૧. પઠમપણ્ણાસકં

૧. સમ્બોધિવગ્ગો

૧. સમ્બોધિસુત્તં

૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘સચે, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં પુચ્છેય્યું – ‘સમ્બોધિપક્ખિકાનં [સમ્બોધપક્ખિકાનં (સી. સ્યા. પી.)], આવુસો, ધમ્માનં કા ઉપનિસા ભાવનાયા’તિ, એવં પુટ્ઠા તુમ્હે, ભિક્ખવે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં કિન્તિ બ્યાકરેય્યાથા’’તિ? ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા…પે… ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘સચે, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં પુચ્છેય્યું – ‘સમ્બોધિપક્ખિકાનં, આવુસો, ધમ્માનં કા ઉપનિસા ભાવનાયા’તિ, એવં પુટ્ઠા તુમ્હે, ભિક્ખવે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં એવં બ્યાકરેય્યાથ –

‘‘ઇધાવુસો, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો હોતિ કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો. સમ્બોધિપક્ખિકાનં, આવુસો, ધમ્માનં અયં પઠમા ઉપનિસા ભાવનાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. સમ્બોધિપક્ખિકાનં, આવુસો, ધમ્માનં અયં દુતિયા ઉપનિસા ભાવનાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ યાયં કથા અભિસલ્લેખિકા ચેતોવિવરણસપ્પાયા, સેય્યથિદં – અપ્પિચ્છકથા સન્તુટ્ઠિકથા પવિવેકકથા અસંસગ્ગકથા વીરિયારમ્ભકથા સીલકથા સમાધિકથા પઞ્ઞાકથા વિમુત્તિકથા વિમુત્તિઞાણદસ્સનકથા, એવરૂપિયા કથાય નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી. સમ્બોધિપક્ખિકાનં, આવુસો, ધમ્માનં અયં તતિયા ઉપનિસા ભાવનાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ આરદ્ધવીરિયો વિહરતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય, થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. સમ્બોધિપક્ખિકાનં, આવુસો, ધમ્માનં અયં ચતુત્થી ઉપનિસા ભાવનાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ પઞ્ઞવા હોતિ ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા. સમ્બોધિપક્ખિકાનં, આવુસો, ધમ્માનં અયં પઞ્ચમી ઉપનિસા ભાવનાય’’.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – સીલવા ભવિસ્સતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરિસ્સતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખિસ્સતિ સિક્ખાપદેસુ.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – યાયં કથા અભિસલ્લેખિકા ચેતોવિવરણસપ્પાયા, સેય્યથિદં – અપ્પિચ્છકથા સન્તુટ્ઠિકથા પવિવેકકથા અસંસગ્ગકથા વીરિયારમ્ભકથા સીલકથા સમાધિકથા પઞ્ઞાકથા વિમુત્તિકથા વિમુત્તિઞાણદસ્સનકથા, એવરૂપિયા કથાય નિકામલાભી ભવિસ્સતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – આરદ્ધવીરિયો વિહરિસ્સતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય, થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – પઞ્ઞવા ભવિસ્સતિ ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા.

‘‘તેન ચ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ઇમેસુ પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય ચત્તારો ધમ્મા ઉત્તરિ [ઉત્તરિં (સી. સ્યા. પી.)] ભાવેતબ્બા – અસુભા ભાવેતબ્બા રાગસ્સ પહાનાય, મેત્તા ભાવેતબ્બા બ્યાપાદસ્સ પહાનાય, આનાપાનસ્સતિ [આનાપાનસતિ (સી. પી.)] ભાવેતબ્બા વિતક્કુપચ્છેદાય, અનિચ્ચસઞ્ઞા ભાવેતબ્બા અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતાય. અનિચ્ચસઞ્ઞિનો, ભિક્ખવે, અનત્તસઞ્ઞા સણ્ઠાતિ. અનત્તસઞ્ઞી અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતં પાપુણાતિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિબ્બાન’’ન્તિ. પઠમં.

૨. નિસ્સયસુત્તં

૨. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘નિસ્સયસમ્પન્નો નિસ્સયસમ્પન્નો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ભિક્ખુ નિસ્સયસમ્પન્નો હોતી’’તિ? ‘‘સદ્ધં ચે, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ નિસ્સાય અકુસલં પજહતિ કુસલં ભાવેતિ, પહીનમેવસ્સ તં અકુસલં હોતિ. હિરિં ચે, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ નિસ્સાય…પે… ઓત્તપ્પં ચે, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ નિસ્સાય…પે… વીરિયં ચે, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ નિસ્સાય…પે… પઞ્ઞં ચે, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ નિસ્સાય અકુસલં પજહતિ કુસલં ભાવેતિ, પહીનમેવસ્સ તં અકુસલં હોતિ. તં હિસ્સ ભિક્ખુનો અકુસલં પહીનં હોતિ સુપ્પહીનં, યંસ અરિયાય પઞ્ઞાય દિસ્વા પહીનં’’.

