પઞ્ચિકાટીકા

પણામાદિકથા

વિજ્જાધનસ્સ સમનુસ્સરણમ્પિ યસ્સ,

પઞ્ઞાવિસુદ્ધરતનાનયનેકહેતુ;

તં ધમ્મરાજમમલુજ્જલકિત્તિમાલં,

સામોદમાદરમયે હદયે નિધાય.

લદ્ધમ્મહોદય મહાદય (સમ્પસાદા) [જપસો (પોત્થકે)],

સક્કા(દિ) સક્કતગુણં રતન (દ્વયઞ્ચ) [ત્તયતા (પોત્થકે)];

(યાપઞ્ચિકા) ગુરુવરપ્પ(ભવાત્યગાહા) [હપા ત્ય ગાયા (પોત્થકે)],

તં સાધુ સિસ્સજન મજ્જવગાહ યામ.

જયતીહ મહાપઞ્ઞો, સો મોગ્ગલ્લાયનો મુનિ;

યસ્સ સાધુગુણુબ્ભૂત,કિત્તિ સબ્બત્થ પત્થટા.

ઇચ્ચેવ મનવસેસ મત્તનો ભયાદ્યૂપદ્દવોપઘાભકરસામત્થિય યોગેન સકલજ્ઝત્તિકબાહિયન્તરાય નિવારણ મધિપ્પેતસિદ્ધિ વિસેસ મભિકઙ્ખિય રતનત્તય વિસયભૂતં તંસાધને કન્તનિદાન ભૂતસ્સ આલોકિયયાતિસયગુણવિસેસયુત્તસ્સ મહતો પ્યતિમહનીયસ્સ રતનત્તયસ્સ સપ્પસાદાનુરૂપં પૂજાવિસયં તદનુસ્સ(રણં કત્વા) ગુરુસન્નિયોગમનુટ્ઠાતું–

કિન્તેહિ પાદસુસ્સૂસા, યેસં નત્થિ ગુરૂનિહ;

યે તપ્પાદરજોકિણ્ણા, તેવ સાધૂ વિવેકિનોતિ.

વચનતો અત્તનો ગુરુપૂજા પુરસ્સરં પઞ્ચિકાવિવરણં પથિ’યા પઞ્ચિકા’તિઆદિના કતપટિઞ્ઞત્તા સમ્પતિ મહાદયોતિઆદિનો ગન્થસ્સ સાધુજનવણ્ણનં વણ્ણનમારભિસ્સામ.

નનુ ચ વુત્તિગન્થસ્સ વણ્ણનાયં કતાભિનિવેસો-યમાચરિયોતિ કથમિહાનધિકતે મહાદયોતિઆદિકે પટિપન્નોતિ રતનત્તપ્પણામગન્થકત્તુગન્થનિસ્સયગન્થારમ્ભફલઅભિધેય્યસઙ્ખાત- પયોજનસોતુજનસમુસ્સાહનાનં સન્દસ્સનત્થં. તત્થ રતનત્તયપ્પણામ કરણં અન્તરાયકરાપુઞ્ઞવિઘાતકરપુઞ્ઞવિસેસુપ્પાદનેન કત્તુ મિચ્છિતસ્સ ગન્થસ્સ અનન્તરાયેનં પરિસમાપનત્થં. વચીપણામો પનેત્થ સોતૂનમ્પિ યથાવુત્તત્થનિપ્ફાદનકો આચરિયેનાપ્યય મત્થો દસ્સિતોયેવ’તત્થ રતનત્તયપ્પણામસન્દસ્સન’ન્તિઆદિના, વાચસિકસત્થાધિકારતોપિ વચીપણામોતિ કાયપ્પણામો મનોપણામો ચ. ન કતો, ગન્થકત્તુસન્દસ્સનં ગન્થસ્સ પમાણ ભાવવિભાવનત્થં, ગન્થનિસ્સયસન્દસ્સનં અત્તનિયભાવસન્ધસ્સનેન તબ્બિસુદ્ધિદસ્સનત્થં, ગન્થારમ્ભફલદસ્સનં તપ્પટિક્ખેપકજનનિસેધાય, અભિધેય્યસઙ્ખાતયયોજનસન્દસ્સનં વીમંસાપુબ્બકારીનં પયોજનો પાલમ્ભપુબ્બિકા સત્થે પવત્તતીતિ સોતુજનસમુસ્સાહનં (કત્વા) આદરેન ગન્થે પવત્તનત્થં, યદાહુ –

સબ્બસ્સેવ હિ સત્થસ્સ, કમ્મસ્સાપિ ચ કસ્સચિ;

કેનેતં ગય્હતે તાવ, યાવ-વુત્તમ્પયોજનંતિ.

નનુ સત્થપ્પયોજનાનં સમ્બન્ધોપિ વત્તબ્બો ઇદમસ્સ પયોજનન્તિ યતો–

સિદ્ધપ્પયોજનં સિદ્ધ,સમ્બન્ધં સોતુમિચ્છતિ;

સોતાદો તેન વત્તબ્બો, સમ્બન્ધો સપ્પયોજનોતિ.

તત્રેદમુત્તરં–

સત્તં પયોજનઞ્ચેવ, ઉભો સમ્બન્ધનિસ્સયા;

તં વુત્તન્તોગધત્તા ન, ભિન્નો વુત્તો પયોજનાતિ.

પયોજનપ્પયોજનમ્પન સામત્થિયલદ્ધબ્બં સયમાચરિયેન ‘‘કો પન સદ્દલક્ખણસ્સ અજાનને દોસો’’તિઆદિના વુત્તનયેન વિઞ્ઞાતબ્બં.

તત્થ‘મહાદયો’ત્યાદિના ગાથાદ્વયેન રતનત્તયપણામો દસ્સિતો, ‘યો ઇદ્ધિમન્તેસૂ’તિઆદિના ગન્થકત્તા, ‘સદ્દસત્થ’ન્તિઆદિના ગન્થનિસ્સયો, ‘સઙ્ખેપનયેના’તિચ ‘સારભૂતં વિપુલત્થગા હિં અનાકુલ’ન્તિ ચ ઇમેહિ ગન્થારમ્ભફલં સોતુજનસમુસ્સાહનઞ્ચ, અભિધેય્યસઙ્ખાતપ્પયોજનમ્પન‘સંવણ્ણન’ન્તિ ઇમિના દસ્સિતં અન્વત્થ બ્યપદેસેન સંવણ્ણીયતિ વિવરિત્વા વિત્થારેત્વા કથીયતિ અત્થો એતાયાતિ સંવણ્ણનાભિ કત્વા, તમ્પન વિવરિત્વા કથનં સદ્દાનુસાસનસત્થસન્નિસ્સયત્તા અભિધેય્યો નામ સમુદિતેન સત્થેન વચનીયત્થો તં [વચનીયત્થોતિ (પોત્થકે)] વુત્તસદ્દાનુસિટ્ઠિસઙ્ખાતપયોજનમેવાતિ અયમેત્થ સમુદાયત્થો.

