૨. નામકણ્ડ

વિભત્તિરાસિ

અથ લિઙ્ગમ્હા સ્યાદિવિભત્તિવિધાનં દીપિયતે.

લિઙ્ગં, નામં, પાટિપદિકન્તિ અત્થતો એકં, દબ્બાભિધાનસ્સ પુરિસાદિકસ્સ પકતિરૂપસ્સેતં નામં. તઞ્હિ સત્તન્નં વિભત્તીનં વસેન વિભાગં પત્વા કિઞ્ચિ વિસદરૂપં હોતિ, કિઞ્ચિ અવિસદરૂપં, કિઞ્ચિ મજ્ઝિમરૂપન્તિ એવં તિવિધેન લિઙ્ગરૂપેન યુત્તત્તા લિઙ્ગન્તિ વુચ્ચતિ.

તદેવ કિઞ્ચિ સદ્દલિઙ્ગાનુરૂપં, કિઞ્ચિ અત્થલિઙ્ગાનુરૂપઞ્ચ પરિણમન્તં પવત્તતિ, તસ્મા નામન્તિ ચ વુચ્ચતિ.

તદેવ ધાતુ, પચ્ચય, વિભત્તિપદેહિ ચેવસદ્દપદત્થકપદેહિ ચ ‘વિસું ભૂતં પદ’ન્તિ કત્વા પાટિપદિકન્તિ ચ વુચ્ચતિ.

તત્થ ધાતુપદં નામ બ્રૂ, ભૂ, હૂઇચ્ચાદિ.

પચ્ચયપદં નામ ણ, તબ્બ, અનીય ઇચ્ચાદિ.

વિભત્તિપદં નામ સિ, યો, અં, યો,તિ, અન્તિ ઇચ્ચાદિ.

સદ્દપદત્થકપદાનિ નામ રાજસ્સ, સખસ્સ, પુમસ્સ ઇચ્ચાદીનિ. એત્થ ચ રાજસ્સઇચ્ચાદીનિ સદ્દસુત્તે સદ્દપદત્થકાનિ હોન્તિ, પયોગે અત્થપદત્થકાનિ. ધાતુપચ્ચયવિભત્તિપદાનિ પન નિચ્ચં સદ્દપદત્થકાનિ એવ હોન્તિ, સદ્દસુત્તેસ્વેવ ચ લબ્ભન્તિ, ન પયોગેતિ, ઇદં દ્વિન્નં નાનત્તં.

યદિએવં ભુસ્સ, બ્રુસ્સ, ભૂતો, હૂતો, ણે, તબ્બે, સિમ્હિ, તિમ્હિ ઇચ્ચાદિના તેહિ કથં વિભત્તુપ્પત્તિ હોતીતિ? અનુકરણપદાનિ નામ તાનિ અત્થિસ્સ, કરોતિસ્સ ઇચ્ચાદીનિ વિય, તસ્મા તાનિ ચ રાજસ્સ ઇચ્ચાદીનિ ચ અનુકરણલિઙ્ગભાવેન એત્થ સઙ્ગય્હન્તિ, ન એકન્તલિઙ્ગભાવેનાતિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘ધાતુ- પચ્ચય, વિભત્તિવજ્જિતમત્થવં લિઙ્ગ’ન્તિ અવોચું. તત્થ અત્થવન્તિ અત્થપદત્થકં વુચ્ચતિ, રાજસ્સઇચ્ચાદિકં સદ્દપદત્થકં વિવજ્જેતિ, એતેન અત્થપદત્થકે સતિ તદ્ધિત, સમાસ, કિતકપદાનમ્પિ એકન્તલિઙ્ગભાવં સાધેન્તિ. ન હિ તેસં લિઙ્ગનામબ્યપદેસકિચ્ચં અત્થિ, યાનિ ચ નામસ્સ વિસેસનાનિ ભવિતું અરહન્તિ, તાનિ ઉપસગ્ગ, નિપાતપદાનિ ત્વાન્તાદિપદાનિ ચ ઇધ વિસેસનનામભાવેન સઙ્ગય્હન્તીતિ.

