૪. તદ્ધિતકણ્ડ

અપચ્ચતદ્ધિત

૨૩૨. વાણપચ્ચે.

છટ્ઠન્તા સદ્દા ‘‘તસ્સાપચ્ચ’’મિચ્ચસ્મિં અત્થે ણો વા હોતિ. વાતિ વાક્યત્થં. ણેનેવાપચ્ચત્થસ્સ વુત્તત્તા અપચ્ચસદ્દાપ્પયોગો.

‘‘તેસં વિભત્યા’’ દો તેસંગહણેન વિભત્તિલોપો. તથોત્તરત્ર.

‘‘તેસં ણો લોપં’’તિ પચ્ચયાનં ણસ્સ લોપો.

‘‘વુદ્ધાદિસરસ્સ વા સંયોગન્તસ્સ સણે ચે’’તિ સણકારે પરે અસંયોગન્તસ્સાદિસરસ્સ વુદ્ધિ.

તસ્સાપનિયમે –

અયુવણ્ણાનઞ્ચાયો વુદ્ધિ.

અકારિવણ્ણુવણ્ણાનં આએઓવુદ્ધિયો હોન્તિ, ચસદ્દેન ક્વચિ ન.

સરલોપાદિ, તદ્ધિતત્તા નામમિવ કતે સ્યાદિ.

તદ્ધિતાભિધેય્યલિઙ્ગ–વિભત્તિવચના સિયું.

સમૂહભાવજા ભીયો, સકત્થે ણ્યો નપુંસકે.

તા તુત્થિયં નિપાતા તે, ધામિથંપચ્ચયન્તકા.

વસિટ્ઠસ્સાપચ્ચં પોસો વાસિટ્ઠો, ઇત્થી વાસિટ્ઠી, નપુંસકં વાસિટ્ઠં. વિકપ્પવિધાનતો તદ્ધિતેન સમાસસ્સાચ્ચન્તં બાધાયા ભાવા વસિટ્ઠા પચ્ચન્તિપિ હોતિ.

નપુંસકેન વાપીતિ, સદ્દસત્થવિદૂ વિદું.

૨૩૩. વા અપચ્ચેતિ ચાધિકારો.

ણાયન ણાન વચ્છાદિતો.

વચ્છાદિતો ગોત્તગણતો ણાયનો ણાનો ચ વા હોતિ.

અપચ્ચં પપુત્તપ્પભુતિ ગોત્તં. કચ્ચસ્સાપચ્ચં કચ્ચાયનો, કચ્ચાનો વા. સંયોગન્તત્તા ન વુદ્ધિ.

૨૩૪. ‘‘ણેય્યો કત્તિકાદીહી’’તિ ણેય્યો, વિનતાય અપચ્ચં વેનતેય્યો વિનતેય્યો વા. ન પક્ખે વુદ્ધિ, ણેય્યોતિ યોગવિભાગેન ‘‘તસ્સ દીયતે’’ ત્યત્થેપિ ણેય્યો, દક્ખિણા દીયતે યસ્સ સો દક્ખિણેય્યો.

૨૩૫. અતો ણિ વા.

અકારન્તતો અપચ્ચે ણિ વા હોતિ, પુન વાસદ્દેન ણિકો, અકારન્તા અનકારન્તા ચ બોપિ.

દક્ખિ, સક્યપુત્તિકો, મણ્ડબ્બો, ભાતુબ્બો. દ્વિત્તં.

૨૩૬. ‘‘ણવો પગ્વાદીહી’’ તિ ણવો. મનુનો અપચ્ચં માણવો.

૨૩૭. ‘‘ણેર વિધવાદિતો’’તિ ણેરો, સામણેરો.

સંસટ્ઠાદિઅનેકત્થતદ્ધિત

૨૩૮. ‘‘યેન વા સંસટ્ઠં તરતિ ચરતિ વહતિ ણિકો’’તિ ણિકો. વાકારેન નેકત્થેનેકપચ્ચયા ચ. ઘતેન સંસટ્ઠો ઘાતિકો, ઓદનો. ઉળૂપેન તરતીતિ ઓળૂપિકો, ઉળૂપિકો વા, ન પક્ખે વુદ્ધિ.

