૪. અબ્યયવગ્ગવણ્ણના

૧૧૩૬-૧૧૩૭. ચિરસ્સાદયો ચત્તારો ચિરત્થકા. ચિરાય, ચિરા ચાત્ર. સહાદયોપિ ચત્તારો સહત્થા. પુનપ્પુનમાદયો પઞ્ચ પુનપ્પુનત્થા. વિનાદયો પઞ્ચ વજ્જનત્થા.

૧૧૩૮. બલવં સુટ્ઠુ અતીવ કિમુત સુ અતિ એતે છ અતિસયત્થે. પસંસાયઞ્ચ સુટ્ઠુ. પઞ્હેપિ કિમુત. આહો કિં કિમુ ઉદાહુ કિમુત ઉદ એતે છ વિકપ્પે વિતક્કે. તત્ર આહોસદ્દો દીઘાદિ. ‘‘દિટ્ઠો આહો ઉદાહુ ચ, વિકપ્પત્થે વિભાવને’’તિ હિ ભાગુરિ. ખાણુરયમાહો પુરિસો. રુદ્દો તુ રસ્સાદિમાહ ‘‘ઇસ્સરેપ્યધિકેપિ ચ, વિકપ્પેવિમ્હયેપ્યહો’’તિ. કિમુસદ્દો રસ્સન્તો. કિમાયં ખાણુ, કિમુ પુરિસો. ઉદસદ્દો રસ્સાદિ. ધૂમોયમોદ કાપોતં, સમૂહત્થે ણો. કિઞ્ચસદ્દોપિ વિકપ્પે. કિમુતસદ્દો અતિસયેતિ વુત્તો.

૧૧૩૯. ભો અરે અમ્ભો હમ્ભો રે જે અઙ્ગ આવુસો હે હરે એતે દસ અવ્હાને. હં હોસદ્દાપ્યત્ર. કથં કિંસુ નનુ કચ્ચિ નુ કિં એતે છ સમા સમાનત્થા.

૧૧૪૦. અધુના, એતરહિ, ઇદાનિ, સમ્પતિ ચાતિ ચત્તારો ઇદાનીત્યત્થે. અઞ્ઞદત્થુ તગ્ઘ સસક્કં અદ્ધા કામં જાતુ વે હવે એતે અટ્ઠ એકંસે એકંસત્થે.

૧૧૪૧. યાવતાદયો સત્ત પરિચ્છેદવાચકા. તત્ર યાવતા, યાવાતિ દ્વે અનિયમપરિચ્છેદત્થવાચકા. તાવતા, તાવ, એત્તાવતાતિ નિયમપરિચ્છેદત્થવાચકા. કિત્તાવતા, કીવેતિ પરિચ્છેદપુચ્છનત્થવાચકા.

૧૧૪૨-૧૧૪૩. યથા તથા યથેવ એવં યથાનામ યથાહિ સેય્યથાપિ એવમેવં વા તથેવ યથાપિ એવમ્પિ સેય્યથાપિ નામ યથરિવ યથા ચ વિય તથરિવ ઇચ્ચેતે સત્તરસ પટિભાગત્થે સદિસત્થે ભવન્તિ.

૧૧૪૪. સં, સામં, સયઞ્ચેતિ તયો સયમિચ્ચત્થે. આમ સાહુ લહુ ઓપાયિકં પતિરૂપં સાધુ એવં એતે સત્ત સમ્પટિચ્છનત્થે. આમન્તાપ્યત્ર.

૧૧૪૫. યમાદયો છ કારણત્થેસિયું. ચનસદ્દો, ચિસદ્દો ચાતિ દ્વે અસાકલ્યે અસકલત્થે. કદાચનં, કદાચીત્યાદિ પયોગો. મુધાસદ્દો નિપ્ફલે ફલરહિતે, નિપ્પયોજનેત્યત્થો. અમૂલેપિ ચ મુધા.

૧૧૪૬. જાતુસદ્દો એકંસેપિ. સબ્બતો, સમન્તતો, પરિતો, સમન્તા ચાતિ ચત્તારો તુલ્યત્થા.