૬૧. દ્વે દ્વેકાનેકેસુ નામસ્મા સિ યો અંયો ના હિ સ નં સ્માહિ સનંસ્મિંસુ [ક. ૫૫; રૂ. ૬૩; ની. ૨૦૦].

એકસ્મિં અત્થે ચ અનેકેસુ અત્થેસુ ચ પવત્તા નામસ્મા દ્વે દ્વે સિ, યો…પે… સ્મિં, સુવિભત્તિયો હોન્તિ.

વિભજન્તીતિ વિભત્તિયો, એકમેકં પકતિનામપદં નાનારૂપવિભાગવસેન કત્તુ, કમ્માદિનાનાઅત્થવિભાગવસેન એકત્ત, બહુત્તસઙ્ખ્યાવિભાગવસેન ચ વિભજન્તીતિ અત્થો. સિ, લો ઇતિ પઠમા નામ…પે… સ્મિં, સુ ઇતિ સત્તમી નામ. દ્વીસુ દ્વીસુ પુબ્બં પુબ્બં ‘એકસ્મિં અત્થે પવત્તં વચન’ન્તિ એકવચનં નામ. પરં પરં ‘અનેકેસુ અત્થેસુ પવત્તં વચન’ન્તિ અનેકવચનં નામ. બહુવચનન્તિ ચ પુથુવચનન્તિ ચ એતસ્સ નામં. સબ્બમિદં ઇમિના સુત્તેન સિદ્ધં.

૬૨. પઠમાત્થમત્તે [ક. ૨૮૪; રૂ. ૬૫; ની. ૫૭૭; ચં. ૨.૧.૯૩; પા. ૨.૩.૪૬].

કત્તુ, કમ્માદિકં બાહિરત્થં અનપેક્ખિત્વા લિઙ્ગત્થમત્તે પવત્તા નામસ્મા પઠમાવિભત્તિ હોતિ.

અયં મમ પુરિસો, ઇમે મમ પુરિસા.

૬૩. આમન્તને [ક. ૨૮૫; રૂ. ૭૦; ની. ૫૭૮; ચં. ૨.૧.૯૪; પા. ૨.૩.૪૭].

આમન્તનં વુચ્ચતિ આલપનં. આમન્તનવિસયે લિઙ્ગત્થમત્તે પવત્તા નામસ્મા પઠમાવિભત્તિ હોતિ.

ભો પુરિસ, ભોન્તો પુરિસા.

૬૪. કમ્મે દુતિયા [ક. ૨૯૭; રૂ. ૭૬, ૨૮૪; ની. ૫૮૦; ચં. ૨.૧.૪૩; પા. ૧.૪.૪૯-૫૧].

નામસ્મા કમ્મત્થે દુતિયાવિભત્તિ હોતિ.

પુરિસં પસ્સતિ, પુરિસે પસ્સન્તિ.

૬૫. કત્તુકરણેસુ તતિયા [ક. ૨૮૬, ૨૮૮; રૂ. ૮૩; ની. ૫૯૧, ૫૯૪; ચં. ૨.૧.૬૨, ૬૩; પા. ૨.૩.૧૮].

નામસ્મા કત્તરિ ચ કરણે ચ તતિયાવિભત્તિ હોતિ.

પુરિસેન કતં, પુરિસેહિ કતં, પુરિસેન કુલં સોભતિ, પુરિસેહિ કુલં સોભતિ.

૬૬. ચતુત્થી સમ્પદાને [ક. ૨૯૩; રૂ ૮૫, ૩૦૧; ની. ૬૦૫; ચં. ૨.૧.૭૩; પા. ૨.૩.૧૩].

નામસ્મા સમ્પદાનત્થે ચતુત્થીવિભત્તિ હોતિ.

પુરિસસ્સ દેતિ, પુરિસાનં દેતિ.