અયમ્પનેત્થ અવયવત્થો-યોતિ અનિયમવચનં ધમ્મરાજસદ્દા પેક્ખાય ચેત્થ પુલ્લિઙ્ગતા, તેનેત્થ વુચ્ચમાનગુણવિસેસા ધારપુગ્ગલવિસેસનિદસ્સનં, દયતિ દુક્ખં અપનેત્વા પરેસં સુખં દદાતિ, દયીયતિ વા સપ્પુરિસેહિ ગમિય(તિ સ) સન્તાને પવત્તીયતિ, દયતિ વા પરદુક્ખં હિંસતિ, દયતિ વા પરદુક્ખં ગણ્હાતિ તંવસેન અત્તનો હદયખેદં કરોતીતિ દયા, ‘‘દય=દાનગતિ હિંસાદાનેસુ’’ ઇચ્ચસ્મા ‘‘ઇત્થિયમણત્તિકયક્યાચે’’તિ (૫-૪૯) અપ્પચ્ચયો, વિસયમહન્તતાય મહતી પસત્થા વા દયા અસ્સાતિ મહાદયો, વિસેસન સમાસે ‘‘સદ્ધાદિત્વ’’ (૪-૮૪) વક્ખમાનપારમિતાસમ્ભરણદુક્ખાનુભવ નાનમિદં હેતુવચનં, કમ્મકિલેસેહિ જનિતાતિ જના સત્તલોકો, ઇમિના ખીણાસવાપિ સઙ્ગય્હન્તિ તેસમ્પિ દિટ્ઠધમ્મિકસુખવિહારસઙ્ખાત હિતસ્સ દાનતો, જનાનં સમૂહો જનતા તસ્સા હિતાય અભિવડ્ઢિયા સકલવટ્ટ દુક્ખનિસ્સટનિબ્બાનસુખભાગિયકરણાયાતિ વુત્તં હોતિ, અસ્સચ’સમ્પૂરય’ન્તિ ઇમિના’દુક્ખમનુભવી’તિ ઇમિના ચ સમ્બન્ધો, સમ્બોધીતિ એત્થ સંસદ્દો સામન્તિ ઇમમત્થં દીપેતિ, તસ્મા સંસયમેવ અનઞ્ઞબોધિતો હુત્વા ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુજ્ઝતિ પટિવિજ્ઝતિ એતાયાતિ સમ્બોધિ, સંપુબ્બા બુધધાતુતો ‘‘ઇ’’ઇતિ ણ્વાદિ (કો) ઇપ્પચ્ચયો, સવાસનસકલસંકિલેસપ્પહાયકં ભગવતો અરહત્તમગ્ગઞ્ઞાણં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણન્તિપિ વદન્તિ, સમ્પાપયતીતિ સમ્પાપકં, સમ્બોધિયા સમ્પાપકન્તિ છટ્ઠીસમાસો, કિન્તિ ધમ્મજાતં ધમ્મસદ્દેનેત્થ પારમિધમ્મા પઞ્ચમહાપરિચ્ચાગાદયો ચ અધિપ્પેતા, તેપિ હિ અત્તાનં ધારેન્તં ધારેન્તિ સમ્બોધિ સમ્પાપનસામત્થિયયોગેન પરેપિ ધારેન્તિ નામાતિ ધમ્માતિ વુચ્ચન્તિ, ‘ધર=ધારણે’ઇચ્ચસ્મા ખીસુ, વિયાદિસુત્તેન ણ્વાદિ(કો) મપ્પચ્ચયો, ધમ્માનંજાતં, ધમ્માએવવા જાતં, સમ્બોધિસમ્પાપકઞ્ચ તં ધમ્મજાતં ચેતિ વિસેસનસમાસો, ‘સમ્પૂરય’ન્તિ મસ્સેતં કમ્મં, સમ્પૂરયન્તિ પયોગસમ્પત્તિયોગા દીપઙ્કર (પાદ)મૂલે હત્થોપગતમ્પિ નિબ્બાનમ્પહાય યથાવુત્તકરુણાગુણયોગસીતલીભૂતહદયતાય ‘‘કથન્નામેતે અચ્ચન્ત દુસ્સહવટ્ટદુક્ખોપગતે સત્તે તંમહાદુક્ખા મોચેસ્સામી’’તિ વટ્ટદુક્ખનિસ્સરણેકહેતુતાય સમ્મા પૂરેન્તો વડ્ઢેન્તો વુડ્ઢિં વિરૂળ્હં વેપુલ્લં ગમેન્તોતિ વુત્તં હોતિ, હેતુયેવેદમપિ દુક્ખાનુભવનસ્સ, મહાદયતા પનસ્સ પરમ્પરહેતુ, દુટ્ઠુ ખનતિ કાયિકં અસ્સાદન્તિ’દુપુબ્બા ખનિસ્મા’ ‘‘ક્વી’’તિ (૫-૪) ક્વિ, દુક્ખં કાયિકદુક્ખ વેદના, કીદિસન્તિ આહ-’અનન્તરૂપ’ન્તિ, સભાવવચનો યં રૂપસદ્દો ‘‘પિયરૂપ’’ન્તિઆદીસુવિય, તે ચ દુક્ખસભાવા (અનન્તા) અનન્તકારણાનં વસેન, તસ્મા અનન્તં રૂપં સભાવો અસ્સાતિ અનન્તરૂપં, તં દુક્ખં અનુભવી વિન્દી, કિમિવાતિ આહ-‘સુખં વા’તિ, સુટ્ઠુ ખનતિ કાયિકં આબાધન્તિ સુખં, ઇવસદ્દો સધમ્મત્તસઙ્ખાતોપમાજોતકો, સધમ્મત્તઞ્હિ ઉપમા, વુત્તઞ્હિ ‘‘ઉપમાનોપમેય્યાનં, સધમ્મત્તં સિયો પમા’’તિ, કિં વુત્તં હોતિ ‘‘અનિટ્ઠાનુભવનસભાવાયાપિ દુક્ખવેદનાય અનુભવનસભાવસામઞ્ઞેન અજ્ઝાસયસમ્પત્તિવિસેસયોગા મહાકારુણિકસ્સ સુખેન સદિસતાપત્તિહોતીતિ દુક્ખમ્પિ સમાનં તં સુખમિવ વિન્દી’’તિ. કથમઞ્ઞથા વટ્ટદુક્ખતો સકલલોકસ્સ સમુદ્ધરણં સિયાતિ, અથવા સુખમિવ સુખં વિન્દન્તો વિય અનઞ્ઞવિન્દિયમપિ તાદિસં દુક્ખં સકલલોકહિતાવ હિતમનતાય વિન્દીતિ અત્થો, તેનાહ ‘અખિન્નરૂપો’તિ, અખિન્નં પરિસ્સમમપ્પત્તં રૂપં સભાવો અસ્સાતિ વિગ્ગહો.

તં ધમ્મરાજન્તિ યોતિ અનિયમનિદ્દિટ્ઠસ્સ વુત્તગુણવિસેસાધાર પુગ્ગલસ્સનિયમનવચનં, ધમ્મેન રાજતિ નો અધમ્મેનાતિ વા, અત્તના પટિવિદ્ધસ્સ સામિભાવેન ધમ્મસ્સ રાજા સામીતિ વા, અત્તના પટિવિજ્ઝિયમાને ધમ્મે પટિવિજ્ઝન્તોવ તત્થ રાજતિ દિપ્પતીતિ વા, પરૂપકારવસેન તદત્થાયેવ પટિપન્નત્તા પરેસં ધમ્મં રાજેતિ પકાસેતીતિ વા ધમ્મરાજા, તં ધમ્મરાજં નમિત્વાતિ સમ્બન્ધો, નમસ્સિત્વાતિ અત્થો, કીદિસન્તિ આહ-‘જિતમારવીરં સુધન્ત સોવણ્ણનિભ’ન્તિ. તત્થ મારો ચ સો વીરોચાતિ મારવીરો જિતો વિદ્તેધસ્તબલો મારવીરો નાતિ જિતમારવીરો, તં, કિઞ્ચાપિ દેવપુત્તકિલેસાભિસઙ્ખારમચ્ચુક્ખન્ધ મારા-નેન જિતા એવ, તથાપિ વીરસદ્દસન્નિધાનેન દેવપુત્તમારે ગહિતે તંવિજયા અઞ્ઞેપિ જિતા એવ નામ હોન્તીતિ વિઞ્ઞેય્યં, સુટ્ઠુ ધન્તં ધમિતં ઉદ્ધરિતં સુધન્તં, સુવણ્ણમેવ સોવણ્ણં, સુધન્ત ચ તં સોવણ્ણઞ્ચ, તસ્સેવ નિભા સોભા અસ્સેતિ સમાસો, અથવા સુધન્તઞ્ચ તં સુવણ્ણં ચેતિ સમાસે તસ્સિદન્તિ ‘‘ણો’’તિ (૪-૩૪) ણપ્પચ્ચયે ‘‘મજ્ઝે’’તિ (૪-૧૨૬) મજ્ઝવુદ્ધિયં સુધન્તસોવણ્ણં પટિમારૂપં, તેન નિભો સદિસો, તં.

એત્તાવતા ચ –

હેતુ ફલં પરત્થો ચ, સબ્બોપિ થુતિસઙ્ગહો;

હેતુ સમ્બોધિતો, પુબ્બેવ, યમઞ્ઞં તતોપરીતિ.