૧૧૪૭. ન અ નો મા અલં નહિ ઇચ્ચેતે છ નિસેધે. ચે, સચે, યદીતિ તયો યદ્યત્થે. સદ્ધંસદ્દો અનુકૂલત્થે. નત્તં દોસો ચ રજનીયમિચ્ચત્થે. દિવાસદ્દો અહે અહનીત્યત્થે.

૧૧૪૮. ઈસં, કિઞ્ચિ, મનં ઇચ્ચેતે અપ્પત્થે. અતક્કિતે અવિતક્કિતે. બલક્કારે તુ સાહસં. અગ્ગતો, પુરતો ચ પુરેઇચ્ચત્થે. પેચ્ચ અમુત્રસદ્દા ભવન્તરે.

૧૧૪૯. અહો ચ હિ ચાતિ એતે વિમ્હયે. વિકપ્પેપિ અહો. સમ્મોદેપિ હિ. તુણ્હીસદ્દો મોને અભાસને. આવિ, પાતુ ચ પાકટત્થે. સજ્જુ સપદિસદ્દા તઙ્ખણેત્યત્થે.

૧૧૫૦. સુદં ખો અસ્સુ યગ્ઘે વે હાદયો હકારાદયો ચ પદપૂરણે સિયું. અન્તરેન, અન્તરા, અન્તો ચાતિ એતે અબ્ભન્તરેઇચ્ચત્થે. અવસ્સં, નૂન ચ નિચ્છયત્થે.

૧૧૫૧. સંસદ્દો દિટ્ઠાસદ્દો આનન્દત્થે. સમુપજો, સંપ્યત્ર. કામપ્પવેદને ઇચ્છાય અક્ખાને કચ્ચિ જીવતિ તે માતા, મમેદમભિમતમિચ્ચત્થે. ઉસૂયોપગમે ઉસૂયાપુબ્બકે ઉપગમે.

‘‘કામાનુમતિયં કામો,

ઉસૂયોપગમેપિ ચા’’તિ રુદ્દો.

ઉસૂયોપગમાનુઞ્ઞાણેપિચાયં અત્થો દિસ્સતે.

૧૧૫૨-૧૧૫૩. યથાત્તન્તિ સચ્ચં. તથસ્સ અનતિક્કમો યથાતથં, યથાત્થે અબ્યયીભાવો. તથસદ્દોયં ભૂતપરિયાયો. સદાસદ્દો, સનંસદ્દો ચાતિ નિચ્ચે. સનસદ્દોપ્યત્ર. પાયો, બાહુલ્યઞ્ચ સમા. પઞ્ચકં બાહ્યે. સણિકંસદ્દો અસીઘે.

૧૧૫૪. સમ્મા, સુટ્ઠૂતિ દ્વે અભિધાનાનિ.

૧૧૫૫. સાયં સાયે સાયન્હે. અત્રાહેતિ ઇમસ્મિં અહનિ અજ્જસદ્દો.

૧૧૫૬. યત્થાદયો તયો અનિયમટ્ઠાનાદિવાચકા. તત્થાદયો નિયમટ્ઠાનાદિવાચકા.

૧૧૫૭. સમ્મુખા, આવિ, પાતુ ચ સમાનત્થા.

૧૧૫૮. અપ્પેવાદયો તયો સંસયત્થમ્હિ. ઇતિ ઇત્થં એવંસદ્દા નિદસ્સને વત્તન્તિ. કથઞ્ચિસદ્દો કિચ્છત્થે.

૧૧૫૯. ખેદો ખિન્નતા. પચ્ચક્ખે સચ્છિસદ્દો. થિરે, અવધારણે ચ ધુવં. તિરો તિરિયંસદ્દા સમા. દુટ્ઠુકુસદ્દા કુચ્છાયં.

૧૧૬૦. આસિટ્ઠત્થમ્હિ સુવત્થિ. ધિસદ્દો નિન્દાયં. કુહિઞ્ચનાદયો સત્ત ઠાનાદિપુચ્છનત્થા.

૧૧૬૧. ઇહ ઇધ અત્ર એત્થ અત્થ એતે ઓકાસત્થાદિવાચકા. સબ્બસ્મિં કાલાદિકે સબ્બત્રાદિદ્વયં. કિસ્મિં કાલે કદા. કસ્મિં કાલે કુદાચનં.