૬૭. પઞ્ચમ્યાવધિસ્મિં [ક. ૨૯૫; રૂ. ૮૯, ૩૦૭; ની. ૬૦૭ ચં. ૨.૧.૮૧; પા. ૨.૩.૨૮; ૧.૪.૨૪ પઞ્ચમ્યવધિસ્મા (બહૂસુ)].

અવધિ વુચ્ચતિ અપાદાનં. નામસ્મા અવધિઅત્થે પઞ્ચમીવિભત્તિ હોતિ.

પુરિસસ્મા અપેતિ, પુરિસેહિ અપેતિ.

૬૮. છટ્ઠી સમ્બન્ધે [ક. ૩૦; રૂ. ૯૨, ૩૧૫; ની. ૬૦૯; ચં. ૨.૧.૯૫; પા. ૨.૩.૫૦].

નામસ્મા સમ્બન્ધત્થે છટ્ઠીવિભત્તિ હોતિ.

પુરિસસ્સ ધનં, પુરિસાનં ધનં.

૬૯. સત્તમ્યાધારે [ક. ૩૧૨; રૂ. ૯૪, ૩૧૯; ની. ૬૩૦; ચં. ૨.૧.૮૮; પા. ૨.૩.૩૬; ૧.૩.૪૫].

નામસ્મા આધારત્થે સત્તમીવિભત્તિ હોતિ.

પુરિસસ્મિં તિટ્ઠતિ, પુરિસેસુ તિટ્ઠતિ.

વિભત્તિરાસિ નિટ્ઠિતો.

ઇત્થિપચ્ચયરાસિ

૭૦. ઇત્થિયમત્વા [ક. ૨૩૭; રૂ. ૧૭૬; ની. ૪૬૬; ચં. ૨.૩.૧૫; પા. ૪.૧.૪].

ઇત્થિયં+અતો+આતિ છેદો. અકારન્તનામમ્હા ઇત્થિયં આપચ્ચયો હોતિ.

અભાસિતપુમેહિ કેહિચિ સઞ્ઞાસદ્દેહિ નિચ્ચં –

કઞ્ઞા, પઞ્ઞા, સઞ્ઞા, નાવા, સાલા, તણ્હા, ઇચ્છા, ભિક્ખા, સિક્ખા, ગીવા, જિવ્હા, વીસા, તિંસા, ચત્તાલીસા, પઞ્ઞાસા ઇચ્ચાદિ.

ભાસિતપુમેહિપિ સબ્બનામેહિ તબ્બા, નીય, તપચ્ચયન્તેહિ ચ નિચ્ચં –

સબ્બા, કતરા, કતમા, અનુભવિતબ્બા, અનુભવનીયા, ગતા, જાતા, ભૂતા, હૂતા ઇચ્ચાદિ.

અઞ્ઞેહિ પન અનિચ્ચં –

કલ્યાણા, કલ્યાણી, સુન્દરા, સુન્દરી, સોભણા, સોભણી, કુમ્ભકારા, કુમ્ભકારી, કુમ્ભકારિની, અત્થકામા, અત્થકામી, અત્થકામિની, પરિબ્બાજિકા, પરિબ્બાજિકિની, એકાકા, એકાકિની, દીપના, દીપની ઇચ્ચાદિ.

સુત્તવિભત્તેન સમાસે માતુ, ધીતુ ઇચ્ચાદીહિ આપચ્ચયો હોતિ. નન્દમાતા, ઉત્તરમાતા, દેવધીતા, રાજધીતા, અસ્સમણી હોતિ અસક્યધીતરા ઇચ્ચાદિ.

એત્થ ચ ‘ઇત્થિય’ન્તિ કત્થચિ સદ્દમત્તસ્સ વા, કત્થચિ અત્થમત્તસ્સ વા ઇત્થિભાવે જોતેતબ્બેતિ અત્થો. એવઞ્ચ સતિ ઇત્થિપચ્ચયાપિ સ્યાદયો વિય જોતકમત્તા એવ હોન્તિ, ન વાચકાતિ સિદ્ધં હોતિ.

