તો છકારકસમ્બન્ધવસેન સત્તવિધો, ભાવેન સદ્ધિં અટ્ઠવિધો વા, તથા તદ્ધિતેન વુત્તો. આખ્યાતેન વુત્તો કત્તુ, કમ્મ, ભાવવસેન તિવિધો. કિતેન વુત્તો છકારક, ભાવવસેન સત્તવિધો. સબ્બો સુદ્ધો ચેવ વુત્તસંસટ્ઠો ચ પઠમાય વિસયો.
અવુત્તસંસટ્ઠોપિ કત્તુસંસટ્ઠો, કમ્મસંસટ્ઠોતિઆદિના અનેકવિધો. સો દુતિયાદીનં એવ વિસયોતિ. એત્થ ચ વિભત્તિયા વિના કેવલો સદ્દો પયોગં નારહતીતિ કત્વા પયોગારહત્થમેવ છબ્બિધે સુદ્ધે ચતુબ્બિધે ચ વુત્તસંસટ્ઠે પઠમા પયુજ્જતિ, ન અત્થજોતનત્થં.
કેનચિ વાચકેન અવુત્તાનિ પન કમ્માદીનિ વિભત્તીહિ વિના વિદિતાનિ ન હોન્તીતિકત્વા અત્થજોતનત્થમ્પિ કમ્માદીસુ દુતિયાદયો પયુજ્જન્તિ. તસ્મા અત્થમત્તેતિ ઇધ દેસન્તરાવચ્છેદકે વિસયમત્તે ભુમ્મં. કમ્મે દુતિયાઇચ્ચાદીસુ પન નિપ્ફાદેતબ્બે પયોજને ભુમ્મન્તિ એવં દ્વિન્નં ભુમ્માનં નાનત્તં વેદિતબ્બન્તિ.
૨૯૦. આમન્તને [ક. ૨૮૫; રૂ. ૭૦; ની. ૫૭૮; ચં. ૨.૧.૯૪; પા. ૨.૩.૪૭; આમન્તણે (બહૂસુ)].
પગેવ સિદ્ધસ્સ વત્થુનો નામેન વા નિપાતેન વા અત્તનો અભિમુખીકરણં આમન્તનં નામ. અધિકામન્તને અત્થમત્તે પઠમા હોતિ. એત્થ ચ આમન્તનપદં નામ ક્રિયાપેક્ખં ન હોતિ, તસ્મા કારકસઞ્ઞં ન લભતિ.
તં પન દુવિધં સાદરા’નાદરવસેન. એહિ સમ્મ, એહિ જેતિ.
તથા સજીવ, નિજ્જીવવસેન, ભો પુરિસ, વદેહિ ભો સઙ્ખ, વદેહિ ભો સઙ્ખ [દી. નિ. ૨.૪૨૬]. ઉમ્મુજ્જ ભો પુથુસિલે, ઉમ્મુજ્જ ભો પુથુસિલેતિ [સં. નિ. ૪.૩૫૮].
તથા પચ્ચક્ખા’પચ્ચક્ખવસેન, ભો પુરિસ, કહં એકપુત્તક, કહં એકપુત્તકાતિ [સં. નિ. ૨.૬૩; ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૨].
તથા નિયમા’નિયમવસેન, ભો પુરિસ, અચ્છરિયં વત ભો અબ્ભુતં વત ભો [દી. નિ. ૨.૧૯૨]. યત્ર હિ નામ સઞ્ઞી સમાનોતિઆદિ [દી. નિ. ૨.૧૯૨]. ઇદં આમન્તનં નામ પગેવ સિદ્ધે એવ હોતિ, ન વિધાતબ્બે, ન હિ પગેવ રાજભાવં વા ભિક્ખુભાવં વા અપ્પત્તં જનં ‘‘ભો રાજા’’તિ વા ‘‘ભો ભિક્ખૂ’’તિ વા આમન્તેન્તીતિ.
પઠમાવિભત્તિરાસિ નિટ્ઠિતો.
દુતિયાવિભત્તિરાસિ
કસ્મિં અત્થે દુતિયા?
૨૯૧. કમ્મે દુતિયા [ક. ૨૯૭; રૂ. ૨૮૪; ની. ૫૮૦; ચં. ૨.૧.૪૩; પા. ૧.૪.૪૯-૫૧].
કમ્મત્થે દુતિયા હોતિ. કરિયતેતિ કમ્મં, તં નિબ્બત્તિકમ્મં, વિકતિકમ્મં, પત્તિકમ્મન્તિ તિવિધં હોતિ.
તત્થ નિબ્બત્તિકમ્મં યથા? ઇદ્ધિમા હત્થિવણ્ણં માપેતિ, રાજા નગરં માપેતિ, માતા પુત્તં વિજાયતિ, બીજં રુક્ખં જનેતિ, કમ્મં વિપાકં જનેતિ, આહારો બલં જનેતિ, જનો પુઞ્ઞં કરોતિ, પાપં કરોતિ, બુદ્ધો ધમ્મં દેસેસિ, વિનયં પઞ્ઞપેસિ, ભિક્ખુ ઝાનં ઉપ્પાદેતિ, મગ્ગં ઉપ્પાદેતિ ઇચ્ચાદિ.