૧૧૬૨-૧૧૬૩. વિભત્યન્તનામસરાખ્યાતપતિરૂપકે અબ્યયે દસ્સેત્વા તદઞ્ઞભાવે અબ્યયે દસ્સેતુમાહ ‘‘આદિકમ્મે’’ઇચ્ચાદિ. તત્ર વિભત્યન્તપતિરૂપકં યથા – ‘‘ચિરસ્સં, ચિરં, ચિરેનિ’’ચ્ચાદિ. નામપતિરૂપકં યથા – ‘‘આમ, સાહુ, લહુ, ઓપાયિક’’મિચ્ચાદિ. સરપતિરૂપકં યથા – ‘‘અ’’-ઇચ્ચાદિ. આખ્યાતપતિરૂપકં યથા – ‘‘અત્થિ’’ઇચ્ચાદિ.

સમ્ભવો પભવો. ઉદિણ્ણે પવુદ્ધે વડ્ઢને. તિસ પીણને,તિ, તિત્તિ. નિયોગે નિયોજને. અગ્ગે ઉત્તમે. તપ્પરે તપ્પધાને. સઙ્ગે લગ્ગને. પકારે સદિસે, ભેદે વા. અન્તોભાવે પક્ખિત્તે. વિયોગે પવાસે. અવયવે પદેસે. ધિતિયં વીરિયે પધાને. એતે ચત્થા ધાતુસંયોગત્થા વા નામસંયોગત્થા વા ભવન્તિ. અસંયોગસ્સ પન નામપદસ્સ અત્થો ‘‘પો સિયા પરમત્થસ્મિં, પાતુ વાતેસુ પા ભવે’’તિ એકક્ખરકોસે [એકક્ખરકોસ ૭૩ ગાથા] વુત્તો.

૧૧૬૪. વિક્કમો પધાનં.

૧૧૬૫-૧૧૬૭. સન્યાસે નિક્ખિત્તે. મોક્ખો નિબ્બાનં. રાસિ નિકરો. ગેહે નિલયે. આદેસો આચિક્ખનં. ઉપમાય સન્નિભે. અચ્ચયો અતિક્કમો. સામીપ્યે સમીપભાવે. ઉપરતિ ઉપસમો. નીહરણં અપનયનં. આવરણં નીવરણં [આહરણં ગહણં (ક.)].

૧૧૬૮. ઉદ્ધકમ્મે ઉય્યાને. વિયોગે ઉપ્પાસિતે. અત્થલાભો ઉપ્પત્તિ. પબલત્તે મહાબહલત્તે. દક્ખગ્ગતાસૂતિ દક્ખભાવે, અગ્ગભાવે ચ. સત્તિયં, મોક્ખે નિબ્બાને ચ.

૧૧૬૯. દુ ચ અભાવે દુસ્સીલો, દુપ્પઞ્ઞો. અસમિદ્ધિયં દુબ્ભિક્ખં. અનન્દનં અમોદનં.

૧૧૭૦. સમન્તત્તસમિદ્ધીસૂતિ સમન્તભાવે, સમિદ્ધિયઞ્ચ. સઙ્ગતે સહિતે. વિધાને કરણે. પભવો સમ્ભવો. પુનપ્પુનક્રિયા પુનપ્પુનકરણં.

૧૧૭૧-૧૧૭૨. અતિસયો અત્ર અધિમત્તં. ભુસત્થો સમન્તત્થો, તેન સમન્ત પરિયાયોપિ ભુસસદ્દો અત્થીતિ વેદિતબ્બો. ઇસ્સરિયો પભૂતિ. અચ્ચયે અતિક્કમે. કલહે વિગ્ગહે. ભાસે કથને, ‘‘ભાસાયા’’તિપિ પાઠો. કુચ્છને કુચ્છાયં. અનભિમુખત્થે વિમુખો. મોહો વિમતિ. પધાને વિસિટ્ઠે. દક્ખતા છેકતા. ખેદે પરિસ્સમે.

૧૧૭૩. જાનને અવગતે. અધોભાગે અવંસિરે. અનિચ્છયે અનિણ્ણયે. પરિભવે અવઞ્ઞાતે. દેસો ચ બ્યાપનઞ્ચ હાનિ ચાતિ દ્વન્દો. વચોક્રિયાય વચનક્રિયાયં. થેય્યે ચોરિયે. અઞ્ઞાણે ચ પત્તિઆદિકે ચ.

