૧. વિસેસ્યાધીનવગ્ગવણ્ણના

૬૯૧. ઇહ વક્ખમાને સામઞ્ઞકણ્ડે સાઙ્ગોપાઙ્ગેહિ અઙ્ગઉપાઙ્ગદ્વયસહિતેહિ વિસેસ્યાધીનેહિ વિસેસ્યાયત્તેહિ વિસેસનસદ્દેહિ સોભનાદીહિ સંકિણ્ણેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિજાતિયત્થેહિ દબ્બક્રિયાગુણાદીહિ અનેકત્થેહિ સમયવણ્ણાદીહિ અબ્યયેહિ ચિરસ્સમાદીહિ ચ કમા કમતો વગ્ગા કથ્યન્તે, તે ચ પુબ્બવગ્ગસન્નિસ્સયા, તથા હિ સોભનાદયો દેવમનુસ્સાદીસુ વિસેસનભાવેન સમ્બન્ધા, ક્રિયાદયો તુ તદાધારતાય, સમયાદયો વાચકતાય, ચિરસ્સમાદયો તંક્રિયાવિસેસનભાવેન, તતોયેવ સાધારણત્તા સામઞ્ઞકણ્ડમિદં.

૬૯૨. ઇહ સત્થે ભિય્યો રૂપન્તરા લિઙ્ગવિનિચ્છયો, સો અત્રાપિ વગ્ગે ભિય્યો રૂપન્તરાયેવાતિ વિપ્પટિપત્તિનિરાસત્થં બ્યાપકન્યાયમાહ ‘‘ગુણિ’’ચ્ચાદિના. તસ્સત્થો – વિસેસનભૂતા સબ્બે ગુણસદ્દા, દબ્બસદ્દા, ક્રિયાસદ્દા ચ વિસેસ્યાધીનભાવેન હેતુનાયેવ, ન ભિય્યો રૂપન્તરાપિ વિસેસનસદ્દેન સમલિઙ્ગિનો સિયુન્તિ, યથા – સોભના ઇત્થી, સોભનો પુરિસો, સોભનં ચિત્તં.

૬૯૩-૬૯૬. સુભન્તં સોભને. સુભ સોભને, યુ. રુચ દિત્તિયં, ઇરો. સાધ સંસિદ્ધિયં, ઉ. મનં તોસેતીતિ મનુઞ્ઞં. ઞા પરિમાણતોસનનિસામનેસુ, અન્તસ્સુકારો, મનં આ ભુસો તોસેતીતિ વા મનુઞ્ઞં, તદા ‘‘મનો અઞ્ઞ’’ન્તિ છેદો, આલોપો. ચર ગતિભક્ખનેસુ, ણ્વુ, ચરતિ ચિત્તમેત્થાતિ ચારુ. સુટ્ઠુ દરીયતે સુન્દરં, દર દારણે. વગ્ગ ગમને, ઉ, વગ્ગુ. મનો રમતિ અસ્મિં. કમુ ઇચ્છાયં, તો. હરતિ ચિત્તં હારી, ણી. મન ઞાણે, જુ, મનો જવતિ યસ્મિં વા મઞ્જુ, નલોપો. પિયસીલયુત્તતાય પેસલં, પિયસ્સ પે, ઈસ્સત્તં. ભદિ કલ્યાણે, દો. વા ગતિયં, મો. કલ સઙ્ખ્યાને, યાણો. મનં અપ્પેતિ વડ્ઢેતીતિ મનાપં, મનો અપ્પોતિ યસ્મિન્તિ વા મનાપં, આપ પાપુણને, અપાદિપુબ્બો ચ. લભિતબ્બન્તિ લદ્ધં, તો, સકત્થે કો. સુભતીતિ સુભં, સુન્દરેન સભાવેન ભવતીતિ વા સુભં.

પુઙ્ગવન્તં ઉત્તમે, ઉબ્ભુતો અત્યત્થં ઉત્તમો, ઉભસદ્દતો ઉબ્ભુતત્થતો વિસેસત્થે તમો, ઉગ્ગતતમત્તા વા ઉત્તમો. વર પત્થનાયં, પવરો. ઇટ્ઠપચ્ચયે વુડ્ઢસ્સ જાદેસો, જેટ્ઠો. પકટ્ઠં મુખં આરમ્ભો અસ્સ પમુખો. નત્થિ ઉત્તરો ઉત્તમો યસ્મા અનુત્તરો. પમુખો ચ અનુત્તરો ચાતિ દ્વન્દો. અપાદિપુબ્બે વરો. મુખમિવ મુખ્યો, ઇવત્થે યો. પદધાતીતિ પધાનં, યુ. પમુખભાવે તિટ્ઠતીતિ પામોક્ખો, ઉભયત્રાપિ વુડ્ઢિ. પકટ્ઠં રાતીતિ પરં, ણો. ‘‘અગ્ગ’’ન્તિ જાનિતબ્બન્તિ અગ્ગઞ્ઞં, ‘‘અગ્ગ’’ન્તિ પમાનિતબ્બન્તિ વા અગ્ગઞ્ઞં. ઉત્તરો ઉત્તમસદિસો. પધાનભાવં નીતં પણીતં, ની નયે, કમ્મનિ ણો. પરં પચ્ચનીકં મારેતીતિ પરમં, પકટ્ઠભાવે રમતીતિવા પરમં, ણો. ઇયિટ્ઠેસુ પસત્થસ્સ, વુડ્ઢસ્સ ચ સો, સેય્યો, સેટ્ઠો ચ, ‘‘ક્વચાસવણ્ણં લુત્તે’’તિ ઇસ્સે. ગામં નેતીતિ ગામણિ, ‘‘તસ્સીલાદીસુ ણી ત્વાવી ચા’’તિ ણી, રસ્સો, ગામણિ. સન્તતમતાય સત્તમો, સન્તતો તમો, સન્તસ્સ ચ સો. વિસેસીયતેતિ વિસિટ્ઠો, સિસ વિસેસને, તો. અર ગમને, ણ્યો, ઇકારાગમો, અરિયો. નત્થિ અગ્ગો યસ્મા નાગો, દીઘાદિ, ગલોપો ચ. ઇ ગતિયં, ણ્વુ, ઇસ્સે, અલોપો ચ, એકો, સદિસરહિતતાય વા એકીભાવે તિટ્ઠતીતિ એકો, કો. ઉસ્સાપેતિ પચ્ચનીકેતિ ઉસભો, ઉસ દાહે, અભો. અજ ગમને, અ, જસ્સ ગો, દ્વિત્તં, અગ્ગો. મુચ મોચને, હીનમજ્ઝિમભાવેહિ મુચ્ચતીતિ મોક્ખો, તો, તસ્સ ખો. મોક્ખ મોચને વા, અ. પધાનભાવં ગચ્છતીતિ પુઙ્ગવો, યદાદિ, પુક્ખલોપ્યત્ર, પુસ વુડ્ઢિમ્હિ, અલો, સસ્સ ખો, અસરૂપદ્વિત્તં. એતે ચુત્તમાદયો સમાસગાપિ અસમાસગાપિ ઉત્તમત્થવાચકા. અમરકોસે પન નાગોસભપુઙ્ગવાનં સમાસગત્તેયેવ ઉત્તમત્થવાચકતા વુત્તા, વુત્તઞ્ચ –

‘‘ઉત્તરસ્મિં પદે બ્યગ્ઘ-પુઙ્ગવો’સભકુઞ્જરા;

સીહસદ્દૂલનાગાદ્યા, પુમે સેટ્ઠત્થગોચરા’’તિ [અમર ૨૧.૫૯].

તસ્સત્થો – બ્યગ્ઘાદયો કમ્મધારયસમાસે સતિ ઉત્તરપદીભૂતા સેટ્ઠત્થવિસયા પુબ્બપદસ્સ સેટ્ઠત્થવાચકા પુલ્લિઙ્ગા ચ ભવન્તિ, યથા ‘‘પુરિસબ્યગ્ઘો, મુનિપુઙ્ગવો’’ઇચ્ચાદિ. સીહાદયો, આદિના વરાહપુણ્ડરીકધોરય્હસોવીરાદયો ચ સમાસગા કમ્મધારયસમાસે ઉત્તરપદભૂતા સેટ્ઠત્થવાચકા પુમેવ ભવન્તિ, યથા ‘‘સક્યસીહો, કવિકુઞ્જરો, પુરિસસદ્દૂલો, પુરિસવરાહો’’ઇચ્ચાદિ.