વુત્તહેતુફલસત્તોપકારવસેન બુદ્ધરતનસ્સ થુતિપુબ્બકમ્પણામં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ધમ્મરાજેન તેનાપિ પૂજનીયસ્સ ધમ્મરતનસ્સ નિપચ્ચકારં દસ્સેતું‘ધમ્મઞ્ચ મોહન્ધતમપ્પધંસિ’ન્તિ આહ, તત્થ ચ સદ્દો ‘ધમ્મઞ્ચ નમિત્વા’તિ [નમસ્સિત્વા (પોત્થકે)] નમસ્સનક્રિયાય ધમ્મં સમ્પિણ્ડેતિ, કિમ્ભૂતન્તિ આહ, ‘મોહન્ધતમપ્પધંસિ’ન્તિ, મુય્હતીતિ મોહો=અઞ્ઞાણં, અન્ધયતિ સમત્થચક્ખુવિઞ્ઞાણપરિહાનેનાતિ અન્ધં, અન્ધઞ્ચ તં તમઞ્ચેતિ અન્ધતમં=બાળ્હતિમિરં, મોહોયેવ તંસદિસતાય અન્ધતમન્તિ મો હન્ધતમં, તં પધંસેતિ પકારેન નાસેતિ સીલેનાતિ મોહન્ધતમપ્પધંસી, પસદ્દસ્સપકાસનત્થં હિત્વા પકારત્થસ્સેવ ગહણતો પરિયત્તિયા સહ–

સોતાપત્તાદયો મગ્ગા,ચત્તારો તપ્ફલાનિચ;

ચત્તારિ અથ નિબ્બાનં, ધમ્મા લોકુત્તરા નવાતિ.

વુત્તનવલોકુત્તરમ્મો ગહિતાતિ વિઞ્ઞાતબ્બં, અઞ્ઞથા અરહત્તમગ્ગોવ ગય્હેય્ય, કસ્મા પનેત્થ મોહસ્સેવ પહાનં વુત્તં, નેતરેસન્તિ તમ્મૂલકત્તા સબ્બકિલેસાનં, તપ્પહાનસ્મિઞ્હિ વુચ્ચમાને તમ્મુખેનેતરેસમ્પિ પહાનં વુત્તમેવ હોતીતિ.

એવં ધમ્મરતનસ્સ નમક્કારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તદાધારભૂતસઙ્ઘરતનં નમસ્સિતું ‘સઙ્ઘં તથા સઙ્ઘટિતં ગુણેહી’તિ વુત્તં, તત્થ તથાસદ્દો સમુચ્ચયે વા, વચોયુત્તિયં વા, વચોયુત્તિપક્ખે ચ સદ્દો આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બો, કિલેસાદયો સંહનતિ હિંસતીતિ સઙ્ઘો, સંપુબ્બતો હનતિસ્મા ક્વિમ્હિ ‘‘ક્વિમ્હિ ઘોપરિપચ્ચસમો હી’’તિ (૫.૧૦૦) હનસ્સ ઘો, કિલેસહિંસનઞ્ચેત્થ તદઙ્ગાદિવસેન ગહિતં, ગુણેહીતિ સામઞ્ઞનિદ્દેસતો સમ્મુતિસઙ્ઘેન સદ્ધિં

ચત્તારો ચ પટિપન્ના, ચત્તારો ચ ફલેઠિતા;

એસ સઙ્ઘો ઉજુભૂતો, પઞ્ઞાસીલસમાહિતોતિ.

વુત્તઅટ્ઠઅરિયપુગ્ગલા ગય્હન્તિ, ગુણેહીતિ લોકિયલોકુત્તરેહિ સીલાદિગુણેહિ, સઙ્ઘટિતન્તિ સંહતં.

એવમનન્તરાયેન ગન્થપરિસમાપનત્થમનન્ત ગુણવિસિટ્ઠલોકત્તયગ્ગસીખામણિભૂતસ્સ રતનત્તયસ્સ પણામં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ગન્થ કત્તાદિયથાવુત્તત્થોપદસ્સન પુબ્બઙ્ગમમત્તના સમારભિતબ્બં ગન્થ કરણં પટિઞ્ઞાતુકામો’યો ઇદ્ધિમન્તેસૂ’તિઆદિમાહ, તત્થ ‘યો’તિ ઇમસ્સ ‘તન્નામધેય્યેના’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો, એતાય સત્તા ઇજ્ઝન્તિ ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇદ્ધિ=ઇદ્ધિવિધાદયો લોકિયા લોકુત્તરા ચ સા એતેસમત્થીતિ ઇદ્ધિમન્તો, તેસુ ઇદ્ધિમન્તેસુ, ઇદ્ધિમન્તાનં મહાસાવકાનં મજ્ઝેતિ અત્થો, મહત્તપ્પત્તોતિ મહત્તં મહન્તભાવં ગતો, તન્નામધેય્યેનાતિ તસ્સેવ નામધેય્યમસ્સાતિ તન્નામધેય્યો, તેન, તપોધનેનાતિ મુનિના, કિં વુત્તં હોતિ- ‘‘એતદગ્ગં ભિક્ખવે મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઇદ્ધિમન્તાનં યદિદં મોગ્ગલ્લાનો’’તિ ભગવતા ઇદ્ધિમન્તેસુ એતદગ્ગે ઠપિતો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો નામ યો દુતિયો અગ્ગસાવકો… (તેન સમાનનામધેય્યેનાતિ) તમપદિસન્તો-યમાચરિયો અનુદ્ધતભાવેન ઉજુનાક્કમેન નામાદિકમવત્વા વઙ્કવુત્તિયા અત્તનો મોગ્ગલ્લાનોતિ નામં મહાસામિટ્ઠાનન્તરપ્પત્તિં કાલોચિતપઞ્ઞા વેય્યત્તિયં બુદ્ધસાસનોપકારિતાદિઞ્ચ વિભાવેતિ. ‘યં રચિત’ન્તિ સમ્બન્ધો, રચિતન્તિ કતં, કિન્તિ આહ સદ્દસત્થ’ન્તિ, સદ્દસત્થં નામ સુત્ત, સદ્દલક્ખણબ્યાકરણાદ્યપરનામધેય્યં, સુત્તં(હિ) ‘સદ્દા (લક્ખીયન્તિ) સાસીયન્તિ અનુસાસીયન્તિ પકતિપ્પચ્ચયાદિવિભાગકપ્પનાય એતેના’તિ સદ્દલક્ખણન્તિ ચ ‘બ્યાકરીયન્તિ સદ્દનિપ્ફાદનવસેન કથીયન્તિ એતેના’તિ બ્યાકરણન્તિ ચ વુચ્ચતિ, અપરમ્પન વુત્યાદિ તદુપકરણભાવેન સદ્દસત્થં સદ્દલક્ખણં બ્યાકરણન્તિ ચ વુચ્ચતીતિ દટ્ઠબ્બં, અનુનન્તિ તબ્બિસેસનં, અસેસલક્ખિયોપસઙ્ગાહકભાવેન વત્તબ્બસ્સાપરસ્સાભાવા સમ્પુણ્ણન્તિ અત્થો, અથાતિ અનન્તરત્થે નિપાતો, સદ્દસત્થરચનાનન્તરન્તિ અત્થો, તસ્સેતિ સદ્દસત્થસ્સ, વુત્તિ ચ સમાસા કતાતિ સમ્બન્ધો, સુત્તં વિવરીયતિ એતાયાતિ વુત્તિ, સમસ્સતે સઙ્ખિપીયતીતિ સમાસા.

તસ્સાપીતિ વુત્તિયાપિ, સઙ્ગહેત્વા સદ્દવસેન સઙ્કુચિતં વિય કત્વા ખિપનં સઙ્ખેપો, તસ્સ નયો કમો સઙ્ખેપનયો, તેન, ભોવાતિ યો સદ્દસત્થસ્સ વુત્તિયા ચ કત્તા સો એવ, ઇદાનિ સુત્તવુત્તિરચનાનન્તરમવસરપ્પત્તે ઇમસ્મિં કાલે, સમારભેય્ય સમ્મા આરમ્ભં કરેય્ય બહુન્નં ક્રિયાક્ખણાનમાદિભૂતં ક્રિયાક્ખણમનુતિટ્ઠેય્ય, કિન્તિ સંવણ્ણનં, સંવણ્ણીયતિ અત્થો એતાયાતિ સંવણ્ણના, પઞ્ચીયતિ વિપઞ્ચીયતિ બ્યત્તી કરીયતિ વુત્તિ અત્થો એતાયાતિ વા, તં પઞ્ચયતીતિ વા લદ્ધનામપઞ્ચિકા, તં.

