૮. લક્ખણિ

લક્ખણાદીસ્વત્થેસુતિ નામસ્સા [કસ્સા (પોત્થકે)] યમત્થનિદ્દેસોતિ આહ ‘અભિનાયો યુત્તો’ચ્ચાદિ, તેનાતિ અભિના યુત્તસ્સાત્થનિદ્દેસ કારણેન, લક્ખણસદ્દેન હેતુ વત્તુમિચ્છિતોતિ આહ-‘તત્થે’ચ્ચાદિ, દુવિધો હેતુ, વુત્તઞ્હિ સુબોધાલઙ્કારે ‘‘જનકો ઞાપકો ચેતિ, દુવિધા હેતવો સિયુ’’ન્તિ (૨૫૨), સમુપલક્ખયતીતિ સમુપલક્ખણં, સઙ્કેતમત્તં ઞાપકં, ન તુ જનકં, સઙ્કેતોપિ લક્ખણમુચ્ચતે લક્ખીયતે કારિયમાનેનાતિ કત્વા, જનકસ્સાપ્યત્ર લક્ખણત્તેન ગહણે પયોજનં ‘‘અનુના’’ (૨-૧૦) ઇચ્ચત્ર દટ્ઠબ્બં. કઞ્ચિપકારન્તિ ઇમિના ઇત્થંસદ્દસ્સ અત્થં વદતિ. પત્તોતિ ઇમિના ભૂતસદ્દસ્સ, એત્થ હિ ભૂધાતુ પત્તિયં વત્તતે, રુક્ખોલક્ખણન્તિ રુક્ખો ઞાપકહેતૂતિ અત્થો… રુક્ખેન વિજ્જુયા ઞાપીયમાનત્તા, આચરિયજિનિન્દબુદ્ધિ પન અઞ્ઞથા વણ્ણયતિ, તસ્સેદં મતં-

ક્રિયાય જોતકો નાયં, સમ્બન્ધસ્સ ન વાચકો;

નાપિ ક્રિયન્તરાપેક્ખી, સમ્બન્ધસ્સ તુ ભેદકોતિ.

