૨૬. ઇત્થિ

ઇત્થિવિધીસુ ‘‘પુથુસ્સ પથવપુથવા’’તિ (૩-૩૯) સુત્તપરિયન્તેસુ. ઇત્થિયન્તિ ઇદં નામવિસેસનં વા સિયા પચ્ચયત્થવિસેસનં વા, તત્થ નામવિસેસનમેવિદં ન પચ્ચયત્થવિસેસનન્તિ દસ્સેતુમાહ- ‘નામે’ચ્ચાદિ. અકારન્તતો નામસ્માતિ એકત્તાદિમહન્તત્થવાચિતો અકારન્તતો નામસ્મા. ઇત્થત્તન્તિ એત્થ ઇત્થીતિ ઇત્થિલિઙ્ગં વુચ્ચતિ. ઇત્થિયેવ હિ એસાતિ લિઙ્ગીયતિ સઙ્કેતીયતીતિ લિઙ્ગં. ઇત્થિયા એસાતિ પસિદ્ધિમતો અત્થસ્સ ભાવો સામઞ્ઞં બાલયુવત્તાદિ લક્ખણં ઇત્થત્તં. કિમેત્થ લિઙ્ગં નામ–

એસેસો એતમિતિ ચ,

પસિદ્ધિ અત્થેસુ યેસુ લોકસ્સ;

થીપું નપુંસકાનીતિ,

વુચ્ચન્તે તાનિ નામાનિ.

અત્થેસુ યેસુ એસા એસો એતન્તિ પસિદ્ધિ લોકસ્સ હોતિ એતાનિ યથાક્કમં ઇત્થિપુરિસનપુંસકલિઙ્ગાનીતિ લોકેન વુચ્ચન્તીતિ અત્થો. એવઞ્ચકત્વા વુચ્ચતે ‘‘લિઙ્ગં નાનુસાસનીયં લોકનિસ્સ યત્તા લિઙ્ગસ્સા’’તિ. તત્થ ગોઇચ્ચાદીસ્વેસા એસોતિ પસિદ્ધિયા ઇત્થિલિઙ્ગત્તં, અચ્ચિઆદીસ્વેસા એતન્તિ પસિદ્ધિયા ઇત્થિનપુંસકત્તં, તટોભટી તટમિચ્ચાદીસ્વેસો એસાએતન્તિ પસિદ્ધિયા પુમિત્થિનપુંસકત્તં, માલાઇચ્ચાદીસ્વેસાતિ પસિદ્ધિયા ઇત્થત્તં, રુક્ખોચ્ચાદીસ્વેસોતિ પસિદ્ધિયા પુલ્લિઙ્ગત્તં, કુલમિચ્ચાદો એતન્તિ પસિદ્ધિયા નપુંસકત્તં. સમાસસ્સાપ્યેવં દટ્ઠબ્બં, જોતકાતિ દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો. જોતકા ઇત્થત્તસ્સેતિ પકરણતો વિઞ્ઞાયતિ. તતો વેચ્ચાદિના પચ્ચયત્થભાવિનો યે દોસા તેસમેત્થનાવકાસોતિ દસ્સેતિ. સમાનાધિકરણત્તં બહુવચનમ્પિ હોતીતિસમ્બન્ધો. ઇમિના ઇદં દીપેતિ ‘‘ઇત્થત્તસ્સ પચ્ચયત્થત્તે સતિ પધાનત્તાસ્સ બ્યતિરેકલક્ખણાય છટ્ઠિયા ‘કુમારિત્તં (દેવદત્તાયા’તિભવિતબ્બં, તતો ચ ન સિયા કુમારી) દેવદત્તા’તિ સમાનાધિકરણત્તં, તથા કુમારિયોતિ બહુવચનમ્પિ ઇત્થત્તસ્સેકત્તા. પકતિયત્થ વિસેસનપક્ખે તુ પકતિયા ઇત્થત્તવિસિટ્ઠં દબ્બમેવોચ્ચતે, આઆદયો તુ જોતકતાતિ તત્થ બ્યતિરેકાભાવા છટ્ઠિયા અપ્પસઙ્ગો ચ બહુવચનમ્પિ અનેકત્તાવ દબ્બસ્સ યુત્તન્તિ યથાવુત્તદોસાવસરાભાવા ઇટ્ઠત્થસિદ્ધી’’તિ. અઞ્ઞેતિ જયાદિચ્ચ જિનિન્દબુદ્ધ્યાચરિયાદયો દસ્સેતિ.