૭૧. નદાદીહિ ઙી [ક. ૨૩૮; રૂ. ૧૮૭; ની. ૪૬૭; નદાદિતો વી (બહૂસુ)].

નદાદીહિ ઇત્થિયં ઙી હોતિ. ઙાનુબન્ધો ‘ન્તન્તૂનં ઙીમ્હિ તો વા’તિ એત્થ વિસેસનત્થો.

નદી, મહી, ઇત્થી, કુમારી, તરુણી, વાસેટ્ઠી, ગોતમી, કચ્ચાની, કચ્ચાયની, માણવી, સામણેરી, નાવિકી, પઞ્ચમી, છટ્ઠી, ચતુદ્દસી, પઞ્ચદસી, સહસ્સી, દસસહસ્સી, સતસહસ્સી, કુમ્ભકારી, માલકારી, ચક્ખુકરણી, ઞાણકરણી, ધમ્મદીપની ઇચ્ચાદિ.

૭૨. ન્તન્તૂનં ઙીમ્હિ તો વા [ક. ૨૩૯, ૨૪૧; રૂ. ૧૯૦, ૧૯૧; ની. ૪૬૮, ૪૭૧].

ન્ત, ન્તૂનં તો હોતિ વા ઙીમ્હિ પરે.

ગચ્છતી, ગચ્છન્તી, સતી, સન્તી, ભવિસ્સતી, ભવિસ્સન્તી, ગુણવતી, ગુણવન્તી, સતિમતી, સતિમન્તી, સબ્બાવતી, સબ્બાવન્તી, યાવતી, યાવન્તી, તાવતી, તાવન્તી, ભુત્તવતી, ભુત્તવન્તી.

૭૩. ગોતો વા [ક. ૨૩૮; રૂ. ૧૮૭; ની. ૪૬૭].

ગોસદ્દમ્હા ઇત્થિયં વી હોતિ વા.

ગાવી.

વાતિ કિં? ગોકાણા પરિયન્તચારિનીતિ પાળિ. તત્થ કાણાતિ અન્ધા.

૭૪. યક્ખાદીહિની ચ [ક. ૨૩૮, ૨૪૦; રૂ. ૨૮૭, ૧૯૩; ની. ૪૬૭, ૪૬૯; યક્ખાદિત્વિની ચ (બહૂસુ)].

યક્ખાદીહિ અકારન્તેહિ ઇત્થિયં વી ચ હોતિ ઇની ચ.

યક્ખી, યક્ખિની, નાગી, નાગિની, મહિંસી, મહિંસિની, મિગી, મિગિની, સીહી, સીહિની, દીપી, દીપિની, બ્યગ્ઘી, બ્યગ્ઘિની, કાકી, કાકિની, કપોતી, કપોતિની, માનુસી, માનુસિની ઇચ્ચાદિ.

૭૫. આરામિકાદીહિ [ક. ૨૪૦; રૂ. ૧૯૩; ની. ૪૬૯].

આરામિકાદીહિ અકારન્તેહિ ઇત્થિયં ઇની હોતિ.

આરામિકિની, અન્તરાયિકિની, નાવિકિની, ઓલુમ્બિકિની, પંસુકૂલિકિની, પરિબ્બાજિકિની, રાજિની, એકાકિની ઇચ્ચાદિ.

સઞ્ઞાયં –

માનુસિની માનુસા વા, અઞ્ઞત્ર માનુસી સમ્પત્તિ.

૭૬. ઘરણ્યાદયો [ક. ૨૪૦; રૂ. ૧૯૩; ની. ૪૬૯].

ઘરણીઇચ્ચાદયો ઇત્થિયં નીપચ્ચયન્તા સિજ્ઝન્તિ.

ઘરણી, વેત્રણી, પોક્ખરણી-એસુ નસ્સ ણત્તં. આચરિનીયલોપો, આચરિયા વા.

૭૭. માતુલાદિત્વાની ભરિયાયં [ક. ૯૮; રૂ. ૧૮૯; ની. ૨૬૧].