એવમત્તના કરણીયસત્થમ્પટિજાનિત્વા તદનન્તરં ‘‘દ્વે મે ભિક્ખવે પચ્ચયા સમ્માદિટ્ઠિયા ઉપ્પાદાય (કતમે દ્વે) પરતો ચ ઘોસો (અજ્ઝત્તઞ્ચ) યોનિસો મનસિકારો’’તિ વચનતો સમ્માસવનપટિબદ્ધા સબ્બાપિ સાસન (પ્પટિ) સમ્પત્તીતિ સાસનપ્પટિપત્તિયા બ્યાકરણસ્સ મૂલકારણત્તા તં સવને સાધુજને નિયોજેન્તો ‘તં સારભૂત’ન્તિઆદિમાહ, તત્થ તન્તિ યસદ્દવિરહેપિ અધિકતત્તા સંવણ્ણનં પરામસતિ, તં સુણન્તૂ’તિ સમ્બન્ધો, સાધૂતિ સવનક્રિયાવિસેસનં, અત્થાનુરૂપં બ્યઞ્જનં, બ્યઞ્જનાનુરૂપઞ્ચ અત્થંસલ્લક્ખેત્વા અનઞ્ઞમના હુત્વા સક્કચ્ચં સુણન્તૂતિ અત્થો સુવણ્ણભાજને નિક્ખિત્તસીહવસાવિય અવિનસ્સમાનં કત્વા હદયે ઠપનવસેન, સક્કચ્ચસવનમેવ હિ સોતૂનમત્થાવહં હોતીતિ, સન્તોતિ સવનક્રિયાય કત્તારો દસ્સેતિ, તથા સાતિસયબ્યાકરણં… તથાવિધા એવ સપ્પુરિસા સાધુકં સોતુકામા હોન્તીતિ, કિમ્ભૂતન્તિ આહ ‘સારભૂત’ન્તિઆદિ, ભૂતસદ્દો એત્થ ‘‘ભૂતસ્મિં પાચિત્તિય’ન્તિઆદીસુ વિય વિજ્જમાનત્થો, ફેગ્ગુત્તાભાવેન અપરિચ્ચજનીયતાય સારો થિરં સો અત્થો બ્યઞ્જનઞ્ચ અસ્સા અત્થીતિ સારા ચ સા ભૂતાચ, અથ વા લોકિયલોકુત્તરગુણાતિસયસાધનેકસાધનભાવતો સેટ્ઠટ્ઠેન સારઞ્ચ સા ભૂતાચાતિ સારભૂતા, તં ગન્થો યેવેત્થ સઙ્ખેપિતો, અત્થો પન નયગ્ગાહિતતાયપિ સબ્બથા દસ્સિતોયેવાતિ વિપુલં અત્થં ગણ્હાતીતિ વિપુલત્થગાહી, તં, વિધીયમાનવણ્ણનાક્કમવિસેસેન બ્યાકુલસ્સ વણ્ણનાક્કમસ્સ નિરસનતો નત્થિ આકુલં કિઞ્ચિ અસ્સાતિ અનાકુલં, તં, ઇમિના ચ કચ્ચાયનવુત્તિવણ્ણનાસુ ન તથાભાવં દસ્સેતિ.

તદેવમધિકતત્તાયેવાયમાચરિયો ગન્થારમ્ભે’મહાદયો યો’તિઆદિકે પટિપજ્જિત્વા દાનિ અત્તના વણ્ણનીયસ્સ ગન્થસ્સાદિ ભૂતં વાક્યમનધિકતપરિહારમુખેનેવોપન્યસ્ય બ્યાખ્યાતુમાહ- ‘ઇધા’તિઆદિ, તત્થ ઇધાતિ ઇમસ્મિં માગધિકસદ્દલક્ખણવિરચનાધિકારે, માગધાનં સદ્દાનં ઇદન્તિ માગધિકં, માગધિકં સદ્દલક્ખણન્તિ વિસેસન સમાસો, વિરચયિતુકામોતિ કત્તુકામો, રતિંજનેતીતિ રતનં, રમયતી [ર તયતી (પોત્થકે)] તિ (વા) રતનં અનપ્પચ્ચયેન, અથવા યં લોકે ચિત્તીકતાદિકં રતનન્તિ વુચ્ચતિ, ઇદમ્પિ તં સદિસતાય રતનન્તિ વુચ્ચતિ, તથાચાહુ–

ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનં તેન વુચ્ચતીતિ.

બુદ્ધાદીનમેતમધિવચનં, તયો અવયવા અસ્સાતિ તયં, સમુદાયો, રતનાનં તયં રતનત્તયં, અવયવવિનિમ્મુત્તસ્સ પન સમુદાયસ્સ અભાવતો તીણિ એવ રતનાનિ વુચ્ચન્તિ, પણમનં પણામો, રતનત્તયગુણનિન્નતા, પણમન્તિ એતાયાતિ વા પણામો, પણામક્રિયાનિપ્ફાદિકા કુસલચેતના, રતનત્તયસ્સ પણામોતિ છટ્ઠીસમાસો, અભિધીયતિ પટિપાદીયતીત્યભિધેય્યો સમુદિતેન સત્થેન વચનીયત્થો, યેન ચ યો પટિપાદીયતિ સો તસ્સ અત્થો હોતીતિ, સો ચ પકતિપ્પચ્ચયાદિવિભાગકપ્પનાય સદ્દાનં સઙ્ખરણં, સદ્દસત્થેન હિ સદ્દસઙ્ખરણમેવ પટિપાદીયતિ, (રતનત્તયપ્પણામો ચ અભિધેય્યો ચ) રતનત્તયપ્પણામાભિધેય્યન્તિ ચત્થસમાસો, તસ્સ સન્દસ્સનં અત્થો યસ્સાતિ અઞ્ઞપદત્થો, કિન્તં વાક્યં, તા વાતિ વાક્યાલઙ્કારે, નનુચેવમધિકતત્તેપિ અભિધેય્યમત્તમેવદસ્સેતબ્બં સિયા કિં વાચાપણામેન, કાયમનોમયેનાપિ પુઞ્ઞાતિ સયપ્પત્તિયા અભિસમીહિતત્થસિદ્ધિ હોતેવાતિ ચોદનં મનસિ નિધાય વચીપણામસ્સ પરત્થસન્નિસ્સયતઞ્ચ તસ્સેવ વિભાગેન પયોજનઞ્ચ દસ્સેતુમાહ- ‘તત્થ’ઇચ્ચાદિ, ગુણસદ્દો એત્થ ‘‘સતગુણા દક્ખિણા પાટિકઙ્ખા’’તિઆદીસુ વિય આનિસંસટ્ઠો, ગુણાનમાનિસંસાનં અનુકૂલં અનુગુણં, હેતુમન્તવિસેસનમેતં, પધાનભાવં નીતં પણીતં અતિઉત્તમન્તિ અત્થો, અતીસયેન પણીતં પણીતતરં, ચિત્તસ્સસન્તાનં પબન્ધો ચિત્તસન્તાનં, પણીતતરઞ્ચ તં ચિત્તસન્તાનઞ્ચ, અનુગુણઞ્ચ તં પણીતતરચિત્તસન્તાનઞ્ચાતિ વિસેસનસમાસો, તપ્પણામકરણેન અનુગુણ…પે… સન્તાનં યેસન્તિ અઞ્ઞપદત્થો, તેસં, યથા તે સોતારો રતનત્તયસ્સ પણામકરણેન પુઞ્ઞાતિસયપ્પટિલાભા અનેકાનિસંસાતિસયપ્પટિલાભાનુકૂલ ચિત્તસન્તાનતાય પધાનતરચિત્તસન્તાના હોન્તિ, તથા પવત્તાનન્તિ અધિપ્પાયો, ઇદમ્પિ અધિગતા…પે… ન્તરાધાનન્તીમેસં હેતુભાવેન તિટ્ઠતિ, અધિગતા પત્તા અનેકે બહૂ આનિસંસવિસેસા આયુ વણ્ણસુખબલપટિભાનાદયો યેસન્તિ વિગ્ગહો, વિસોસિતા સુક્ખાપિતા અન્તરાયા ભયાદયો અજ્ઝત્તિકા બાહિયા વા યેસં તથાવિધાનં સોતૂનં, એતેપિ અભિ,પે,દ્ધત્થન્તિ ઇચ્ચસ્સ હેતૂ, અભિસમીહિતસ્સ અનુટ્ઠિતસ્સ કતનિટ્ઠિતસ્સ ગન્થસ્સ અવબોધોયેવ ફલં, તસ્સ સિજ્ઝનત્થં, કિન્તં રતનત્તયપ્પણામસન્દસ્સનં.

