૧૬. કત્તુ

કિં લક્ખણો-યં કત્તાઇચ્ચાહ-‘કત્તરિ’ચ્ચાદિ, ગચ્છતિ દેવદત્તોચ્ચાદો કત્તરિ પતિટ્ઠિતં, પચત્યોદનં દેવદત્તોચ્ચાદો કમ્મે પતિટ્ઠિતં કિરિયં કરોતીતિ સમ્બન્ધો, કરોતીતિ ચ ઇમિના અન્વત્થ બ્યપદેસોવ સિદ્ધો-યં કત્તુ વોહારોતિ ઞાપેતિ, કેનચિ પયુજ્જમાનોપિ સકે કમ્મે સયમેવ પધાનત્તમનુભવતીતિ‘પયુત્તો વા પધાનભાવેના’તિ વુત્તં હોતિ ચેત્થ-

પધાનતાય યો કત્તુ, કમ્મટ્ઠં કુરુતે ક્રિયં;

સા કત્તા નામપ્પયુત્તો, પયુત્તો વાત્યયં દ્વિધાતિ.

તત્થ પુરિસેન કતન્તિ અપ્પયુત્તો, પુરિસેન કરોતિ દેવદત્તોતિ પયુત્તો, નનુ કિરિયા-યમબ્યવધાનેન કરણાધિકરણે હેવ સાધ્યતે કત્તારા તુ દૂરટ્ઠેન, તથાસતિ કથમનેકસાધનસાધનીયં કિરિયં કત્તાવ કરોતિ મુખ્યભાવેનાપરેત્વમુખ્યભાવેનાતિ વુચ્ચતે-

કત્તુતોઞ્ઞેસમુબ્ભૂત્યા, વિવિત્તાલોચનાદિના [વવિવેકેચ દસ્સનાતિ વાક્યપદીયે, પવિવેકેચ કારકન્થરામભાવેદિસ્સભે કત્તરિક્રિયા અત્થિ ભવતિ વિજ્જતિચ્ચાદો તિતટીકા, તતિયપાથાનંપાત ૧૦૦, નંપાત ૨૪૩];

દૂરાદપ્યુપકારિત્તે, કત્તુ વાત્તપ્પધાનતા.

અયમેત્થ અત્થો ‘‘કત્તુનો સકાસા અઞ્ઞેસં કરણાદીનં ઉબ્ભૂત્યા સમ્ભવેનચ, તથાહિ પસિદ્ધકરણસભાવોપિ ફરસુ કત્તાયત્તવુત્તિતાયાધિકરણમ્ભ વતિ‘ફરસુમ્હિ ઠપેત્વા છિન્દતી’તિ, વિવિત્તસ્સ કરણાદીહિ પુથબ્ભૂતસ્સ, કત્તુનો કિરિયાય આલોચનેન દસ્સનેન ચ ‘દેવદત્તો અત્થિ ભવતિ વિજ્જતી’તિ [વુથબ્ભૂતસ્સાનેન આલોચનેન દસ્સનેનચ કત્તુનોદેવદત્તેનદેવદત્તં ભવતિ વિજ્જતીતિ (પોત્થકે)], આદિસદ્દેન કરણાદિનો (તદધીન) પવત્તિઆદીનં ગહણં, ઇમિના કારણેન દૂરતો ઉપકારિત્તેપિ કત્તુયેવ સપ્પધાનતા સિયા’’તિ, પુનપિ-

થાલ્યાદીનન્તુ કત્તુત્તં, હોતેવાચેતનાનપિ;

યતો સદ્દસ્સ વુત્યત્થે, મિચ્છાત્યાસેન-નાદિના.

અયમેત્થ અત્થો ‘‘અચેતનાનમ્પિ થાલીઅસિઆદીનં કત્તુત્તમ્ભવતિ યથાવણ્ણિતસપ્પધાનત્તનિમિત્તાભાવેપિ, કસ્માતિ ચે યતો કારણા અત્થે અત્તનો અભિધેય્યેસદ્દસ્સ વુત્તિ પટિપત્તિ અનાદિના મિચ્છાભ્યાસેનભવતિ તસ્મા થાલ્યાદીનન્તિઆદિ પકતં, કિં વુત્તં હોતિ ‘‘અઞ્ઞથા સદ્દત્થો, અઞ્ઞથા સભાવત્થો, ન હિ સદ્દો બાહ્યે વત્થુમ્હિ બ્યાપારમાપજ્જતિ, તથાહિ–

અઞ્ઞથે વાગ્ગિ સંસગ્ગા, દાહં દડ્ઢોતિ મઞ્ઞતિ;

અઞ્ઞથા દાહસદ્દેન, દાહત્થો સમ્પતીયતે.

બાહ્યપદત્થસ્સ સભાવો વિય હુત્વા મિચ્છાભ્યાસેન અનાદિના પન પવત્તેન બાહ્યે વત્થૂનિ અવિજ્જમાનેન કરણભૂતેન થાલ્યાદીનં કત્તુત્તં હોતી’’તિ. અથ ચ પન–

વત્તિચ્છાદો પવત્તેહિ, સપ્પધાનત્ત હેતુહિ;

કત્તુધમ્મેહિ વુત્તેહિ, કત્તા સદ્દાવ ઞાયતે.

એકસ્સામુખ્યવત્થાહિ, ભેદેન પરિકપ્પને;

કમ્મત્તં કરણત્તઞ્ચ, કત્તુત્તં ચોપજાયતે.

