૧૧૪. લોપો

અકારસ્સન્તરઙ્ગત્તે કારણમાહ-‘પકતિનિસ્સિતત્તા’તિ, પકતિયા ઇદં પાકતં ‘‘ણો’’તિ (૪-૩૪) ણો, લોપસ્સ બહિરઙ્ગત્તે કારણમાહ-‘પચ્ચયનિસ્સિતત્તા’તિ, અન્તરઙ્ગેચ્ચાદિના ‘‘અન્તરઙ્ગબહિરઙ્ગેસ્વન્તરઙ્ગવિધિ બલવા’’તિ પરિભાસમુપલક્ખેતિ, અઙ્ગસદ્દો-વયવવાચી, અન્તે સદ્દો સત્તમ્યત્થે, અઙ્ગે ભવમન્તરઙ્ગં વિભત્થ્યત્થે-સઙ્ખ્યસમાસો ‘‘એઓનમ વણ્ણે’’તિ (૧-૩૭) અત્તં રાગમો, અઙ્ગતો બહિ બહિરઙ્ગં ‘‘પય્યપાબહિતિરો પુરેપચ્છા વા પઞ્ચમ્યા’’તિ (૩-૫) અસઙ્ખ્યસમાસો, અત્ર ચાન્તરઙ્ગં બહિરઙ્ગન્તિ નાઙ્ગેભવમન્તરઙ્ગં, અપિત્વન્તરઙ્ગનિસ્સિતં કારિયમન્તરઙ્ગં, નાપ્યઙ્ગતો બહિભૂતો સમુદાયો બહિરઙ્ગં, કિન્તુ બહિરઙ્ગનિસ્સિતં કારિયમ્બહિરઙ્ગં યથા મઞ્ચનિસ્સિતેસુ સદ્દાયન્તેસુ ‘મઞ્ચા સદ્દાયન્તી’ત્યુચ્ચતે તં વિયેતિ અતોયેવા સઙ્ખ્યસમાસેપિ લિઙ્ગવિભત્તિવચનન્તરયોગો ‘અન્તરઙ્ગો અન્તરઙ્ગા’તિ, સઙ્કેતિકો હ્યયમસઙ્ખ્યસમાસો, ન પુબ્બપદત્થપ્પધાનો, યથા-પચ્ચક્ખસ્સાક્ખનિસ્સિતત્તાવબોધત્થં ‘અક્ખમક્ખમ્પતિ વત્તતે’તિ વિચ્છાય-મસઙ્ખ્યસમાસેપિ કતે પચ્ચક્ખ ઞાણસ્સાક્ખનિસ્સિતત્તઞાપનત્થં સઙ્કેતવસેન કતો-યમસઙ્ખ્ય સમાસો, ન પુબ્બપદત્થપ્પધાનોતિ‘પચ્ચક્ખો પચ્ચક્ખા’તિ લિઙ્ગવિભત્તિ વચનન્તરયોગો, તથેવાય-મન્તરઙ્ગનિસ્સિતો-યં સમુદાયનિસ્સિતોતિ ઞાપનત્થં સઙ્કેતવસેન કતો-યમસઙ્ખ્યસમાસોતિ લિઙ્ગવિભત્તિવચનન્તરયોગો ન વિરુજ્ઝતે, અથવા અન્તરમઙ્ગમસ્સ કારિયસ્સાત્થીતિ ‘‘સદ્ધાદિત્વ’’ (૪-૮૪) તથા બહિરઙ્ગન્તિ, અન્તરઙ્ગઞ્ચ બહિરઙ્ગઞ્ચ અન્તરઙ્ગબહિરઙ્ગાનિ, તેસ્વન્તરઙ્ગો બલવાતિ. અન્તરઙ્ગ કારિયસ્સ બલવત્તં સાધેતું ‘સબ્બપઠમં વિધેય્યત્તા’તિઆદિ વુત્તં, ઇદમ્પન અન્તરઙ્ગકારિયસ્સ બલવભાવસાધને કારણં ન હોતિ, અન્તરઙ્ગત્તા બલવભાવોયેવ હિ સબ્બપઠમં વિધેય્યત્ત કારણં, તથા ચાહ-‘યો લોપતો અકારસ્સ પઠમમેવ ભવને કારણમાહ અન્તરઙ્ગત્તા અકારસ્સા’તિ, તસ્મા નાયં પાઠો ઘટતે, અન્તરઙ્ગબલવભાવસાધનસ્સ પન લોકતો ઇચ્છિતત્તા અયમેવત્થે પાઠો ઘટતે’’અન્તરઙ્ગમેવ કારિયમ્બલવં લોકે તથાદિટ્ઠત્તા, તથા હિ લોકો પાતોવા’’ત્યાદિ, લોકે તથાદિટ્ઠત્તાતિ અન્તરઙ્ગબલવભાવસ્સ લોકે એવં વક્ખમાનનયેન દિટ્ઠત્તા, અથવા કેનચિ વિધુરપ્પચ્ચયોપનિપાતેન કારણવે કલ્લેન વા કદાચિ કત્તુમસક્કુણેય્યત્તેપિ અન્તરઙ્ગસ્સ અવસ્સં વિધેય્યત્તં દસ્સેતુમાહ સબ્બપઠમં વિધેય્યત્તા’તિ, સતિસમ્ભવેતિ નિમિત્તસ્સાનુપહતત્તા કારિયસ્સ સમ્ભવે સતિ.