અયમેત્થ અત્થો ‘‘અયમભિ અભિનન્દતિત્યાદીસુ વિય કિરિયાય જોતકો ન હોતિ, છટ્ઠી વિય સમ્બન્ધસ્સ વાચકો ન હોતિ, નિક્કોસમ્બીત્યત્ર ગમનકિરિયાપેક્ખી નિસદ્દો વિય નાપિ કિરિયન્તરા પેક્ખી, કિઞ્ચરહિ સમ્બન્ધસ્સ તુ ભેદકો વિસેસકો ભવતી’’તિ તમુપદસ્સેતુમાહ-‘અઞ્ઞે ત્વિ’ચ્ચાદિ, એત્થ ઇતિસદ્દો નિદસ્સને, રુક્ખમ્પત્વા વિજ્જોતતે ઇતિએવં પત્તિકિરિયાય પત્વાતિવુત્તરુક્ખપાપનકિરિયાય જનિતોતિ અત્થો, તથાહિ રુક્ખસ્સ વિજ્જુયા પાપનાભાવે વિજ્જુયા લક્ખિયાય તલ્લણસ્સ ચ રુક્ખસ્સ યો લક્ખિયલક્ખણભાવો સમ્બન્ધો, સો કેન સમ્પાદિતો ભવેય્ય, નનુ સમ્બન્ધે અભિના જોતીયમાને રુક્ખસ્સ લક્ખણવુત્તિતા કથં જોતીયતીતિ આહ-‘લક્ખણત્થોચ વિસયભાવેના’તિ, તથાચેત્યાદિના તસ્મિં પક્ખે સમ્ભાવિતં દોસમુબ્ભાવયતિ, તત્રાય મિચ્ચાદિના યથાવુત્તદોસપરિહારાય પરેહેવાભિધીયમાનમ્પરિહારમાહ, પરિહારોપદસ્સનેનાસ્સાપિ પક્ખસ્સાદુટ્ઠતાખ્યાપનેનેસોપિ પક્ખો-બ્ભુપગતોત્યવસેયો, અતોયેવુપરિ યથાવુત્ત પક્ખનિસ્સયેનેવ બ્યાખ્યાયતે, દેવદત્તસ્સ સાધુત્તસઙ્ખાતઇત્થમ્પકારપ્પત્તિયા વિસયભાવેનાવટ્ઠિતા માતા તત્થ વત્તતિ નામાતિ આહ-‘માતુયા’તિઆદિ, માતા ચ ઇત્થમ્ભૂતે પવત્તા વિસય ભાવેન દેવદત્તો ચ તત્થ વિસયીભાવેન, તેસઞ્ચ વિસયવિસયીભાવલક્ખણો સમ્બન્ધો ઇત્થમ્પત્તિલક્ખણાય કિરિયાય જાતો, સો માતુસમ્બન્ધો હોતિ કારણવસેન, સોચાતિના જોતીયતીતિ માતુ તેનાભિના યોગોતિ આહ-‘ય્વાય’ચ્ચાદિ, માતુસમ્બન્ધોઇતિ યોજના, ઇત્થમ્પત્તિયાતિ ઇત્થમ્પત્તિલક્ખણાય કિરિયાય કરણભૂતાય, એવં મઞ્ઞતે ‘‘કિઞ્ચાપિ સો સમ્બન્ધો દેવદત્તેનાપ્યવિનાભાવીતિ તસ્સ સોભિના જોતીયતે, તથાપિ માતુસમ્બન્ધોભિના જોતીયતીતિ ‘માતુ તેન યોગો’તિ ચ (વુચ્ચતિ)… સદ્દસત્તિયા તગ્ગતાયેવ દુતિયાય ઉભયગતસ્સાપિ સમ્બન્ધસ્સ જોતનતો’’તિ રુક્ખો રુક્ખો તિટ્ઠતીતિ સમ્બન્ધો, ઠિતિમ્પટિચ્ચાતિ ઠિતિન્નિસ્સાય એસં રુક્ખાનં યો ચ સમ્બન્ધોતિ યોજના, રુક્ખાનન્તિ ઇમિના રુક્ખા કિરિયાય પરે સમ્બન્ધિનોતિ ઞાપેતિ, ઠિતિમ્પટિચ્ચાતિ ઇમિના પન તિટ્ઠતિસદ્દવચનીયા સાધ્યરૂપા ઠિતિકિરિયા રુક્ખતો પરે સમ્બન્ધીતિ, અચેતનાનં રુક્ખાનમપેક્ખાવિરહેપિ લોકમ્પતીતિવસેન ‘પિપતીસા’દીનં વિઞ્ઞાયમાનત્તા વિઞ્ઞાયમાનઠાનાપેક્ખણકિરિયાયસાધ્યસાધનલક્ખણો સમ્બન્ધો જાતોતિ વિઞ્ઞેય્યં, સો ચ રુક્ખસમ્બન્ધો-ભિના જોતીયતીતિ આહ-‘સો’તિઆદિ, દ્વિબ્બચનેનેવ જોતનીયાતિ વિચ્છાત્થે વુત્તિમત્તે સતીપિ વિભત્તિયા [વિચ્છત્થે વુત્કિમત્તેત્યાદિવચનં વિચારેરેતબ્બંવિતત્તિયા અબિસદ્દસ્સચ વિચ્છત્થે વુત્તિયા અભાવા, લક્ખણિત્થમ્ભૂતિ હિ પકતિવિસેસનં] જોતેતુમસમત્થત્તા વિચ્છાય જોતનાય દ્વિબ્બવચનં કત્તબ્બમેવાતિ અધિપ્પાયો.