વિકતિકમ્મં યથા? ગેહં કરોતિ, રથં કરોતિ, ઘટં કરોતિ, પટં વાયતિ, ઓદનં પચતિ, ભત્તં પચતિ, કટ્ઠં અઙ્ગારં કરોતિ, સુવણ્ણં કટકં કરોતિ, ગેહં ઝાપેતિ, રુક્ખં છિન્દતિ, પાકારં ભિન્દતિ, વિહયો લુનાતિ, પાણં હનતિ, ભત્તં ભુઞ્જતિ ઇચ્ચાદિ.
પત્તિકમ્મં યથા? ગામં ગચ્છતિ, ગેહં પવિસતિ, રુક્ખં આરોહતિ, નદિં તરતિ, આદિચ્ચં પસ્સતિ, ધમ્મં સુણાતિ, બુદ્ધં વન્દતિ પયિરુપાસતિ ઇચ્ચાદિ.
પકતિકમ્મં, વિકતિકમ્મન્તિ દુવિધં. સુવણ્ણં કટકં કરોતિ, કટ્ઠં અઙ્ગારં કરોતિ, પુરિસં ઠિતં પસ્સતિ, પુરિસં ગચ્છન્તં પસ્સતિ, ભિક્ખું પસ્સતિ સતં, સમ્પજાનં, અભિક્કમન્તં, પટિક્કમન્તં, આલોકેન્તં, વિલોકેન્તં, સમિઞ્જેન્તં, પસારેન્તં.
એત્થ ‘પુરિસં, ભિક્ખુ’ન્તિ પકતિકમ્મં, ‘ઠિતં, સતં’ઇચ્ચાદીનિ વિકતિકમ્માનિ.
ધાતુકમ્મં, કારિતકમ્મન્તિ દુવિધં. ગામં ગચ્છતિ, પુરિસં ગામં ગમેતિ.
ધાતુકમ્મઞ્ચ દ્વિકમ્મિકધાતૂનં દુવિધં પધાનકમ્મં, અપ્પધાનકમ્મન્તિ. અજપાલો અજં ગામં નેતિ, પુરિસો ભારં ગામં વહતિ, હરતિ, ગામં સાખં કડ્ઢતિ, ગાવિં ખીરં દોહતિ, બ્રાહ્મણં કમ્બલં યાચતિ, બ્રાહ્મણં ભત્તં ભિક્ખતિ, ગાવિયો વજં અવરુન્ધતિ, ભગવન્તં પઞ્હં પુચ્છતિ, રુક્ખં ફલાનિ ઓચિનાતિ, સિસ્સં ધમ્મં બ્રવીતિ, ભગવા ભિક્ખૂ એતદવોચ [ઉદા. ૨૩ (થોકં વિસદિસં)], સિસ્સં ધમ્મં અનુસાસતિ ઇચ્ચાદિ.
એત્થ ચ ‘અજં, ખીરં’ ઇચ્ચાદિ પધાનકમ્મં નામ કત્તારા પરિગ્ગહેતું ઇટ્ઠતરત્તા. ‘ગામં, ગાવિં’ઇચ્ચાદિ અપ્પધાનકમ્મં નામ તથા અનિટ્ઠતરત્તા.
તત્થ પધાનકમ્મં કથિનકમ્મં નામ, કમ્મભાવે થિરકમ્મન્તિ વુત્તં હોતિ. અપ્પધાનકમ્મં અકથિનકમ્મં નામ, અથિરકમ્મન્તિ વુત્તં હોતિ. તઞ્હિ કદાચિ સમ્પદાનં હોતિ, કદાચિ અપાદાનં, કદાચિ સામિ, કદાચિ ઓકાસો. યથા – સો મં દકાય નેતિ, ગાવિતો ખીરં દોહતિ, ગાવિયા ખીરં દોહહિ, ગાવિયં ખીરં દોહતિ ઇચ્ચાદિ.
કમ્મે દુતિયાતિ વત્તતે.
૨૯૨. ગતિબોધાહારસદ્દત્થા કમ્મક ભજ્જાદીનં પયોજ્જે [ક. ૩૦૦; રૂ. ૨૮૬; ની. ૫૮૭; ચં. ૨.૧.૪૪; પા. ૧.૪.૫૨].
નિચ્ચવિધિસુત્તમિદં. ગમનત્થાનં બોધનત્થાનં આહારત્થાનં સદ્દત્થાનં અકમ્મકાનં ભજ્જાદીનઞ્ચ ધાતૂનં પયોજ્જે કમ્મનિ દુતિયા હોતિ. એત્થ ચ પયોજ્જકમ્મં નામ કારિતકમ્મં વુચ્ચતિ.
પુરિસો પુરિસં ગામં ગમયતિ, સામિકો અજપાલં અજં ગામં નયાપેતિ, આચરિયો સિસ્સં ધમ્મં બોધેતિ, પુરિસો પુરિસં ભત્તં ભોજેતિ, આચરિયો સિસ્સં ધમ્મં પાઠેતિ, પુરિસો પુરિસં સયાપેતિ, અચ્છાપેતિ, ઉટ્ઠાપેતિ, પુરિસો પુરિસં ધઞ્ઞં ભજ્જાપેતિ, કોટ્ટાપેતિ, ઉદ્ધરાપેતિ.
એતેસમીતિ કિં? પુરિસો પુરિસેન ઓદનં પાચેતિ.
