૩૯. છટ્ઠી

કિરિયાકારકેચ્ચાદિવુત્તિગન્થસ્સ અત્થસંવણ્ણનં કત્તુમારભતે ‘એકાયં સમ્બન્ધો નામે’ચ્ચાદિ, કિરિયાય કારકેહિ ચ નિપ્ફાદિતોતિ ઇમિના સમ્બન્ધસ્સ કિરિયાકારકસમ્બન્ધ પુબ્બકત્તમાહ, તતોયેવાયં નાકસ્મીકોતિ ન યેસંકેસઞ્ચિ દ્વિન્નં ભવતિ, વિસિટ્ઠાનંયેવ તુ દ્વિન્નં ભવતીત્યતિપ્પસઙ્ગાભાવો, કિરિયાકારકસમ્બન્ધપુબ્બકો હિ કારકેહિ અઞ્ઞો સસ્સામિભાવાદિકો સમ્બન્ધો, તથા ચ વુત્તં–

‘‘સમ્બન્ધો કારકેહઞ્ઞો, ક્રિયાકારકપુબ્બકો;

સુતાયમસ્સુતાયંવા, ક્રિયાયં સો-ભિધીયતેતિ.

તત્થ અસ્સુતાયં કિરિયાયં ‘રઞ્ઞો પુરિસો’ચ્ચાદો કિરિયા કારકસમ્બન્ધપુબ્બકો-ઞ્ઞો એવ સસ્સામિભાવાદિકો સમ્બન્ધો પતીયતેતિ, ‘સરતિ રજ્જસ્સ’ત્યાદો તુ સુય્યમાને કિરિયાસદ્દે, એત્થ પન સન્તમપિ કમ્મં વત્તુમનિચ્છિતં, વિસેસનભાવોયેવ સરણમ્પતિ રજ્જસ્સ પટિપાદીયતે’રજ્જસમ્બન્ધિસરણ’ન્તિ, કિરિયાકારક સમ્બન્ધો હિ સબ્બત્થ વત્થુટ્ઠિતિવસેનેવત્થિ, તન્નિમિત્તો ચ સસ્સામિ ભાવાદિ, તત્થ સસ્સામિભાવવિવચ્છાયં વિજ્જમાનોપિ કિરિયાકારક સમ્બન્ધો ન વત્તુમિચ્છિતો, યથા ‘અનુદરા કઞ્ઞા’તિ, સો ચાયં સમ્બન્ધો સસ્સામિભાવજઞ્ઞજનકભાવા-વયવાવયવવિભાવાદિલક્ખણો બહુવિધોતિ વેદિતબ્બો, તત્થ સસ્સામિસમ્બન્ધે રઞ્ઞો પુરિસો, જઞ્ઞજનકસમ્બન્ધે નિગ્રોધસ્સ બીજં, અવયવાવયવિસમ્બન્ધે રુક્ખસ્સ સાખા, ઇદાનિ સમ્બન્ધસ્સેતસ્સ કિરિયાકારકસમ્બન્ધસઞ્જાતત્તં યથાયોગમઞ્ઞત્રાપ્યવગમયિતું કિઞ્ચિ ઉદાહરણમાહ-‘તથા હિ’ચ્ચાદિ, પરિપાલનકિરિયાકતો નેસં સમ્બન્ધોતિ ઇમિના પરિપાલ્યપરિપાલનલક્ખણો-યં સમ્બન્ધોતિ દસ્સેતિ, સા અયમ્પરિ પાલનલક્ખણા કિરિયા સમ્બન્ધમસ્સેદમ્ભાવહેતું જનયિત્વા નિવત્તતિ, અત્થપ્પકરણાદિના ત્વિમાય કિરિયાયાયં સમ્બન્ધોતિ વિસેસો વસીયતે, ન છટ્ઠિયા વિસેસાવગમને સામત્થિયં… તસ્સા સબ્બત્થેકરૂપત્તા, સુય્યમાને એવ વા કિરિયાસદ્દે કારકભાવસ્સ હેતુનો વચનિચ્છાયાભાવે અસ્સેદમ્ભાભાવસઙ્ખાતસ્સેવ ફલસ્સ વત્તુમિચ્છિતત્તા તથેવ સમ્બન્ધો જાતો છટ્ઠિયાભિધીયતે ‘રજ્જસ્સ સરતી’તિ, વુત્તં હિ–

જનયિત્વાન સમ્બન્ધં, ક્રિયા કાચિ નિવત્તતિ;

સુય્યમાને ક્રિયાસદ્દે, સમ્બન્ધો જાયતે ક્વચીતિ.