માતુલાદીહિ અકારન્તેહિ ભરિયાયં આની હોતિ.

માતુભાતા માતુલો, તસ્સ ભરિયા માતુલાની, એવં વરુણાની, ગહપતાની, આચરિયાની, ખત્તિયાની.

‘બહુલા’ધિકારા ખત્તિયી ખત્તિયા ચ.

૭૮. યુવણ્ણેહિ ની.

ઇવણ્ણન્તેહિ ઉવણ્ણન્તેહિ ચ ઇત્થિયં ની હોતિ.

છત્તપાણિની, દણ્ડપાણિની, દણ્ડિની, છત્તિની, હત્થિની, માલિની, માયાવિની, મેધાવિની, પિયપસંસિની, બ્રહ્મચારિની, ભયદસ્સાવિની, અત્થકામિની, હિતચારિની, ભિક્ખુની, ખત્તિયબન્ધુની, પટુની, પરચિત્તવિદુની, મત્તઞ્ઞુની, અત્થઞ્ઞુની, ધમ્મઞ્ઞુની ઇચ્ચાદિ.

૭૯. તિમ્હાઞ્ઞત્થે [ક્તિમ્હાઞ્ઞત્થે (બહૂસુ), મોગ્ગલ્લાને ૩૧ સુત્તઙ્કે].

અઞ્ઞપદત્થસમાસે તિપચ્ચયન્તમ્હા ઇત્થિયં ની હોતિ.

અહિંસારતિની, ધમ્મરતિની, વચ્છગિદ્ધિની, પુત્તગિદ્ધિની, મુટ્ઠસ્સતિની, મિચ્છાદિટ્ઠિની, સમ્માદિટ્ઠિની, અત્તગુત્તિની ઇચ્ચાદિ.

અઞ્ઞત્થેતિ કિં? ધમ્મે રતિ ધમ્મરતિ.

૮૦. યુવાતિ.

યુવતો ઇત્થિયન્તિ હોતિ.

યુવતિ.

એત્થ ચ ‘તિ’ ઇતિ સુત્તવિભત્તેન વીસ, તિંસતોપિતિ હોતિ વા. વીસતિ, વીસં, તિંસતિ, તિંસં.

૮૧. ઉપમા સંહિત સહિત સઞ્ઞત સહ સફ વામલક્ખણાદિતૂરુત્વૂ [ચં. ૨.૩.૭૯; પા. ૪.૧.૬૯, ૭૦ તૂરુતૂ (બહૂસુ)].

લક્ખણાદિતો+ઊરુતો+ઊતિ છેદો.

અઞ્ઞપદત્થસમાસે ઉપમાદિપુબ્બા ઊરુસદ્દમ્હા ઇત્થિયં ઊ હોતિ.

નાગસ્સ નાસા વિય ઊરૂ યસ્સાતિ નાગનાસૂરૂ, સંહિતા સમ્બન્ધા ઊરૂ યસ્સાતિ સંહિતોરૂ, સહિતા એકબદ્ધા ઊરૂ યસ્સાતિ સહિતોરૂ, સઞ્ઞતા અલોલા ઊરૂ યસ્સાતિ સઞ્ઞતોરૂ, ઊરુયા [ઊરુના?] સહ વત્તતીતિ સહોરૂ, સફો વુચ્ચતિ ખુરો, સંસિલિટ્ઠતાય સફભૂતા ઊરૂ યસ્સાતિ સફોરૂ, વામા સુન્દરા ઊરૂ યસ્સાતિ વામોરૂ, લક્ખણસમ્પન્ના ઊરૂ યસ્સાતિ લક્ખણોરૂ.

સુત્તવિભત્તેન બ્રહ્મબન્ધૂતિ સિજ્ઝતિ.