એત્થ ચ ગમનત્થાદીનં પયોજ્જે તતિયાપિ રૂપસિદ્ધિયં [૧૪૧ પિટ્ઠે] સદ્દનીતિયઞ્ચ [સુત્ત-૧૪૮ પિટ્ઠે] વુત્તા. સદ્દનીતિયં તતિયાપયોગેપિ કમ્મત્થમેવ ઇચ્છતિ. ઞાસાદીસુ કત્વત્થં ઇચ્છન્તિ.
યદા પન પઠમં પયોજકં અઞ્ઞો દુતિયો પયોજેતિ, તદા પઠમો પયોજ્જો નામ. તસ્મિં તતિયાએવાતિ વુત્તિયં વુત્તં. અત્તના વિપ્પકતં કુટિં પરેહિ પરિયોસાપેતિ [પારા. ૩૬૩].
૨૯૩. હરાદીનં વા [ક. ૩૦૦; રૂ. ૨૮૬; ની. ૫૮૭; ચં. ૨.૧.૪૫; પા. ૧.૪.૫૩].
હરાદીનં પયોજ્જે કમ્મનિ વિકપ્પેન દુતિયા હોતિ.
સામિકો પુરિસં ભારં હારેતિ પુરિસેન વા, પુરિસં આહારં અજ્ઝોહારેતિ પુરિસેન વા, પુરિસં કમ્મં કારેતિ પુરિસેન વા, રાજા પુરિસં અત્તાનં દસ્સેતિ પુરિસેન વા, પુરિસં બુદ્ધં વન્દાપેતિ પુરિસેન વા.
૧૯૪. ન ખાદાદીનં [ક. ૩૦૦; રૂ. ૨૮૬; ની. ૫૮૭; ચં. ૨.૧.૪૭; પા. ૧.૪.૫૭].
ખાદાદીનં પયોજ્જે કમ્મનિ ન દુતિયા હોતિ.
સામિકો પુરિસેન ખજ્જં ખાદાપેતિ, અદ-ભક્ખને, ભત્તં આદેતિ, સામિકો દાસેન પુરિસં અવ્હાપેતિ, સદ્દાયાપેતિ, કન્દયતિ, નાદયતિ. એત્થ ચ ‘સદ્દાયાપેતી’તિ સદ્દં કારાપેતિ, નામધાતુ ચેસા. કન્દ, નદાપિ સદ્દત્થાયેવ.
૨૯૫. વહિસ્સાનિયન્તુકે [ક. ૩૦૦; રૂ. ૨૮૬; ની. ૫૮૭; ચં. ૨.૧.૪૮; પા. ૧.૪.૫૨].
વહિસ્સાતિ ધાતુનિદ્દેસો ઇ-કારો, નિયામેતિ પયોજેતીતિ નિયન્તા, નત્થિ નિયન્તા એતસ્સાતિ અનિયન્તુકો. યસ્સ અઞ્ઞેન પયોજકેન કિચ્ચં નત્થિ, સયમેવ ઞત્વા વહતિ, સો અનિયન્તુકો નામ, વહધાતુસ્સ તાદિસે અનિયન્તુકે પયોજ્જે કમ્મનિ દુતિયા ન હોતિ.
સામિકો દાસેન ભારં વાહેતિ.
અનિયન્તુકેતિ કિં? બલીબદ્દે ભારં વાહેતિ.
૨૯૬. ભક્ખિસ્સાહિંસાયં [ક. ૩૦૦; રૂ. ૨૮૬; ની. ૫૮૭; ચં. ૨.૧.૪૯; પા. ૧.૪.૫].
ભક્ખિતું ઇચ્છન્તસ્સ ભક્ખાપનં હિંસા નામ ન હોતિ, અનિચ્છન્તસ્સ ભક્ખાપનં હિંસા નામ, ભક્ખધાતુસ્સ પયોજ્જે કમ્મનિ અહિંસાવિસયે દુતિયા ન હોતિ.
સામિકો પુરિસેન મોદકે ભક્ખાપેતિ.
અહિંસાયન્તિ કિં? બલીબદ્દે સસ્સં ભક્ખાપેતિ. એત્થ ‘સસ્સ’ન્તિ થૂલતરં સસ્સન્તિ વદન્તિ.
પાળિયં ‘‘સબ્બેસં વિઞ્ઞાપેત્વાન [અપ. થેર ૧.૧.૪૩૮], તોસેન્તિ સબ્બપાણિનં [અપ. થેર ૧.૧.૩૦૦]. થેરસ્સ પત્તો દુતિયસ્સ ગાહેતબ્બો’’ ઇચ્ચાદિના [પારા. ૬૧૫] પયોજ્જે છટ્ઠીપિ દિસ્સતિ.
૨૯૭. ઝાદીહિ યુત્તા [ક. ૨૯૯; રૂ. ૨૮૮; ની. ૫૮૨, ૫૮૬; ચં. ૨.૧.૫૦; પા. ૨.૩.૨].
ધીઇચ્ચાદીહિ નિપાતોપસગ્ગેહિ યુત્તા લિઙ્ગમ્હા દુતિયા હોતિ.
ધી બ્રાહ્મણસ્સ હન્તારં [ધ. પ. ૩૮૯], ધીરત્થુ’મં પૂતિકાયં [જા. ૧.૩.૧૨૯], ધીરત્થુ તં ધનલાભં [જા. ૧.૪.૩૬], ધીરત્થુ બહુકે કામે. તતિયાપિ દિસ્સતિ, ધીરત્થુ જીવિતેન મે [જા. ૨.૧૭.૧૩૫]. અન્તરા ચ રાજગહં અન્તરા ચ નાળન્દં [દી. નિ. ૧.૧], અભિતો ગામં વસતિ, પરિતોગામં વસતિ, નદિં નેરઞ્જરં પતિ [સુ. નિ. ૪૨૭], એતેસુ છટ્ઠ્યત્થે દુતિયા.