૬૯૭. ચિત્તસ્સ, અક્ખિનો ચ પીતિજનકં વત્થુ અબ્યાસેકં, અસેચનઞ્ચ નામ, ન બ્યાસિઞ્ચન્તિ નક્ખરન્તિ નયનમનાનિ યસ્માતિ અબ્યાસેકં, અસેચનઞ્ચ, ન બ્યાસિઞ્ચન્તિ ચ યસ્મિં આગન્તુકભૂતાનિ અઞ્ઞરસાનીતિ વા અબ્યાસેકં, અસેચનઞ્ચ. ણો, યુ ચ.

છક્કં ઇટ્ઠે વત્થુમ્હિ. ઇચ્છિતબ્બં, એસિતબ્બન્તિ વા ઇટ્ઠં, ઇસુ ઇચ્છાયં, ઇસ ગવેસને ચ, તો. સુભત્તં ગચ્છતીતિ સુભગં, ક્વિ. હદયે સાધુ, હદયસ્સ વા પિયન્તિ હજ્જં, ણો, દન્તસ્સ લોપો, દ્યસ્સ જ્જો. દયિતબ્બં આદાતબ્બન્તિ દયિતં, તો. વલ્લ સંવરણે, કમ્મનિ અભો. પિયાયિતબ્બન્તિ પિયં,પી તપ્પનકન્તીસુ, ણ્યો, રસ્સાદિ.

૬૯૮. તિકં તુચ્છે. તુચ વિનાસે, છો. રિચ વિયોજનસમ્બજ્ઝનેસુ, સમ્બજ્ઝનં મિસ્સનં, તો, સકત્થે કો. સુનસ્સ હિતં સુઞ્ઞં, યો, ન્યસ્સ ઞ્ઞો, સુન ગતિયં વા, યો. દ્વયં અસારે. ફલ નિપ્ફત્તિયં, ઉ, ગુ વા. પુબ્બત્ર ગોન્તો, અસ્સે, ફેગ્ગુ.

તિકં પવિત્તે. મેધ હિંસાસઙ્ગમેસુ, મેધીયતે સઙ્ગમીયતે મેજ્ઝં, ણ્યો, ઝસ્સ ઝો, અસરૂપદ્વિત્તં. પુ પવને, તો, દીઘાદિ. વુડ્ઢાવાદેસો, ઇકારાગમો ચ. દ્વયં અવિરદ્ધે. ન વિરજ્ઝતીતિ અવિરદ્ધો, રધ હિંસાપરાધાપગમનેસુ, તો. ‘‘ધઢભહેહિ ધઢા ચે’’તિ તસ્સ ધો. પણ બ્યવહારથુતીસુ, ણ્વુ, વિરદ્ધવોહારેન ન પણામેતીતિ અપણ્ણકો.

૬૯૯-૭૦૧. દ્વયં જાત્યાચારાદિના અનિન્દિતે. ઉપુબ્બો, પપુબ્બો ચ કસ વિલેખને, હિંસાયઞ્ચ, તો, ‘‘સાદિસન્તપુચ્છભન્જહંસાદીહિ ટ્ઠો’’તિ સહાદિબ્યઞ્જનેન તસ્સ ટ્ઠો.

ગારય્હન્તં જાત્યાચારાદિના નિન્દિતે. નિહીયતેતિ નિહીનો, હા ચાગે, ઇનો, દીઘો. અપાદિપુબ્બે હીનો. લમ નિન્દાયં, ણ્વુ, લામકો. કિટ ગતિયં, પતિ નિપુબ્બો તુ નિન્દાયં, ઠો, પતિકિટ્ઠં, નિકિટ્ઠઞ્ચ. ઇત્તરસદ્દો લામકત્થવાચકો પાટિપદિકો, ‘‘જાત્યાચારાદીહિ નિહીનોય’’ન્તિ અવદિતબ્બોતિ અવજ્જો, તબ્ભાવત્થો ચેત્થ અકારો. વદ વિયત્તિયં વાચાયં, ણ્યો, દ્યસ્સ જ્જો. કુચ્છા સઞ્જાતા અસ્સ કુચ્છિતો. અધોભાગે જાતો અધમો, ઓસ્સત્તં. ઉમ નિન્દાયં, કમ્મે અ, સકત્થે કો, ઉસ્સો, ઓમકો. ગરહિતબ્બોતિ ગારય્હો, ગરહ નિન્દાયં, ણ્યો, વણ્ણવિપરિયયો.

દ્વયં મલયુત્તે. મલયુત્તતાય મલીનો, ઇનો, દીઘો. અસ્સત્થ્યત્થે ઈ, મસપચ્ચયે મલીમસો, કચ્ચરં, મલદૂસિતમ્પિ, કુચ્છિતં ચરતીતિ કચ્ચરં.

તિપાદં વિપુલે. બ્રહ વુદ્ધિયં, રાજાદિ, બ્રહા. મહ પૂજાયં, અન્તો. પુલ મહત્તે, વિપુલં. સલ ગમને, વિસાલં, ણો. પથ સઙ્ખ્યાને, ઉલો, અસ્સુ, પુથુલં, ઉમ્હિ પુથુ. ગર સેચને, ઉ, ગરુ. અર ગમને, ઉ, અસ્સુ, ઉરુ. તનુ વિત્થારે, તો, ઇણ્ણાદેસો, તસ્સ થો, અસ્સિ, અસરૂપદ્વિત્તં, વિત્થિણ્ણં.

વઠરન્તં થૂલે. પી તપ્પનકન્તીસુ, ઇનો. થૂલ પરિબ્રૂહને, અ. પીધાતુતો ઈવરો, પીવરં. લપચ્ચયે થુલ્લં, રસ્સાદિ. વદ વિયત્તિયં વાચાયં, વદતીતિ વઠરં, અરો, દસ્સ ઠો. થૂલમુપચિતમંસવિપુલાયતમંસાદિ.

દ્વયં સન્નિચિતે. આનિપુબ્બો ચિ ચયે, કમ્મે તો, આચિતં, નિચિતઞ્ચ.

૭૦૨. સિલોકો સબ્બસ્મિં. સરતીતિ સબ્બં, વો, રસ્સ ચ વો. સંપુબ્બો અસુ ખેપને, તો, સમત્તં, અથ વા સમ તિમ વેકલ્લબ્યે, તો, સમત્તં. ન ખિયતીતિ અખિલં, લો, અખિલં, નિખિલઞ્ચ તથા. સક સત્તિયં, અલો, કલાભિ અવયવેહિ સહ વત્તતેતિ વા સકલં. સેસતો અવસિટ્ઠતો નિગ્ગતં નિસ્સેસં. કસ ગમને, ઇનો, ણત્તં, કસિણં. ન સેસં અવસિટ્ઠં અસેસં. અગ્ગેન સિખરેન સઙ્ગતં સમગ્ગં. કતે સમાસે પુબ્બનિપાતો અભિધાના. ઊન પરિહાને, ન ઊનં અસ્મિં અનૂનકં, કો.

૭૦૩. બહુલન્તં બહુત્તે, ભાવેતિ વડ્ઢેતીતિ ભૂરિ, ભૂ સત્તાયં, રિ, ભૂરિ, દીઘાદિ, રસ્સન્તો, ઈમ્હિ ભૂરી, મેધા. પહુ સત્તિયં, તો, ઉકારાગમો, પપુબ્બો હૂ સત્તાયં વા, રસ્સો. પચિ વિત્થારે, ઉરો, પચુરં. ભી ભયે, ભાયતિ યસ્માતિ ભિય્યો, દ્વિત્તં. સમ્પહોતીતિ સમ્પહુલં, લો. બહ વુડ્ઢિયં, ઉ, બહુ. યેભુય્યસદ્દો બહુલત્થવાચકો પાટિપદિકો. બહૂ અત્થે લાભીતિ બહુલં.

દ્વયં બહિગતે. બહિ જાતં બાહિરં, ઇરણ.

