૩. સમાસકણ્ડ

સમાસલક્ખણાદિ

૨૦૨. નામાનં સમાસો યુત્તત્થોત્યધિકારો. સમાસોતિ ભિન્નત્થાનં પદાન મેકત્થતા. યુત્તત્થોતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધત્થો.

વિભાસાત્યધિકાતબ્બં વાક્યત્થં.

કમ્મધારયસમાસ

૨૦૩. ‘‘મહન્તો ચ સો વીરો ચા’’તિ વાક્યે –

દ્વિપદે તુલ્યાધિકરણે કમ્મધારયો.

ભિન્નપ્પવત્તિનિમિત્તા સદ્દા એકસ્મિં વત્થુનિ પવત્તા તુલ્યાધિકરણા, વિસેસનવિસેસસ્સભૂતા સમાનાધિકરણા દ્વે પદા યદા સમસ્યન્તે, તદા સો સમાસો કમ્મધારયો

નામ, ઇધ વા સમાસસુત્તાનિ સઞ્ઞાદ્વારેન સમાસવિધાયકાનિ.

અગ્ગહિતવિસેસના બુદ્ધિ વિસેસ્સમ્હિ ન ઉપ્પજ્જતીતિ વિસેસનં પુબ્બં હોતિ, સમાસેનેવ તુલ્યાધિકરણત્તસ્સ વુત્તત્તા તપ્પકાસનત્થં પયુત્તા સમાસતો અતિરિત્તા ચ સો ઇચ્ચેતે ‘‘વુત્તટ્ઠાનમપ્પયોગો’’તિ ઞાયા નપ્પયુજ્જન્તે. એવમઞ્ઞત્ર.

તેસં વિભત્તિયો લોપા ચ.

તેસં યુત્તત્થાનં સમાસાનં પુબ્બુત્તરપદાનં વિભત્તી લુપ્યન્તે, ચકારેન ક્વચિ ન.

તતો મહન્ત વીર ઇતિ ચ રૂપપ્પસઙ્ગે –

પકતિ ચસ્સ સરન્તસ્સ.

વિભત્તીસુ લુત્તાસુ સરન્તસ્સ પુબ્બભૂતસ્સ, પરભૂતસ્સ ચ અસ્સ સમાસપદસ્સ પકતિ હોતીતીહ લુત્તાકારા પુનાનીયન્તે.

તતો મહન્ત વીરઇતિ ઠિતે –

‘‘મહતં મહા તુલ્યાધિકરણે પદે’’તિ મહન્તસ્સ મહા.

તદ્ધિત સમાસ કિતકા નામંવાતવેતુનાદીસુ ચ.

તદ્ધિતાદયો નામં ઇવ દટ્ઠબ્બા તવેપ્પભુતિપચ્ચયે વજ્જેત્વા.

તતો વત્તિચ્છાય સ્યાદિ. મહાવીરો, મહાવીરાઇચ્ચાદિ.

૨૦૪. કમ્મધારયો દ્વન્દો ચ, તપ્પુરિસો ચ લાભિનો.

તયો પરપદે લિઙ્ગં, બહુબ્બીહિ પદન્તરે.

૨૦૫. રત્તા ચ સા પટી ચાતિ રત્તપટી, મહન્તી ચ સા સદ્ધા ચાતિ મહાસદ્ધા. એત્થ ‘‘કમ્મધારયસઞ્ઞે ચે’’તિ પુબ્બપદે પુમેવ કતે આઈપચ્ચયાનં નિવુત્તિ.

૨૦૬. નીલઞ્ચ તં ઉપ્પલઞ્ચાતિ નીલુપ્પલં, સત્થીવ સત્થિ, સત્થિ ચ સા સામા ચાતિ સત્થિસામા. મુખમેવ ચન્દો મુખચન્દો.

વિસેસનવિસેસ્સાનં યથેચ્છત્તા ક્વચિ વિસેસનં પરં હોતિ, ખત્તિયભૂતોઇચ્ચાદિ, ઇચ્છા ચ યથાતન્તિ.

ઉભે તપ્પુરિસ સમાસ

૨૦૭. નસદ્દા સિ, તસ્સ લોપો. ન સુરો અસુરો.