તથા પટિભાતિ મં ભગવા [ઉદા. ૪૫; સં. નિ. ૧.૨૧૭], અપિસ્સુ મં તિસ્સો ઉપમાયો પટિભંસુ [મ. નિ. ૧.૩૭૪], પટિભાતુ તં ભિક્ખુ ધમ્મો ભાસિતું [મહાવ. ૨૫૮]. પટિભન્તુ તં ચુન્દ બોજ્ઝઙ્ગા [સં. નિ. ૩.૭૯] – ‘મ’ન્તિ મમ, ‘ત’ન્તિ તવ, સમ્પદાનત્થે દુતિયા. ‘મ’ન્તિ મમઞાણે, ‘ત’ન્તિ તવઞાણેતિપિ વણ્ણેસું. ન ઉપાયમન્તરેન અત્થસ્સ સિદ્ધિ, નત્થિ સમાદાનમન્તરેન સિક્ખાપટિલાભો, નેવિધ ન હુરં ન ઉભયમન્તરેન, એસેવન્તો દુક્ખસ્સ [મ. નિ. ૩.૩૯૩; ઉદા. ૭૪]. તત્થ ‘અન્તરેના’તિ નિપાતપદમેતં, વજ્જેત્વાત્યત્થો. પુબ્બેન ગામં, દક્ખિણેન ગામં, ઉત્તરેન ગામં, ગામસ્સ પુબ્બેતિ અત્થો.
ઉપસગ્ગપુબ્બાનં અકમ્મકધાતૂનં પયોગે આધારે દુતિયા, પથવિં અધિસેસ્સતિ, ગામં અધિતિટ્ઠતિ, રુક્ખં અજ્ઝાવસતિ, મઞ્ચં વા પીઠં વા અભિનિસીદેય્ય વા અભિનિપજ્જેય્ય વા [પાચિ. ૧૩૦], ગામં ઉપવસતિ, ગામં અનુવસતિ, પબ્બતં અધિવસતિ, ઘરં આવસતિ, અગારં અજ્ઝાવસતિ [દી. નિ. ૧.૨૫૮; પારા. ૫૧૯], ઉપોસથં ઉપવસતિ, કામાવચરં ઉપપજ્જતિ, રૂપાવચરં ઉપપજ્જતિ, અરૂપાવચરં ઉપપજ્જતિ, સક્કસ્સ સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ, નિપન્નં વા ઉપનિપજ્જેય્ય [દી. નિ. ૩.૨૮૨], નિસિન્નં વા ઉપનિસીદેય્ય [દી. નિ. ૩.૨૮૨], ઠિતં વા ઉપતિટ્ઠેય્ય [દી. નિ. ૩.૨૮૨] ઇચ્ચાદિ.
તપ્પાન, ચારેપિ દુતિયા, નદિં પિવતિ, સમુદ્દં પિવતિ, ગામં ચરતિ, અરઞ્ઞં ચરતિ, નદિયં, ગામેતિ અત્થો.
કાલ, દિસાસુપિ આધારે એવ દુતિયા, તં ખણં, તં મુહુત્તં, તં કાલં, એકમન્તં [ખુ. પા. ૫.૧], એકં સમયં [ખુ. પા. ૫.૧; દી. નિ. ૧.૧], પુબ્બણ્હસમયં [પારા. ૧૬], સાયન્હસમયં, તં દિવસં, ઇમં રત્તિં [દી. નિ. ૩.૨૮૫], દુતિયમ્પિ, તતિયમ્પિ, ચતુત્થં વા પઞ્ચમં વા અપ્પેતિ, તતો પુબ્બં, તતો પરં, પુરિમં દિસં [દી. નિ. ૨.૩૩૬], દક્ખિણં દિસં [દી. નિ. ૨.૩૩૬], પચ્છિમં દિસં [દી. નિ. ૨.૩૩૬], ઉત્તરં દિસં [દી. નિ. ૨.૩૩૬], ઇમા દસ દિસાયો, કતમં દિસં તિટ્ઠતિ નાગરાજા [જા. ૧.૧૬.૧૦૪], ઇમાસુ દિસાસુ કતમાય દિસાય તિટ્ઠતિ છદ્દન્તનાગરાજાતિ અત્થોઇચ્ચાદિ.
૨૯૮. લક્ખણિત્થમ્ભૂતવિચ્છાસ્વભિના [ક. ૨૯૯; રૂ. ૨૮૮; ની. ૫૮૨, ૫૮૬; ચં. ૨.૧.૫૪; પા. ૧.૪.૯૦, ૯૧; ૨.૩.૮].
લક્ખણાદીસુ અત્થેસુ પવત્તેન અભિના યુત્તા લિઙ્ગમ્હા દુતિયા હોતિ.
લક્ખીયતિ લક્ખિતબ્બં અનેનાતિ લક્ખણં. અયં પકારો ઇત્થં, ઈદિસો વિસેસોતિ અત્થો. ઇત્થં ભૂતો પત્તોતિ ઇત્થમ્ભૂતો. ભિન્ને અત્થે બ્યાપિતું ઇચ્છા વિચ્છા.
