૬. નખા

ખાદયતિ આદયતિ ખાદ, અદ=ભક્ખણે, અવ્હાપયતિ વ્હે=અવ્હાને આપુબ્બો, ‘‘પયોજકબ્યાપારે ણાપિચે’’તિ (૫-૧૬) ણાપિમ્હિ પુબ્બસરલોપો, કન્દયતિ કન્દ=અવ્હાનરોદનેસુ.

‘‘વહિસ્સાનિયન્તુકે’’તિ ગણસુત્તે અયમેત્થો ‘‘વહિસ્સધાતુસ્સ પયોજ્જે કત્તરિ નિયન્તુરહિતે દુતિયા ન ભવતી’’તિ, નિયન્તા સારથિ કિરિયાસિદ્ધિં નિયામકોતિ વત્વા તમેવ પકાસેતુમાહ-‘કિરિયઙ્ગ’મિચ્ચાદિ, કિરિયઙ્ગ કિરિયોપકરણભૂતં બલી બદ્દાદિં કિરિયાકારણં, નિયમેત્વાતિ એકસ્મિં કરણીયે કિરિયા વિસયે પતિટ્ઠપેત્વા, વાહયતિ ભારં દેવદત્તેનેત્યત્ર હિ દેવદત્તો પઞ્ઞવા પુરિસો નિયન્તારમન્તરેનેવ ભારં વહતીત્યનિયન્તુકો કત્તા, વાહયતિ ભારં બલીબદ્દે ઇચ્ચત્ર તુ બલીબદ્દા નિયન્તા રમન્તરેન ન વહન્તીતિ સનિયન્તુકા.

‘‘ભિક્ખિસ્સાહિંસાય’’ન્તિ ગણસુત્તસ્સાયમત્થો ‘‘ભક્ખિસ્સાહિંસત્થસ્સ પયોજ્જે કત્તરિ દુતિયા ન ભવતી’’તિ, અથ કથમેત્થ હિંસત્થતા ભક્ખિસ્સ હિંસા હિ ચેતનાવતિ સમ્ભવતિ, ન ચેત્થસસ્સં ચેતનાવન્તન્તિ આહ-‘સબ્બે’ઇચ્ચાદિ, સબ્બેતિ રુક્ખાદયો, ભાવા પદત્થા, ઇદાનિ સબ્બદસ્સનાનુકૂલહિંસત્થતમુપદસ્સેતુમાહ-‘યદિવે’ચ્ચાદિ, નનુ બુદ્ધવચન નિસ્સિતમિદં બ્યાકરણં, તથા સતિ સમ્મતમેવે-ત્થો-પદસ્સેત્વા ગન્તબ્બં કિન્નામાઞ્ઞદસ્સનોપગાતાધિરેનાતિ તુણ્હી હોતિ નિક્કારણિસ્સા [નિક્કમ્મિસ્સા (પોત્થકે)] ભવતો-પાયોતિ વિઞ્ઞાયતિ, પરત્થાનુબદ્ધકિચ્છં પન મહાપુઞ્ઞપઞ્ઞા ન કિઞ્ચિ વિય મઞ્ઞન્તિ, હોતિ (હિ) એતેન પરત્થો ‘‘મતન્તરેપિ સિદ્ધિ સિસ્સાનં, તંતં મતઞ્ઞુનો વા કદાચિ કરહચિ યદિદમવલોકેય્યું તે ચેત્થાવતારં [ચેત્થકારં (પોત્થકે)] લભેય્યું એતાદિસો ચ પઞ્ઞવા પટિલદ્ધબુદ્ધવચનપ્પસાદો’તિ તદવતારેન ચ બુદ્ધે ભગવતિ કમેન દળ્હં પસાદં પટિલભેય્યુ’’ન્તિ, એવમેવં તત્થ તત્થ તંતંબ્યાકરણોદાહરણપ્પસઙ્ગેપિ તદનુસારેનેવ તન્તંપયોજનં વેદિતબ્બં, ન નિરત્થકકથાપસુતો-યમાચરિયોતિ.