૭૦૪-૭૦૬. યેસં પદત્થાનં મત્તં પમાણં સતાદિતો પરં અધિકં ભવતિ, તે પરોસતાદી. આદિના પરોસહસ્સાદિ. સતતો પરો પરોસતં. સહસ્સતો પરો પરોસહસ્સં, પરસ્સ પુબ્બનિપાતો અભિધાના પરસદ્દા ઓકારાગમો. પજ્જં અપ્પે. પરિતો અત્તં ખણ્ડિતં પરિત્તં. સુખ તક્રિયાયં, તક્રિયા સુખનં, ઉમો. સુચ સોચને વા. ખુદ પિપાસાયં, દો, ખુદ્દં. થુચ પસાદે, ણો. અલ ભૂસનપરિયત્તિનિવારણેસુ, પો, લસ્સ પો, અપ્પં. કિસ તનુકરણે, ણો. તનુ વિત્થારે. ચિ ચયે, ઉલો, દ્વિત્તં, ચુલ્લં, નીચે પન ચુલ્લો. મા માને, છદાદીહિ તો. રસ્સાદિ, મત્તા, ઇત્થિયં. લિસ અપ્પીભાવે, અ. લૂ છેદને, લુયતેતિ લવો, અ. અણ ગત્યત્થો, ઉ. કણ સદ્દે, અ, કણો. લવાદીહિ સહ કણો પુમે, વુત્તઞ્ચ અમરકોસે ‘‘પુમે લવલેસકણાણવો’’તિ [અમર ૨૧.૬૨].

ઞત્તન્તં સમીપે. સઙ્ગતા આપો યસ્મિં સમીપં, આસ્સી. પાદિતો યદાદિના કટો, નિકટો, નત્થિ કટો આવરણં એતસ્સાતિ વા નિકટો. સદસ્મા તો, આસન્નો. કણ્ઠં સમીપં ઉપગતં ઉપકટ્ઠો. ‘‘કણ્ઠો ગલે સન્નિટ્ઠાને, સદ્દે મદનપાદપે’’તિ હિ નાનત્થસઙ્ગહો, ઇધ પન કણ્ઠસ્સ કટ્ઠાદેસો, ણલોપો વા. અભ્યાસીદતીતિ અભ્યાસો. ‘‘અભ્યાસો તુ સમીપમ્હિ, પુમા અભ્યસનેપિ ચે’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૨૧.૬૭] રભસો. સહ અન્તેન સન્તિકં, સકત્થે ઇકો. વિદૂરપટિપક્ખત્તા અવિદૂરં. સઙ્ગતં અન્તં સામન્તં, સસદ્દસ્સ દીઘો, નિગ્ગહીતસ્સ મો, સં નિપુબ્બોપિ કટ્ઠસદ્દો સમીપત્થોયેવાતિ દસ્સનત્થં ઉદાહટં, કસ વિલેખને વા, તો, સન્નિકટ્ઠં. અન્તિકભાવં ઉપગતં ઉપન્તિકં. સહ કાસેન વત્તતે સકાસં, કાસ દિત્તિયં. અન્તયોગા અન્તિકં, ઇકો. ઞાયતેતિ ઞત્તં, તો, સકાસસદ્દેન સનિડસદેસસવિધસમરિયાદસવેસાપિ ગય્હન્તિ. સહ નિડેન, સહ દેસેન, સહ વિધાય, સહ મરિયાદાય, સહ વેસેન વત્તતેતિ વિગ્ગહો, બ્યુપ્પત્તિનિમિત્તં, રૂળ્હીસદ્દા પન એતે.

દ્વયં દૂરમત્તે. દુક્ખેન અરતિ યં દૂરં. વિપપુબ્બો કટ્ઠસદ્દો દૂરે, સકત્થે કો, વિપ્પકટ્ઠકં.

૭૦૭. તિકં ઘને, નત્થિ અન્તરં છિદ્દં યસ્સ. હનતિસ્મા અ, હસ્સ ઘો ચ, ઘનં. સમુ ઉપસમે, દો, સન્દં. પાદો વિરળે. વિરમતીતિ વિરળં, અ, વણ્ણવિકારો. પિયો લવો અપ્પો યસ્મિં પેલવં, પિયસ્સ પે, પિલિ ગમને વા, અવો. તનુ અપ્પાદીસુપિ.

દ્વયં દીઘે. યત આયતને, આયતં. ઇ ગમને વા, તો, ભૂવાદિ, ઇસ્સે, એ અય, દીઘાદિ. દિ ખયે, ઘો, દીઘાદિ. તિકં વટ્ટલે. નિગ્ગતં તલં અસ્માતિ નિત્તલં. વટ્ટ વટ્ટને, વટ્ટં, લતાદિ. ઉલપચ્ચયે વટ્ટુલં.

૭૦૮. ઉચ્છિતન્તં ઉન્નતે. ચિ ચયે, ઉચ્ચિનોતીતિ ઉચ્ચો, અ. ઉન્નમતીતિ ઉન્નતો. તુજ હિંસાયં, ફલને ચ, અ, તુઙ્ગો. ઉગ્ગતં અગ્ગં અસ્સ ઉદગ્ગો. ઉદ્ધં સિતો ઉચ્છિતો, સિ સેવાયં, તો, સસ્સ છો, અસરૂપદ્વિત્તં, ઉચ્છિતો. પંસુપિ, પકટ્ઠો અંસુ દિત્તિ યસ્સ પંસુ.

તિકં વામને. ઉદ્ધં ન અઞ્ચતીતિ નીચો, અઞ્ચ ગમને, ણો, અકારઞકારાનં લોપો, નિસદ્દો અત્ર નિસેધે. રસ સદ્દે, સો, રસ્સો. વા ગમને, મનો, વામનો.

તિકં ઉજુમ્હિ. ન જિમ્હં કુટિલં અજિમ્હં. તસ્મિં અવઙ્કતાય પકટ્ઠો ગુણો યસ્સ પગુણો. અજ ગમને, ઉ, અસ્સુ, ઉજુ.

૭૦૯. છક્કં વઙ્કે. અલધાતુમ્હા અરો, ળત્તં. વેલ ગમને, તો, દ્વિત્તાદિ, વિરૂપેન ઇલયતીતિ વા વેલ્લિતં, તો, ઇલ ગમને. વઙ્ક કોટિલ્યે, અ. કુટ છેદને, ઇલો, કુટ કોટિલ્યે વા. હા ચાગે, કત્તરિ મો, દ્વિત્તં, વણ્ણવિપરિયયાદિ, જિમ્હં. કુઞ્ચ કોટિલ્યે, તો. વક્કમ્પિ, વક્ક ગમને.

પઞ્ચકં ધુવે. ધુ ગતિથેરિયેસુ, અ, ઉવાદેસો. સસ્સતે નિચ્ચે ભવો સસ્સતો. નિચ્ચો વુત્તો [અભિધાનપ્પદીપિકાટીકા]. સદા કાલે ભવો સદાતનો. સનસદ્દો નિચ્ચત્થો સત્તમ્યન્તો નિપાતો, સનંસદ્દો વા [અભિધાનપ્પદીપિકાટીકા], તત્ર ભવો સનન્તનો, ઉભયત્રાપિ ભવત્થે તનો, પુબ્બે નિગ્ગહીતાગમો.

૭૧૦. એકેનેવ ભાવાદિરૂપેન કાલસ્સ બ્યાપકો નિબ્બાનાકાસાદિકૂટટ્ઠોતિ પકાસિતો. માયાનિચ્ચલયન્તાદીસુ કૂટં વક્ખતિ [અભિધાનપ્પદીપિકાટીકા]. નિચ્ચલો તિટ્ઠતીતિ કૂટટ્ઠો, પબ્બતો, કૂટટ્ઠો વિય સદા તિટ્ઠતીતિ કૂટટ્ઠો.

દ્વયં લહુકે. લઙ્ઘ ગતિ સોસનેસુ, ઉ, ઘસ્સ હત્તં, નિગ્ગહીતલોપો, લહુ, લઘુપિ. સંપુબ્બે, સત્થિકકપચ્ચયે ચ સલ્લહુકં. તિકં સઙ્ખ્યાતે. ખ્યા કથને. ગણ સઙ્ખ્યાને. મા પરિમાણે, સબ્બત્ર તો.

૭૧૧. તિકં તિખિણે. તિજ નિસાને, હો, વણ્ણવિકારો, તિણ્હં. તિજ નિસાને, ઇનો, જસ્સ ખો, ણત્તં, તિખિણં. તિજતોયેવ વો, જસ્સ વો, બત્તં, તિબ્બં. તિકં ચણ્ડે. ચણ્ડ કોપે, ચણ્ડં. ઉજ્જ બલપાલનેસુ, અ, જ્જસ્સ ગ્ગો, ઉગ્ગં. ખર વિનાસે, અ, ખરં.

ચતુક્કં જઙ્ગમે. ગમુ ગમને, દ્વિત્તાદિ, જઙ્ગમં. ચર ગમને, અ, ચરં. તસતિ ચલતીતિ તસં, તસ ઉબ્બેગે, ઉબ્બેગો ભયં, ચલનઞ્ચ. ચરભિસ્મા ચરો, મજ્ઝે દીઘો, ચરાચરં, અબ્ભાસન્તે વા રાગમો, ચરાચરં, સબ્બત્ર અપચ્ચયો. ઇઙ્ગમ્પિ, ઇઙ્ગતીતિ ઇઙ્ગો, ઇઙ્ગ ગમને.