‘‘તેન ચ પન, ભિક્ખુ, ભિક્ખુના ઇમેસુ પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય ચત્તારો ઉપનિસ્સાય વિહાતબ્બા. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ સઙ્ખાયેકં પટિસેવતિ, સઙ્ખાયેકં અધિવાસેતિ, સઙ્ખાયેકં પરિવજ્જેતિ, સઙ્ખાયેકં વિનોદેતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ નિસ્સયસમ્પન્નો હોતી’’તિ. દુતિયં.

૩. મેઘિયસુત્તં

૩. એકં સમયં ભગવા ચાલિકાયં વિહરતિ ચાલિકાપબ્બતે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા મેઘિયો ભગવતો ઉપટ્ઠાકો હોતિ. અથ ખો આયસ્મા મેઘિયો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો આયસ્મા મેઘિયો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇચ્છામહં, ભન્તે, જન્તુગામં [જતુગામં (સી. અટ્ઠ., સ્યા. અટ્ઠ.), જત્તુગામં (ક. અટ્ઠકથાયમ્પિ પાઠન્તરં)] પિણ્ડાય પવિસિતુ’’ન્તિ. ‘‘યસ્સ દાનિ ત્વં, મેઘિય, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા મેઘિયો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય જન્તુગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. જન્તુગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન કિમિકાળાય નદિયા તીરં તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો આયસ્મા મેઘિયો કિમિકાળાય નદિયા તીરે જઙ્ઘાવિહારં [જઙ્ઘવિહારં (સ્યા. ક.)] અનુચઙ્કમમાનો અનુવિચરમાનો અમ્બવનં પાસાદિકં રમણીયં. દિસ્વાનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘પાસાદિકં વતિદં અમ્બવનં રમણીયં, અલં વતિદં કુલપુત્તસ્સ પધાનત્થિકસ્સ પધાનાય. સચે મં ભગવા અનુજાનેય્ય, આગચ્છેય્યાહં ઇમં અમ્બવનં પધાનાયા’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા મેઘિયો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા મેઘિયો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય જન્તુગામં પિણ્ડાય પાવિસિં. જન્તુગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન કિમિકાળાય નદિયા તીરં તેનુપસઙ્કમિં. અદ્દસં ખો અહં, ભન્તે, કિમિકાળાય નદિયા તીરે જઙ્ઘાવિહારં અનુચઙ્કમમાનો અનુવિચરમાનો અમ્બવનં પાસાદિકં રમણીયં. દિસ્વાન મે એતદહોસિ – ‘પાસાદિકં વતિદં અમ્બવનં રમણીયં. અલં વતિદં કુલપુત્તસ્સ પધાનત્થિકસ્સ પધાનાય. સચે મં ભગવા અનુજાનેય્ય, આગચ્છેય્યાહં ઇમં અમ્બવનં પધાનાયા’તિ. સચે મં ભગવા અનુજાનેય્ય, ગચ્છેય્યાહં તં અમ્બવનં પધાનાયા’’તિ. ‘‘આગમેહિ તાવ, મેઘિય! એકકમ્હિ [એકકમ્હા (સી. પી.)] તાવ [વત (ક.)] યાવ અઞ્ઞોપિ કોચિ ભિક્ખુ આગચ્છતી’’તિ [દિસ્સતૂતિ (સબ્બત્થ, ટીકાયમ્પિ પાઠન્તરં), આગચ્છતૂતિ, દિસ્સતીતિ (ટીકાયં પાઠન્તરાનિ)].

દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા મેઘિયો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ભગવતો, ભન્તે, નત્થિ કિઞ્ચિ ઉત્તરિ કરણીયં, નત્થિ કતસ્સ પટિચયો. મય્હં ખો પન, ભન્તે, અત્થિ ઉત્તરિ કરણીયં, અત્થિ કતસ્સ પટિચયો. સચે મં ભગવા અનુજાનેય્ય, ગચ્છેય્યાહં તં અમ્બવનં પધાનાયા’’તિ. ‘‘આગમેહિ તાવ, મેઘિય, એકકમ્હિ તાવ યાવ અઞ્ઞોપિ કોચિ ભિક્ખુ આગચ્છતી’’તિ.

તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા મેઘિયો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ભગવતો, ભન્તે, નત્થિ કિઞ્ચિ ઉત્તરિ કરણીયં, નત્થિ કતસ્સ પટિચયો. મય્હં ખો પન, ભન્તે, અત્થિ ઉત્તરિ કરણીયં, અત્થિ કતસ્સ પટિચયો. સચે મં ભગવા અનુજાનેય્ય, ગચ્છેય્યાહં તં અમ્બવનં પધાનાયા’’તિ. ‘‘પધાનન્તિ ખો, મેઘિય, વદમાનં કિન્તિ વદેય્યામ! યસ્સ દાનિ ત્વં, મેઘિય, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા મેઘિયો ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન તં અમ્બવનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં અમ્બવનં અજ્ઝોગાહેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસીદિ. અથ ખો આયસ્મતો મેઘિયસ્સ તસ્મિં અમ્બવને વિહરન્તસ્સ યેભુય્યેન તયો પાપકા અકુસલા વિતક્કા સમુદાચરન્તિ, સેય્યથિદં – કામવિતક્કો, બ્યાપાદવિતક્કો, વિહિંસાવિતક્કો. અથ ખો આયસ્મતો મેઘિયસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અચ્છરિયં વત ભો, અબ્ભુતં વત ભો! સદ્ધાય ચ વતમ્હા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા; અથ ચ પનિમેહિ તીહિ પાપકેહિ અકુસલેહિ વિતક્કેહિ અન્વાસત્તા – કામવિતક્કેન, બ્યાપાદવિતક્કેન, વિહિંસાવિતક્કેના’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા મેઘિયો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા મેઘિયો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, તસ્મિં અમ્બવને વિહરન્તસ્સ યેભુય્યેન તયો પાપકા અકુસલા વિતક્કા સમુદાચરન્તિ, સેય્યથિદં – કામવિતક્કો, બ્યાપાદવિતક્કો, વિહિંસાવિતક્કો. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘અચ્છરિયં વત ભો, અબ્ભુતં વત ભો! સદ્ધાય ચ વતમ્હા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા; અથ ચ પનિમેહિ તીહિ પાપકેહિ અકુસલેહિ વિતક્કેહિ અન્વાસત્તા – કામવિતક્કેન, બ્યાપાદવિતક્કેન, વિહિંસાવિતક્કેનાતિ’’’.

‘‘અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા પઞ્ચ ધમ્મા પરિપક્કાય સંવત્તન્તિ. કતમે પઞ્ચ? ઇધ, મેઘિય, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો હોતિ કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો. અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા અયં પઠમો ધમ્મો પરિપક્કાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, મેઘિય, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા અયં દુતિયો ધમ્મો પરિપક્કાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, મેઘિય, યાયં કથા અભિસલ્લેખિકા ચેતોવિવરણસપ્પાયા, સેય્યથિદં – અપ્પિચ્છકથા સન્તુટ્ઠિકથા પવિવેકકથા અસંસગ્ગકથા વીરિયારમ્ભકથા સીલકથા સમાધિકથા પઞ્ઞાકથા વિમુત્તિકથા વિમુત્તિઞાણદસ્સનકથા, એવરૂપિયા કથાય નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી. અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા અયં તતિયો ધમ્મો પરિપક્કાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, મેઘિય, ભિક્ખુ આરદ્ધવીરિયો વિહરતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય, થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા અયં ચતુત્થો ધમ્મો પરિપક્કાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, મેઘિય, ભિક્ખુ પઞ્ઞવા હોતિ ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા. અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા અયં પઞ્ચમો ધમ્મો પરિપક્કાય સંવત્તતિ.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, મેઘિય, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – ‘સીલવા ભવિસ્સતિ…પે. … સમાદાય સિક્ખિસ્સતિ સિક્ખાપદેસુ’’’.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, મેઘિય, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – ‘યાયં કથા અભિસલ્લેખિકા ચેતોવિવરણસપ્પાયા, સેય્યથિદં – અપ્પિચ્છકથા…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનકથા, એવરૂપિયા કથાય નિકામલાભી ભવિસ્સતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી’’’.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, મેઘિય, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – ‘આરદ્ધવીરિયો વિહરિસ્સતિ…પે… અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ’’’.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, મેઘિય, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – ‘પઞ્ઞવા ભવિસ્સતિ…પે… સમ્માદુક્ખક્ખયગામિનિયા’’’.

‘‘તેન ચ પન, મેઘિય, ભિક્ખુના ઇમેસુ પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય ચત્તારો ધમ્મા ઉત્તરિ ભાવેતબ્બા – અસુભા ભાવેતબ્બા રાગસ્સ પહાનાય, મેત્તા ભાવેતબ્બા બ્યાપાદસ્સ પહાનાય, આનાપાનસ્સતિ ભાવેતબ્બા વિતક્કુપચ્છેદાય, અનિચ્ચસઞ્ઞા ભાવેતબ્બા અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતાય. અનિચ્ચસઞ્ઞિનો, મેઘિય, અનત્તસઞ્ઞા સણ્ઠાતિ. અનત્તસઞ્ઞી અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતં પાપુણાતિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિબ્બાન’’ન્તિ. તતિયં.