‘‘સચે મં નાગનાસૂરૂ, ઓલોકેય્ય પભાવતી’’તિ [જા. ૨.૨૦.૧૪] ચ ‘‘એકા તુવં તિટ્ઠસિ સહિતૂરૂ’’તિ [જા. ૧.૧૬.૨૯૭] ચ ‘‘સઞ્ઞતૂરૂ મહામાયા, કુમારિ ચારુદસ્સના’’તિ [જા. ૨.૧૭.૧૦૯] ચ ‘‘વામોરૂ સજ મં ભદ્દે’’તિ [દી. નિ. ૨.૩૪૮] ચ ‘‘કારણં નપ્પજાનામિ, સમ્મત્તો લક્ખણૂરુયા’’તિ [દી. નિ. ૨.૩૪૮] ચ ‘‘ગારય્હસ્સં બ્રહ્મબન્ધુયા’’તિ [જા. ૨.૨૨.૨૧૦૯] ચ પાળિપદાનિ દિસ્સન્તિ.

તત્થ ‘સજા’તિ આલિઙ્ગાહિ, ‘ગારય્હસ્સ’ન્તિ અહં ગારય્હો ભવેય્યં.

એત્થ ચ તાપચ્ચયન્તા સભાવઇત્થિલિઙ્ગા એવ – લહુતા, મુદુતા, ગામતા, જનતા, દેવતા ઇચ્ચાદિ.

તથા તિપચ્ચયન્તા – ગતિ, મતિ, રત્તિ, સતિ, તુટ્ઠિ, દિટ્ઠિ, ઇદ્ધિ, સિદ્ધિ ઇચ્ચાદિ, તથા યાગુ, ધાતુ, ધેનુ, કણ્ડુ, કચ્છુ, માતુ, ધીતુ, દુહિતુ ઇચ્ચાદિ, જમ્બૂ, વધૂ, ચમૂ, સુતનૂ, સરબૂ ઇચ્ચાદિ ચ. સક્કતગન્થેસુ પન સુતનૂ, સરબૂ ઇચ્ચાદીસુપિ ઊપચ્ચયં વિદહન્તિ.

તત્થ ઇત્થિલિઙ્ગભૂતા સબ્બે ‘ઇવણ્ણુવણ્ણા પિત્થિય’ન્તિ સુત્તેન નિચ્ચં પસઞ્ઞા હોન્તિ. ‘આકારો ચ ઘા’તિ સુત્તેન નિચ્ચં ઘસઞ્ઞો.

ઇત્થિપચ્ચયરાસિ નિટ્ઠિતો.

આકારન્તિત્થિલિઙ્ગરાસિ

ઇત્થિલિઙ્ગં છબ્બિધં આકારન્તં, ઇકારન્તં, ઈકારન્તં, ઉકારન્તં, ઊકારન્તં, ઓકારન્તં. તત્થ કઞ્ઞાસદ્દમ્હા અત્થમત્તે પઠમા.

૮૨. ગસીનં [ક. ૨૨૦; રૂ. ૭૪; ની. ૪૪૭].

કેનચિ સુત્તેન અલદ્ધવિધીનં ગસીનં લોપો હોતીતિ સિલોપો.

કઞ્ઞા તિટ્ઠતિ.

૮૩. જન્તુહેત્વીઘપેહિ વા [ક. ૧૧૮; રૂ. ૧૪૬; ની. ૨૯૩].

જન્તુ, હેતૂહિ ચ પુન્નપુંસકેસુ ઈકારન્તેહિ ચ ઘતો ચ પસઞ્ઞેહિ ઇવણ્ણુવણ્ણેહિ ચ યોનં લોપો હોતિ વા.

કઞ્ઞા તિટ્ઠન્તિ, કઞ્ઞાયો તિટ્ઠન્તિ.

આમન્તનત્થે પઠમા, ‘ગોસ્યાલપને’તિ ગસઞ્ઞા.

૮૪. ઘબ્રહ્માદિત્વે [ક. ૧૧૪, ૧૯૩; રૂ. ૧૨૨, ૧૭૮; ની. ૨૮૮; ઘબ્રહ્માદિતે (બહસુ)].