૧૧૭૪. પચ્છાત્થે અનુચરો. ભુસત્થે અનુગ્ગતો. સદિસે અનુરૂપો. અનુવત્તિયં અન્વેતિ. હીને અનુ સારિપુત્તં પઞ્ઞવન્તો. તતિયત્થે નદિમન્વવસિતા બારાણસી. દેસે, લક્ખણે, વિચ્છાયં, ઇત્થમ્ભૂતે, ભાગાદિકે ચ અનુ. લક્ખણે રુક્ખ’મનુ વિજ્જોતતે ચન્દો. વિચ્છાયં રુક્ખં રુક્ખમનુ તિટ્ઠતિ. ઇત્થમ્ભૂતે સાધુ દેવદત્તો માતર’મનુ. ભાગે યદેત્થ મં અનુ સિયા.

૧૧૭૫. આલિઙ્ગને પરિસ્સજતિ. દોસક્ખાને પરિભાસેત્વા. નિવાસને વત્થં પરિદહિત્વા. અવઞ્ઞો પરિભવો. આધારે ભોજને સોકે બ્યાપને. તત્વે સભાવે. લક્ખણાદો લક્ખણવિચ્છાઇત્થમ્ભૂતભાગે.

૧૧૭૬. વિસિટ્ઠે અભિધમ્મો. ઉદ્ધકમ્મે સારુપ્પે વુદ્ધિયં પૂજાયં અધિકે. કુલે અભિજનો. અસચ્ચે લક્ખણાદિમ્હિ ચતુબ્બિધે [‘અભિરભાગે (પા.૧.૪.૯૧)’ તિ અભિસ્સ ભાગવજ્જિતેસુ લક્ખણાદીસુ કમ્મપ્પવચનીયસઞ્ઞા વુત્તા (રૂપસિદ્ધિ-કારકતણ્ડે)].

૧૧૭૭. અધિકે ઇસ્સરે પાઠે ઉચ્ચારણે, અધિટ્ઠાને પાપુણને નિચ્છયે ઉપરિભાગાદિકે ભટને ભત્તિયં વિસેસને ચ અધિ.

૧૧૭૮-૧૧૭૯. વામાદાને ઇતિ પાઠે વામે પટિલોમે, આદાને ગહણે. વાચાદાને પચ્ચસ્સોસિ. પટિનિધિમ્હિ મુખ્યસદિસે બુદ્ધસ્મા પતિ. પટિબાધે નિવત્તને. પટિચ્ચત્થે ‘‘પટિચ્ચા’’તિ પદસ્સ અત્થે. લક્ખણાદિકે ચતુબ્બિધે.

૧૧૮૦-૧૧૮૧. સમીપે આદિકમ્મનિ મરિયાદે ઉદ્ધકમ્મનિ ઇચ્છાયં બન્ધને અભિવિધિમ્હિ ચ આ. કિચ્છે ઈસત્થે નિવત્તિયઞ્ચ અપ્પસાદે આસીસને સરણે વાક્યસરણે આ એવં અનુસ્સરં. પતિટ્ઠાયં, વિમ્હયાદીસુ ચ આ.

૧૧૮૨. ભૂતભાવે અતીતો.

૧૧૮૩. સમ્ભાવને અપિ દિબ્બેસુ કામેસુ, રતિં સો નાધિગચ્છતિ [ધ. પ. ૧૮૭]. સમ્ભાવનમધિકત્થવચનેન અઞ્ઞત્ર સત્તિયા અવિઘાતો. સંવરણે અપિધાનં.

૧૧૮૪-૧૧૮૫. અપગતો અપેતો. ઉપપત્તિયં યુત્તિયં ઉપેક્ખા. આધિક્યે ઉપખારિયં દોણો. પુબ્બકમ્મનિ બુદ્ધોપક્કમં કિલેસચ્છેદો. ગય્હાકારે પચ્ચુપટ્ઠાનં. ઉપરિત્તે ઉપરિભાવે ઉપપન્નો. અનસને ઉપવાસો.

૧૧૮૬. ઉપદેસે એવં તે અભિક્કમિતબ્બં, એવં તે પટિક્કમિતબ્બં. વચનપટિગ્ગાહે એવં હોતુ. ઇદમત્થે ઇદંસદ્દસ્સ અત્થે.