એત્થ કમ્મધારયે કતે – ‘‘ઉભે તપ્પુરિસા’’તિ તપ્પુરિસસઞ્ઞા. ‘‘અત્તન્નસ્સ તપ્પુરિસે’’તિ નસ્સ અ. ન અસ્સો અનસ્સો. એત્થ ‘‘સરે અન’’તિ નસ્સ અન.

૨૦૮. ‘‘નામાનં સમાસો’’તિ સુત્તે દ્વિધાકતે અયુત્તત્થાનમ્પિ ક્વચિ સમાસો. ન પુન ગેય્યા અપુનગેય્યા ગાથેત્યાદિ. એત્થ ગેય્યેન સમ્બન્ધો ન-સદ્દો અયુત્તત્થેનાપિ પુનેન યોગવિભાગબલા સમસ્યતે.

દિગુસમાસ

૨૦૯. તયો લોકા સમાહટા તિલોકં.

એત્થ ‘‘સઙ્ખ્યાપુબ્બો દિગૂ’’તિ કમ્મધારયસ્સ દિગુસઞ્ઞા. ‘દિગુસ્સેકત્તં’’તિ એકત્તં, નપુંસકત્તઞ્ચ.

સુદ્ધતપ્પુરિસસમાસ

૨૧૦. તપ્પુરિસા ત્વેવ.

અમાદયો પરપદેહિ.

દુતિયન્તાદયો પરપદેહિ નામેહિ યદા સમસ્યન્તે, તદા સો સમાસો તપ્પુરિસો નામ.

ગામં ગતો ગામગતો.

‘‘પસ્સ વાસિટ્ઠ ગામં, ગતો તિસ્સો સાવત્થિં’’ત્ય ત્રાયુત્તત્થતાય ન સમાસો. તથા ઞ્ઞત્ર ઞેય્યં.

૨૧૧. રઞ્ઞા હતો રાજહતો.

કિચ્ચન્તેહિ ભીયો અધિકત્થવચને.

તબ્બ, અનીય, ણ્ય, તેય્ય, રિચ્ચપ્પચ્ચયા કિચ્ચા. થુતિનિન્દત્થમજ્ઝારોપિતત્થં વચનં અધિકત્થવચનં. સોણલેય્યો કૂપોઇચ્ચાદિ. સોણેહિ યથા લિય્હતે, તથા પુણ્ણત્તા થુતિ. તેહિ ઉચ્છિટ્ઠત્તા નિન્દા ચ.

દધિના ઉપસિત્તં ભોજનં દધિભોજનં, સમાસપદેનેવ ઉપસિત્તક્રિયાય કથના નત્થેત્થાયુત્તત્થતા. ઉપસિત્તસદ્દાપ્પયોગો પુબ્બેવ.

૨૧૨. કરણે તુ-અસિના કલહો અસિકલહો.

૨૧૩. બુદ્ધસ્સ દેય્યં બુદ્ધદ્દેય્યં, પરસ્સપદં, એત્થ વિભત્યલોપો. એવં અત્તનોપદમિચ્ચાદિ.

૨૧૪. ચોરસ્મા ભયં ચોરભયં. એવં બદ્ધનમુત્તોચ્ચાદિ.

૨૧૫. રઞ્ઞો પુત્તો રાજપુત્તો.

‘‘બ્રાહ્મણસ્સ કણ્હા દન્તા’’ ઇચ્ચત્ર દન્તાપેક્ખા છટ્ઠીતિ કણ્હેન સમ્બન્ધાભાવા ન સમાસો. યદા તુ કણ્હા ચ તે દન્તા ચેતિ કમ્મધારયો, તદા છટ્ઠી કણ્હદન્તાપેક્ખાતિ બ્રાહ્મણકણ્હદન્તાતિ સમાસો હોતેવ.

૨૧૬. ‘‘રઞ્ઞો માગધસ્સ ધન’’ ન્ત્યત્ર રઞ્ઞોતિ છટ્ઠી ધન મપેક્ખતે, ન માગધં. રાજા એવ માગધસદ્દેન વુચ્ચતેતિ ભેદાભાવા સમ્બન્ધાભાવોતિ તુલ્યાધિકરણેન માગધેન સહ રાજા ન સમસ્યતે. દ્વિટ્ઠો હિ સમ્બન્ધો.