૪. નન્દકસુત્તં

૪. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા નન્દકો ઉપટ્ઠાનસાલાયં ભિક્ખૂ ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનુપટ્ઠાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા બહિદ્વારકોટ્ઠકે અટ્ઠાસિ કથાપરિયોસાનં આગમયમાનો. અથ ખો ભગવા કથાપરિયોસાનં વિદિત્વા ઉક્કાસેત્વા અગ્ગળં આકોટેસિ. વિવરિંસુ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો દ્વારં.

અથ ખો ભગવા ઉપટ્ઠાનસાલં પવિસિત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં નન્દકં એતદવોચ – ‘‘દીઘો ખો ત્યાયં, નન્દક, ધમ્મપરિયાયો ભિક્ખૂનં પટિભાસિ. અપિ મે પિટ્ઠિ આગિલાયતિ બહિદ્વારકોટ્ઠકે ઠિતસ્સ કથાપરિયોસાનં આગમયમાનસ્સા’’તિ.

એવં વુત્તે આયસ્મા નન્દકો સારજ્જમાનરૂપો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ન ખો પન મયં, ભન્તે, જાનામ ‘ભગવા બહિદ્વારકોટ્ઠકે ઠિતો’તિ. સચે હિ મયં, ભન્તે, જાનેય્યામ ‘ભગવા બહિદ્વારકોટ્ઠકે ઠિતો’તિ, એત્તકમ્પિ ( ) [(ધમ્મં) કત્થચિ] નો નપ્પટિભાસેય્યા’’તિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં નન્દકં સારજ્જમાનરૂપં વિદિત્વા આયસ્મન્તં નન્દકં એતદવોચ – ‘‘સાધુ, સાધુ, નન્દક! એતં ખો, નન્દક, તુમ્હાકં પતિરૂપં કુલપુત્તાનં સદ્ધાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતાનં, યં તુમ્હે ધમ્મિયા કથાય સન્નિસીદેય્યાથ. સન્નિપતિતાનં વો, નન્દક, દ્વયં કરણીયં – ધમ્મી વા કથા અરિયો વા તુણ્હીભાવો. [અ. નિ. ૮.૭૧; ૯.૧] સદ્ધો ચ, નન્દક, ભિક્ખુ હોતિ, નો ચ સીલવા. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. તેન તં અઙ્ગં પરિપૂરેતબ્બં – ‘કિન્તાહં સદ્ધો ચ અસ્સં સીલવા ચા’તિ. યતો ચ ખો, નન્દક, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ સીલવા ચ, એવં સો તેનઙ્ગેન પરિપૂરો હોતિ.

‘‘સદ્ધો ચ, નન્દક, ભિક્ખુ હોતિ સીલવા ચ, નો ચ લાભી અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. તેન તં અઙ્ગં પરિપૂરેતબ્બં – ‘કિન્તાહં સદ્ધો ચ અસ્સં સીલવા ચ લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સા’તિ. યતો ચ ખો, નન્દક, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ સીલવા ચ લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ, એવં સો તેનઙ્ગેન પરિપૂરો હોતિ.

‘‘સદ્ધો ચ, નન્દક, ભિક્ખુ હોતિ સીલવા ચ લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ, ન લાભી અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. સેય્યથાપિ, નન્દક, પાણકો ચતુપ્પાદકો અસ્સ. તસ્સ એકો પાદો ઓમકો લામકો. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો અસ્સ. એવમેવં ખો, નન્દક, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ સીલવા ચ લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ, ન લાભી અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. તેન તં અઙ્ગં પરિપૂરેતબ્બં – ‘કિન્તાહં સદ્ધો ચ અસ્સં સીલવા ચ લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ લાભી ચ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાયા’’’તિ.

‘‘યતો ચ ખો, નન્દક, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ સીલવા ચ લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ લાભી ચ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય, એવં સો તેનઙ્ગેન પરિપૂરો હોતી’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.

અથ ખો આયસ્મા નન્દકો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ઇદાનિ, આવુસો, ભગવા ચતૂહિ પદેહિ કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘સદ્ધો ચ, નન્દક, ભિક્ખુ હોતિ, નો ચ સીલવા. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. તેન તં અઙ્ગં પરિપૂરેતબ્બં – કિન્તાહં સદ્ધો ચ અસ્સં સીલવા ચા’તિ. યતો ચ ખો નન્દક ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ સીલવા ચ, એવં સો તેનઙ્ગેન પરિપૂરો હોતિ. સદ્ધો ચ નન્દક ભિક્ખુ હોતિ સીલવા ચ, નો ચ લાભી અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ…પે… લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ, ન લાભી અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય, એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. સેય્યથાપિ નન્દક પાણકો ચતુપ્પાદકો અસ્સ, તસ્સ એકો પાદો ઓમકો લામકો, એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો અસ્સ. એવમેવં ખો, નન્દક, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ સીલવા ચ, લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ, ન લાભી અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય, એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ, તેન તં અઙ્ગં પરિપૂરેતબ્બં ‘કિન્તાહં સદ્ધો ચ અસ્સં સીલવા ચ, લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ, લાભી ચ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાયા’તિ. યતો ચ ખો, નન્દક, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ સીલવા ચ લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ લાભી ચ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય, એવં સો તેનઙ્ગેન પરિપૂરો હોતી’’તિ.