સચ્ચં પુનપિ સચ્ચન્તિ, ભુજમુક્ખિપ્પ વુચ્ચતે;

સકત્થો નત્થી નત્થેવ,પરસ્સત્થમકુબ્બતોતિ.

વચનતો પરત્થોવ સપ્પુરિસેહિ કત્તબ્બો, પરત્થે સમ્પાદિતે પન સકત્થો સમ્પન્નોવ નામ સિયાતિ મનસિ કત્વા આહ- ‘એતદેવા’તિઆદિ. કાયમનોસમાચરણેન સમ્પજ્જમાનઞ્ચ વચીસમાચરણેન સમ્પજ્જતેવાતિ અનેનેવ વાક્યેન વિઞ્ઞાયતીતિ અવગન્તબ્બં, બુદ્ધિ પુબ્બા યસ્મિં કરણે તં બુદ્ધિ પુબ્બં, તં સીલેન કરોન્તા બુદ્ધિપુબ્બકારિનો, અભિધેય્યસ્સ અધિગમો જાનનં પુબ્બો યસ્સ સો અભિધેય્યાધિગમપુબ્બકો, અવતારો પવત્તિ, એકદેસદસ્સને ‘‘સમુદ્દો દિટ્ઠો’’તિ વિય એકદેસેપિ સમુદાયવોહારદસ્સનતો પચ્છિમ પાદેનાતિ વુત્તં, પચ્છિમપાદસ્સેકદેસભૂતેન ‘સદ્દલક્ખણ’મિચ્ચનેનાતિ અત્થો, સાધિયં સદ્દાનં સઙ્ખરણં, સાધનં બ્યાકરણં, તં લક્ખણં સભાવો અસ્સાતિ સાધિયસાધનલક્ખણો, સાધિયસ્સેદં સાધનં, સાધનસ્સ ચેદં સાધિયન્તિ એવમસ્સેદમ્ભાવહેતુસભાવો સમ્બન્ધોતિ વુત્તં હોતિ, પયોજનં અભિધેય્યસદ્દોપદસ્સિતં સદ્દસઙ્ખરણં, તત્થ સમ્બન્ધસ્સન્તોગધત્તં… સાધિયોપદસ્સનમુખેન સાધનસ્સાપિ દસ્સિતત્તા નિસ્સયોપદસ્સનતો, ઉસ્સુક્કં સમ્માવાયામં, બુદ્ધત્તં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, પૂરેત્વાતિ–

મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, હેતુ સત્થારદસ્સનં;

પબ્બજ્જા ગુણસમ્પત્તિ, અધિકારો ચ છન્દતા;

અટ્ઠધમ્મસમોધાના, અભિનીહારો સમિજ્ઝતીતિ.

વુત્તઅટ્ઠધમ્મસમન્નાગતેન અભિનીહારેન સમન્નાગતા હુત્વા યથાવુત્તે પારમિતાદયો ધમ્મે પૂરેત્વાતિ અત્થો, આગતાતિ સત્તત્તિંસબોધિપક્ખિયધમ્માનુબ્રૂહનેન આગતા, ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે, આગતાતિ પત્તા ઉપ્પન્ના, તથાગતોતિ યથા સમ્પતિ જાતા તે ભગવન્તો સત્તપદવીતિહારેન ગતા, તથા અયમ્પિ ઉત્તરાભિમુખં ગતોતિ અત્થો, મુહુત્તજાતોવાતિ સમ્પતિજાતો એવ, જાતસમનન્તરમેવાતિ વુત્તં હોતિ, વિક્કમીતિ અગમાસિ, સત્ત પદાનિ ગન્ત્વાન દિસા વિલોકેસીતિ ઇદં ‘‘ધમ્મતા એસા ભિક્ખવે સમ્પતિ જાતો બોધિસત્તા સમેહિ પાદેહિ પતિટ્ઠહિત્વા’’તિ એવ માદિકાય પાળિયા સત્તપદવીતિહારૂપરિઠિતસ્સ સબ્બદિસાનુવિલોકનસ્સ વુત્તત્તા વુત્તં, દિસા વિલોકેસિ સમન્તતોતિ ઇદમ્પન ‘સમેહિ પાદેહિ ફુસી વસુન્ધર’ન્તિ એતસ્સ અનન્તરં દટ્ઠબ્બં… પાદેહિ વસુન્ધરાફુસનાનન્તરમેવ દસદિસાવલોકિતત્તા, અટ્ઠઙ્ગાનિ નામ–

વિસટ્ઠં મઞ્જુ વિઞ્ઞેય્યં, સવનીયા-વિસારિનો;

બિન્દુ ગમ્ભીરનિન્નાદિ,ચ્ચેવમટ્ઠઙ્ગિકો સરોતિ.

વુત્તાનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ, તથાગતોતિ ઇમસ્સેવ વિસું અત્થપરિયાયં દસ્સેતું ‘અથવા’તિઆદિમાહ, અરિયેન સેતુનાતિ સમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતેન ઉત્તમેન મગ્ગેન, એવમાદિનાતિઆદિસદ્દેન તેસં તેસં ધમ્માનં સભાવસરસલક્ખણં તથં આગતો યથાવતો અધિગતો’યેગત્યત્થા તે બુદ્ધ્યત્થા, યે બુદ્ધ્યા તે ગત્યત્થા’તિતથાગતોતિ એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ, તત્થતત્થાતિ તેસુ તેસુ દીઘાગમાદીસુ, તથાગતભાવોતિ તથાગતોતિ ભવનં નિપ્ફત્તિ નમસ્સનકિરિયાભિસમ્બન્ધાતિ’નમસ્સિત્વા’તિ એત્થ નમસ્સનકિરિયાય અભિસમ્બન્ધા ઇમિના તથાગતાદીનં કમ્મત્તં વિભાવેતિ, નમસ્સનકિરિયાવિસેસનત્તાતિ ‘નમસ્સિત્વા’તિ નમસ્સનં કત્વાતિ વુત્તં નામ સિયાતિ નમસ્સનન્તિ વુત્તનમસ્સનકિરિયાય વિસેસનત્તા, બોધિયાતિ બોધિવુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં, તં ભગવા એત્થ પત્તોતિ (બોધિ, તસ્સા) બોધિરુક્ખસ્સાતિ અત્થો, મૂલેતિ મૂલસમીપે ‘‘યાવ મજ્ઝન્હિકે કાલે છાયા ફરતિ નિવાતે પણ્ણાનિ પતન્તિ એતાવતા રુક્ખમૂલં’’તિઆદીસુ વિય, નનુ અઞ્ઞેપિ ખીણાસવા ‘અગ્ગમગ્ગેને’ચ્ચાદિના વક્ખમાન નયેન નિપ્ફન્ના એવાતિ અનુયોગં મનસિકત્વા વુત્તં ‘સહેવ વાસનાયા’તિ, ન હિ ભગવન્તં ઠપેત્વા અઞ્ઞે સહ વાસનાય કિલેસે પહાતું સક્કોન્તિ, એતેન અઞ્ઞેહિ અસાધારણં ભગવતો અરહત્તન્તિ દસ્સેતિ, તેનેવ ઇદ્ધસદ્દસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો’તેપિ હિ’ચ્ચાદિકં વક્ખતિ, કાપનાયં વાસના નામ પહીનકિલેસસ્સાપિ અપ્પહીનકિલેસસ્સ પયોગસદિસપયોગહેતુભૂતો કિલેસનિહિતો સામત્થિયવિસેસો’આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ વસલસમુદાચારનિમિત્તં વિય’, અગ્ગમગ્ગેનાતિ અરહત્તમગ્ગેન, સબ્બકિલેસે રાગાદિકે, અરહત્તં અગ્ગફલં, સમ્મુતિ ઉપપત્તિદેવભાવતો અઞ્ઞેન વિસુદ્ધિ દેવભાવેનાતિનિપ્ફન્નત્તા આહ-‘વિસુદ્ધિદેવભાવેના’તિ, સકલકિલેસકાલુસ્સિયાપગમેન વિસુદ્ધિપ્પત્તિયા સબ્બઞ્ઞુગુણા લઙ્કારેન વિસુદ્ધિદેવભાવેનાતિ અત્થો.