ઘતો ચ બ્રહ્માદિતો ચ ગસ્સ એ હોતિ વા. આદિસદ્દેન ઇસિ, મુનિ, રેવતી, કત્તુ, ખત્તુઇચ્ચાદિતોપિ.

ભોતિ કઞ્ઞે, ભોતિ કઞ્ઞા, ભોતિયો કઞ્ઞાયો, ભોતી કઞ્ઞાયો, ‘‘ઉટ્ઠેહિ પુત્તિક પબ્બજ્જા દુક્કરા પુત્તિક’’ ઇતિ થેરીપાળિ [થેરીગા. ૪૬૫], તસ્મા ગે પરે મહાવુત્તિના રસ્સોપિ યુજ્જતિ. કુસજાતકે ‘‘ન મે અકાસિ વચનં, અત્થકામાય પુત્તિકે’’તિપિ [જા. ૨.૨૦.૪૭] અત્થિ.

કમ્મત્થે દુતિયા, ‘સરો લોપો સરે’તિ પુબ્બસરલોપો.

કઞ્ઞં પસ્સતિ, કઞ્ઞા પસ્સતિ, કઞ્ઞાયો પસ્સતિ.

કત્તરિ તતિયા.

૮૫. ઘપતેકસ્મિં નાદીનં યયા [ક. ૧૧૧, ૧૧૨; રૂ. ૧૭૯, ૧૮૩ ની. ૨૮૩, ૨૮૪].

ઘતો ચ પસઞ્ઞેહિ ઇવણ્ણુવણ્ણેહિ ચ એકત્તે પવત્તાનં નાદીનં પઞ્ચન્નં એકવચનાનં કમેન ય, યા હોન્તિ.

કઞ્ઞાય કતં, કઞ્ઞાહિ કતં. એત્થ ચ ઘતોપિ યાઆદેસો દિસ્સતિ. ‘‘તે ચ તત્થ નિસીદિત્વા, તસ્સ રુક્ખસ્સ છાયયા’’ [જા. ૧.૧૪.૧૮૨] તિ ચ ‘‘સમન્તા પરિવારિંસુ, તસ્સ રુક્ખસ્સ છાયયા’’ [જા. ૧.૧૪.૧૮૯] તિ ચ પાળિ, તથા ‘‘સક્ખરોપમયા વદે’’ [સચ્ચસઙ્ખેપ ૧૭૬ ગાથા], ‘‘બાલદારકલીલયા’’તિ [વિભાવિની ૧૫૪] ચ દિસ્સન્તિ. મહાવુત્તિના ઘસ્સ રસ્સો.

૮૬. સ્માહિસ્મિંનં મ્હાભિમ્હિ વા [ક. ૯૯; રૂ. ૮૧].

તેસં કમેન મ્હા, ભિ, મ્હિ હોન્તિ વા. એતે આદેસા ગાથાસુ બહુલં દિસ્સન્તિ.

કઞ્ઞાહિ કતં, કઞ્ઞાભિ કતં.

સમ્પદાને ચતુત્થી, કઞ્ઞાય દેતિ, કઞ્ઞાનં દેતિ, કઞ્ઞાય આભતં વત્થં, કઞ્ઞાનં આભતં વત્થં.

અપાદાને પઞ્ચમી, કઞ્ઞાય અપેતિ, કઞ્ઞમ્હા અપેતિરસ્સત્તં, કઞ્ઞાહિ કઞ્ઞાભિ અપેતિ.

સમ્બન્ધે છટ્ઠી, કઞ્ઞાય સન્તકં, કઞ્ઞાનં સન્તકં.

ઓકાસે સત્તમી, કઞ્ઞાય તિટ્ઠતિ.

૮૭. યં [ક. ૧૧૬; રૂ. ૧૮૦; ની. ૪૪૩].

ઘતો ચ પસઞ્ઞેહિ ઇવણ્ણુવણ્ણેહિ ચ સ્મિંનો યં હોતિ વા.

કઞ્ઞાયં તિટ્ઠતિ, કઞ્ઞાય તિટ્ઠતિ, કઞ્ઞાસુ તિટ્ઠતિ.