સકટેન ચરતીતિ સાકટિકો. સીસેન વહતીતિ સીસિકો, ન વુદ્ધિ.

ઇત્થિલિઙ્ગતો એય્યકો, ણકો ચ. ચમ્પાયં જાતો ચમ્પેય્યકો. એવં બારાણસેય્યકો. ણકો – કુસિનારાયં વસતીતિ કોસિનારકો. જનપદતો ણકો ચ – મગધેસુ વસતિ, તેસં ઇસ્સરો વા માગધકો.

તજ્જાતિયા વિસિટ્ઠત્થે આજાનીયો. અસ્સજાતિયા વિસિટ્ઠો અસ્સાજાનીયો. ઞો - અગ્ગન્તિ જાનિતબ્બં અગ્ગઞ્ઞં, દ્વિત્તં.

૨૩૯. તમધીતે તેન કતાદિસન્નિધાનનિયોગસિપ્પભણ્ડ જીવિકત્થેસુ ચ.

તં અધીતે ઇચ્ચાદીસ્વત્થેસુ આદિસદ્દેન હતાદીસુ ચ ણિકો વા હોતિ. અભિધમ્મમધીતેતિ આભિધમ્મિકો, અભિધમ્મિકો વા, ન પક્ખે વુદ્ધિ. વચસા કતં કમ્મં વાચસિકં. એવં માનસિકં, એત્થ –

‘‘સ સરે વાગમો’’તીહાનુવત્તિતાદિસદ્દેન સાગમો.

સરીરે સન્નિધાના વેદના સારીરિકા. દ્વારે નિયુત્તો દોવારિકો, એત્થ- ‘‘માયૂનમાગમો ઠાને’’તિ વકારતો પુબ્બે ઓકારાગમો.

સિપ્પન્તિ ગીતાદિકલા, વીણા અસ્સ સિપ્પન્તિ વેણિકો, અત્ર વીણેતિ વીણાવાદનં. ગન્ધો અસ્સ ભણ્ડન્તિ ગન્ધિકો, મગે હન્ત્વા જીવતીતિ માગવિકો, વકારાગમો. જાલેન હતો જાલિકો, સુત્તેન બદ્ધો સુત્તિકો, ચાપો અસ્સ આયુધન્તિ ચાપિકો, વાતો અસ્સ આબાધો અત્થીતિ વા વાતિકો, બુદ્ધે પસન્નો બુદ્ધિકો, વત્થેન કીતં ભણ્ડં વત્થિકં.

કુમ્ભો અસ્સ પરિમાણં, ત મરહતિ, તેસં રાસિ વા કુમ્ભિકો. અક્ખેન દિબ્બતીતિ અક્ખિકો, મગધેસુ વસતિ, જાતોતિ વા માગધિકો ઇચ્ચાદિ.

૨૪૦. ણ રાગા તેન રત્તં તસ્સેદમઞ્ઞત્થેસુ ચ.

તેન રત્તં ત્યાદ્યત્થેસુ ણો વા હોતિ. કસાવેન રત્તં કાસાવં.

એવં નીલં પીતમિચ્ચાદિ. ન વુદ્ધિ, મહિસસ્સ ઇદં માહિસં, સિઙ્ગં.

એવં રાજપોરિસં, એત્થ ‘‘અયુવણ્ણાનઞ્ચા’’ દો પુન વુદ્ધિગ્ગહણેન ઉત્તરપદસ્સ વુદ્ધિ. મગધેહિ આગતો, તત્ર જાતો, તેસં ઇસ્સરો, તે અસ્સ નિવાસોતિ વા માગધો, કત્તિકાદીહિ યુત્તો કત્તિકો, માસો.

બુદ્ધો અસ્સ દેવતાતિ બુદ્ધો. બ્યાકરણં અવેચ્ચ અધીતેતિ વેય્યાકરણો. એત્થ ‘‘માયૂનમા’’દિના યકારતો પુબ્બે એ આગમો, યસ્સ દ્વિત્તં. સગરેહિ નિબ્બત્તો સાગરોઇચ્ચાદિ.