૧૧૮૭. સમુચ્ચયે કેવલસમુચ્ચયે –

ચીવરં પિણ્ડપાતઞ્ચ, પચ્ચયં સયનાસનં;

અદાસિ ઉજુભૂતેસુ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા [જા. ૨.૨૨.૫૫૧].

સમાહારે ચક્ખુ ચ સોતઞ્ચ ચક્ખુસોતં. અન્વાચયો એકં પધાનભાવેન વત્વા ઇતરસ્સ અપ્પધાનભાવેન વચનં, તસ્મિં. સીલં રક્ખાહિ, દાનઞ્ચ દેહિ. ઇતરીતરે સમણો ચ બ્રાહ્મણો ચ સમણબ્રાહ્મણા. તત્ર કેવલસમુચ્ચયો ચ અન્વાચયો ચ સમાસે નત્થિ, ઇતરદ્વયં સમાસેયેવ.

૧૧૮૮. પકારો તુલ્યો, ભેદો ચ. પદત્થસ્સ વિપલ્લાસે ગોતિ અયમાહેતિ. સમાપને ઇચ્છિતસ્સ પદસ્સ પરિનિટ્ઠાપને.

૧૧૮૯. પજ્જં વાસદ્દસ્સત્થે. વવત્થિતવિભાસાયં વા પરો અસરૂપા. વિઅવપુબ્બો ઠા ગતિનિવત્તિયં, તો, ઠાતિસ્સ થો, અસરૂપદ્વિત્તઞ્ચ. વવત્થિતા નિયમિતા વિભાસા વવત્થિતવિભાસા. અવસ્સગ્ગેતિ અવપુબ્બો સજ વિસ્સજ્જનાલિઙ્ગનનિમ્માનેસુ.

૧૧૯૦. ભૂસને અલઙ્કારે. વારણે નિવારણે. પરિયત્તિ પરિયાપુણનતા, યુત્તત્થેપિ અલં. અથો અથસદ્દા અનન્તરાદીસુ ચતૂસુ અત્થેસુ સિયું.

૧૧૯૧. પસંસાદીસુ તીસુ. સ્વીકારે પટિઞ્ઞાણે. આદિના પકાસત્થસમ્ભાબ્યાકોધાદિકે ચત્થે નામસદ્દો. અવધારણમેવત્થો.

૧૧૯૨. અનુઞ્ઞા અનુમતિ. સન્તાનં અનુનયો. આલપનં સમ્બોધનં. વતસદ્દો એકંસે દયાયં કરુણાયં હાસે પહાસે ખેદે પરિસ્સમે આલપને વિમ્હયે અચ્છરિયે ચ સિયા.

૧૧૯૩. વાક્યારમ્ભે ‘‘હન્દ વદામિ તે’’તિ. વિસાદે ખેદે. યાવ તાવ તૂતિ યાવતાવસદ્દા સાકલ્યે નિરવસેસે. યાવદત્થં તાવ ગહિતં. માને પમાણે. ‘‘યાવ પમાણમરિયાદા-વધારણત્થકં મત’’મિતિ ભાગુરિ. અવધિમ્હિ પરિચ્છિન્ને.

૧૧૯૪. પુરત્થાસદ્દો પાચિયં દિસાયં ઇચ્ચત્થે, પુરત્થે વક્ખમાને, અગ્ગતો સમુદ્ધે ઇચ્ચત્થે ચ પઠમેપિ આદિમ્હિ વત્તતિ. પબન્ધે વાક્યરચનાયં વાક્યપબન્ધે પુરાણાદિકે. ચિરન્તરે અતીતભૂતે. નિકટે સન્નિહિતે. આગામિકે અનાગતે.

૧૧૯૫. ખલુસદ્દો નિસેધે વાક્યાલઙ્કારે વાક્યભૂસાયં અવધારણે એવત્થે, પસિદ્ધિયઞ્ચ વત્તતિ. અભિતોસદ્દો આસન્ને અભિમુખે ઉભયતો ઇચ્ચત્થે, આદિના સીઘે, સાકલ્યે ચ અત્થે વત્તતિ. આસન્ને અભિતોયં નદી. અભિમુખે અભિતોવ તાતા. ઉભયતોઇચ્ચત્થે અભિતો મગ્ગસ્સ. સીઘે અભિતો અધીયિત્વા. સાકલ્યે અભિતો વનં દડ્ઢં.