પરિપાલયતીતિ પુરિસમ્પરિપાલયતિ, તતો પાલનાદિકા ઉપકાર સભાવા કિરિયાદ્વિન્નમ્પિ તેસં સમ્બન્ધિની ભવતિ, રઞ્ઞા હિ કારિયમાના તંસમ્બન્ધિનીપુરિસવિસયત્તાવપુરિસયોગિનીત્યુભિન્નમ્પિકિરિયાસમ્ભવતિ, તતોયેવતસ્સા ઉભયસમ્બન્ધિનિયા કિરિયાય સમ્ભવેઅસ્સેદન્તિ બુદ્ધિયા હેતુભૂતસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખસભાવસ્સ સમ્બન્ધસ્સ ભાવતો કિરિયાજનિતત્તમસ્સ, અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખાલક્ખણો… સબ્બથા નિરપેક્ખત્તે સમ્બન્ધાભાવા, સમ્બન્ધિ બુદ્ધિસબ્ભવસ્સાતિ સમ્બન્ધીસુ રાજપુરિસાદીસુ અસ્સેદન્તિ એવમ્પવત્તાય બુદ્ધિયા સબ્ભવસ્સ. પરેસં વિય ‘‘ગુણે છટ્ઠી’’તિ વચનન્તરાભાવે ઉભયત્થપિ (ચેત્થ) [(યેવ) (પોત્થકે)] છટ્ઠિપ્પ- સઙ્ગોતિ બોધેતુમાહ-‘નનુ ચે’ચ્ચાદિ, સચ્ચન્તિ યથા વુત્તં ચોદનમબ્ભુપગમ્મ ચોદકમ્પતિ યથાવુત્તં સમ્બન્ધરૂપં તતો-ઞ્ઞત્રાપ્યુપસં હરિત્વા તત્થ છટ્ઠિપ્પસઙ્ગં ચોદેતુમાહ-‘દેવદત્તો’ચ્ચાદિ, અથેવ મિચ્ચાદિનાસતીપિઅઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખાલક્ખણે સમ્બન્ધે વચનિચ્છાયેવેત્થ કારણન્તિ ચોદકાધિપ્પાયમત્રોપનેત્વા તદેવ વિસેસતો છટ્ઠિયા અભાવે સમુપનેતું‘યજ્જેવમિહાપિ’ચ્ચાદિકમાહ, તત્થ અથાતિ ચોદકાધિપ્પાયપ્પકાસનારમ્ભે નિપાતો, એવં વત્તબ્બન્તિ એવં યદિપિચ્ચાદિના વક્ખમાનનયેન વત્તબ્બં, પટિપાદેતબ્બતાયાત્યાદિના ઇદન્દીપેતિ ‘‘વિસેસ્સં વિધેયતાય ન પરાધીનન્તિ અપ્પધાનભાવતો બ્યતિરિચ્ચતે તતો-ત્તનિટ્ઠમેવ, ન રૂપન્તરમ્ભજતિ‘પુરિસસ્સે’તિ, વિસેસનન્તુ રાજાદિકં તદઙ્ગતાયાનુવદિયમાનમપ્પધાનત્તા કારકરૂપતો બ્યતિરિચ્ચતે, તતો રૂપન્તરં ભજતિ ‘રઞ્ઞો’તિ, તતો બ્યતિરેક લક્ખણો સમ્બન્ધો હોતિ, એકસ્સ સમ્બન્ધિત્તાસમ્ભવા વત્થુતો દ્વિટ્ઠો વિસેસનગતત્તેન પતીયતે તતો છટ્ઠી વિસેસનમેવાનુધાવતિ પતીતિવિસયે સદ્દપ્પવત્તી’’તિ, યો હિ વિકપ્પનં વિસયો સો સદ્દાનન્તિ, અતોયેવ સમ્બન્ધો નિયમેન વિસેસનભેદમનુવિદધાતિ… વત્થુતો દ્વિટ્ઠસ્સાપિ તગ્ગતત્તેન પતીતિયા યથા ભાતૂનં ધનન્તિ, નાવસ્સમ્ભાતૂનં ધનન્તિચ્ચેવ ભવતિ, તથા સત્યપિ વિસેસ્સ ભેદે વિસેસનગતમેવ ભેદમનુ(વિદધા)તિ ‘દેવદત્તસ્સ અસ્સા’તિ, તદેતં સબ્બં વિસેસનગતત્તેન સમ્બન્ધપતીતિતો-વકપ્પીયતે, વિસેસ્સગતત્તેનાપિ તપ્પતીતિયં નિયમેન તગ્ગતભેદાનુવિધાનં સિયા વિસેસનગતભેદાનુવિધાનમિવ, દ્વિટ્ઠત્તન્તુ વત્થુતો [ચત્તુનો] ન વિરુજ્ઝતે, વત્તુપટિબદ્ધમેવ ચ દ્વિટ્ઠત્તં મનસિકત્વા તંવાદીહિ દ્વિટ્ઠો સમ્બન્ધોભિધીયતે, અતોયેવાયં બ્યતિરેકવિભત્તિ (યાગમ્યતે)… બ્યતિરિચ્ચમાનવિસેસનભૂતસમ્બન્ધિગતબ્યતિરેકલક્ખણસમ્બન્ધાભિ- ધાનપ્પવત્તિતોતિ, નીલાદિવિસેસનન્તુ પરત્થત્તેનાપ્પધાનમ્પિ ન કારકભાવતો બ્યતિરિચ્ચતિ… નીલાદિસદ્દેનુપ્પલાદિદબ્બાભિધાનતો, યથા ‘નીલમુપ્પલમ્પસ્સ, નીલેનુપ્પલેન ઠિતં, નીલસ્સુપ્પલસ્સ ગન્ધો’તિ, યદા તુ ન વિસેસ્સપવત્તિ તદા બ્યતિરિચ્ચતેવ ‘નીલસ્સ ગુણસ્સ ઉપ્પલન્નિસ્સયો’તિ કારકભાવલક્ખણા પધાનભાવા બ્યતિરિચ્ચતે એવ નીલાદિ, તતો વિસેસનમેવાનેકપ્પકારતાયાવ તિટ્ઠતે, તતો વિસે- સનં કિઞ્ચિદેવ કારકરૂપતો પધાનભાવા બ્યતિરિચ્ચતેતિ વિસેસન મત્તેનાપિ સેસં સબ્બં તથા સિયાતિ નાસઙ્કનીયન્તિ.