૨૪૧. જાતાદીનમિમિયા ચ.

જાતાદીસુ ઇમો ઇયો ચ હોતિ, ચસદ્દેન કિયો ચ. પચ્છા જાતો પચ્છિમો, મનુસ્સજાતિયા જાતો મનુસ્સજાતિયો. અન્તે નિયુત્તો અન્તિમો, અન્તિયો.

એવં અન્ધકિયો. પુત્તો અસ્સ અત્થીતિ પુત્તિમો, પુત્તિયો. એવં કપ્પિયો.

૨૪૨. ‘‘તદસ્સટ્ઠાનમીયો ચે’’તિ ઈયો, ચકારેન હિતાદ્યત્થેપિ, બન્ધનસ્સ ઠાનં બન્ધનીયં, ચઙ્કમનસ્સ હિતં ચઙ્કમનીયં.

૨૪૩. ‘‘આલુ તબ્બહુલે’’તિ આલુ. અભિજ્ઝાબહુલો અભિજ્ઝાલુ.

વિસેસતદ્ધિત

૨૪૪. વિસેસે તરતમિસ્સિકિયિટ્ઠા.

અતિસયત્થે તરાદયો હોન્તિ.

અયમેતેસં અતિસયેન પાપોતિ પાપતરો, પાપતમો, પાપિસ્સિકો, પાપિયો, પાપિટ્ઠો વા.

‘‘વુદ્ધસ્સ જો ઇયિટ્ઠેસૂ’’તિ વુદ્ધસ્સ જાદેસે – ‘‘સરલોપા’’દો પકતિગ્ગહણેન પકત્યભાવા ઇસ્સ એ. જેય્યો, જેટ્ઠો.

એવં ‘‘પસત્થસ્સ સો ચે’’તિ સાદેસે સેય્યો, સેટ્ઠો.

અસ્સત્થિતદ્ધિત

૨૪૫. ‘‘તદસ્સત્થીતિ વી ચે’’તિ વી. મેધા અસ્સ અત્થીતિ મેધાવી.

૨૪૬. એવં ‘‘તપાદિતો સી’’તિ સી, દ્વિત્તં, તપસ્સી.

૨૪૭. ‘‘દણ્ડાદિતો ઇક ઈ’’તિ ઇકો, ઈ ચ. દણ્ડિકો, દણ્ડી.

૨૪૮. ‘‘ગુણાદિતો વન્તૂ’’તિ વન્તુ. ગુણવા, પઞ્ઞવા. યદાદિના રસ્સો.

૨૪૯. ‘‘સત્યાદીહિ મન્તૂ’’તિ મન્તુ. સતિમા, ભાનુમા.

૨૫૦. ‘‘આયુસ્સુકારાસ્મન્તુમ્હી’’તિ ઉસ્સ અસ. આયસ્મા.

૨૫૧. ‘‘સદ્ધાદિતો ણ’’ ઇતિ ણો. સદ્ધો.

૨૫૨. ‘‘તપ્પકતિવચને મયો’’તિ મયો. સુવણ્ણેન પકતં સોવણ્ણમયં, સુવણ્ણમયં વા. પક્ખે - યદાદિના વુદ્ધિ.

એતેસમો લોપે.

વિભત્તિલોપે મનાદીનમન્તસ્સ ઓ હોતિ. મનોમયં.

સઙ્ખ્યાતદ્ધિત

૨૫૩. સઙ્ખ્યાપૂરણે ત્યધિકારો.

‘‘દ્વિતીહિ તિયો’’તિ તિયો, ‘‘તિયે દુતાપિ ચે’’તિ દ્વિતીનં દુતા. દ્વિન્નં પૂરણો દુતિયો, એવં તતિયો.

૨૫૪. ‘‘ચતુચ્છેહિ થઠા’’તિ થઠા. ચતુત્થો, છટ્ઠો.

૨૫૫. તેસમડ્ઢૂપપદેન અડ્ઢુડ્ઢ દિવડ્ઢ દિયડ્ઢાડ્ઢતિયા.