તત્થ લક્ખણે –
રુક્ખમભિ વિજ્જોતતે વિજ્જુ, રુક્ખં અભિ બ્યાપેત્વા વિજ્જોતતેતિ અત્થો, વિજ્જોભાસેન બ્યાપિતો રુક્ખો વિજ્જુપ્પાદસ્સ લક્ખણં સઞ્ઞાણં હોતિ.
ઇત્થમ્ભૂતે –
સાધુ દેવદત્તો માતરમભિ, માતરં અભિ વિસિટ્ઠં કત્વા સાધૂતિ અત્થો, દેવદત્તો સક્કચ્ચં માતુપટ્ઠાને અગ્ગપુરિસોતિ વુત્તં હોતિ. તં ખો પન ભવન્તં ગોતમં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો [પારા. ૧]. એત્થ ચ ‘અબ્ભુગ્ગતો’તિ અભિ વિસિટ્ઠં કત્વા ઉગ્ગતોતિ અત્થો, અયં કિત્તિસદ્દો ભોતો ગોતમસ્સ સકલલોકગ્ગભાવં પકાસેત્વા ઉગ્ગતોતિ વુત્તં હોતિ, કિત્તિસદ્દસમ્બન્ધે પન તસ્સ ખો પન ભોતો ગોતમસ્સાતિ અત્થો.
વિચ્છાયં –
રુક્ખં રુક્ખં અભિ વિજ્જોતતે ચન્દો, બ્યાપેત્વા વિજ્જોતતેત્યત્થો.
એત્થ ચ લક્ખણાદિઅત્થા અભિસદ્દેન જોતનીયા પિણ્ડત્થા એવ, ન વચનીયત્થા, બ્યાપનાદિઅત્થા એવ વચનીયત્થાતિ.
૨૯૯. પતિપરીહિ ભાગે ચ [ક. ૨૯૯; રૂ. ૨૮૮; ની. ૫૮૨, ૫૮૬; ચં. ૨.૧.૫૫; પા. ૧.૪.૯૦].
લક્ખણિ’ત્થમ્ભૂત, વિચ્છાસુ ચ ભાગે ચ પવત્તેહિ પતિ, પરીહિ યુત્તા લિઙ્ગમ્હા દુતિયા હોતિ.
લક્ખણે –
રુક્ખં પતિ વિજ્જોતતે વિજ્જુ, રુક્ખં પરિ વિજ્જોતતે વિજ્જુ. તત્થ ‘પતી’તિ પટિચ્ચ, ‘પરી’તિ ફરિત્વા.
ઇત્થમ્ભૂતે –
સાધુ દેવદત્તો માતરં પતિ, સાધુ દેવદત્તો માતરં પરિ.
વિચ્છાયં –
રુક્ખં રુક્ખં પતિ વિજ્જોતતે ચન્દો, રુક્ખં રુક્ખં પરિ વિજ્જોતતે ચન્દો.
ભાગે –
તં દીયતુ, યદેત્થ મં પતિ સિયા, તં દીયતુ, યદેત્થ મં પરિ સિયા. તત્થ ‘પતી’તિ પટિચ્ચ, ‘પરી’તિ પરિચ્ચ, ઉદ્દિસ્સાતિ અત્થો, ‘ઠપિત’ન્તિ પાઠસેસો. એત્થ મં ઉદ્દિસ્સ યં વત્થુ ઠપિતં સિયા, તં મે દીયતૂત્યત્થો, એતેસુ બહૂસુ ભાગેસુ યો મમ ભાગો, સો મય્હં દીયતૂતિ વુત્તં હોતીતિ.
૩૦૦. અનુના [ક. ૨૯૯; રૂ. ૨૮૮; ની. ૫૮૨, ૫૮૬; ચં. ૨.૧.૫૬; પા. ૧.૪.૮૪, ૯૦].
લક્ખણિ’ત્થમ્ભૂત, વિચ્છાસુ ચ ભાગે ચ પવત્તેન અનુના યુત્તા લિઙ્ગમ્હા દુતિયા હોતિ.
લક્ખણે –
રુક્ખં અનુ વિજ્જોતતે વિજ્જુ, રુક્ખં અનુ ફરિત્વાતિ અત્થો. ચતુરાસીતિસહસ્સાનિ, સમ્બુદ્ધમનુપબ્બજું [બુ. વં. ૨૧.૫], ‘સમ્બુદ્ધ’ન્તિ બોધિસત્તં, અનુ ગન્ત્વા પબ્બજિંસૂતિ અત્થો, વિપસ્સિબોધિસત્તે પબ્બજિતે સતિ તાનિપિ ચતુરાસીતિકુલપુત્તસહસ્સાનિ પબ્બજિંસૂતિ વુત્તં હોતિ. સચ્ચક્રિયમનુ વુટ્ઠિ પાવસ્સિ, ‘અનૂ’તિ અન્વાય, પટિચ્ચાતિ અત્થો, સચ્ચક્રિયાય સતિ સચ્ચક્રિયહેતુ દેવો પાવસ્સીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘હેતુ ચ લક્ખણં ભવતી’’તિ વુત્તિયં વુત્તં. સચ્ચક્રિયાય સહેવાતિપિ યુજ્જતિ. ‘‘સહ સચ્ચે કતે મય્હ’’ન્તિ [ચરિયા. ૩.૮૨] હિ વુત્તં.