ઇત્થિયમભિધેય્યાયન્તિ ઇત્થિલિઙ્ગસઙ્ખાતે ઇત્થત્તે અત્થભૂતે, યથેવહીતિઆદિના ઉપમાવસેન યથાવુત્તમેવત્થં વિભાવેતિ. તત્થ ઇત્થત્તમિચ્ચાદિના પરોપવણ્ણિતપક્ખસ્સાયુત્તત્તન્નિચ્છિન્દેતિ, નો પપજ્જતે [નોપપજ્જેય્ય (પઞ્ચિકા)] દેવદત્તાસદ્દવચનીયસ્સાપિ ઇત્થત્તતો અબ્યતિરિત્તત્તા ‘ઇત્થત્તં દેવદત્તાયા’તિ ભિન્નાધિકરણતા ન યુજ્જતે, અનુપપત્તિમેવ સમત્થેતિ ‘દેવદત્તાયાતિ’ચ્ચાદિના. સમાનાધિકરણત્તમેવ સિયા ઇત્થિસદ્દવચનીયતો અનઞ્ઞત્તા દેવદત્તા સદ્દવચનીયસ્સ ઇત્થી દેવદત્તાતિ.

અતોએવાતિ ઇત્થત્તે આવિધાનતોયેવ. તબ્બતોત્થસ્સાતિ ઇદં જયાદિચ્ચાદિમતાનુગામિના [નુગામી પન (પોત્થકે)] વુત્તં, તથા હિ તે એવં લિઙ્ગલક્ખણ માહુ (પા, ૪-૧-૩ કાસિકાયં) ‘‘સામઞ્ઞવિસેસા ઇત્થત્તાદયો ગોત્તાદયો વિય બહુપ્પકારબ્યત્તિયોતિ [સામઞ્ઞાનિ ચ તુલ્યજાતિયપદત્થસાધારણત્તા તાનિ વિસેસા ચ અઞ્ઞ મઞ્ઞેહિ વિજાતિયેતિ ચ વિસિસ્સન્તે બ્યાવત્તન્તેતિ સામઞ્ઞવિસેસા. બ્યઞ્જીયન્તિઆ એતેહીતિ બ્યત્તિયો સામઞ્ઞવિસેસાનં નિસ્સયા, બહુપ્પકારા બ્યત્તિ યો યેસં સામઞ્ઞવિસેસાનં તે તથાવુત્તાતિ– (કાસિકાવિવરણ પઞ્જિકા.)] તે હ્યેવં મઞ્ઞન્તે ‘‘યથા ગોત્તાદયો સમાનજાતિયેસુ સબ્બેસ્વનુવત્તન્તે, વિજાતિયેહિ પન નિવત્તન્તે, તથા ઇત્થત્તાદયોપિ. વિચિત્તત્તા પન સામઞ્ઞવિસેસનિસ્સયાનં બ્યઞ્જકાનં કોચિયેવ સામઞ્ઞવિસેસો કેનચિદેવ નિસ્સયેન બ્યઞ્જતે, ન સબ્બો સબ્બેન (પતિ) નિયતવિસયત્તા ભાવસત્તીનં, તત્થ યેનત્થેન ઇત્થત્તમેવ બ્યઞ્જતે ન પુમત્તં નાપિ નપુંસકત્તં, સા ઇત્થિયેવ ભવતિ ન પુમા નાપિ નપુંસકં. યેન પુમત્તમેવ બ્યઞ્જતે, સો પુમાયેવ. યેન તુ નપુંસકત્તં તં નપુંસકમેવ. યો તુ દ્વિન્નં તિણ્ણં (વા) બ્યઞ્જકો, સો દ્વિલિઙ્ગો તિલિઙ્ગો વે’’તિ (પા, ૪-૧-૩ કાસિકાવિવરણપઞ્જિકા) તસ્મા પબ્બતો યથા વુત્તઇત્થત્તવતો અત્થસ્સ અભિધેય્યસ્સાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અથેચ્ચાદિના યથાવુત્તદોસપરિહારાય જિનિન્દબુદ્ધિના યદુપવણ્ણિ તં તં પરિકપ્પેતિ. સો એવ ચરહિચ્ચાદિના ઉપહાસપુબ્બકમુત્તર માચિક્ખતે. મસિમક્ખિતકુક્કુટોવિયાતિ યદા કોચિ અઞ્ઞકુક્કુટો અઞ્ઞસ્મા ભીતો સિયા, તદા વિજયિનો કુક્કુટસ્સ મુખં મસિયા મક્ખેત્વા ઉપનેન્તિ સો પઠમં તતો ભીતોપિ પુન અઞ્ઞોતિ મન્ત્વા યુજ્ઝિતુમુસ્સહતે. યથાત્ર સોવ કુક્કુટો બ્યાજે નોપદસ્સિતો, તથા ત્રામીત્યત્થો.