રઞ્ઞો અસ્સો પુરિસો ચે’’ ત્ય ત્ર રઞ્ઞો અસ્સો, રઞ્ઞો પુરિસો તિ ચ પચ્ચેકં સમ્બન્ધતો સાપેક્ખતા અત્થીતિ ન સમાસો. ‘‘અસ્સો ચ પુરિસો ચા’’તિ દ્વન્દે કતે તુ રાજસ્સપુરિસાતિ હોતેવ, અઞ્ઞાનપેક્ખત્તા.

‘‘રઞ્ઞો ગરુપુત્તો’’ ઇચ્ચત્ર રાજાપેક્ખિનોપિ ગરુનો

પુત્તેન સહ સમાસો, ગમકત્તા. ગમકત્તમ્પિ સમાસસ્સ નિબન્ધનં. તત્થ ગરુનો પુત્તોતિ વિગ્ગહો, એવમઞ્ઞત્ર.

૨૧૭. રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા.

ક્વચિ નિન્દાયં - કૂપે મણ્ડૂકો વિય કૂપમણ્ડૂકો. એવં નગરકાકો ઇચ્ચાદિ. અત્રોપમાય નિન્દા ગમ્યતે.

અન્તેવાસિકો ત્યાદો વિભત્ત્યલોપો.

બહુબ્બીહિસમાસ

૨૧૮. અઞ્ઞપદત્થેસુ બહુબ્બીહિ.

અપ્પઠમન્તાન મઞ્ઞેસં પદાનં અત્થેસુ દ્વે વા બહૂનિ વા નામાનિ યદા સમસ્યન્તે, તદા સો સમાસો બહુબ્બીહિ નામ.

આગતા સમણા યં સા આગતસમણો, વિહારો.

૨૧૯. જિતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ યેન સો જિતિન્દ્રિયો, ભગવા. આહિતો અગ્ગિ યેન સો આહિતગ્ગિ. અગ્યાહિતો વાત્યાદો યથેચ્છં વિસેસનસ્સ પરતા.

૨૨૦. કરણે તુ-છિન્નો રુક્ખો યેન સો છિન્નરુક્ખો, ફરસુ.

૨૨૧. દિન્નો સુઙ્કો યસ્સ સો દિન્નસુઙ્કો, રાજા.

૨૨૨. નિગ્ગતા જના યસ્મા સો નિગ્ગતજનો, ગામો.

૨૨૩. દસ બલાનિ યસ્સ સો દસબલો, ભગવા. નત્થિ સમો યસ્સ સો અસમો. એત્થ ‘‘અત્તન્નસ્સા’’તિ યોગવિભાગેન નસ્સ અ.

પહૂતા જિવ્હા યસ્સ સો પહૂતજિવ્હો, મહન્તી પઞ્ઞા યસ્સ સો મહાપઞ્ઞો. દ્વીસુ ‘‘ઇત્થિયમ્ભાસિતપુમિત્થીપુમાવ ચે’’તિ પુમ્ભાવાતિદેસા પુબ્બુત્તરપદેસુ આઈપ્પચ્ચયાનમભાવો.

૨૨૪. ‘‘ક્વચિ સમાસન્તગતાનમકારન્તો’’તિ અન્તસ્સ અત્તં. કારગ્ગહણેન આ ઇ ચ. ઇત્થિયમિવણ્ણન્તા, ત્વન્તેહિ ચ કપ્પચ્ચયોપિ. યથા - વિસાલં અક્ખિ યસ્સ સો વિસાલક્ખો, પચ્ચક્ખધમ્મા, સિલોપો. સોભનો ગન્ધો યસ્સ સો સુગન્ધિ. બહુકન્તિકો, બહુનદિકો, સમુદ્દો. એત્થ યદાદિના રસ્સો. બહુકત્તુકો. મત્તા બહવો માતઙ્ગા યસ્મિં તં મત્તબહુમાતઙ્ગં, વનં.

તુલ્યાધિકરણો.