ઇત્થમ્ભૂતે –
સાધુ દેવદત્તો માતરમનુ. તત્થ ‘અનૂ’તિ અન્વાય પટિચ્ચ.
વિચ્છાયં –
રુક્ખં રુક્ખં અનુ વિજ્જોતતે ચન્દો. તત્થ ‘અનૂ’તિ અનુ ફરિત્વા.
ભાગે –
યદેત્થ મં અનુ સિયા, તં દીયતુ. તત્થ ‘અનૂ’તિ અન્વાય. સેસં વુત્તનયમેવ.
૩૦૧. સહત્થે [ક. ૨૯૯; રૂ. ૨૮૮; ની. ૫૮૨, ૫૮૬; ચં. ૨.૧.૫૭; પા. ૧.૪.૮૫].
સહત્થે અનુના યુત્તા લિઙ્ગમ્હા દુતિયા હોતિ.
પબ્બતં અનુ તિટ્ઠતિ [પબ્બતમનુસેના તિટ્ઠતિ (મોગ્ગલ્લાનવુત્તિયં)]. નદિં અન્વાવસિતા બારાણસી. ‘અનૂ’તિ અનુગન્ત્વા, નદિયા સહ આબદ્ધા તિટ્ઠતીતિ વુત્તં હોતિ.
૩૦૨. હીને [ક. ૨૯૯; રૂ. ૨૮૮; ની. ૫૮૨, ૫૮૬; ચં. ૨.૧.૫૮; પા. ૧.૪.૮૬].
હીને પવત્તેન અનુના યુત્તા લિઙ્ગમ્હા દુતિયા હોતિ.
અનુ સારિપુત્તં પઞ્ઞવન્તો, અનુગતા પચ્છતો ગતાતિ અત્થો, સબ્બે પઞ્ઞવન્તો સારિપુત્તતો હીનાતિ વુત્તં હોતિ.
૩૦૩. ઉપેન [ક. ૨૯૯; રૂ. ૨૮૮; ની. ૫૮૨, ૫૮૬; ચં. ૨.૧.૫૯; પા. ૧.૪.૮૭].
હીને ઉપેન યુત્તા લિઙ્ગમ્હા દુતિયા હોતિ.
ઉપ સારિપુત્તં પઞ્ઞવન્તો, ઉપેચ્ચ ગતા સમીપે ગતાતિ અત્થો, હીનાત્વેવ વુત્તં હોતિ.
એત્થ ચ અભિઇચ્ચાદયો કમ્મપ્પવચનીયાતિ સદ્દસત્થેસુ વુત્તા. તત્થ પકારેન વુચ્ચતીતિ પવચનીયં, પકારો ચ લક્ખણિ’ત્થમ્ભૂત, વિચ્છાદિકો પિણ્ડત્થો વુચ્ચતિ, કમ્મન્તિ બ્યાપનાદિક્રિયા, કમ્મં પવચનીયં યેહિ તે કમ્મપ્પવચનીયા.
તત્થ બ્યાપનાદિક્રિયાવિસેસવાચીહિ ઉપસગ્ગેહિ સમ્બન્ધેસતિ કમ્મત્થે દુતિયા હોતિ, અસમ્બન્ધે પન આધાર, સામ્યાદિઅત્થેસુ હોતિ, લક્ખણાદયો પન સામત્થિયસિદ્ધા પિણ્ડત્થા એવાતિ.
૩૦૪. કાલદ્ધાનમચ્ચન્તસંયોગે [ક. ૨૯૮; રૂ. ૨૮૭; ની. ૫૮૧; પા. ૨.૩.૫]
કાલસ્સ વા અદ્ધુનો વા દબ્બ, ગુણ, ક્રિયાહિ અચ્ચન્તં નિરન્તરં સંયોગે કાલ’દ્ધાનવાચીહિ લિઙ્ગેહિ પરં દુતિયા હોતિ.
કાલે –
સત્તાહં ગવપાનં, માસં મંસોદનં, સરદં રમણીયા નદી, સબ્બકાલં રમણીયં નન્દનં, માસં સજ્ઝાયતિ, વસ્સસતં જીવતિ, તયો માસે અભિધમ્મં દેસેતિ.
અદ્ધાને –
યોજનં વનરાજિ, યોજનં દીઘો પબ્બતો, કોસં સજ્ઝાયતિ.
અચ્ચન્તસંયોગેતિ કિં? માસે માસે ભુઞ્જતિ, યોજને યોજને વિહારો.
એત્થ ચ ક્રિયાવિસેસનમ્પિ કત્તારા સાધેતબ્બત્તા કમ્મગતિકં હોતિ, તસ્મા તમ્પિ ‘કમ્મે દુતિયા’તિ એત્થ કમ્મસદ્દેન ગય્હતિ.