૭૧૨-૭૧૩. દ્વયં ચલનમત્તે. કમ્પ ચલને. ચલ કમ્પને, સબ્બત્ર કત્તરિ યુ.

દ્વયં અધિકે. અતિરિચ્ચતીતિ અતિરિત્તો, રિચ વિયોજનસમ્પટિચ્છનગતીસુ, તો, ભુજાદિ. અધિ એતિ ગચ્છતીતિ અધિકો, ઇ ગમને, કો.

જઙ્ગમા પાણિતો અઞ્ઞો થાવરો નામ, તિટ્ઠતીતિ થાવરો, ઠા ગતિનિવત્તિયં, વરો, વણ્ણવિકારો, થાવરો, ઠાવરોપીત્યેકે.

ચતુક્કં લોલે. લોલ ઉમ્માદને. ચલ કમ્પને, દ્વિત્તાદિ, ચઞ્ચલં. તર પ્લવનતરણેસુ, તરં લાતીતિ તરલં, એતે ચલનમત્તેપિ.

ચતુક્કં પુરાણે. પુરે ભવો પુરાણો, યદાદિના નપચ્ચયો, ણત્તં. પુરા ભવો પુરાતનો, તનપચ્ચયો. સનંસદ્દો ઇહ સત્તમ્યન્તો પુરાણત્થે નિપાતો. તત્ર ભવો સનન્તનો, પુબ્બે વિય સનંસદ્દો વા, તત્રાપિ પુબ્બે વિય નિગ્ગહીતાગમો. ચિરંસદ્દો નિપાતો સત્તમ્યન્તો પુરાણત્થો ઇહ ગય્હતે, તત્ર ભવો ચિરન્તનો. નિગ્ગહીતલોપો ચિરકાલાદીસુ.

ચતુક્કં અભિનવે. પતિતો અગ્ગો યસ્સ પચ્ચગ્ઘો, ગસ્સ ઘો, બહુકો વા અગ્ઘો યસ્સ પચ્ચગ્ઘો, અનેકત્થત્તા હિ ઉપસગ્ગનિપાતાનં બહુકત્થો એત્થ પતિસદ્દો. નવસદ્દાસકત્થે તનો, નવસ્સ નુભાવો ચ. નવો એવ અભિનવો, નુ થુતિયં, અ, નવો.

૭૧૪-૭૧૫. પઞ્ચકં કક્ખળે. કન્તતીતિ કુરૂરં, ઊરો, કન્તસ્સ ચ કુરાદેસો, કર હિંસાયં વા, ઊરો, અસ્સુ. કઠ કિચ્છજીવને, મુદ્ધજદુતિયન્તો ધાતુ, ઇનો, વણ્ણવિપરિયયે કથિનન્તિપિ. દલ વિદારણે, હો, ળત્તં, બહ વુદ્ધિમ્હિ વા, બસ્સ દો, ળન્તો ચ, દળ્હં દહ ભસ્મીકરણે વા, અ, ળન્તો ચ. નિટ્ઠાતીતિ નિટ્ઠુરં, ઠા ગતિનિવત્તિયં, ઉરો. કક્ખ હસને, અલો, ળત્તં. કઠોરં, જરઠં, મુત્તિમં, મુત્તમ્પિ, કઠ કિચ્છજીવને, ઓરો. જર જીરણે, ભૂવાદિ, ઠો. મુત્તિ કથિન્યં, તંયોગા મુત્તિમં. અપચ્ચયે મુત્તં.

સત્તકં અન્તે. અમ ગમને, તો, અન્તો, અનિત્થી. પરિપુબ્બો પરિયન્તો. પપુબ્બો પન્તો. પચ્છા ભવો પચ્છિમો. અન્તે ભવો અન્તિમો, ઇમો. જઘને સાધુ જિઘઞ્ઞં, યો, અસ્સિ. ચરતિસ્મા ઇમો. ચરિમં, ચરસદ્દા વા ઇમો.

ચતુક્કં પઠમે. પુબ્બ પૂરણે, અ. અગ્ગં સેટ્ઠેપિ વુત્તં. પઠ વિયત્તિયં વાચાયં, અમો, પથ સઙ્ખ્યાને વા, અમો, વણ્ણવિકારો, પઠમં, પથમન્તિપિ. આદીયતે પઠમં ગણ્હીયતેતિ આદિ, ઇ, પુમે, સોસદ્દો આદિસ્સ પુલ્લિઙ્ગત્તજોતકો, પુરિમં, પુરત્થાપિ, ભવત્થે ઇમત્થા.

દ્વયં અનુચ્છવિકે. પટિગ્ગહિતો રૂપો પતિરૂપો. છવિયા અનુરૂપં અનુચ્છવિકં, સકત્થે કો.

દ્વયં નિરત્થકે. મૂહ વેચિત્તે, અ, હસ્સ ઘો. નત્થિ અત્થો યસ્સ, સકત્થે કો.

૭૧૬. દ્વયં પાકટે. વિસિટ્ઠો અત્તા યસ્સ બ્યત્તં. પુટ પકાસને, પુટ વિકાસને વા.

તિકં મુદુમ્હિ. મુદ મોદને, ઉ, મુદ સંસગ્ગે વા. સોભનં કુમારં કન્તિ યસ્સ. કુ સદ્દે, અલો, મન્તો ચ.

દ્વયં ઇન્દ્રિયગ્ગય્હે. અક્ખં ઇન્દ્રિયં પતિગતં નિસ્સિતં, અક્ખેન વા પતિગતં પચ્ચક્ખં, કતે સમાસે પતિસદ્દસ્સ પુબ્બનિપાતો અભિધાનતો. ઇન્દ્રિયં ચક્ખાદિકં, તેન ગય્હં ઇન્દ્રિયગ્ગય્હં.

દ્વયં અપચ્ચક્ખે. પચ્ચક્ખવિપરીતં અપચ્ચક્ખં, પરમાણ્વાદિ. ઇન્દ્રિયં અતિક્કન્તં અતિન્દ્રિયં.

૭૧૭. ચતુક્કં અઞ્ઞત્થે. ઇતરસદ્દો પાટિપદિકો અઞ્ઞત્થવાચકો, ઇદંસદ્દા વા તરો અઞ્ઞત્થે, દંલોપો ચ. અઞ્ઞસદ્દા સકત્થે તરો. એકો સેટ્ઠેપિ વુત્તો. અઞ્ઞસદ્દો પાટિપદિકો ભિન્નત્થો, ન ઞાયતેતિ વા અઞ્ઞો.

તિકં નાનપ્પકારે. બહવો વિધા પકારા અસ્સ બહુવિધો. વિચિત્તા વિધા યસ્સ વિવિધો.

દ્વયં અનિવારિતે. નત્થિ બાધો નિસેધો યસ્સ અબાધં. નત્થિ અગ્ગળં અસ્સ.

૭૧૮. ચતુક્કં અસહાયે. અસહાયત્થે એકતો આકી, ચ્ચો, કો ચ, એકાકી, એકચ્ચો. અઞ્ઞત્થેપિ એકકો વુત્તો. સમા તુલ્યત્થા.

અનેકસમ્બન્ધિનિ સાધારણાદિદ્વયં. સહ આધારણેન વત્તતીતિ સાધારણં, યદાદિ, થિયં સાધારણી, સાધારણા ચ. સમાનમેવ સામઞ્ઞં, યો, સામઞ્ઞા ઇત્થિયં.

દ્વયં અપ્પાવકાસે. સમ્બાધતે અસ્મિં, રો. સંસદ્દા કટો, યદાદિ, સઙ્કટં, સહ આવરણેન વત્તતીતિ વા સઙ્કટં, સહત્થો સંસદ્દો.

૭૧૯. વામં કળેવરં વામકાયો સબ્યં નામ. ‘‘સબ્યં વામે ચ દક્ખિણે’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૨૧.૮૪] હિ અજયો, સવ ગતિયં, યો. દક્ખિણં કળેવરં અપસબ્યં, સબ્યતો અપગતં અપસબ્યં.

દ્વયં વિપરીતે. પટિકૂલતિ આવરતીતિ પટિકૂલં, કૂલ આવરણે. અપસબ્યં દક્ખિણેપિ વુત્તં.