‘‘પઞ્ચિમે, આવુસો, આનિસંસા કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાય. કતમે પઞ્ચ? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. યથા યથા, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ, તથા તથા સો સત્થુ પિયો ચ હોતિ મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચ. અયં, આવુસો, પઠમો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. યથા યથા, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ, તથા તથા સો તસ્મિં ધમ્મે અત્થપ્પટિસંવેદી ચ હોતિ ધમ્મપ્પટિસંવેદી ચ. અયં, આવુસો, દુતિયો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. યથા યથા, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ, તથા તથા સો તસ્મિં ધમ્મે ગમ્ભીરં અત્થપદં પઞ્ઞાય અતિવિજ્ઝ પસ્સતિ. અયં, આવુસો, તતિયો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. યથા યથા, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ, તથા તથા નં સબ્રહ્મચારી ઉત્તરિ સમ્ભાવેન્તિ – ‘અદ્ધા અયમાયસ્મા પત્તો વા પજ્જતિ વા’. અયં, આવુસો, ચતુત્થો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. યથા યથા, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ, તત્થ યે ખો ભિક્ખૂ સેખા અપ્પત્તમાનસા અનુત્તરં યોગક્ખેમં પત્થયમાના વિહરન્તિ, તે તં ધમ્મં સુત્વા વીરિયં આરભન્તિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. યે પન તત્થ ભિક્ખૂ અરહન્તો ખીણાસવા વુસિતવન્તો કતકરણીયા ઓહિતભારા અનુપ્પત્તસદત્થા પરિક્ખીણભવસંયોજના સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તા, તે તં ધમ્મં સુત્વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારંયેવ અનુયુત્તા વિહરન્તિ. અયં, આવુસો, પઞ્ચમો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાય. ઇમે ખો, આવુસો, પઞ્ચ આનિસંસા કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાયા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. બલસુત્તં

૫. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, બલાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? પઞ્ઞાબલં, વીરિયબલં, અનવજ્જબલં, સઙ્ગાહબલં. કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞાબલં? યે ધમ્મા કુસલા કુસલસઙ્ખાતા યે ધમ્મા અકુસલા અકુસલસઙ્ખાતા યે ધમ્મા સાવજ્જા સાવજ્જસઙ્ખાતા યે ધમ્મા અનવજ્જા અનવજ્જસઙ્ખાતા યે ધમ્મા કણ્હા કણ્હસઙ્ખાતા યે ધમ્મા સુક્કા સુક્કસઙ્ખાતા યે ધમ્મા સેવિતબ્બા સેવિતબ્બસઙ્ખાતા યે ધમ્મા અસેવિતબ્બા અસેવિતબ્બસઙ્ખાતા યે ધમ્મા નાલમરિયા નાલમરિયસઙ્ખાતા યે ધમ્મા અલમરિયા અલમરિયસઙ્ખાતા, ત્યાસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય વોદિટ્ઠા હોન્તિ વોચરિતા. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞાબલં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, વીરિયબલં? યે ધમ્મા અકુસલા અકુસલસઙ્ખાતા યે ધમ્મા સાવજ્જા સાવજ્જસઙ્ખાતા યે ધમ્મા કણ્હા કણ્હસઙ્ખાતા યે ધમ્મા અસેવિતબ્બા અસેવિતબ્બસઙ્ખાતા યે ધમ્મા નાલમરિયા નાલમરિયસઙ્ખાતા, તેસં ધમ્માનં પહાનાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. યે ધમ્મા કુસલા કુસલસઙ્ખાતા યે ધમ્મા અનવજ્જા અનવજ્જસઙ્ખાતા યે ધમ્મા સુક્કા સુક્કસઙ્ખાતા યે ધમ્મા સેવિતબ્બા સેવિતબ્બસઙ્ખાતા યે ધમ્મા અલમરિયા અલમરિયસઙ્ખાતા, તેસં ધમ્માનં પટિલાભાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વીરિયબલં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અનવજ્જબલં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અનવજ્જેન કાયકમ્મેન સમન્નાગતો હોતિ, અનવજ્જેન વચીકમ્મેન સમન્નાગતો હોતિ, અનવજ્જેન મનોકમ્મેન સમન્નાગતો હોતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અનવજ્જબલં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સઙ્ગાહબલં? ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, સઙ્ગહવત્થૂનિ – દાનં, પેય્યવજ્જં, અત્થચરિયા, સમાનત્તતા. એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, દાનાનં યદિદં ધમ્મદાનં. એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, પેય્યવજ્જાનં યદિદં અત્થિકસ્સ ઓહિતસોતસ્સ પુનપ્પુનં ધમ્મં દેસેતિ. એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, અત્થચરિયાનં યદિદં અસ્સદ્ધં સદ્ધાસમ્પદાય સમાદપેતિ નિવેસેતિ પતિટ્ઠાપેતિ, દુસ્સીલં સીલસમ્પદાય… પે… મચ્છરિં ચાગસમ્પદાય…પે… દુપ્પઞ્ઞં પઞ્ઞાસમ્પદાય સમાદપેતિ નિવેસેતિ પતિટ્ઠાપેતિ. એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, સમાનત્તતાનં યદિદં સોતાપન્નો સોતાપન્નસ્સ સમાનત્તો, સકદાગામી સકદાગામિસ્સ સમાનત્તો, અનાગામી અનાગામિસ્સ સમાનત્તો, અરહા અરહતો સમાનત્તો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સઙ્ગાહબલં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ બલાનિ.