સુખં સેતિ, દુક્ખં સેતિ, સીઘં ગચ્છતિ, ખિપ્પં ગચ્છતિ, દન્ધં ગચ્છતિ, મુદું પચતિ, ગરું એસ્સતિ, લહું એસ્સતિ, સન્નિધિકારકં ભુઞ્જતિ, સમ્પરિવત્તકં ઓતાપેતિ, કાયપ્પચાલકં ગચ્છતિ [પાચિ. ૫૯૦], હત્થપ્પચાલકં ગચ્છતિ, સીસપ્પચાલકં ગચ્છતિ [પાચિ. ૫૯૪-૫૯૫], સુરુસુરુકારકં ભુઞ્જતિ [પાચિ. ૬૨૭], અવગણ્ડકારકં ભુઞ્જતિ [પાચિ. ૬૨૨], પિણ્ડુક્ખેપકં ભુઞ્જતિ [પાચિ. ૬૨૦], હત્થનિદ્ધુનકં ભુઞ્જતિ [પાચિ. ૬૨૩], હત્થનિલ્લેહકં ભુઞ્જતિ [પાચિ. ૬૨૮], ચન્દિમસૂરિયા સમં પરિયાયન્તિ, વિસમં પરિયાયન્તિ ઇચ્ચાદિ.
દુતિયાવિભત્તિરાસિ નિટ્ઠિતો.
તતિયાવિભત્તિરાસિ
કસ્મિં અત્થે તતિયા?
૩૦૫. કત્તુકરણેસુ તતિયા [ક. ૨૮૬, ૨૮૮; રૂ. ૨૯૧, ૨૯૩; ની. ૫૯૧, ૫૯૪; ચં. ૨.૧.૬૨-૩; પા. ૨.૩.૧૮].
કત્તરિ કરણે ચ તતિયા હોતિ. કત્તાતિ ચ કારકોતિ ચ અત્થતો એકં ‘‘કરોતીતિ કત્તા, કરોતીતિ કારકો’’તિ, તસ્મા ‘‘કત્તુકારકો’’તિ વુત્તે દ્વિન્નં પરિયાયસદ્દાનં વસેન અયમેવ ક્રિયં એકન્તં કરોતિ, સામી હુત્વા કરોતિ, અત્તપ્પધાનો હુત્વા કરોતીતિ વિઞ્ઞાયતિ, તતો ક્રિયા નામ કત્તુનો એવ બ્યાપારો, ન અઞ્ઞેસન્તિ ચ, અઞ્ઞે પન ક્રિયાસાધને કત્તુનો ઉપકારકત્તા કારકા નામાતિ ચ, તથા અનુપકારકત્તા અકારકા નામાતિ ચ વિઞ્ઞાયન્તીતિ.
તત્થ કત્તા તિવિધો સયંકત્તા, પયોજકકત્તા, કમ્મકત્તાતિ.
તત્થ ધાત્વત્થં સયં કરોન્તો સયંકત્તા નામ, પુરિસો કમ્મં કરોતિ.
પરં નિયોજેન્તો પયોજકકત્તા નામ, પુરિસો દાસં કમ્મં કારેતિ.
કમ્મકત્તા નામ પયોજ્જકકત્તાપિ વુચ્ચતિ, પુરિસો દાસેન કમ્મં કારેતિ દાસસ્સ વા, યો ચ અઞ્ઞેન કતં પયોગં પટિચ્ચ કમ્મભૂતોપિ સુકરત્તા વા કમ્મભાવેન અવત્તુકામતાય વા અજાનનતાય વા વઞ્ચેતુકામતાય વા કત્તુભાવેન વોહરીયતિ, સો કમ્મકત્તા નામ, કુસૂલો સયમેવ ભિજ્જતિ, ઘટો સયમેવ ભિજ્જતિ. અપિચ સુકરો વા હોતુ દુક્કરો વા, યો કમ્મરૂપક્રિયાપદે પઠમન્તો કત્તા, સો કમ્મકત્તાતિ વુચ્ચતિ. સદ્દરૂપેન કમ્મઞ્ચ તં અત્થરૂપેન કત્તા ચાતિ કમ્મકત્તા, કુસૂલો ભિજ્જતિ, ઘટો ભિજ્જતિ, પચ્ચતિ મુનિનો ભત્તં, થોકં થોકં ઘરે ઘરે ઇચ્ચાદિ.
એત્થ ચ સદ્દત્થો દુવિધો પરમત્થો, પઞ્ઞત્તત્થોતિ. તત્થ પરમત્થો એકન્તેન વિજ્જમાનોયેવ. પઞ્ઞત્તત્થો પન કોચિ વિજ્જમાનોતિ સમ્મતો. યથા? રાજપુત્તો, ગોવિસાણં, ચમ્પકપુપ્ફન્તિ. કોચિ અવિજ્જમાનોતિ સમ્મતો. યથા? વઞ્ઝાપુત્તો, સસવિસાણં, ઉદુમ્બરપુપ્ફન્તિ. સદ્દો ચ નામ વત્તિચ્છાપટિબદ્ધવુત્તી હોતિ, વત્તમાનો ચ સદ્દો અત્થં ન દીપેતીતિ નત્થિ, સઙ્કેતે સતિ સુણન્તસ્સ અત્થવિસયં બુદ્ધિં ન જનેતીતિ નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ઇતિ અવિજ્જમાનસમ્મતોપિ અત્થો સદ્દબુદ્ધીનં વિસયભાવેન વિજ્જમાનો એવ હોતિ. ઇતરથા ‘વઞ્ઝાપુત્તો’તિ પદં સુણન્તસ્સ તદત્થવિસયં ચિત્તં નામ ન પવત્તેય્યાતિ, સદ્દબુદ્ધીનઞ્ચ વિસયભાવેન વિજ્જમાનો નામ અત્થો સદ્દનાનાત્તે બુદ્ધિનાનાત્તે ચ સતિ નાના હોતિ, વિસું વિસું વિજ્જમાનો નામ હોતીતિ અધિપ્પાયો. એવં સદ્દબુદ્ધિવિસયભાવેન વિજ્જમાનઞ્ચ નાનાભૂતઞ્ચ અત્થં પટિચ્ચ કારકનાનાત્તં ક્રિયાકારકનાનાત્તઞ્ચ હોતિ, ન પન સભાવતો વિજ્જમાનમેવ નાનાભૂતમેવ ચ અત્થન્તિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. તસ્મા ‘‘સંયોગો જાયતે’’ ઇચ્ચાદીસુ સદ્દબુદ્ધીનં નાનાત્તસિદ્ધેન અત્થનાનાત્તેન દ્વિન્નં સદ્દાનં દ્વિન્નં અત્થાનઞ્ચ ક્રિયાકારકતાસિદ્ધિ વેદિતબ્બાતિ.