‘ઇધ=સંસિદ્ધિયં’ ઇદ્ધવન્તો ઇદ્ધાત્તપ્પચ્ચયેન, ‘ગુણ=આમન્તણે’ ભૂવાદિસેસો, ગુણીયન્તિ પરિચીયન્તિ સેય્યત્તિકેહીતિ ગુણા કપ્પચ્ચયેન, તેપીતિ સાવકપચ્ચેકબુદ્ધાપિ, હિ સદ્દો હેતુમ્હિ, યસ્મા અગ્ગં…પે… અનૂનગુણા, તસ્માતિ અત્થો, સબ્બઞ્ઞુતાદીનન્તિઆદિકં તેસં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધેહિ ઊનગુણતાય હેતુવચનં, કેચિ ‘સિદ્ધો મિદ્ધગુણો અસ્સાતિ સિદ્ધમિદ્ધગુણન્તિ દુટ્ઠમત્થં પરિકપ્પેત્વા વાક્યમિદં દૂસેન્તિ, તે પન ‘મિદ્ધો નામ કોચિ ગુણો નત્થી’તિ ચ, ‘તથાગતો નામ મિદ્ધ ગુણો ન હોતી’તિ ચ, ‘તાદિસો ચે સિયા ન ઞાણનિસ્સિતપૂજા પકતોપયોગિની ભવતી’તિ ચ અજાનિત્વા વદથ તુમ્હેહિ વત્વા ઉય્યોજેતબ્બા, મઙ્ગલત્થઞ્ચેત્થાદો સિદ્ધસદ્દોપાદાનં, મઙ્ગલાદીનિ હિ સત્થાન્યબ્યાહતપ્પસરાનિ હોન્ત્યાયસ્મન્તબ્યાખ્યાતુસોતુકાનિ ચ, ધમ્મસઙ્ઘાનમ્પીતિ ઇમિના અવયવેન વિગ્ગહેપિ સમુદાયસ્સ સમાસત્થત્તા અઞ્ઞપદત્થસમાસોયં તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણોતિ દીપેતિ, તેનાહ- ‘અઞ્ઞપદત્થે’ચ્ચાદિ, ગુણીભૂતાનમ્પીતિ અપ્પધાનભૂતાનમ્પિ વિસેસનભૂતાનમ્પિ અઞ્ઞપદત્થસ્સ પધાનત્તા, કિરિયાતિસમ્બન્ધો વગમ્યતે ધમ્મસઙ્ઘાનં ગુણીભૂતાનમ્પિ તદવિનાભાવિત્તેન નમસ્સનાતિસમ્બન્ધા, તદેવ સમત્થેતિ ‘તથાહ’ચ્ચાદિના, પુત્તેન સહ વત્તમાનોતિ તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણઅઞ્ઞપદત્થસમાસત્તા તુલ્યમુભિન્નમ્પિ આગમનન્તિ પુત્તોપિ આગતોતિ પતીયતે, તત્થાતિ નિદ્ધારણે સત્તધી, અત્તાનન્તિ ધમ્મં દસ્સેતિ, ધારેન્તેતિ અત્તનિ ઠપેન્તે પવત્તેન્તે ઉપ્પાદેન્તે, ચત્તારોપિ અપાયા સામઞ્ઞવસેન’અપાયે’તિ વુત્તા, કિલેસવટ્ટ કમ્મવટ્ટ વિપાકવટ્ટવસેન તયો વટ્ટા, તેસુ દુક્ખં, તસ્મિં, ધારેતીતિ વુત્તધારણં નામ અત્થતો અપાયાદિનિબ્બત્તકકિલેસવિદ્ધંસનં, તઞ્ચ યથારૂપં કિલેસસમુચ્છિન્દનતપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિ આલમ્બનભાવેન હોતીતિ આહ- ‘સો…પે… વસેના’તિ, નવન્નમ્પિ, તે સમધિગમહેતુતાય ધમ્મોયેવ નામાતિ ‘દસા’તિઆદિ વુત્તં, તત્થ કારણમાહ- ‘તમ્મૂલકત્તા’તિઆદિ, તમ્મૂલકત્તાતિ તં કારણત્તા, સીલદિટ્ઠિસામઞ્ઞેનાતિ અરિયેન સીલેન અરિયાય ચ દિટ્ઠિયા સમાનભાવેન, અરિયાનઞ્હિ સીલદિટ્ઠિયો મગ્ગેનાગતત્તા સબ્બથા સમાનાવ, તેન તે યત્થકત્થચિ ઠિતાપિ સહગતાવાતિ સંહતોતિ ઇમસ્મિં અત્થે સઙ્ઘોતિ પદસિદ્ધિ દટ્ઠબ્બા, અધિપ્પેતવસેન પનેતં વુત્તં, લોકિયસીલદિટ્ઠિયા સામઞ્ઞેન સંહતત્તા સમ્મુતિસઙ્ઘોપિ પણામારહોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

અથ કેતે સદ્દા, યેસમિદં લક્ખણં ભાસિસ્સન્તિ પટિઞ્ઞાતન્તિ આહ-‘સદ્દા ઘટપટાદયો’તિ, આદિસદ્દેન રુક્ખાદયો, નનુ સન્તિ મેઘસદ્દસમુદ્દસદ્દાદયોપીતિ ન નિરત્થકાનમિધાનુપયોગિત્તા, યે લોકસઙ્કેતાનુરોધેનાત્થપ્પકાસકા તેસં સાત્થકાનમે વિદં લક્ખણન્તિ, અપિચ ‘સદ્દા ઘટપટાદયો’તિ વદન્તો વેદિકાનં વિય ઉન્તિ [ઞત્થિ (પોત્થકે)] આદીનં અનુપુબ્બીનિયમાવત્થાનમસમ્ભવા તદનુક્કમેન નિપ્ફાદિયમાનનમ્પિ સદ્દાનં લોકિયત્તાનભિવત્તનઞ્ચ બોધેતીતિ દટ્ઠબ્બં, નુ તત્થ પકાસકત્થં સદ્દસ્સ સમુદાયવસેન વા સિયા પચ્ચેકવણ્ણવસેન વા, તત્થ યદિ પચ્ચેકવણ્ણા પકાસયેય્યું, ઘટસદ્દે ઘકારોયેવ ઘટત્થં, પકાસયેય્ય, તથા ચાઞ્ઞેસમકારાદીનમનત્થ કતા સિયા, અથ સમુદિતા પકાસયેય્યું, તદા વણ્ણાનમુચ્ચારણાનન્તરવિનાસિત્તા સમુદાયોયેવ ન સિયા, તથા સતિ કથ મત્થં સદ્દો પકાસયતીતિ ચે કમેન સોતચિત્તાદિગહિતક્ખર પાળિયા ચ યો સદ્દોતિ વિઞ્ઞેય્યો સાત્થકો ચિત્તગોચરો, ચિત્તગોચરસ્સાપિ સદ્દસ્સ પન બાલજનપ્પબોધાય કપ્પનામત્તેન પકત્યાદિવિભાગતો, ન સભાવેનાન્વાખ્યાનં, તેનાહ-‘પકત્યા’દિ આદિ, નનુ ગોઇચ્ચાદિસાધુસદ્દનિયમે સતિ ગોતાદયો અસાધુ સદ્દાતિ વિઞ્ઞાયન્તિ ગન્તબ્બમગ્ગનિયમે અગન્તબ્બમગ્ગો વિય, ગોતાદિ અસાધુસદ્દનિયમે વા ગોઇચ્ચાદયો સદ્દા સાધવોતિ અગન્તબ્બમગ્ગનિયમે ગન્તબ્બમગ્ગો વિય, કિં સદ્દાનમન્વાખ્યાનેના તિદમાસઙ્કિય પયોજનમાહ- ‘લક્ખણાભિધાનંચે’ચ્ચાદિ, સદ્દાનમ્પટિપત્તિયં પટિપદપાઠસ્સાનૂપાયત્તં દસ્સેતુમાહ- ‘અઞ્ઞથે’ચ્ચાદિ, અઞ્ઞથાતિ અસતિ લક્ખણાભિધાને, સક્કતાદીતિઆદિસદ્દેન પાકતાદિં સઙ્ગણ્હાતિ, બહુવિધત્તં સક્કતપાકતપેસાચિકઅપબ્ભંસવસેન, મગધેસુ વિદિતાતિ ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘અઞ્ઞસ્મિ’’ન્તિ (૪-૧૨૧) માગધાનં ઇદન્તિ અત્થે ‘‘ણો’’તિ (૪-૩૪) ણપ્પચ્ચયે માગધા માગધન્તિ ચ પદનિપ્ફત્તિ વેદિતબ્બાતિ દસ્સેતુમાહ- ‘મગધેસ્મિ’ચ્ચાદિ, મગધેસુ વિદિતાતિઆદિનો અધિપ્પાયં વિવરિતુમાહ- ‘ઇદં વુત્તં હોતી’તિઆદિ, તત્થ ઇદન્તિ ઇદાનિ વક્ખમાનં માગધં…પે… હોતીતિ એતં વુત્તં હોતીતિ મગધેસુ…પે… લક્ખણં માગધન્તિ વદતા પકાસિતં હોતીતિ અત્થો, હિસદ્દો’મગધેસ્વિ’ચ્ચાદિના વુત્તં સમત્થયતિ, લક્ખણં વિસેસયતાતિ સદ્દલક્ખણ સદ્દસ્સ ઉત્તરપદત્થપ્પધાનત્તા માગધન્તિ ઇમિના લક્ખણં વિસેસયતા બ્યવચ્છેદયતા વુત્તિકારેન, અત્થતોતિ સામત્થિયતો, સદ્દે ચ વિસેસિતો હોતીતિ સદ્દલક્ખણસદ્દો માગધે એવ [સદ્દેએવ (પોત્થકે)] બ્યવચ્છેદિતો હોતિ, અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘મગધેસુ વિદિતા માગધાતિ સદ્દે ગહેત્વા તેસમિદં માગધન્તિ માગધસદ્દેન યસ્મા સદ્દલક્ખણસદ્દે લક્ખણં વિસેસિતં, તસ્મા સદ્દલક્ખણસદ્દે સદ્દો યદિ અમાગધો કથં લક્ખણં માગધં સિયાતિ સામત્થિયા સદ્દોપિ વિસેસિતો હોતી’તિ, નનુ માગધન્તિ લક્ખણસ્સ માગધ સદ્દસમ્બન્ધિત્તઝાપનતો સદ્દલક્ખણન્તિ એત્થ સદ્દસદ્દસ્સ નિરત્થક તાપત્તિ હોતીતિ, ન હોતિ ગમ્મમાનત્થસ્સ સદ્દસ્સ પયોગમ્પતિ કામચારત્તા સદ્દલક્ખણસદ્દસ્સ વા સમાસત્થે નિરુળ્હત્તા ‘‘તત્રિદં સુગતસ્સ સુગતચીવરપ્પમાણ’’ન્તિઆદીસુ વિય, કોપનાતિઆદિસદ્દલક્ખણન્તિ ઇમિના અભિધેય્યસઙ્ખાતપયોજનસ્સ દસ્સિતત્તા તપ્પયોજનપુચ્છનપરા ચોદના, વુચ્ચતેચ્ચાદિ પરિહારો, યથા સબ્બથાત્તપરહિતકામેન.