‘‘ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ બલેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો પઞ્ચ ભયાનિ સમતિક્કન્તો હોતિ. કતમાનિ પઞ્ચ? આજીવિકભયં, અસિલોકભયં, પરિસસારજ્જભયં, મરણભયં, દુગ્ગતિભયં. સ ખો સો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘નાહં આજીવિકભયસ્સ ભાયામિ. કિસ્સાહં આજીવિકભયસ્સ ભાયિસ્સામિ? અત્થિ મે ચત્તારિ બલાનિ – પઞ્ઞાબલં, વીરિયબલં, અનવજ્જબલં, સઙ્ગાહબલં. દુપ્પઞ્ઞો ખો આજીવિકભયસ્સ ભાયેય્ય. કુસીતો આજીવિકભયસ્સ ભાયેય્ય. સાવજ્જકાયકમ્મન્તવચીકમ્મન્તમનોકમ્મન્તો આજીવિકભયસ્સ ભાયેય્ય. અસઙ્ગાહકો આજીવિકભયસ્સ ભાયેય્ય. નાહં અસિલોકભયસ્સ ભાયામિ…પે… નાહં પરિસસારજ્જભયસ્સ ભાયામિ…પે… નાહં મરણભયસ્સ ભાયામિ…પે… નાહં દુગ્ગતિભયસ્સ ભાયામિ. કિસ્સાહં દુગ્ગતિભયસ્સ ભાયિસ્સામિ? અત્થિ મે ચત્તારિ બલાનિ – પઞ્ઞાબલં, વીરિયબલં, અનવજ્જબલં, સઙ્ગાહબલં. દુપ્પઞ્ઞો ખો દુગ્ગતિભયસ્સ ભાયેય્ય. કુસીતો દુગ્ગતિભયસ્સ ભાયેય્ય. સાવજ્જકાયકમ્મન્તવચીકમ્મન્તમનોકમ્મન્તો દુગ્ગતિભયસ્સ ભાયેય્ય. અસઙ્ગાહકો દુગ્ગતિભયસ્સ ભાયેય્ય. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ બલેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો ઇમાનિ પઞ્ચ ભયાનિ સમતિક્કન્તો હોતી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. સેવનાસુત્તં

૬. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ…પે… આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

‘‘પુગ્ગલોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપિ. ચીવરમ્પિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બં – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પિ. પિણ્ડપાતોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપિ. સેનાસનમ્પિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બં – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પિ. ગામનિગમોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપિ. જનપદપદેસોપિ આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપિ.

‘‘‘પુગ્ગલોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા પુગ્ગલં – ‘ઇમં ખો મે પુગ્ગલં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ; યે ચ ખો મે પબ્બજિતેન જીવિતપરિક્ખારા સમુદાનેતબ્બા ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા તે ચ કસિરેન સમુદાગચ્છન્તિ; યસ્સ ચમ્હિ અત્થાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સો ચ મે સામઞ્ઞત્થો ન ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’તિ, તેનાવુસો, પુગ્ગલેન સો પુગ્ગલો રત્તિભાગં વા દિવસભાગં વા સઙ્ખાપિ અનાપુચ્છા પક્કમિતબ્બં નાનુબન્ધિતબ્બો.

‘‘તત્થ યં જઞ્ઞા પુગ્ગલં – ‘ઇમં ખો મે પુગ્ગલં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ; યે ચ ખો મે પબ્બજિતેન જીવિતપરિક્ખારા સમુદાનેતબ્બા ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા તે ચ અપ્પકસિરેન સમુદાગચ્છન્તિ; યસ્સ ચમ્હિ અત્થાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સો ચ મે સામઞ્ઞત્થો ન ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’તિ, તેનાવુસો, પુગ્ગલેન સો પુગ્ગલો સઙ્ખાપિ અનાપુચ્છા પક્કમિતબ્બં નાનુબન્ધિતબ્બો.