કયિરતે અનેનાતિ કરણં, ક્રિયાસાધને કત્તુનો સહકારીકારણન્તિ વુત્તં હોતિ. તં દુવિધં અજ્ઝત્તિકકરણં, બાહિરકરણન્તિ.
તત્થ કત્તુનો અઙ્ગભૂતં કરણં અજ્ઝત્તિકં નામ, પુરિસો ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ, મનસા ધમ્મં વિજાનાતિ, હત્થેન કમ્મં કરોતિ, પાદેન મગ્ગં ગચ્છતિ, રુક્ખો ફલભારેન ઓણમતિ.
કત્તુનો બહિભૂતં બાહિરં નામ, પુરિસો યાનેન ગચ્છતિ, ફરસુના [પરસુના (સક્કતગન્થેસુ)] છિન્દતિ, રુક્ખો વાતેન ઓણમતિ.
૩૦૬. સહત્થેન [ક. ૨૮૭; રૂ. ૨૯૬; ની. ૫૯૨; ચં. ૨.૧.૬૫; પા. ૨.૩.૧૯].
સહસદ્દસ્સ અત્થો યસ્સ સોતિ સહત્થો, સહત્થેન સદ્દેન યુત્તા લિઙ્ગમ્હા તતિયા હોતિ. સહસદ્દસ્સ અત્થો નામ સમવાયત્થો.
સો તિવિધો દબ્બસમવાયો, ગુણસમવાયો, ક્રિયાસમવાયોતિ. પુત્તેન સહ ધનવા પિતા, પુત્તેન સહ થૂલો પિતા, પુત્તેન સહ આગતો પિતા. સહ, સદ્ધિં, સમં, નાના, વિનાઇચ્ચાદિકો સહત્થસદ્દો નામ.
નિસીદિ ભગવા સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન [મહાવ. ૫૯], સહસ્સેન સમં મિતા [સં. નિ. ૧.૩૨], પિયેહિ નાનાભાવો વિનાભાવો [દી. નિ. ૨.૧૮૩, ૨૦૭], સઙ્ઘો સહ વા ગગ્ગેન વિના વા ગગ્ગેન ઉપોસથં કરેય્ય [મહાવ. ૧૬૭].
૩૦૭. લક્ખણે [રૂ. ૧૪૭ પિટ્ઠે; ની. ૫૯૮; ચં. ૨.૧.૬૬; પા. ૨.૩.૨૧].
લક્ખણં વુચ્ચતિ ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણં, તસ્મિં તતિયા હોતિ.
અસ્સુપુણ્ણેહિ નેત્તેહિ, પિતરં સો ઉદિક્ખતિ [જા. ૨.૨૨.૨૧૨૩]. બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરતિ [અ. નિ. ૩.૬૭], અસમ્ભિન્નેન વિલેપનેન રાજાનમદક્ખિ, તિદણ્ડકેન પરિબ્બાજકમદક્ખિ, ઊનપઞ્ચબન્ધનેન પત્તેન અઞ્ઞં પત્તં ચેતાપેતિ [પારા. ૬૧૨ (થોકં વિસદિસં)], ભિક્ખુ પાસાદિકેન અભિક્કન્તેન પટિક્કન્તેન આલોકિતેન વિલોકિતેન સમિઞ્જિતેન પસારિતેન ગામં પિણ્ડાય પાવિસિ, સા કાળી દાસી ભિન્નેન સીસેન લોહિતેન ગલન્તેન પતિવિસ્સકાનં ઉજ્ઝાપેસિ [મ. નિ. ૧.૨૨૬], ઉક્ખિત્તકાય અન્તરઘરે ગચ્છન્તિ [પાચિ. ૫૮૪], પલ્લત્થિકાય અન્તરઘરે નિસીદન્તિ [પાચિ. ૫૯૯].
અઙ્ગવિકારોપિ ઇધ સઙ્ગય્હતિ [ક. ૨૯૧; રૂ. ૨૯૯; ની. ૬૦૩], અક્ખિના કાણં પસ્સતિ, ‘અક્ખી’તિ ઇદં ‘કાણ’ન્તિ પદે વિસેસનં, વિકલેન ચક્ખુઅઙ્ગેન સો કાણો નામ હોતિ. હત્થેન કુણિં પસ્સતિ, પાદેન ખઞ્જં પસ્સતિ.
૩૦૮. હેતુમ્હિ [ક. ૨૮૯; રૂ. ૨૯૭; ની. ૬૦૧].