૭. લોકાયતિકસુત્તં

૩૮. અથ ખો દ્વે લોકાયતિકા બ્રાહ્મણા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે બ્રાહ્મણા ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘પૂરણો, ભો ગોતમ, કસ્સપો સબ્બઞ્ઞૂ સબ્બદસ્સાવી અપરિસેસં ઞાણદસ્સનં પટિજાનાતિ – ‘ચરતો ચ મે તિટ્ઠતો ચ સુત્તસ્સ ચ જાગરસ્સ ચ સતતં સમિતં ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિત’ન્તિ. સો એવમાહ – ‘અહં અનન્તેન ઞાણેન અનન્તં લોકં જાનં પસ્સં વિહરામી’તિ. અયમ્પિ [અયમ્પિ હિ (સ્યા. ક.)], ભો ગોતમ, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો સબ્બઞ્ઞૂ સબ્બદસ્સાવી અપરિસેસં ઞાણદસ્સનં પટિજાનાતિ – ‘ચરતો ચ મે તિટ્ઠતો ચ સુત્તસ્સ ચ જાગરસ્સ ચ સતતં સમિતં ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિત’ન્તિ. સો [સોપિ (?)] એવમાહ – ‘અહં અનન્તેન ઞાણેન અનન્તં લોકં જાનં પસ્સં વિહરામી’તિ. ઇમેસં, ભો ગોતમ, ઉભિન્નં ઞાણવાદાનં ઉભિન્નં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિપચ્ચનીકવાદાનં કો સચ્ચં આહ કો મુસા’’તિ?

‘‘અલં, બ્રાહ્મણા! તિટ્ઠતેતં – ‘ઇમેસં ઉભિન્નં ઞાણવાદાનં ઉભિન્નં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિપચ્ચનીકવાદાનં કો સચ્ચં આહ કો મુસા’તિ. ધમ્મં વો, બ્રાહ્મણા, દેસેસ્સામિ, તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભો’’તિ ખો તે બ્રાહ્મણા ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણા, ચત્તારો પુરિસા ચતુદ્દિસા ઠિતા પરમેન જવેન ચ સમન્નાગતા પરમેન ચ પદવીતિહારેન. તે એવરૂપેન જવેન સમન્નાગતા અસ્સુ, સેય્યથાપિ નામ દળ્હધમ્મા [દળ્હધમ્મો (સબ્બત્થ) અ. નિ. ૪.૪૫; મ. નિ. ૧.૧૧૬ ચ, તંસંવણ્ણનાટીકાયો ચ મોગ્ગલ્લાનબ્યાકરણઞ્ચ ઓલોકેતબ્બા] ધનુગ્ગહો સિક્ખિતો કતહત્થો કતૂપાસનો લહુકેન અસનેન અપ્પકસિરેન તિરિયં તાલચ્છાયં [તાલચ્છાતિં (સી. સ્યા. પી.), તાલચ્છાદિં (ક.) અ. નિ. ૪.૪૫; મ. નિ. ૧.૧૬૧ પસ્સિતબ્બં] અતિપાતેય્ય; એવરૂપેન ચ પદવીતિહારેન, સેય્યથાપિ નામ પુરત્થિમા સમુદ્દા પચ્છિમો સમુદ્દો અથ પુરત્થિમાય દિસાય ઠિતો પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘અહં ગમનેન લોકસ્સ અન્તં પાપુણિસ્સામી’તિ. સો અઞ્ઞત્રેવ અસિતપીતખાયિતસાયિતા અઞ્ઞત્ર ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મા અઞ્ઞત્ર નિદ્દાકિલમથપટિવિનોદના વસ્સસતાયુકો વસ્સસતજીવી વસ્સસતં ગન્ત્વા અપ્પત્વાવ લોકસ્સ અન્તં અન્તરા કાલં કરેય્ય. અથ પચ્છિમાય દિસાય…પે… અથ ઉત્તરાય દિસાય… અથ દક્ખિણાય દિસાય ઠિતો પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘અહં ગમનેન લોકસ્સ અન્તં પાપુણિસ્સામી’તિ. સો અઞ્ઞત્રેવ અસિતપીતખાયિતસાયિતા અઞ્ઞત્ર ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મા અઞ્ઞત્ર નિદ્દાકિલમથપટિવિનોદના વસ્સસતાયુકો વસ્સસતજીવી વસ્સસતં ગન્ત્વા અપ્પત્વાવ લોકસ્સ અન્તં અન્તરા કાલં કરેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? નાહં, બ્રાહ્મણા, એવરૂપાય સન્ધાવનિકાય લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં દટ્ઠેય્યં પત્તેય્યન્તિ વદામિ. ન ચાહં, બ્રાહ્મણા, અપ્પત્વાવ લોકસ્સ અન્તં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં વદામિ.