ચતુત્થ દુતિય તતિયાનં અડ્ઢૂપપદેન સહ અડ્ઢુડ્ઢ દિવડ્ઢ દિયડ્ઢાડ્ઢતિયા હોન્તિ.

અડ્ઢેન ચતુત્થો અડ્ઢુડ્ઢો, અડ્ઢેન દુતિયો દિવડ્ઢો, દિયડ્ઢો વા, અડ્ઢેન તતિયો અડ્ઢતિયો.

૨૫૬. ‘‘સઙ્ખ્યાપૂરણે મો’’તિ મો, પઞ્ચમો. ઇત્થિયં પઞ્ચન્નં પૂરણી પઞ્ચમી.

એકો ચ દસ ચાતિ દ્વન્દે કતે –

દ્વેકટ્ઠાનમાકારો વા.

સઙ્ખ્યાને ઉત્તરપદે દ્વિએકઅટ્ઠઇચ્ચેતેસ મન્તસ્સ આ વા હોતિ. એકાદસ પઞ્ચીવ. એવં દ્વાદસ.

યદાદિના તિસ્સ તેઆદેસે ‘‘એકાદિતો દસ્સ ર સઙ્ખ્યાને’’તિ દસસદ્દે દસ્સ રો. તેરસ.

૨૫૭. ‘‘ચતૂપપદસ્સ લોપો તુત્તરપદાદિચસ્સ ચુચોપિ નવા’’તિ ચતુસદ્દે તુસ્સ લોપો ચસ્સ ચુ ચ. ચુદ્દસ.

‘‘દસે સો નિચ્ચઞ્ચે’’તિ છસ્સ સોઆદેસે – ‘‘ળ દરાનં’’તિ દસસદ્દે દસ્સ ળો. સોળસ, અટ્ઠારસ.

૨૫૮. ‘‘વીસતિ દસેસુ બા દ્વિસ્સ તૂ’’તિ દ્વિસ્સ બા. બાવીસતિ, એકાદસન્નં પૂરણો એકાદસમો.

૨૫૯. ‘‘એકાદિતો દસસ્સી’’તિ ઇત્થિયં ઈ. એકાદસી ઇચ્ચાદિ.

‘‘દ્વાદિતો કોનેકત્થે ચે’’તિ કો, દ્વે પરિમાણાનિ અસ્સેતિ દ્વિકં. એવં તિકાદિ.

૨૬૦. ‘‘સમૂહત્થે કણ્ણા’’તિ કણ ચ, ણો ચ. મનુસ્સાનં સમૂહો માનુસ્સકો, માનુસ્સો વા.

ણે કતે – ‘‘ઝલાનમિયુવા સરે વા’’ તીહ વાકારેન ઇસ્સ અયાદેસે – દ્વયં, તયં. એવં ‘‘ગામજનબન્ધુસહાયાદીહિ તા’’તિ તા. ગામતા, નાગરતા.

ભાવતદ્ધિત

૨૬૧. ણ્યત્તતા ભાવે તુ.

ભાવત્થે ણ્યત્તતા હોન્તિ. તુસદ્દેન ત્તનો ચ. સકત્થાદીસુપિ ણ્યો, સકત્થે તા ચ.

૨૬૨. હોન્ત્યસ્મા સદ્દઞાણાનિ,

ભાવો સા સદ્દવુત્તિયા;

નિમિત્તભૂતં નામઞ્ચ,

જાતિ દબ્બં ક્રિયા ગુણો.

૨૬૩. યથા – ચન્દસ્સ ભાવો ચન્દત્તં. ઇહ નામવસા ચન્દસદ્દો ચન્દદ્દબ્બે વત્તતે, નિમિત્તસ્સ રૂપાનુગતઞ્ચ ઞાણં. એવં મનુસ્સત્તન્તિ મનુસ્સજાતિવસા. યદાદિના ઈસ્સ રસ્સે – દણ્ડિત્તન્તિ દણ્ડદ્દબ્બસમ્બન્ધા. પાચકત્તન્તિ પચનક્રિયાસમ્બન્ધા. નીલત્તન્તિ નીલગુણવસા.