૧૧૯૬. યદ્યપિસદ્દત્થે અનુગ્ગહણગરહત્થે. એકંસત્થે અવિતથત્થે. અથો પનસદ્દો વિસેસસ્મિં અત્થે, પદપૂરણત્થે ચ સિયા.

૧૧૯૭. હિસદ્દો કારણાદીસુ ચતૂસુ અત્થેસુ વત્તતિ. તુસદ્દો પન તત્થ ચતૂસુ અત્થેસુ મજ્ઝે હેતુવજ્જે તિકે અત્થે વત્તતિ. કુસદ્દો પાપે ઈસત્થે કુચ્છને જિગુચ્છાયઞ્ચ.

૧૧૯૮. નુકારો સંસયે, પઞ્હે ચ. નાનાસદ્દો અનેકત્થે, વજ્જને ચ. કિંસદ્દો પુચ્છાયં, જિગુચ્છાયઞ્ચ, અબ્યયો. તિલિઙ્ગો ચ, નિયમે તુ તિલિઙ્ગોવ. વારિમ્હિ ઉદકે. મુદ્ધનિ સીસે ચ, કં સુખેપિ, વુત્તઞ્ચ નાનત્થસઙ્ગહે –

‘‘કો બ્રહ્મત્તાનીલક્કેસુ, સમાને સબ્બનામિકે;

પાવકે ચ મયૂરે ચ, સુખસીસજલેસુ ક’’ન્તિ.

૧૧૯૯. અમાસદ્દો સહત્થે, સમીપત્થે ચ, અમાવાસી, અમાગતો ચ. પુનસદ્દો ભેદે વિસેસે. અપઠમે પુન દદાતિ. કિરસદ્દો અનુસ્સવે અનુક્કમેન સવને, અરુચિયઞ્ચ. ઉદસદ્દો અપ્યત્થે પઞ્હે. વિકપ્પને અત્થન્તરસ્સ વિકપ્પને ચ.

૧૨૦૦. પચ્છાસદ્દો પતીચિયં દિસાયં. ચરિમે અનાગતે કાલે. સામિસદ્દો તુ અદ્ધે ભાગે, જિગુચ્છને નિન્દાયઞ્ચ. અદ્ધે ભાગે સામિ વુત્તં, જિગુચ્છનેપિ તદેવ. પાતુ પકાસે પકાસનીયે, સમ્ભવે ઉપ્પત્તિયઞ્ચ. મિથોસદ્દો અઞ્ઞોઞ્ઞેઇચ્ચત્થે, રહોઇચ્ચત્થે ચ.

૧૨૦૧. હાસદ્દો ખેદે, સોકે, દુક્ખે ચ. અહહસદ્દો ખેદે, વિમ્હયે અબ્ભુતે ચ. ધિસદ્દો હિંસાપને, નિન્દાયઞ્ચ. તિરિયં તિરોસદ્દા પિધાને વત્તન્તિ. તિરિયં કત્વા કણ્ડઙ્ગતો, તિરોકત્વા વા.