‘‘તત્થ યં જઞ્ઞા પુગ્ગલં – ‘ઇમં ખો મે પુગ્ગલં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ; યે ચ ખો મે પબ્બજિતેન જીવિતપરિક્ખારા સમુદાનેતબ્બા ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા તે ચ કસિરેન સમુદાગચ્છન્તિ; યસ્સ ચમ્હિ અત્થાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સો ચ મે સામઞ્ઞત્થો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’તિ, તેનાવુસો, પુગ્ગલેન સો પુગ્ગલો સઙ્ખાપિ અનુબન્ધિતબ્બો ન પક્કમિતબ્બં.

‘‘તત્થ યં જઞ્ઞા પુગ્ગલં – ‘ઇમં ખો મે પુગ્ગલં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ; યે ચ ખો મે પબ્બજિતેન જીવિતપરિક્ખારા સમુદાનેતબ્બા ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા તે ચ અપ્પકસિરેન સમુદાગચ્છન્તિ; યસ્સ ચમ્હિ અત્થાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સો ચ મે સામઞ્ઞત્થો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’તિ, તેનાવુસો, પુગ્ગલેન સો પુગ્ગલો યાવજીવં અનુબન્ધિતબ્બો ન પક્કમિતબ્બં અપિ પનુજ્જમાનેન [પણુજ્જમાનેન (?)]. ‘પુગ્ગલોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘ચીવરમ્પિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બં – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા ચીવરં – ‘ઇદં ખો મે ચીવરં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપં ચીવરં ન સેવિતબ્બં. તત્થ યં જઞ્ઞા ચીવરં – ‘ઇદં ખો મે ચીવરં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપં ચીવરં સેવિતબ્બં. ‘ચીવરમ્પિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બં – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘પિણ્ડપાતોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા પિણ્ડપાતં – ‘ઇમં ખો મે પિણ્ડપાતં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપો પિણ્ડપાતો ન સેવિતબ્બો. તત્થ યં જઞ્ઞા પિણ્ડપાતં – ‘ઇમં ખો મે પિણ્ડપાતં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપો પિણ્ડપાતો સેવિતબ્બો. ‘પિણ્ડપાતોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘સેનાસનમ્પિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બં – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા સેનાસનં – ‘‘ઇદં ખો મે સેનાસનં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપં સેનાસનં ન સેવિતબ્બં. તત્થ યં જઞ્ઞા સેનાસનં – ‘ઇદં ખો મે સેનાસનં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપં સેનાસનં સેવિતબ્બં. ‘સેનાસનમ્પિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બં – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘ગામનિગમોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા ગામનિગમં – ‘ઇમં ખો મે ગામનિગમં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપો ગામનિગમો ન સેવિતબ્બો. તત્થ યં જઞ્ઞા ગામનિગમં – ‘ઇમં ખો, મે ગામનિગમં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપો ગામનિગમો સેવિતબ્બો. ‘ગામનિગમોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘જનપદપદેસોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા જનપદપદેસં – ‘ઇમં ખો મે જનપદપદેસં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપો જનપદપદેસો ન સેવિતબ્બો. તત્થ યં જઞ્ઞા જનપદપદેસં – ‘ઇમં ખો મે જનપદપદેસં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપો જનપદપદેસો સેવિતબ્બો. ‘જનપદપદેસોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ. છટ્ઠં.

૭. સુતવાસુત્તં

૭. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. અથ ખો સુતવા પરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સુતવા પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘એકમિદાહં, ભન્તે, સમયં ભગવા ઇધેવ રાજગહે વિહરામિ ગિરિબ્બજે. તત્ર મે, ભન્તે, ભગવતો સમ્મુખા સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યો સો, સુતવા [સુતવ (સ્યા.)], ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તો, અભબ્બો સો પઞ્ચ ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતું – અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદાતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સમ્પજાનમુસા [સમ્પજાનં મુસા (ક. સી.)] ભાસિતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સન્નિધિકારકં કામે પરિભુઞ્જિતું સેય્યથાપિ પુબ્બે અગારિયભૂતો’તિ. કચ્ચિ મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુસ્સુતં સુગ્ગહિતં સુમનસિકતં સૂપધારિત’’ન્તિ?