પિયો ચ ગરુ ભાવનીયો, વત્તા ચ વચનક્ખમો;

ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા,નોચા ઠાને નિયોજકોતિ.

વુત્તેહિ તતો પરેહિ ચ પસત્થતરેહિ ગુણવિસેસેહિ સમુપેતં ગુરું.

તસ્મા અક્ખરકોસલ્લં, સમ્પાદેય્ય હિતત્થિકો;

ઉપટ્ઠહં ગુરું સમ્મા, ઉટ્ઠાનાદીહિ પઞ્ચહીતિ.

વચનતો ઉટ્ઠાન-ઉપટ્ઠાન-પરિચરિયા-સુસ્સૂસા સક્કચ્ચસિપ્પપટિગ્ગહણેહિ સમ્મા ઉપટ્ઠહન્તેન સવન,ઉગ્ગહન-ધારણ-પરિપુચ્છા-ભાવના હિ કઙ્ખાવિચ્છેદં કત્વા વિઞ્ઞાતબ્બં સદ્દલક્ખણં, તથા અવિઞ્ઞાતં સદ્દલક્ખણમનેનાતિ અવિઞ્ઞાતસદ્દલક્ખણો પુગ્ગલો, હિસદ્દો અવધારણે, સો ‘ધમ્મવિનયેસુ કુસલો ન હોતી’તિ એત્થ દટ્ઠબ્બો, કુસલો દક્ખો ન હોતિ, તત્થ ધમ્મવિનયેસુ સુત્તન્તાતાભિધમ્મસઙ્ખાતેસુ ધમ્મેસુ ચેવ વિનયે ચ, કસ્મા–

યો નિરુત્તિં ન સિક્ખેય્ય, સિક્ખન્તો પિટકત્તયં;

પદેપદે વિકઙ્ખેય્ય, વને અન્ધગજો યથાતિ.

વચનતો, અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘‘યથા વુત્તનયેન સમ્ભૂતપદ બ્યામોહવસેન પદત્થેપિ બ્યામોહસમ્ભવતો સુત્તન્તોપદસ્સિતાય દિટ્ઠિવિનિવેટ્ઠનાય ચ અભિધમ્માગતે નામરૂપપરિચ્છેદે ચ વિનય નિદ્દિટ્ઠે સંવરાસંવરે ચ અકોસલ્લં સિયા’’તિ, યથાધમ્મન્તિ ધમ્મવિનય સદ્દસ્સ યો-ત્થો વિનયસુત્તાભિધમ્મસઙ્ખાતો, તસ્સ સો-ત્થો, તદનતિક્કમેન, પટિપજ્જિતુમસક્કોન્તોતિ તત્થતત્થેવ વુત્તાસુ અધિસીલ અધિચિત્ત અધિપઞ્ઞાસિક્ખાસુ પવત્તિતું અસમત્થો, કુસલો પન સમત્થો પઞ્ઞાવિસેસાલોકપટિલાભતો, વુત્તં હિ–

યાવ તિટ્ઠન્તિ સુત્તન્તા, વિનયો યાવ દિપ્પતિ;

તાવ દક્ખન્તિ આલોકં, સૂરિયે અબ્ભુગ્ગતે યથાતિ.

પટિપત્તિન્તિ પટિપજ્જીયતીતિ પટિપત્તીતિ યથાવુત્તં તિવિધમ્પિ પટિપત્તિં, વિરાધેત્વાતિ નાસેત્વા, નસ્સતિ હિ પટિપત્તિ તેસુયેવા કો સલ્લતમગતત્તા, તથા ચાહુ–

સુત્તન્તેસુ અસન્તેસુ, પમુટ્ઠે વિનયમ્હિ ચ;

તમો ભવિસ્સતિ લોકે, સૂરિયે અત્થઙ્ગતે યથાતિ.

સંસારદુક્ખસ્સેવ ભાગી હોતિ… યથાવુત્તા-નુક્કમપરિચ્ચાગેન અનુરૂપપટિપત્તિયા પટિલભિતબ્બત્તા અધિગમવિસયસ્સ [વિસથત્તા (પોત્થકે)] યો ગક્ખેમસ્સ, વુત્તઞ્હિ તસ્સાનુલોમપટિપત્તિમૂલકત્તં–

સુત્તન્તે રક્ખિતે સન્તે, પટિપત્તિ હોતિ રક્ખિતા;

પટિપત્તિયં ઠિતો ધીરો, યોગક્ખેમા ન ધંસતીતિ.