દુરધિગમન્તો પથં ગહનં, યથા – ગહનમેતં સત્થં, દુબ્બિવેકમિચ્ચત્થો. ગચ્છન્તં હન્તીતિ ગહનં, ગહણમ્પિ, યદાદિ. કલ ગમને, ઇલો, કલિં લાતીતિ વા કલિલં.

૭૨૦-૭૨૧. દ્વયં બહુપ્પકારે. ઉચ્ચઞ્ચ તં અવચઞ્ચેતિ ઉચ્ચાવચં, કમ્મધારયો. બહવો ભેદા અસ્સ.

તિકં જનાદિનિરન્તરગતે. સઙ્ક સઙ્કાયં, તો. કિર પક્ખેપવિક્ખિપનેસુ, તો, ઇણ્ણાદેસો. સઙ્ક સઙ્કાયં, ઉલો, સઙ્કુલં, સંપુબ્બો કુલ સન્તાને વા, રો.

સિલોકો છેકે. કતો અભ્યાસિતો હત્થો પદત્થો યેન કતહત્થો. કુસ સિલેસને, અલો. પકટ્ઠા વીણા અસ્સ. અભિજાનાતિ અભિઞ્ઞો. સિક્ખ વિજ્જોપાદાને, તો. પુણ કમ્મનિ સુભે, રો. પટ ગમને, ઉ. છિદિ દ્વિધાકરણે, કત્તરિ અ, દસ્સ કો. ચત યાચને, ઉરો. દલ દિત્તિયં, ખો, લસ્સ કો, દક્ખ વુડ્ઢિયં વા, અ, દક્ખ વુડ્ઢિહિંસાગતિસીઘેસુ વા. પિસ હિંસાબલદાનનિકેતનેસુ, અલો, પેસલો. કતમુખો, કતીપિ, કતસદ્દો અભ્યાસિતત્થો, કતં અબ્યાસિતં મુખં ઉપાયો અનેનાતિ કતમુખો. કતં અસ્સત્થીતિ કતી.

સત્તકં બાલે. બલ પાણને, બલતીતિ બાલો, અસ્સાસિતપસ્સાસિતમત્તેન જીવતિ, ન પઞ્ઞાજીવિતેનાત્યત્થો. દા કુચ્છાયં ગતિયં વા, તુ, દ્વિત્તં, રસ્સાદિ. જલ ધઞ્ઞે, અ, ળત્તં. મૂહ વેચિત્તે, લો, વણ્ણવિપરિયયો, મૂળ્હો. મન્દ જળત્તે. બાલ્યયોગા બાલિસો, ઇસો. અઞ્ઞો, યથાજાતોપિ, ન જાનાતીતિ અઞ્ઞો. યાદિસો જાતો વિવેકો યથાજાતો.

૭૨૨. તિકં ભાગ્યસમ્પન્ને. પુઞ્ઞં, સુકતઞ્ચ યસ્મિં અત્થિ પુઞ્ઞવા, સુકતી, વન્તુ, ઈ ચ. ધનં ગહણં લદ્ધોતિ ધઞ્ઞો, યો. દ્વયં મહાવીરિયે. મહાધિતિ મહાવીરિયો. દ્વયં મહિચ્છે. મહાસયોપિ.

દ્વયં બહુલહદયે, પસત્થહદયે ચ. હદયં બહુલં, પસત્થઞ્ચ યસ્સ હદયી, હદયાલુ ચ, તબ્બહુલે ઈ, આલુ ચ, સુહદયોપિ.

૭૨૩. દ્વયં હટ્ઠચિત્તે. ‘‘હાસમનો વિકુબ્બાનો, પમાનો હટ્ઠમાનસો’’તિ [અમર ૨૧.૭] અમરસીહો. દ્વયં દુમ્મને. દુટ્ઠં, દુક્ખિતં વા મનો યસ્સ. વિરૂપં મનો યસ્સ. અન્તમનોપિ.

ચતુક્કં બહુપ્પદે. યાચકાનં વદં વચનં જાનાતીતિ વદાનિયો, વદઞ્ઞૂ ચ, ઇયો, રૂ ચ, પુબ્બત્રઞ્ઞસ્સ નાદેસો, મજ્ઝદીઘો ચ. દાને સોણ્ડો પસુતો. સોણ્ડસદ્દોત્ર મજ્જમદેત્યેકે, થૂલલક્ખોપ્યત્ર, દાનત્થં થૂલં લક્ખં અસ્સ.

૭૨૪. સિલોકો પાકટમત્તે. ખ્યા પકાસને, તો. પતિપુબ્બો ઇ ગમને, તો. અભિમુખં એતીતિ પતીતો. ઞા અવબોધને, તો, પઞ્ઞાતો, અભિઞ્ઞાતો ચ. પથ ખ્યાને. સુ ગતિબુદ્ધીસુ, તો, સુતો, વિસ્સુતો ચ, સુ સવને વા, કમ્મે તો. વિદ ઞાણે, વિદિતો. સિધુ સંરાધે, તો, સિધ સંસિદ્ધિયં વા. કટ ગતિયં, દસ્સનં કટતીતિ પાકટો, ઉપસગ્ગસ્સ દીઘો.

૭૨૫. તિપાદં ઇસ્સરે. ઈસ ઇસ્સરિયે, ઈસતીતિ ઇસ્સરો, અરો, રસ્સાદિ, દ્વિત્તં. ની નયે, ણ્વુ, નાયકો. સં ધનં અસ્સત્થીતિ સામી, દીઘાદિ, રસ્સન્તે સામિપિ. પા રક્ખણે,તિ, રસ્સાદિ, પતિ. અધિપુબ્બે અધિપતિ. ઈસ ઇસ્સરિયે, અ, ઈસો. પભવતીતિ પભુ, ઉ, પભૂપિ. અય ગમને, યો, અય્યો. અધિપાતીતિ અધિપો, રો. અધિભવતીતિ અધિભૂ, ક્વિ. ની નયે, રિતુ, નેતા.

તિકં બહુધને. ઇભં અરહતીતિ ઇબ્ભો, વો, વણ્ણવિપરિયયો. ઝે ચિન્તાયં, અ, અજ્ઝાયતિ ધનં અડ્ઢો, ઝસ્સ ઢો, અસરૂપદ્વિત્તં, રસ્સાદિ ચ. ધના અતિસયે ઈ, ધની.

૭૨૬. દ્વયં દક્ખિણેય્યે. દાનં પટિગ્ગણ્હિતું અરહતીતિ દાનારહો, દક્ખ વુદ્ધિયં, સીઘત્થે ચ, દક્ખન્તિ ભોગસમ્પદાદીહિ યાય, સા દક્ખિણા, ઇણો, તં અરહતીતિ દક્ખિણેય્યો.

દ્વયં સ્નેહવતિ. સિનિહ પીતિયં, ધો, હસ્સ દો, સિનિદ્ધો, વચ્છો સિનેહો યસ્સત્થિ વચ્છલો, લો.

પમાણિકો પરિક્ખકો, પરિક્ખતે અવધારયતે પમાણેહિ અત્થન્તિ પરિક્ખકો, ઇક્ખ દસ્સનઙ્કેસુ, ણ્વુ. કારણં જાનાતીતિ કારણિકો, ઇકો.

દ્વયં આસત્તે. સન્જ સઙ્ગે, તો. તં તં વત્થુ પરં પધાનં અસ્સ તપ્પરો.

૭૨૭. તિકં કારુણિકે. કરુણા સીલં અસ્સ કારુણિકો. દયા કરુણા યસ્સત્થિ દયાલુ, આલુ. દુક્ખિતેસુ સુટ્ઠુ રમતીતિ સૂરતો, ઉપસગ્ગસ્સ દીઘતા.

ઇટ્ઠત્થે અભિમતપ્પયોજને ઉય્યુતો પુગ્ગલો ઉસ્સુકો નામ, ઉટ્ઠાનં સુટ્ઠુ કાયતીતિ ઉસ્સુકો, હસાદ્યનુટ્ઠેયં.

યો આલસ્યાવસાદીહિ અનુતિટ્ઠતિ, સો દીઘસુત્તો, દીઘઞ્ચ તં સુત્તઞ્ચ, તમિવ ચરતીતિ દીઘસુત્તં, દીઘસુત્તપરિયન્તિકં કારિયં કરોતીતિ દીઘસુત્તો. ચિરેન ક્રિયાનુટ્ઠાનં અસ્સ.