વુત્તેહીતિ ‘કત્તુતોઞ્ઞેસમુબ્ભૂત્યા’ચ્ચાદિના, સદ્દાવાતિ સદ્દે તેધમ્મા હોન્તુ વા મા વા કત્તુસમ્બન્ધિયથાવુત્તધમ્મવચનિચ્છાય સદ્દતોવ કત્તા પતીયતે, નિયમેન ન વત્થુતોતિ અત્થો, અમુખ્યા વત્થાહીતિ બુદ્ધિયા તદાકારતાય પરિણામાવત્થાહિ, હન્ત્યત્ત નાવત્તાનન્તિ એકસ્સેવાત્તનો કમ્મત્તાદિ જાયતે, અતોયેવાચ્ચન્તમસન્તોપિ અઙ્કુરો જનનકિરિયાય કત્તા ભવતિ ‘અઙ્કુરો જાયતે’તિ, વુત્તં હિ–

પુરાસઞ્જનિતો [પુરાસઞ્જાતિતો] ભાવા, બુદ્ધયવત્થાનિ બન્ધનો;

અવસિટ્ઠો સતાઞ્ઞેન, કત્તા ભવતિ જાતિયાઇતિ.

સતા અઞ્ઞેન દેવદત્તાદિના.

કિન્તં કરણં નામાતિ આહ-‘યો પના’તિઆદિ, યોતિ યો પદત્થો, ઇમિના ઇદં દીપેતિ ‘‘કરણબ્યપદેસાય સુત્તન્તરાભાવેપિ કરોત્યનેનેતિ કરણન્ત્યન્વત્થતો પસિદ્ધો-યં કરણવોહારો’’તિ, અત્રેદં પટિભાનં–

યં વત્તુમિચ્છિતં કત્તુ, ક્રિયાયચ્ચન્તસાધનં;

કરણન્તં દ્વિધા હોતિ, બાહ્યબ્ભન્તરભેદતોતિ.

તત્થ યંવત્તુમિચ્છિતંત્યાદિના ઇદં દસ્સેતિ-‘‘ન વત્થુતો કિઞ્ચિ કરણં નામ અત્થિ, વચનિચ્છાવસેન પન પસિદ્ધકરણાનમ્પિ ફરસુઆદીનં ‘ફરસુ છિન્દતિ, ફરસુમ્હિ છિન્દતી’તિ કત્તુઅધિકરણત્તસ્સપિ, પસિદ્ધાધિકરણાનમ્પિ તદનુત્તાદિવિસેસસમ્ભવે થાલ્યા પચતી’તિ કરણત્તસ્સપિ દસ્સનતો વચનિચ્છાતોયેવ કરણં કારકં વિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ, તઞ્ચ દુવિધન્તિ આહ-‘દ્વિધા હોતી’તિઆદિ, તત્થ અસિના છિન્દતીતિ બાહ્યં, ચક્ખુના પસ્સતીત્યબ્ભન્તરં. કિરિયાનિમિત્તત્તા કારકન્તિ ઇમિના કારકસદ્દસ્સ નિમિત્તપરિયાયત્તમાહ. પકતિ યાભિરૂપોચ્ચાદો કિરિયાયાવિજ્જમાનત્તા સમ્બન્ધમત્તં વિઞ્ઞાયતીતિ સમ્બન્ધલક્ખણા છટ્ઠી સિયા, સમેન ધાવતીત્યાદો તુ કિરિયાય વિજ્જમાનત્તેપિ કમ્મત્તં વત્તુમિચ્છિતન્તિ દુતિયા સિયા, સમં ધાવતિ વિસમં ધાવતીત્યત્થો, તથા દ્વિદોણેનાતિ દ્વેદોણે કિણાતીત્યત્થો, પઞ્ચકેનાતિ પઞ્ચ પરિમાણસ્સ પઞ્ચકો પઞ્ચકં વગ્ગં કત્વા પસવો કિણાતિ પઞ્ચપઞ્ચ કત્વા કિણાતીત્યત્થોતિ વાત્તિકકારેન ‘તતિયા વિધાનાયોપસઙ્ખ્યાનં’કતં, તં દસ્સેતુમાહ- ‘પકતિઆદીહી’તિઆદિ, યત્થેસંકરણભાવોતિ યસ્સં કિરિયાયમે સમ્પકત્યાદીનં કરણત્તં, તં કિરિયં કથયતીતિ સમ્બન્ધો, સબ્બસ્સેવ પદત્થસ્સ સત્તાબ્યભિચારતો આહ-‘ભૂ’ઇચ્ચાદિ, પકતિયાભિરૂપોતિ સભાવેનાયમભિરૂપો ભવતિ, ન તુ વત્થાલઙ્કારાદિનેત્યત્થો, કરોતિસ્સ ગમ્મમાનત્તે પન પકતિયાભિરૂપો કતોતિઆદિ, તદા કત્તરિયેવ તતિયા, યં યસ્મા અઞ્ઞગોત્તો ગોતમો ન હોતિ અતોચ ગોતમો ભવતીતિ સમ્બન્ધો, નનુચ દ્વિદોણ પઞ્ચકા કયમ્પટિચ્ચ કમ્મભૂતા હોન્તિ દ્વિદોણાદિના કેયત્તા તતો કિમુચ્ચતે‘કયમ્પટિચ્ચ દ્વિદોણપઞ્ચકા કરણાનિ ભવન્તી’ત્યા સઙ્કીયાહ-‘તથાહિ’ચ્ચાદિ, ઇદં વુત્તં હોતિ-‘‘દ્વિદોણાદિસદ્દેન હિ ન ગય્હુપગં વત્થુમુચ્ચતિ, તેહિ પન દ્વિદોણાદ્યત્થં મૂલં તાદત્થિયા ભિહિતન્તિ ન વુત્તદોસાવસરો’’તિ.