૨૨૫. સુવણ્ણસ્સ વિય વણ્ણો યસ્સ સો સુવણ્ણવણ્ણો. વજિરં પાણિમ્હિ યસ્સ સો વજિરપાણિ. ઉરસિ લોમાનિ યસ્સ સો ઉરસિલોમો. એત્થ વિભત્યલોપો.

‘‘અત્થેસૂ’’તિ બહુત્તગ્ગહણેન ક્વચિ પઠમન્તાનમ્પિ. સહ હેતુના યો વત્તતે સો સહેતુકો, ‘‘યદા’’ દિના સહસ્સ સો.

૨૨૬. સત્ત વા અટ્ઠ વા સત્તટ્ઠ, માસા, એત્થઞ્ઞપદત્થો વા સદ્દસ્સત્થો. દક્ખિણસ્સા ચ પુબ્બસ્સા ચ દિસાય યં અન્તરાલં, સા દક્ખિણપુબ્બા, દિસા.

ભિન્નાધિકરણો.

અપ્પઠમન્તાનન્તિ કિં, દેસિતો બુદ્ધેન યો ધમ્મો.

દ્વન્દસમાસ

૨૨૭. નામાનં સમુચ્ચયો દ્વન્દો.

સમુચ્ચયો, તિ પિણ્ડીકરણં એકવિભત્તિકાનં નામાનં યો સમુચ્ચયો, સો દ્વન્દો નામ, ઇદં સુત્તં બહુવચનવિસયં.

ચન્દો ચ સૂરિયો ચ ચન્દસૂરિયા. તિટ્ઠન્તિ ત્યાદિ-

ક્રિયાસમ્બન્ધસામઞ્ઞતો અત્થેત્થાપેકત્થતા, એવં નરનારિયો, અક્ખરપદાનિ.

૨૨૮. તથા દ્વન્દે પાણિ તુરિય યોગ્ગ સેનઙ્ગ ખુદ્દજન્તુક વિવિધ વિરુદ્ધ વિસભાગત્થાદીનઞ્ચ.

વિવિધેનાકારેન વિરુદ્ધા વિવિધવિરુદ્ધા, સભાગા સદિસા, વિવિધા ચ તે સભાગા ચેતિ વિસભાગા. યથા દિગુસમાસે, તથા દ્વન્દે પાણ્યઙ્ગત્થાદીનં એકત્તં, નપુંસકત્તઞ્ચ હોતિ.

ચક્ખુસોતં, ગીતવાદિતં, યુગનઙ્ગલં, હત્થસ્સં, અસિચમ્મં, ડંસમકસં, કોકાલૂકં.

નામરૂપં, નામં નમનલક્ખણં, રૂપં રુપ્પનલક્ખણં. એવમેતે ધમ્મા લક્ખણતો વિવિધા, પરમત્થતો સભાગા ચ.

આદિસદ્દેનાઞ્ઞત્થાપિ. યથા - ભિન્નલિઙ્ગાનં - ઇત્થિપુમં. યદાદિના રસ્સો, દાસિદાસં, પત્તચીવરં. ગઙ્ગાસોણં.

સઙ્ખ્યાપરિમાણાનં - તિકચતુક્કં.

સિપ્પીનં - વેણરથકારં.

લુદ્દકાનં - સાકુન્તિક માગવિકં.

અપ્પાણિજાતીનં - આરસત્થિ.

એકજ્ઝાયનબ્રાહ્મણાનં - કઠકાલાપં ઇચ્ચાદિ.

૨૨૯. વિભાસા રુક્ખ તિણ પસુ ધન ધઞ્ઞ જનપદાદીનઞ્ચ.

દ્વન્દે રુક્ખાદીનં એકત્તં નપુંસકત્તઞ્ચ વા હોતિ.

ધવખદિરં, ધવખદિરા, મુઞ્જપબ્બજં, મુઞ્જપબ્બજા, અજેળકં, અજેળકા, હિરઞ્ઞસુવણ્ણં, હિરઞ્ઞસુવણ્ણાનિ, સાલિયવં, સાલિયવા.

કાસિકોસલં કાસિકોસલા.

આદિસદ્દેન અઞ્ઞેસુપિ વા. યથા – નિચ્ચવિરોધીનમદ્દબ્બાનં - કુસલાકુસલં, કુસલાકુસલાનિ.