એવં ણ્યાદીસુપિ યથાયોગં ઞેય્યં. ણ્યો.

અવણ્ણો યે લોપઞ્ચ.

યે પરે અવણ્ણો લુપ્યતે, ચકારેન ઇકારોપિ.

યવતં તલણદકારાનં બ્યઞ્જનાનિ ચલઞ જકારત્ત’’ન્તિ યકારયુત્તાનં તાદીનં ચાદયો, કારગ્ગહણેન સકપભમાદિતો પરયકારસ્સ પુબ્બેન સહ ક્વચિ પુબ્બરૂપઞ્ચ, દ્વિત્તં. પણ્ડિચ્ચં, કોસલ્લં, સામઞ્ઞં, સોહજ્જં, પોરિસ્સં, નેપક્કં, સારુપ્પં, ઓસબ્ભં, ઓપમ્મં.

આત્તઞ્ચ.

ઇઉઇચ્ચેતેસં આ હોતિ, રિકારાગમો ચ ઠાને.

સરલોપાદિના ઇલોપો. ઇસિનો ભાવો.

આરિસ્સં. એવં મુદુતા, અરહતા, ન્તસ્સ યદાદિના લોપો.

પુથુજ્જનત્તનં, અકિઞ્ચનમેવ આકિઞ્ચઞ્ઞં, કુણ્ડનિયા અપચ્ચં કોણ્ડઞ્ઞો, એત્થ વુદ્ધાદો વાકારેન સંયોગન્તસ્સાપિ વુદ્ધિ.

પદાય હિતં પજ્જં, ધનાયં સંવત્તનિકં ધઞ્ઞં, સતિતો સમ્ભૂતં સચ્ચં, ઇલોપો, તીસુ ન વુદ્ધિ. દેવો એવ દેવતા.

૨૬૪. ‘‘ણ વિસમાદીહી’’તિ ભાવે ણો. વેસમં. ઉજુનો ભાવો અજ્જવં. એત્થ ઉસ્સ આત્તે પરૂકારસ્સ યદાદિના અવો.

૨૬૫. ‘‘રમણીયાદિતો કણ્તિ કણ. માનઞ્ઞકં.

અબ્યયતદ્ધિત

૨૬૬. ‘‘વિભાગે ધા ચે’’તિ ધા, ચકારેન સોપ્પચ્ચયો ચ. એકેન વિભાગેન એકધા, નિપાતત્તા સિલોપો. પદવિભાગેન પદસો.

૨૬૭. ‘‘સબ્બનામેહિ પકારવચને તુ થા’’તિ થા. તુકારેન થત્તા ચ. સબ્બો પકારો, સબ્બેન પકારેન વા સબ્બથા. એવં અઞ્ઞથત્તા.

૨૬૮. ‘‘કિમિમેહિ થ’’ન્તિ થં, કાદેસે-કથં. ઇઆદેસે-ઇત્થં, થન્તિ યોગવિભાગેન થં-બહુત્થં.

૨૬૯. અમલિનં મલિનં કરોતીત્યાદ્યત્થે-અભૂતતબ્ભાવે ગમ્યમાને કરભૂયોગે સતિ નામતો યદાદિના ઈપ્પચ્ચયો, મલિનીકરોતિ સેતં. અભસ્મનો ભસ્મનો કરણન્તિ ભસ્મીકરણં કટ્ઠસ્સ. અમલિનો મલિનો ભવતીતિ મલિનીભવતિ સેતો. ઈપ્પચ્ચયન્તોપિ નિપાતો. અભૂતતબ્ભાવેતિ કિં, ઘટં કરોતિ, ઘટો ભવતિ.

કરભૂયોગેતિ કિં, અમલિનો મલિનો જાયતે.

અવત્થાવતોવત્થયા, ભૂતસ્સઞ્ઞાય વત્થુનો.

તાયાવત્થાય ભવનં, અભૂતતબ્ભવં વિદું.

તદ્ધિતો.