દુહાદીનં ત્યેવમાદો અમ્હાકમ્પરમગુરુના રતનમતિપઞ્ચિકાલઙ્કારાદિકારેન નાનાકારસારત્થવેદવેદિતુ [વેદાવેદિત (પોત્થકે)] મહાપઞ્ઞાપાટવાનં પઞ્ઞવન્તાનં સામિના મહાસામિના સમ્બુદ્ધસાસનરતનવરોપકારકેન ‘ઇદમેત્થ વિચારણીયં’ત્યભિધાય નાનામતન્તરમાકડ્ઢિય બહું સમ્પવેદિતમત્થિ, મયમ્પનેત્થ આચરિયેનાધિપ્પેતમત્તમેવાલમ્બ અત્થમ્પ કાસયિસ્સામ. સત્યપ્યનેકદસ્સનભેદે સિટ્ઠપ્પયોગાનુસારેન યત્થ પધાનેકમ્મનિત્યાદિપ્પભુતયોદિસ્સન્તિ, યત્ર ત્વપ્પધાનેત્યાદી, યત્રોભયત્રપિ, તંસબ્બમિહ ભસ્સકારાદ્યનુમતક્કમેન પટિપાદયમાહ-દુહાદીન’મિચ્ચાદિ, એત્થાદિસદ્દો પકારવાચી, તેન યાચિપ્પભુતયો ગય્હન્તિ, કમ્મદ્વયયુત્તાનન્તિ નિદ્ધારણે છટ્ઠી, તેન કમ્મદ્વયયુત્તાનં મજ્ઝે દુહાદીનમપ્પધાનેપિ ગવાદો કમ્મે ત્યાદિપ્પભુતયોતિ યોજના. ઇચ્ચાદિતિઆદિસદ્દેન ‘અવરુન્ધતિ વજં ગાવં અવરુન્ધીયતે વજં ગો’ઇચ્ચાદીનં પરિગ્ગહો, ગમનાદ્યત્થાન મિત્યાદિસદ્દેન બોધત્થાદીનં ગહણં. ગમીયતે ગામો દેવદત્તન્તિ એત્થ કથં પયોજ્જત્તસમ્ભવોતિ આહ-‘પુરિસે’ચ્ચાદિ, યજ્જપિ ગામો તુણ્હી હોતિ નિબ્યાપારત્તા પુરિસોવ તુ ગમનકિરિયં નિપ્ફાદેતિ, તથાપિ પુરિસસ્સ ગમનકિરિયાય યંફલપ્પત્તિલક્ખણં, તમુભિન્નમ્પિ ગામપુરિસાનં સમાનન્તિ પુરિસ કિરિયાતુલ્યફલત્તા ગામોપિ ગમનકિરિયાય કત્તુબ્યપદેસે કારણં ભવતીતિ અધિપ્પાયો, તથાહિ ગામં ગચ્છન્તો કોચિ ગામે આસન્ને સતિ વદતિ ‘આગતો ગામો પત્તો ગામો’તિ, અતોઞ્ઞેસન્તિ યે કમ્મદ્વયયુત્તા દુહાદયો ગમનાદ્યત્થાચોદાહટા, એતેહિ અઞ્ઞેસં, પધાને કમ્મેભિ અજાદિમ્હિ પધાને કમ્મે, પધાનત્તમ્પન અજાદીનં કિરિયાય પયોજનત્તા, અજાદ્યત્થા હ્યાનયનકિરિયારભ્યતે. અયમ્પનેત્થ સઙ્ગહો-

‘‘દુહિ યાચિ રુધિ પુચ્છિ, ભિક્ખિ ચિ બ્રુવિ સાસિ ચ;

જિ દણ્ડિ પત્થિ મન્થી ચ, ધાતૂ હોન્તિ દુહાદયો.

ગત્યાદિસુત્તપટ્ઠિતા, ગત્યાદ્યત્થા ભવન્તિ તે;

નીવહહરકસાચ, નીવહાદી ભવન્તિ તે.

દ્વિકમ્મકેસુ ચેતેસુ, અપ્પધાને દુહાદિનં;

ત્યાદિપ્પભુતયો હોન્તિ, પધાને નીવહાદિનં;

ઉભયત્થ પયોગાનુ, સારા ગત્યત્થઆદિનં’’તિ.

પયોગો પન સમ્બન્ધચિન્તાયમિહ ચ વુત્તાનુસારેન સબ્બથા વિઞ્ઞેય્યા.