૭૨૮. દ્વયં પરાયત્તે, પરસ્મિં, પરેન વા અધીનો પરાધીનો, અઝન્તા સકત્થે ઇનો યદાદિના. પરતન્તો, પરવા, અત્તવાપિ [નાથવા (અમર ૨૧.૨૬], તન્તયતીતિ તન્તો, તન્ત કુટુમ્બધારણે, અ, પરો તન્તો નિયામકો યસ્સ. પરો સેટ્ઠો નાયકો, અત્તા ચ અત્થીતિ પરવા, અત્તવા ચ, વન્તુ.

આયત્તતામત્તે ચતુક્કં. યત પયતને, આપુબ્બો અવસીભાવે, તો. અન્તેન સમીપેન સહાતિ સન્તકો, સકત્થે કો. પરિગ્ગય્હતે ‘‘સક’’ન્તિ કરીયતેતિ પરિગ્ગહો. અધિગતો ઇનો પભૂ યેનાતિ અધીનો.

સેન અત્તના ઈરિતં સીલં અસ્સાતિ સેરી, તસ્મિં સેરિનિ ચ સચ્છન્દો વત્તતિ, સસ્સ અત્તનો છન્દો યસ્સત્થીતિ સચ્છન્દો, અ. સવસો, સયંવસી, નિરવગ્ગહોપિ.

૭૨૯. ગુણદોસે અનિસમ્મ અનુપપરિક્ખિત્વા યો કરોતિ, સો જમ્મો, જમ અદને, મો.

દ્વયં અતિતણ્હે. લુભ લોભે, અ, દ્વિત્તં, ભસ્સ પો, લોલુપો, લોલુભોપિ.

તિકં લુદ્ધે. ગિધ અભિકઙ્ખાયં, તો. લુભ ગિદ્ધિયં, તો. લોલ ઉમ્માદને, અ, લોલો. અથ મહાતણ્હાતિતણ્હગિદ્ધાનં કો ભેદો? મહાતણ્હો નાનારમ્મણં ઇચ્છતિ, અતિતણ્હો એકસ્મિમ્પિ આરમ્મણે અનેકવારં, અધિકઞ્ચ તસતિ, ગિદ્ધો પન ઉભયથાપીતિ અયમેતેસં વિસેસો.

યો ક્રિયાસુ મન્દો, સો કુણ્ઠો, કુણ્ઠ પટિઘાતે, આલસ્યે ચ, અ.

૭૩૦. પઞ્ચકં કામકે. કમુ ઇચ્છાયં, ચુરાદિ, રિતુ, કામયિતા, કારિતલોપે કમિતા. યુમ્હિ કામનો, કમનોપિ. ણીપચ્ચયે કામી, ણુકપચ્ચયે કામુકો, અનુકો, અભિકોપ્યત્ર, અનુકામયતે અનુકો, ક્વિ. અભિકામયતે અભિકો, ક્વિ. અતિકોપિ.

દ્વયં મત્તે. સુણ્ડા સુરા, તત્ર કુસલો સોણ્ડો, પાનાગારં વા સુણ્ડા, તત્ર ભવો, ઠિતં વા સોણ્ડો. મદ ઉમ્માદે, તો. ઉક્કટો, ખિવોપિ, મદેન ઉદ્ધતો ઉક્કટો, યદાદિના ઉતો કટો મત્તત્થે [પાણિનિ ૫.૨.૨૯]. ખિવ મદે, અ.

તિકં વચનકારિનિ. પવત્તિનિવત્તીસુ વિધાતું સક્યો વિધેય્યો, ઇય્યો. આદેસિતં, આદરેન વા સુણોતીતિ અસ્સવો, રસ્સાદિ, અ. સુન્દરં વચો આચરિયાદીનં એતસ્મિં હેતુભૂતેતિ સુબ્બચો. વિનયગ્ગાહીપિ, વિનયં વિધિપટિસેધવચનં ગહેતું સીલો વિનયગ્ગાહી.

૭૩૧. તઙ્ખણુપ્પત્તિઞાણં પટિભા, તાય યુત્તો પગબ્ભો, સીઘમેવ ગબ્ભતીતિ પગબ્ભો, ગબ્ભ ધારણે.

તિકં ભીરુકે. ભી ભયં સીલો યસ્સ ભીસીલો. ભાયતીતિ ભીરુ, ભી ભયે, રુ. રુકપચ્ચયે ભીરુકો, સકત્થે વા કો.

દ્વયં અસૂરે. ન વીરો સૂરો અવીરો. કુચ્છિતતરત્તા કાતરો, કુસ્સ કાદેસો.

દ્વયં હિંસાસીલે, હનનસીલો હિંસાસીલો, ઘાતુકો, ઉકો, હનસ્સ ઘાતો. સરારુ, હિંસોપિ.

૭૩૨. તિકં કોધયુત્તે. કુધ કોપે, કુજ્ઝનસીલો કોધનો, યુ. દુસ દોસે, દોસનો, પટિઘો, યુ. કુપ કોપે, કુપતીતિ કોપી, ણી. અમરિસનોપિ, નત્થિ મરિસનં ખમા અસ્સ અમરિસનો, મરિસ અસહને.

દ્વયં અધિકકોધયુત્તે. ચણ્ડતેતિ ચણ્ડો, અ, ચણ્ડ કોપે. અતિરેકં કુજ્ઝતીતિ અચ્ચન્તકોધનો. અચ્ચન્તકોપનોપિ, તદા કુપતો યુ.

પઞ્ચકં ખન્તિયુત્તે. સહ ખમને, યુ. ખમુ સહને, યુ. તુમ્હિ ખન્તા, સત્થાદિ. તિતિક્ખા યસ્સત્થીતિ તિતિક્ખવા. મન્તુમ્હિ ખન્તિમા, સવિભત્તિસ્સ ન્તુસ્સ આ.

૭૩૩. દ્વયં સદ્ધાયુત્તે. હિ પદપૂરણે. સદ્ધા યસ્સત્થીતિ સદ્ધાલુ. સદ્ધા રતનત્તયાદીસુ પસાદો, તણ્હા, આદરો ચ. દ્વયં ધજયુત્તે. ચિહને ચ પટાકાયં, ધજો સોફે ચ સોણ્ડિકે, સોફો પુલ્લિઙ્ગં.

દ્વયં નિદ્દાસીલે. નિદ્દા એવ સીલં યસ્સ સો નિદ્દાસીલો. દ્વયં પભાયુત્તે. ભા દિત્તિમ્હિ, સરપચ્ચયો, રસ્સાદિ, દ્વિત્તઞ્ચ, ભસ્સરો, ભાસા રતિ યસ્સાતિ વા ભસ્સરો, રસ્સાદિ એવ. સસ્સ દ્વિત્તાભાવે ભાસુરો, અસ્સુ, ભાસ દિત્તિયં વા, ઉરો, અથ વા દ્વયં બહુકથાયુત્તે, ભાસાસુ સબ્બાસુ બહૂસુ કથાસુ રમતીતિ ભસ્સરો, ક્વિ, ભાસતીતિ વા ભસ્સરો, અરો, રસ્સાદિ, દ્વિત્તઞ્ચ, ભાસાસુ રમતીતિ વા ભાસરો, ક્વિ, મજ્ઝરસ્સો, ભાસતીતિ વા ભાસરો, અરો, ઇમસ્મિં પક્ખે અસ્સુત્તાભાવો.

૭૩૪. તિકં નગ્ગે. ન ગચ્છતીતિ નગ્ગો, દ્વિત્તં, લગ્ગ સઙ્ગે વા, નત્તં, નજિ લજિ બિલે વા, ણો, જસ્સ ગો, દ્વિત્તં. દિસા એવ અમ્બરં વત્થં એતસ્સ, ન પકતિવત્થન્તિ દિગમ્બરો. સસ્સ ગો. નત્થિ વત્થં એતસ્સ, અથ વા દિગમ્બરા વત્થા, અઞ્ઞતિત્થિકો અવત્થો ચાતિ એતે દ્વે નગ્ગો નામ, નગ્ગા નામાતિ વા, ‘‘તે ઇત્થિખ્યા પો, સત્ત પકરણાનિ અભિધમ્મો નામા’’ત્યાદીસુ વિય સઞ્ઞાસઞ્ઞીસદ્દાનં વચનભેદસ્સાપિ સમ્ભવતો. નગ્ગો ચ નગ્ગો ચ નગ્ગા, પુરિમસ્મિં પક્ખે પન સામઞ્ઞતાય એકવચનનિદ્દેસો.

દ્વયં ભક્ખકે. ઘસ અદને, મરો, ઘસ્મરો. ભક્ખ અદને, ણ્વુ.

વત્તું સોતુઞ્ચ અકુસલો, વચને સવને ચ અકુસલો એળમૂગો નામ, એળો બધિરો, મૂગો અવચનો, કમ્મધારયો, સઠેપિ એળમૂગો.