સકુણીનં - બકબલાકં, બકબલાકા.

બ્યઞ્જનાનં - દધિઘતં, દધિઘતાનિ.

દિસાનં - પુબ્બાપરં, પુબ્બાપરા ઇચ્ચાદિ.

અબ્યયીભાવસમાસ

૨૩૦. અધિસદ્દા સ્મિં, તસ્સ લોપો. અધિસદ્દેન તુલ્યાધિકરણત્તા ઇત્થિસદ્દાપિસ્મિં. નિચ્ચસમાસત્તા આધારભૂતાયમિત્થિયન્તિ પદન્તરેન વિગ્ગહો. અધિ ઇત્થિયન્તિ ઠિતે –

ઉપસગ્ગનિપાતપુબ્બકો અબ્યયીભાવો.

ઉપસગ્ગાદિપુબ્બકો સદ્દો વિભત્યત્થાદીસુ સમાસો હોતિ, અબ્યયીભાવસઞ્ઞો ચ.

‘‘સો નપુંસકલિઙ્ગો’’તિ અબ્યયીભાવો નપુંસકલિઙ્ગો, યદાદિના એકવચનો ચ.

‘‘સરો રસ્સો નપુંસકે’’તિ રસ્સો.

અઞ્ઞસ્મા લોપો ચ.

અનકારન્તા અબ્યયીભાવા પરા સબ્બા વિભત્તી લુજ્જરે. અધિત્થિ, વિભત્તીનમત્થો આધારાદિ.

ઇધાધિસદ્દો આધારેવત્તતે, અધિત્થિઇચ્ચેતં પદં ઇત્થિય મિચ્ચેતમત્થં વદતિ.

સમીપં નગરસ્સ ઉપનગરં. ‘‘અંવિભત્તીનમકારન્તબ્યયીભાવા’’તિ વિભત્તીનં ક્વચિ અં.

ક્વચીતિ કિં. ઉપનગરે.

અભાવો મક્ખિકાનં નિમ્મક્ખિકં રસ્સો. અનુપુબ્બો થેરાનં અનુથેરં, અનતિક્કમ્મ સત્તિં યથાસત્તિ.

યે યે બુડ્ઢા યથાબુડ્ઢં, વિચ્છાયં.

યત્તકો પરિચ્છેદો જીવસ્સ યાવજીવં, અવધારણે.

આ પબ્બતા ખેત્તં આપબ્બતં ખેત્તં, મરિયાદાયં, વજ્જમાના સીમા મરિયાદા, પબ્બતં વિનાત્યત્થો.

આ જલન્તા સીતં આજલન્તં સીતં, અભિવિધિમ્હિ, ગય્હમાના સીમા અભિવિધિ, જલન્તેન સહેત્યત્થો.

આસદ્દયોગે ‘‘ધાતુનામા’’દિના અપાદાનવિધાનેનેવ વાક્યમ્પિ સિદ્ધં. તથાઞ્ઞત્ર.

૨૩૧. ‘‘ઉત્તમો વીરો પવીરો’’ ઇચ્ચાદો પન પુબ્બપદત્થપ્પધાનત્તાભાવાબ્યયીભાવાભાવો કમ્મધારયોએવ. એવં વિસિટ્ઠો ધમ્મો અભિધમ્મો. કુચ્છિતં અન્નં કદન્નં. એત્ત્થ ‘‘કદ કુસ્સા’’તિ સરે કુસ્સ કદાદેસો.

અપ્પકં લવણં કાલવણં, એત્થ ‘‘કાપ્પત્થેસુ ચા’’તિ કુસ્સ કા, બહુવચનેનાઞ્ઞત્રાપિ ક્વચિ. કુચ્છિતો પુરિસો કાપુરિસો, કુપુરિસો વા, એવમસુરાદિ.

પુબ્બપરૂભયમઞ્ઞપદત્થ - પ્પધાનાબ્યયીભાવ સમાસો;

કમ્મધારયક તપ્પુરિસા દ્વે, દ્વેન્દો ચ બહુબ્બીહિ ચ ઞેય્યા.

સમાસો.