સદ્ધા મેધા પઞ્ઞા વિજ્જા, ચિન્તા મન્તા વીણા તણ્હા.

ઇચ્છા મુચ્છા એજા માયા, મેત્તા મત્તા સિક્ખા ભિક્ખા.

જઙ્ઘા ગીવા જિવ્હા વાચા, છાયા આસા ગઙ્ગાનાવા.

ગાથા સેના લેખા સાખા, માલા વેલા પૂજા ખિડ્ડા.

પિપાસા વેદના સઞ્ઞા, ચેતના તસિણાપજા.

દેવતા વટ્ટકા ગોધા, બલાકા પરિસા સભા.

ઊકા સેફાલિકા લઙ્કા, સલાકા વાલિકા સિખા.

વિસાખા વિસિખા સાખા, ગચ્છા વઞ્ઝા જટા ઘટા.

જેટ્ઠા સોણ્ડા વિતણ્ડા ચ, વરુણા વનિતા લતા.

કથા નિદ્દા સુધા રાધા, વાસના સીસપા પપા.

પભા સીમા ખમા જાયા, ખત્તિયા સક્ખરા સુરા.

દોલા તુલા સિલા લીલા, લાલે’લા મેખલા કલા.

વળવા’ લમ્બુસા મૂસા, મઞ્જૂસા સુલસા દિસા.

નાસા જુણ્હા ગુહા ઈહા, લસિકા વસુધાદયો.

૮૮. નમ્બાદીહિ [નમ્બાદીહિ (બહૂસુ)].

ગસઞ્ઞેહિ અમ્બ, અન્ન, અમ્મઇચ્ચેતેહિ ગસ્સ એ ન હોતિ.

૮૯. રસ્સો વા.

અમ્બાદીનં રસ્સો હોતિ વા ગે પરે.

ભોતિ અમ્બ, ભોતિ અમ્બા, ભોતિ અન્ન, ભોતિ અન્ના, ભોતિ અમ્મ, ભોતિ અમ્મા, સેસં કઞ્ઞાસમં.

એત્થ વિસેસવિધાનમુચ્ચતે.

૯૦. તિ સભાપરિસાય.

સભાપરિસાહિ સ્મિંનોતિ હોતિ. ‘ઘો સ્સંસ્સાસ્સાય તીસૂ’તિ સુત્તેન તિમ્હિ રસ્સો.

સભતિ, સભાય, સભાયં, સભાસુ, પરિસતિ, પરિસાય, પરિસાયં, પરિસાસુ, તમદ્દસ મહાબ્રહ્મા, નિસિન્નં સમ્હિ પરિસતિ, ઇતિ ભગવા તસ્મિં પરિસતિ સુવણ્ણવણ્ણં કાયં વિવરિ [મ. નિ. ૧.૩૫૯].

નન્દમાતા, રાજધીતાઇચ્ચાદીસુ ‘ઘબ્રહ્માદિત્વે’તિ ઘસ્સ એત્તં.

અચ્છરિયં નન્દમાતે, અબ્ભુતં નન્દમાતે [અ. નિ. ૭.૫૩], ભોતિ દેવધીતે, ભોતિ સક્યધીતરે-મહાવુત્તિના સમાસે સ્યાદીસુ આરત્તં રસ્સત્તઞ્ચ. લ્તુપચ્ચયન્તા પન યેભુય્યેન તીસુ લિઙ્ગેસુ સમાનરૂપા હોન્તિ, ‘‘અત્થધમ્મં પરિપુચ્છિતા ચ ઉગ્ગહેતા ચ ધમ્માનં સોતા ચ પયિરૂપાસિતા ચા’’તિ થેરીપાળિ. તથા ક્વચિ ગચ્છન્તાદિસદ્દાપિ. તમોખન્ધં પદાલયં, એવં દુબ્ભાસિતં ભણં ઇચ્ચાદિ-તત્થ પદાલયન્તિ પદાલયન્તી, ભણન્તિ ભણન્તીતિ અત્થો.