એતાવતા અવિઞ્ઞાતસદ્દલક્ખણસ્સ સકત્થપરિહાનિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સકત્થસમ્પત્તિમૂલિકા પરત્થસમ્પત્તીતિ તદભાવા તાદિસો પુગ્ગલો પરેસમ્પિ પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતીતિ દસ્સેતું ‘નચા’તિઆદિ વુત્તં, પતિટ્ઠાતિ ધારણં, તઞ્ચેત્થ તેસં તેસં કુલ પુત્તાનં ધમ્મવિનયસિક્ખાપનં તંતં કમ્મતો નિત્થરણાદિ ચ, તદુભય મેવા-ન્હસઙ્ગિકં પતિટ્ઠં, મુખ્યભૂતમ્પન તમ્મૂલકે સુપરિસુદ્ધસીલે પતિટ્ઠાપનમેવ, તદુપકરણત્થો સિક્ખાપનાદિ, ઇધ પન તં સાધનભૂતો પુગ્ગલો ઉપચારતો પતિટ્ઠાતિ ગહેતબ્બો, હિસદ્દો યથાવુત્ત સમત્થનત્થે નિપાતો, સદ્દલક્ખણઞ્ઞૂયેવાતિ અવધારણમ્પન તેસુ તબ્બિદૂયેવ સમત્થોતિ દસ્સનત્થં પકરણવસેન વુત્તં, અત્તનો પન સુગુત્તસીલક્ખન્ધવિરહેન કદાચિ કોચિ યથાવુત્તાનં પતિટ્ઠાભવિતું ન સક્કોતિ… તમ્મૂલકત્તા સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા સપરપતિટ્ઠા ભાવસ્સ ચ, તેનેવ વિનયધરે આનિસંસં દસ્સેન્તેન ભગવતા તપ્પધાનં તપ્પમુખંવ કત્વા ‘‘પઞ્ચિમે ભિક્ખવે આનિસંસા વિનયધર પુગ્ગલે, કતમે પઞ્ચ અત્તનો સીલક્ખન્ધો સુગુત્તો હોતિ સુ રક્ખિતો, કુક્કુચ્ચપકતાનં પટિસરણં હોતિ, વિસારદો સઙ્ઘ મજ્ઝે વિહરતિ, પચ્ચત્ત્થિકે સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગણ્હાતિ, સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા પટિપન્નો ચ હોતી’’તિ વુત્તં, અત્થાનુરૂપન્તિ અત્તનો વચનીયસ્સત્થસ્સ વાચકત્તેન યોગ્યં, બ્યઞ્જનાનુરૂપન્તિ અત્તનો વાચકસ્સ વચનીયત્તેન યોગ્યં, પરિવાસાદીસૂતિઆદિસદ્દેન અબ્ભાનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ, તંતંકમ્મન્તિ પરિવાસાદિકં તંતંકમ્મં, અઞ્ઞોતિ અસદ્દલક્ખણઞ્ઞૂ, ન કેવલમનેન સકત્થપરત્થાવ નાસિતા, અથ ખોતિ વિધો સદ્ધમ્મોપિ નાસિતોયેવાતિ વત્થુમાહ ‘અજાનન્તો પના’તિઆદિ, અયથાપટિપજ્જમાનોતિ સદ્દલક્ખણઞ્ઞુના યથા યેન પકારેન અત્થાનુરૂપં બ્યઞ્જને બ્યઞ્જનાનુરૂપઞ્ચ અત્થે પટિપજ્જિતબ્બં, તથા અપ્પટિપજ્જમાનો, તથા ચ વક્ખતિ– તથા હિ સો સદ્દલક્ખણ મજાનન્તો’તિઆદિ. તિવિધમ્પિ સદ્ધમ્મન્તિ પરિયત્તિપટિપત્તિઅધિગમવસેનતિ વિધમેવ સદ્ધમ્મં, તત્થ તિપિટકબુદ્ધવચનં પરિયત્તિસદ્ધમ્મો નામ, તેરસ ધુતગુણા ચુદ્દસ ખન્ધકવત્તાનિ દ્વે અસીતિ મહાવત્તાનીતિ અયં પટિપત્તિસદ્ધમ્મો નામ, ચત્તારો મગ્ગા ચત્તારિ ચ ફલાનિ અયં અધિગમસદ્ધમ્મો નામ, તથાહિચ્ચાદિના વુત્તમત્થં સમત્થેતિ, તમ્પિ પાળિયા થિરીકાતું ‘વુત્તં હેત’ન્તિઆદિમાહ, તત્થ ધમ્માતિ હેતૂ, સદ્ધમ્મસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ તિવિધસ્સ સદ્ધમ્મસ્સ, પદબ્યઞ્જનન્તિ પદઞ્ચ બ્યઞ્જનઞ્ચ તં, તત્થ પદં નામ સ્યાદ્યન્તં ત્યાદ્યન્તઞ્ચ, બ્યઞ્જીયતિ અત્થો એતેનાતિ બ્યઞ્જનં-વાક્યં અથવા પજ્જતે ગમ્યતે અત્થો એતેનાતિ પદં-સ્યાદ્યન્તાદિ, વાક્યંવ બ્યઞ્જનં, સિથિલધનિતાદિપદમેવવા વુત્તનયેન બ્યઞ્જનન્તિ પદબ્યઞ્જનં, તં, દુન્નિક્ખિત્તં દુટ્ઠુ નિક્ખિત્તં ઠપિતં વિરાધેત્વા કથિતં, અત્થો ચ દુન્નીતોતિ દુન્નિક્ખિત્તત્તાયેવ પદબ્યઞ્જનસ્સ તબ્બચનીયોપિ દુટ્ઠુવિઞ્ઞાતો હોતિ, વુત્તપટિપક્ખતોતિ ‘અવિઞ્ઞાતસદ્દલક્ખણોહિ’ચ્ચાદિના વુત્તસ્સ વિઞ્ઞાતસદ્દલક્ખણત્તાદિના પટિપક્ખભાવતો, ભાવપ્પધાનો હિ અયં નિદ્દેસો,ત્તપ્પચ્ચયલોપો વા, ન હિ અત્તાવ અત્તના વેદિતબ્બોતિ યુત્તન્તિ.

તદેવન્તિઆદિના યથાવુત્તં નિગમેત્વા સઞ્ઞાવિધાને પયોજનં દસ્સેતિ, તન્તિ હેત્વત્થે નિપાતો, યસ્મા સદ્દલક્ખણસ્સ જાનનંસાનિ સંસં તસ્માતિ અત્થો, એવન્તિ નિદસ્સનત્થે નિપાતો, એવં સપ્પયોજનન્તિ સમ્બન્ધો, તદેવન્તિ વા નિપાતસમુદાયો યં, વુત્તેન પકારેનેત્યસ્મિં અત્થે વત્તતે. નનુચ સઞ્ઞીનં સઞ્ઞાનં વત્તબ્બત્તે ‘‘અઆદયો તિતાલીસવણ્ણા’’તિઆદીનં વાક્યાનં વિસુંવિસું મહન્તત્તા કુતો લાઘવં સત્થસ્સાતિ મઞ્ઞમાનો ‘તથાહિ’ચ્ચાદિના સઞ્ઞાવિધાને લાઘવસબ્ભાવં સમત્થેતિ, હોતેવાતિ અવધારણેન કત્થચિ પરસત્થે વિય નો ન હોતીતિ દસ્સેતિ, પટિપત્તિલાઘવમ્પિ ચેત્થ હોતેવ, તથાહિ ‘‘વણ્ણપરેન સવણ્ણોપિ’’ચ્ચાદો (૧-૨૪) વણ્ણાદિસઞ્ઞાસમુદ્ધરિતા નાત્તાનમત્તાવગમેતુમલન્તિ પરે પુચ્છિત્વા જાનિતબ્બા અસ્સ, તતો સઞ્ઞા-વસેયા, તતોસ્સ સઞ્ઞાતિ સઞ્ઞાસઞ્ઞીવિવેચનં તદનુટ્ઠાનન્તિ પરમ્પરાપેક્ખાય ભવિતબ્બં પટિપત્તિ ગારવાભાવા. ઇદાનિ સઙ્ખેપતો સત્થક્કમં દસ્સેતુમાહ-એવં તાવિ’ચ્ચાદિ, તાવાતિ પઠમં, ઉપયુજ્જમાનત્તાતિ બ્યાપારિયમાનત્તા, વિસયો ગોચરો યત્થેતે સ્યાદયો વિધી યન્તે, સહ વિસયેનાતિ સવિસયા, પઠમં કરીયતીતિ પકતિ યતો સ્યાદયો વિધીયન્તે, સહ પકતિયાતિ સપ્પકતિકા, લિઙ્ગાદિકન્તિ આદિસદ્દેન‘સલભચ્છાય’મિચ્ચાદો એકત્તાદિ, લિઙ્ગેભવા લિઙ્ગિકા-ઇત્થિવિધયો, એકત્થીભાવો સમાસો, તેન, સામઞ્ઞતો સમાનત્તા, સમાનત્તન્તુણાદિવુત્તિયા ‘‘રાજાદિવિસિટ્ઠે પુરિસા દોવિય’વસિટ્ઠાદિવિસિટ્ઠે અપચ્ચાદિમ્હિ અત્થે પવત્તનતો.

ઇતિ મોગ્ગલ્લાનપઞ્ચિકાટીકાયં સારત્થવિલાસિનિયં

રતનત્તયપણામાદિકથા સમત્તા.