દ્વેપીતિ રાજપુરિસા દ્વેપિ, તતિયે ગેહસઙ્ખાતે સમ્બન્ધિની. સહયુત્તમ્પટિચ્ચ એવન્તિ ઇમિના પુરિસસ્સ અપ્પધાનત્તમેવ દીપેતિ, અભિમતાતિ પાણિનિયાનં સુત્તન્તરેન અભિમતા, યતો છટ્ઠીય-મત્તનો મતે સમ્બન્ધનિસ્સયા, તેનાહ- ‘સમ્બન્ધમેવિ’ચ્ચાદિ, સમ્બન્ધો ચેત્થ માતુ સરણાનમવટ્ઠાનાદિકિરિયાનિમિત્તોતિ કેચિ, અઞ્ઞે તુ સરણસ્સ કિરિયારૂપત્તા કિરિયન્તરમન્તરેનેવ દબ્બેન સમ્બન્ધોપપત્તિમાહુયથા દ્વિન્નં જતુકતો સંસિલેસો, જતુનો તુ કટ્ઠેનાત્તનાયેવ, ન જત્વન્તરકતો સંસિલેસોતિ. પરેસં તતિયત્થે દુતિયત્થે ચ કિતકપ્પયોગે ઞ્ઞત્રાપિ (પઞ્ચમ્યત્થે) સત્તમ્યત્થે ચ (‘‘છટ્ઠી ચા’’) તિ (૨-૬-૨૦) દુતિયા પઞ્ચમીનઞ્ચા’’તિ (૨-૬-૨૯) ચ સુત્તન્તરેહિ છટ્ઠીતિમતા, તસ્સાપિ વત્તિચ્છાતોવ સાધિતભાવં દસ્સેતુમાહ-યથાચેત્થાતિઆદિ, એત્થાપ્યાદો ઉદાહરણદ્વયે સુત્તન્તરમન્તરેન સમ્પદાનત્તાભાવા સમ્બન્ધવચનિચ્છાયમેવ પરેસમ્પિ છટ્ઠી, તેનાહ-‘એત્થા’તિઆદિ, બહુલન્તીમસ્સ અત્થં દસ્સેતિ ‘યથા દસ્સન’ન્તિ, અવિસંવાદકાલોકસ્સત્યાદિકં કમ્મે ઉદાહરણં, પઞ્ચમ્યત્થે પન વત્તિચ્છાતોવ સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સાત્યાદીનિ ઉદાહરણાનિ વેદિતબ્બાનિ.