૧૨૦૨-૧૨૦૩. સઙ્ખ્યાતાસઙ્ખ્યાતત્થાનં ઉપસગ્ગનિપાતસઙ્ખ્યાતાનં અબ્યયાનં પસિદ્ધે પચુરપ્પયોગે એકચ્ચે વા દસ્સેત્વા તદઞ્ઞેપિ સઙ્ખેપનયેન દસ્સેતુમાહ ‘‘તુનિ’’ચ્ચાદિ. એત્થ ચ તુનાદિસદ્દેહિ જ્જુપરિયન્તેહિ તદન્તાવ ગહિતા, ન હિ કેવલાનં એતેસં અબ્યયભાવો સમ્ભવતિ. તસ્સત્થો – તુનપચ્ચયન્તો ચ તથા ત્વાન તવે ત્વા તું ધા સો થા ક્ખત્તું તો થ ત્ર હિઞ્ચનં હિં હં ધિ હ યકારતો હિંધ ધુના રહિ દાનિ, કિંસ્મા વો દાચનં દાજ્જથં થત્તં જ્ઝજ્જુપચ્ચયન્તો ચ અબ્યયીભાવસમાસો ચ તુનાદીનં યાદેસન્તો ચ અબ્યયં નામ ભવેતિ. પયોગો યથા – ‘‘કાતુન, કત્વાન, કાતવે, કત્વા, કાતું, સબ્બધા, સબ્બસો, સબ્બથા, ચતુક્ખત્તું, સબ્બતો, સબ્બત્થ, સબ્બત્ર, કુહિઞ્ચનં, કુહિં, કુહં, સબ્બધિ, ઇહ, યહિં, ઇધ, અધુના, એતરહિ, ઇદાનિ, ક્વ, કુદાચનં, કદા, અજ્જ, કથં, અઞ્ઞથત્તં, એકજ્ઝં, સજ્જુ, ઉપનગરં, અન્તોપાસાદં, અભિવન્દિય’’ઇચ્ચાદિ. ઇદં પન સબ્બેસમ્પિ અબ્યયાનં સઙ્ખેપલક્ખણં.

‘‘સદિસં તીસુ લિઙ્ગેસુ, સબ્બાસુ ચ વિભત્તિસુ;

વચનેસુ ચ સબ્બેસુ, યં ન બ્યેતિ તદબ્યય’’ન્તિ.

અબ્યયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ સકલબ્યાકરણમહાવનાસઙ્ગઞાણચારિના કવિકુઞ્જરકેસરિના ધીમતા સિરિમહાચતુરઙ્ગબલેન મહામચ્ચેન વિરચિતાયં અભિધાનપ્પદીપિકાવણ્ણનાયં સામઞ્ઞકણ્ડવણ્ણના સમત્તા.

નિગમનવણ્ણના

૧. ‘‘સગ્ગકણ્ડો ચા’’ત્યાદિના અભિધાનપ્પદીપિકાયં કપાલતેલવટ્ટિસદિસેન કણ્ડત્તયેન સમઙ્ગિતા દીપિતા.

૨. ‘‘તિદિવે’’ત્યાદિના તોટકેન તસ્સા પયોજનં કથિતં. તસ્સત્થો – યો નરો કત્તુભૂતો તિદિવે દેવલોકે, બ્રહ્મલોકે ચ મહિયં મનુસ્સલોકે, ભુજગાવસથે નાગલોકે ચાતિ એતેસુ તીસુ ઠાનેસુ સન્નિહિતાનં સકલત્થાનં સબ્બેસં અભિધેય્યાનં સમવ્હયસ્સ અભિધાનસ્સ દીપનિયં પકાસનિયં ઇહ અભિધાનપ્પદીપિકાયં સવનધારણાદિના કુસલો છેકો હોતિ, સ નરો મહામુનિનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વચને સુત્તાભિધમ્મવિનયસઙ્ખાતે વચને પટુ છેકો હોતિ, પટુત્તાયેવ મતિમા નામ હોતીતિ.

૩-૯. ઇદાનિ યસ્સ રઞ્ઞો વિહારે વસિત્વા અયં ગન્થો વિરચિતો, તસ્સ નામગુણનિવાસકરણપ્પકારવિહારગુણનામાદીનિ દસ્સેત્વા અત્તનો ચ નામગુણે દસ્સેતું સત્ત ગાથા વુત્તા.

તત્ર દુતિયા ભુજઙ્ગપ્પયાતં નામ. તાસં અયં સમ્બન્ધાધિપ્પાયા અત્થવણ્ણના – યો પરક્કમભુજો નામ ભૂપાલો રાજા કારેસિ, રક્ખેસીતિ ચ ઇમિના સમ્બન્ધો. કિંગુણો સો રાજા? ગુણભૂસનો સદ્ધાદિગુણાલઙ્કારધરો. તેજસ્સી તેજોયુત્તો. જયી અરિજયેન યુત્તો. કેસરિવિક્કમો કેસરસીહો વિય સૂરગુણયુત્તો, વીરિયવા ચ. સ કત્થ નિવાસી? સો રાજા લઙ્કાયમાસિ લઙ્કાનામકે દીપે નિવાસનસીલો. ચિરં ચિરકાલં વિભિન્નં તિધા વિભિન્નં નિકાયત્તયસ્મિં નિકાયત્તયં ભિક્ખુસઙ્ઘં સમ્મા નયેન હેતુના સમગ્ગે સમગ્ગં કારેસિ, કારિતન્તોયં કરોતીતિ કમ્મિકો, તથા સદેહંવ અત્તનો કાયં ઇવ નિચ્ચાદરો હુત્વા દીઘકાલં મહગ્ઘેહિ ચ પચ્ચયેહિ તં નિકાયત્તયં રક્ખેસિ.