૭૩૫. મુખરાદયો તયો અપ્પિયવાદિનિ. વાઝાવાઝેસુ મુખં અસ્સત્થિ, નિન્દાયં રો. નિન્દિતં મુખં યસ્સ દુમ્મુખો. અબદ્ધં અનગ્ગળં મુખં યસ્સ અબદ્ધમુખો.

બહુ ચ ગારય્હઞ્ચ વચો યસ્સ સો વાચાલો નામ. કુચ્છિતા વાચા અસ્સ સન્તીતિ વાચાલો, નિન્દાયં લો.

દ્વયં સુવચને. વદતીતિ વત્તા, પસંસાયં તુ. વદતીતિ વદો. સો પદપૂરણે.

૭૩૬. તિકં અત્તનિયે. નેતબ્બોતિ નિયો, નિયો એવ નિજો, ની નયે, ણ્યો, યસ્સ જો, સમીપે જાયતીતિ વા નિજો. સસ્સ અત્તનો અયં સકો, ઇદમત્થે કો, સો એવ વા સકો, સસ્સાયં સકો, ણો. અત્તનિ જાતો અત્તનિયો, અનિયો.

તિકં અચ્છરિયે. વિપુબ્બો મહ પૂજાયં, ભૂવાદિ, ણ્યો, મન્તલોપો, વિમ્હયો. આપુબ્બો ચર ગતિભક્ખનેસુ, અ, ચરસ્સ ચ્છરિયો, રસ્સાદિ ચ, અચ્છરિયો. ન ભવિત્થાતિ અબ્ભુતો, અસરૂપદ્વિત્તં, રસ્સો ચ, અભૂતોપિ [સદ્દનીતિપદમાલાયં ૩૪૦.૧ પિટ્ઠેસુ પસ્સિતબ્બં].

સોકાદીહિ ઇતિકત્તબ્બતાપટિપત્તિસુઞ્ઞો વિહત્થો, બ્યાકુલો ચ. વિક્ખિત્તો હત્થો યસ્સ વિહત્થો. કુલ સઙ્ખ્યાને વિઆપુબ્બો.

કતસન્નાહો વધુદ્યતો હન્તુમુદ્યતો ઉય્યુતો આતતાયી નામ. ‘‘વધુય્યુત્તો’’તિપિ પાઠો. આપુબ્બો તા પાલને, ણી, દ્વિત્તં, આકારન્તાનમાયો, આતતાયી.

૭૩૭. સીસચ્છેજ્જમ્હિ સીસચ્છેદારહે વજ્ઝો. હન્તબ્બોતિ વજ્ઝો, હન હિંસાયં, ણ્યો, હનસ્સ વધો, ઝસ્સ ઝો. અસરૂપદ્વિત્તં, વજ્ઝો.

તિકં વક્કાસયે. નિકન્તતીતિ નિકતો, કન્ત છેદને, અ, નલોપો. સઠ કેતવે, અ. નત્થિ ઉજુતા યસ્સ અનુજુ.

તિકં ભેદકારકે. સૂચ પેસુઞ્ઞે, ણ્વુ. પિસિ સઞ્ચુણ્ણને, પિસિ અવયવે વા, પિસતીતિ પિસુણો, યદાદિના ઉનો, ણત્તં. કણ્ણે જપતીતિ, અલુત્તસમાસો, અરુચિતબ્બરોચકેપિ કણ્ણેજપો.

દ્વયં પહરણસીલે. ધુબ્બી હિંસાયં, તો, ભુજાદિ. વઞ્ચયતે વિપ્પલપતેતિ વઞ્ચકો, વઞ્ચ ગમને.

૭૩૮. અરિયાસામઞ્ઞેન ચ બાલપુરિસસ્સ લક્ખણમાહ. હિ પદપૂરણે. યો પુરિસો યો જનો, જનપરિયાયો ચેત્થ પુરિસસદ્દો ‘‘દ્વે મહાપુરિસા અભિનિક્ખન્તા’’ત્યાદીસુ વિય, અનિસમ્મ અનુપપરિક્ખિત્વા વધબન્ધનાદિકિચ્ચં કરોતિ, સો ખલુ એકન્તતો ‘‘ચપલો’’તિ વિઞ્ઞેય્યો, કસ્મા? અવિનિચ્છિતકારિત્તા સમ્મા અવિનિચ્છિતસ્સ કારિયસ્સ કરણસીલત્તા. ચપ કક્કરણે, ચપ સન્તાને વા, અલો, ચપલો.

૭૩૯. ચતુક્કં કદરિયે. કુચ્છિતં દદાતીતિ ખુદ્દો, દો, કસ્સ ખો, અદાનસીલતાય સમ્પરાયેસુ ખુદ્દં બુભુક્ખિસ્સામીતિ વા ખુદ્દો, ખુદ બુભુક્ખાયં, દો અનાગતત્થે. પરાનુપભોગેન અત્થસઞ્ચયસીલત્તા કુચ્છિતો અરિયો અત્થપતિ કદરિયો, અદાયકત્તા કુચ્છિતં ઠાનં અરતીતિ વા કદરિયો, ઇયો. દાનાદીસુ નમનાભાવેન થદ્ધેન મચ્છેરયુત્તચિત્તેન સહિતતાય થદ્ધમચ્છરી, ઈ. કુચ્છિતો પણો યસ્સ કપણો, કિપચાનો, મિતપ્પચોપિ. કુચ્છિતં પચાનોતિ દુતિયાસમાસો. મિતં પચતીતિ મિતપ્પચો, ણો.

અદ્ધં દલિદ્દે. નત્થિ કિઞ્ચનં અપ્પમત્તકમ્પિ ધનં યસ્સ અકિઞ્ચનો. દલિદ્દ દુગ્ગતિયં, અ, દલ વિદારણે વા, ઇદો, દ્વિત્તં. દીન દુગ્ગતભાવે, દીનો, દિ ખયે વા, ઈનો. નત્થિ ધનં અસ્સ. નિન્દિતં ગમનં અસ્સ દુગ્ગતો.

૭૪૦. યં કમ્મં ‘‘ઇદમહં ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ અસમ્ભાવિતં અચિન્તિતમેવ હુત્વા સમ્પત્તં, તં ‘‘કાકતાલીય’’ન્ત્યુચ્ચતે. તાલસ્સ ઇદં ફલં તાલં, કાકો ચ તાલઞ્ચ કાકતાલાનિ, તેહિ સદિસં કમ્મં કાકતાલિયં, કાકસ્સ, તાલફલસ્સ ઉડ્ડનપતનસદિસં કમ્મન્ત્યત્થો.

ચતુક્કં યાચકે. યાચનં કરોતીતિ યાચનકો, યાચતીતિ વા, યાચ યાચને, યુ. સકત્થે કો. અત્થ યાચનાયં, અત્થનં અત્થો, સો અસ્સત્થીતિ અત્થી. ણ્વુ, યાચકો. ‘‘માદિસસ્સ ધનં દત્વા રાજા સગ્ગં ગમિસ્સતી’’ત્યાદિના દાનફલં વણ્ણેત્વા વકતિ યાચતીતિ વનિબ્બકો, વણ્ણસ્સ વનિ, વક આદાને, આદાનમેત્થ યાચનમેવ.

૭૪૧. કિઞ્ચિદૂનકન્તં પતિપાદેન નામં. પક્ખિસપ્પમચ્છાદયો અણ્ડતો જાતત્તા અણ્ડજા. નરાદયો પન ગબ્ભાસયસઙ્ખાતજલાબુતો, તત્ર વા જાતત્તા જલાબુજા. કિમિ ચ ડંસા ચ આદિના મકસમઙ્ગુરાદયો ચ સેદજા, સેદકારણત્તા ઉસ્મા સેદો, તતો જાતા સેદજા. દેવો ચ આદિના બ્રહ્મનેરયિકાદયો ચ ઓપપાતિકા, ઉપગન્ત્વા પતતીતિ ઉપપાતી, ણી, સોળસવસ્સુદ્દેસિકાદિકો અત્તભાવો, સો યેસમત્થિ, તે ઓપપાતિકા.

૭૪૨. જણ્ણુમત્તે જણ્ણુપ્પમાણયુત્તે ઉદકાદિમ્હિ જણ્ણુતગ્ઘો, જણ્ણુપ્પમાણો જણ્ણુતગ્ઘો, પમાણત્થે તગ્ઘો, જણ્ણુપ્પમાણો જણ્ણુમત્તો, પમાણત્થે મત્તો [મોગ્ગલ્લાને ૪.૪૭ સુત્તે પસ્સિતબ્બં], તસ્મિં.