‘‘પઞ્ચિમે, બ્રાહ્મણા, કામગુણા અરિયસ્સ વિનયે લોકોતિ વુચ્ચતિ. કતમે પઞ્ચ? ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા; સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા; ઇમે ખો, બ્રાહ્મણા, પઞ્ચ કામગુણા અરિયસ્સ વિનયે લોકોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘ઇધ, બ્રાહ્મણા, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણા, ‘ભિક્ખુ લોકસ્સ અન્તમાગમ્મ, લોકસ્સ અન્તે વિહરતિ’. તમઞ્ઞે એવમાહંસુ – ‘અયમ્પિ લોકપરિયાપન્નો, અયમ્પિ અનિસ્સટો લોકમ્હા’તિ. અહમ્પિ હિ [અહમ્પિ (સી. પી.)], બ્રાહ્મણા, એવં વદામિ – ‘અયમ્પિ લોકપરિયાપન્નો, અયમ્પિ અનિસ્સટો લોકમ્હા’’’તિ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણા, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં… તતિયં ઝાનં… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણા, ‘ભિક્ખુ લોકસ્સ અન્તમાગમ્મ લોકસ્સ અન્તે વિહરતિ’. તમઞ્ઞે એવમાહંસુ – ‘અયમ્પિ લોકપરિયાપન્નો, અયમ્પિ અનિસ્સટો લોકમ્હા’તિ. અહમ્પિ હિ, બ્રાહ્મણા, એવં વદામિ – ‘અયમ્પિ લોકપરિયાપન્નો, અયમ્પિ અનિસ્સટો લોકમ્હા’’’તિ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણા, ભિક્ખુ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણા, ‘ભિક્ખુ લોકસ્સ અન્તમાગમ્મ લોકસ્સ અન્તે વિહરતિ’. તમઞ્ઞે એવમાહંસુ – ‘અયમ્પિ લોકપરિયાપન્નો, અયમ્પિ અનિસ્સટો લોકમ્હા’તિ. અહમ્પિ હિ, બ્રાહ્મણા, એવં વદામિ – ‘અયમ્પિ લોકપરિયાપન્નો, અયમ્પિ અનિસ્સટો લોકમ્હા’’’તિ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણા, ભિક્ખુ સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે… સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે… સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણા, ‘ભિક્ખુ લોકસ્સ અન્તમાગમ્મ લોકસ્સ અન્તે વિહરતિ’. તમઞ્ઞે એવમાહંસુ – ‘અયમ્પિ લોકપરિયાપન્નો, અયમ્પિ અનિસ્સટો લોકમ્હા’તિ. અહમ્પિ હિ, બ્રાહ્મણા, એવં વદામિ – ‘અયમ્પિ લોકપરિયાપન્નો, અયમ્પિ અનિસ્સટો લોકમ્હા’’’તિ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણા, ભિક્ખુ સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણા, ‘ભિક્ખુ લોકસ્સ અન્તમાગમ્મ લોકસ્સ અન્તે વિહરતિ તિણ્ણો લોકે વિસત્તિક’’’ન્તિ. સત્તમં.