તથા યેન રઞ્ઞા યથા કિત્તિયા અત્તનો સદ્ધાદિકિત્તિયા કરણભૂતાય લઙ્કા અત્તનો નિવાસનટ્ઠાનભૂતા કમ્મભૂતા સમ્બાધીકતા સઙ્કટીકતા અનોકાસીકતા, તથા વિહારેહિ ગામેહિ આરામેહિ ખેત્તેહિ વાપીહિ ચ લઙ્કા સમ્બાધીકતા.

તથા યસ્સ રઞ્ઞો સબ્બકામદદં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં અનુગ્ગહં પત્વા પાપુણનહેતુ અહં વિબુધગોચરં પણ્ડિતવિસયં ગન્થકારત્તં પત્તો, તેન રઞ્ઞા કારિતે પાસાદગોપુરાદિવિભૂસિતે, સગ્ગકણ્ડે દેવલોકસ્સ કણ્ડસદિસે, સતોયાસયસ્મિં સાદુસલિલાસયસમન્નાગતે, પટિબિમ્બિતે ભગવતો નિવાસનટ્ઠાનજેતવનમહાવિહારસ્સ પટિબિમ્બભૂતે, સાધુસમ્મતે સાધુવિહારોતિ સમ્મતે, સાધૂહિ વા સમ્મતે સરોગામસમૂહમ્હિ સલિલાસયભિક્ખાચારયુત્તગામસમૂહસમન્નાગતે મહાજેતવનાખ્યમ્હિ વિહારે વસતા નિવાસં કુબ્બતા સન્તવુત્તિના સન્તચારિના સદ્ધમ્મટ્ઠિતિકામેન ધીમતા અતિસયઞાણયુત્તેન મોગ્ગલ્લાનેન સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ દુતિયઅગ્ગસાવકભૂતસ્સ આયસ્મતો ઇદ્ધિમતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ નામધેય્યેન થેરેન એસા અભિધાનપ્પદીપિકા રચિતાતિ.

નિગમનકથા

યદ્યત્ર દોસોણુપમાણસમ્ભવો,

ગુણીસુ વીધિમ્પિ તથા વિગાહતે;

યથા જલં ભોજનમ્પિ જન્તુવા,

ચતુપ્પદો વાપ્યચરો કણણ્યપિ.

અસમ્પવેદિદસ્સનાય ભાસિતે,

ગુણો ચ દોસો ચ સદા વિવિજ્જરે;

તતો બુધા મે નવધાનતા ભવં,

ખમન્તુ દોસં ગુણતં નયન્તુ વા.

યો સીહસૂરો સિતકુઞ્જરિન્દો,

રાજાધિરાજા અહુ તમ્બદીપે;

દુબ્બારનાગાદિજિતો નરિન્દો,

સુકન્તભીમાદિગુણોપપન્નો.

તન્નામધેય્યો તદનુબ્બાદજાતો,

સદ્ધાદિયુત્તો ચતુસેતિભિન્દો;

નાગાદિથામો અતિદુપ્પસય્હો,

ઉળારપઞ્ઞો ધિતિમા યસસ્સી.

તેનાહમચ્ચન્તમનુગ્ગહીતો,

અનઞ્ઞસાધારણસઙ્ગહેન;

સઙ્ખેપતોકાસિમિમં વિસુદ્ધિ-

સંવણ્ણનં સોતુહિતં સુબોધં.

રાજા પજં રક્ખતુ સપ્પજંવ,

ધમ્મઞ્ચ લોકાપિ સમાચરન્તુ;

પૂરેન્તુ અત્થા સુપકપ્પિતા ચ,

કાલેન દેવોપિ પવસ્સતૂતિ.

અભિધાનપ્પદીપિકાટીકા નિટ્ઠિતા.