કિઞ્ચિદૂનકે અપ્પમત્તકયુત્તે કપ્પો [પાણિનિ ૫.૪.૬૭], ઊનસ્સ અપ્પકતાય કપ્પીયતિ એકાદિવસેન પરિચ્છિજ્જતીતિ કપ્પો, કપ્પ પરિચ્છેદને.

ચતુક્કં પરિયાપન્ને. અન્તો ગચ્છતીતિ અન્તગ્ગતં, ‘‘લોપઞ્ચ તત્રાકારો’’તિ ઓલોપે અઆગમો, દ્વિત્તં. અન્તોગતમ્પિ. પરિચ્છિન્દિત્વા આપન્નં ગહિતં પરિયાપન્નં. ગાધ પતિટ્ઠાયં, અન્તો ઓગાધતીતિ અન્તોગધં, રસ્સો, ઓગાધતીતિ ઓગધં.

૭૪૩. દ્વયં સાધિતે. રાધ સાધ સિદ્ધિયં, કમ્મનિ તો.

દ્વયં કુથિતે. પચ પાકે, અતીતે કત્તરિ તો, તસ્સ ક્કો, ચલોપો. કુથ નિપ્પક્કે, તો.

આપદં બ્યસનં પત્તો આપન્નો નામ, અતિપીળનં આપજ્જતીતિ આપન્નો, ‘‘આ તુકોધમુદાટ્ટીસૂ’’તિ હિ એકક્ખરકોસો [એકક્ખરકોસ ૧૪ ગાથા] . પદ ગમને, ‘‘આપન્નો ચ વિપત્તિમ્હિ, પત્તે ચ વાચ્ચલિઙ્ગિકો’’તિ નાનત્થસઙ્ગહો.

દ્વયં પરેસમવસગતે. નત્થિ વસો આયત્તો પરેસં એતસ્મિં સેરીભૂતેતિ વિવસો, અવસો ચ.

૭૪૪. છક્કં ખિત્તે. નુદ પેરણે, નુદ ખેપે વા, તો, તસ્સ ઇન્નો. અનિન્નાદેસે ભુજાદિ, નુત્તો. નુતોપિ. અસુ ખેપને, તો, ભુજાદિ, અત્તો. ખિપ પેરણે, તો.

ઈર ગતિયં, કમ્પને ચ, ઇતો, ઈરિતો. આપુબ્બો વિધ પેરણે, તો, આવિદ્ધો.

ચતુક્કં કમ્પિતે. કમ્પ ચલને, ધૂ વિધુનને, કમ્પને ચ. ધૂતો, આધૂતો, ચલ કમ્પને, ચલિતો. વેલ્લિતો, પેખિતોપિ. વેલ્લ ચલનત્થો. પેખ ગત્યત્થો, પેખિતો.

દ્વયં નિસિતે. નિસિ નિસાને. તિજ નિસાને, નિસાનં તિક્ખકરણં, ઉભયત્રાપિ કમ્મનિ તો.

૭૪૫-૭૪૬. તિકં પત્તબ્બે. પત ગમને, તબ્બો. ગમુ ગતિયં, ણ્યો, મ્યસ્સ મ્મો વા, ગમ્મં, ગમ્યં, દ્યસ્સ જ્જો, આપજ્જં.

દ્વયં પરિણતે. પચિનો અનેકત્થત્તા ઇહ પરિણતત્થો. નમુ નમને, ભૂવાદિ, કત્તરિ તો, સમા દ્વે તુલ્યત્થા.

પઞ્ચકં વેઠિતે. વેઠ વેઠને. વલમિવ વલયં, કુણ્ડલાકારં વલયં કતં વલયિતં, નામધાતુ, કારિતન્તા તો. રુધ આવરણે, રુદ્ધં. સંપુબ્બો વુ સંવરણે, સંવુતં. સમન્તતો વુતં આવુતં, વુ સંવરણે, સબ્બત્ર કમ્મનિ તો.

દ્વયં પરિખાદિના પરિક્ખિત્તે. પરિ સમન્તતો કરીયતેતિ પરિક્ખિત્તં, પરિક્ખતમ્પિ. વુ સંવરણે, નિવુતં.

તિકં વિત્થતે. સર ગતિયં, તો, તસ્સ ટો, રલોપો, વિસટં. તનુ વિત્થારે, તો, તસ્સ તો, નલોપો, વિત્થતં, તતં.

દ્વયં લેપનીયે. લિપ લેપને, દિહ ઉપલેપને, ઉભયત્રાપિ કમ્મનિ તો.

દ્વયં ગુળ્હે. ગુહ સંવરણે, ળો, ગુળ્હો. ગુપ ગોપને, ગુત્તો.

દ્વયં પોસનીયે. પુસ પોસને, તો, સતાનં ટ્ઠો, ટ્ઠાભાવે પોસિતો.

૭૪૭. દ્વયં સલજ્જે. લજ્જ પીળે, પીળો લજ્જાવ. હીળ નિન્દાલજ્જાસુ, હીળિતો.

દ્વયં સદ્દે. સન ધન સદ્દે, સનિતં, ધનિતં.

પઞ્ચકં બન્ધનીયે. સન્દનં બન્ધનં, તંયોગા વન્તુ. સન્દાનવન્તં કતં સન્દાનિતં, નામધાતુમ્હા તો, વન્તુલોપો. સન્દાનં સજ્જા, તમસ્સાતિ વા, ઇતો. સિ બન્ધને, તો. બન્ધ બન્ધને, બદ્ધો. કીલ બન્ધને. યમુ ઉપરમે, સંપુબ્બો બન્ધને, સબ્બત્ર કમ્મનિ તો. મૂતં, ઉદ્દિતં, સદ્દિતમ્પિ. મૂ બન્ધને. દા અવખણ્ડને. ઉ સંપુબ્બો બન્ધને. વુત્તઞ્ચ ‘‘ઉદ્દાનન્તુ ચ બન્ધન’’ન્તિ.

૭૪૮. તિકં સિદ્ધે. સિધ સંસિદ્ધિમ્હિ. પદ ગમને, નિપુબ્બો સિદ્ધિયં. વત્ત વત્તને, વત્તનંપ્યત્ર સિજ્ઝનં નિપુબ્બત્તા.

તિકં વિદારિતે. દર ભિદ વિદારણે, ઇન્નાદેસો. ભિન્નં. અનિન્નાદેસે તુ ભેદિતં.

દ્વયં તિણાદીહિ છાદનીયે. છદ સંવરણે, તો, તસ્સ સધાત્વન્તસ્સ અન્નાદેસો.

તિકં છિન્દિતે. વિધ વેધને. છિદ્દ કણ્ણભેદે, ચુરાદિ. વિધ વેધને, સબ્બત્ર કમ્મે તો, અપરદ્વયે ચ સઞ્જાતત્થે ઇતો.

૭૪૯. તિકં આનીતે. હર હરણે, ભર ધારણપોસનેસુ, આપુબ્બો ની નયે.

દ્વયં દમયુત્તે. દમુ દમને, કત્તરિ તો. પક્કમાદીહિ ન્તો. અન્તાદેસે દમિતો. કમ્મસાધનોપ્યયં.

દ્વયં સન્તે. સમુ ઉપસમે, કત્તરિતો. અન્તાદેસે સમિતો, કમ્મસાધનોપ્યયં.

દ્વયં પુણ્ણે. પૂર પૂરણે, તરાદીહિ ઇણ્ણો, દ્વીસુપિ કત્તુકમ્મસાધનાનિ લબ્ભન્તિ.

૭૫૦. તિપાદં પૂજિતે. ચાય પૂજાનિસામનેસુ. મહ પૂજાયં, પૂજ પૂજને, અરહ પૂજાયં, અરહિતો. અચ્ચ પૂજાયં. માન પૂજાયં. ચિ ચયે, અપપુબ્બો પૂજને. નમસ્સિતોપિ, નમસ્સધાતુ પૂજાયં.

દ્વયં તચ્છિતે દારુઆદિમ્હિ. તચ્છ તનુકરણે, તનુકરીયતેતિ તનૂકતો, દીઘો.

૭૫૧. દ્વયં અગ્ગિઆદીહિ તત્તે. તપ ધૂપ સન્તાપે.

દ્વયં રાજાદીનં સન્તિકે ભજનાદિવસેન ઉપગતે. ચર ગત્યત્થો, ઉપચરિતો. આસ ઉપવેસને, ઉપાસિતો.