‘‘તગ્ઘ તે એતં, સુતવા, સુસ્સુતં સુગ્ગહિતં સુમનસિકતં સૂપધારિતં. પુબ્બે ચાહં, સુતવા, એતરહિ ચ એવં વદામિ – ‘યો સો ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તો, અભબ્બો સો નવ ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતું – અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદાતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સમ્પજાનમુસા ભાસિતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સન્નિધિકારકં કામે પરિભુઞ્જિતું સેય્યથાપિ પુબ્બે અગારિયભૂતો, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ છન્દાગતિં ગન્તું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ દોસાગતિં ગન્તું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ મોહાગતિં ગન્તું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ ભયાગતિં ગન્તું’. પુબ્બે ચાહં, સુતવા, એતરહિ ચ એવં વદામિ – ‘યો સો ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તો, અભબ્બો સો ઇમાનિ નવ ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતુ’’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. સજ્ઝસુત્તં

૮. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. અથ ખો સજ્ઝો પરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સજ્ઝો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘એકમિદાહં, ભન્તે, સમયં ભગવા ઇધેવ રાજગહે વિહરામિ ગિરિબ્બજે. તત્ર મે, ભન્તે, ભગવતો સમ્મુખા સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યો સો, સજ્ઝ, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તો, અભબ્બો સો પઞ્ચ ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતું – અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદાતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સમ્પજાનમુસા ભાસિતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સન્નિધિકારકં કામે પરિભુઞ્જિતું સેય્યથાપિ પુબ્બે અગારિયભૂતો’તિ. કચ્ચિ મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુસ્સુતં સુગ્ગહિતં સુમનસિકતં સૂપધારિત’’ન્તિ?

‘‘તગ્ઘ તે એતં, સજ્ઝ, સુસ્સુતં સુગ્ગહિતં સુમનસિકતં સૂપધારિતં. પુબ્બે ચાહં, સજ્ઝ, એતરહિ ચ એવં વદામિ – ‘યો સો ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તો, અભબ્બો સો નવ ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતું – અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેતું…પે… અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સન્નિધિકારકં કામે પરિભુઞ્જિતું સેય્યથાપિ પુબ્બે અગારિયભૂતો, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ બુદ્ધં પચ્ચક્ખાતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ ધમ્મં પચ્ચક્ખાતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સઙ્ઘં પચ્ચક્ખાતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સિક્ખં પચ્ચક્ખાતું’. પુબ્બે ચાહં, સજ્ઝ, એતરહિ ચ એવં વદામિ – ‘યો સો ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તો, અભબ્બો સો ઇમાનિ નવ ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતુ’’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. પુગ્ગલસુત્તં

૯. ‘‘નવયિમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે નવ? અરહા, અરહત્તાય પટિપન્નો, અનાગામી, અનાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો, સકદાગામી, સકદાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો, સોતાપન્નો, સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો, પુથુજ્જનો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, નવ પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ. નવમં.

૧૦. આહુનેય્યસુત્તં

૧૦. ‘‘નવયિમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા આહુનેય્યા પાહુનેય્યા દક્ખિણેય્યા અઞ્જલિકરણીયા અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. કતમે નવ? અરહા, અરહત્તાય પટિપન્નો, અનાગામી, અનાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો, સકદાગામી, સકદાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો, સોતાપન્નો, સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો, ગોત્રભૂ – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, નવ પુગ્ગલા આહુનેય્યા…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ. દસમં.

સમ્બોધિવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

સમ્બોધિ નિસ્સયો ચેવ, મેઘિય નન્દકં બલં;

સેવના સુતવા સજ્ઝો, પુગ્ગલો આહુનેય્યેન ચાતિ.

૨. સીહનાદવગ્ગો

૧. સીહનાદસુત્તં

૧૧. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘વુત્થો મે, ભન્તે, સાવત્થિયં વસ્સાવાસો. ઇચ્છામહં, ભન્તે, જનપદચારિકં પક્કમિતુ’’ન્તિ. ‘‘યસ્સદાનિ ત્વં, સારિપુત્ત, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ અચિરપક્કન્તે આયસ્મન્તે સારિપુત્તે ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આયસ્મા મં, ભન્તે, સારિપુત્તો આસજ્જ અપ્પટિનિસ્સજ્જ ચારિકં પક્કન્તો’’તિ. અથ ખો ભગવા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, મમ વચનેન સારિપુત્તં આમન્તેહિ – ‘સત્થા તં, આવુસો સારિપુત્ત, આમન્તેતી’’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘સત્થા તં, આવુસો સારિપુત્ત, આમન્તેતી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો તસ્સ ભિક્ખુનો પચ્ચસ્સોસિ.

તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ચ મહામોગ્ગલ્લાનો [મહામોગ્ગલાનો (ક.)] આયસ્મા ચ આનન્દો અવાપુરણં [અપાપુરણં (સ્યા. ક.)] આદાય વિહારે આહિણ્ડન્તિ [વિહારેન વિહારં અન્વાહિણ્ડન્તિ (સી. પી.), વિહારં આહિણ્ડન્તિ (સ્યા.)] – ‘‘અભિક્કમથાયસ્મન્તો, અભિક્કમથાયસ્મન્તો! ઇદાનાયસ્મા સારિપુત્તો ભગવતો સમ્મુખા સીહનાદં નદિસ્સતી’’તિ. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં ભગવા એતદવોચ – ‘‘ઇધ તે, સારિપુત્ત, અઞ્ઞતરો સબ્રહ્મચારી ખીયનધમ્મં આપન્નો – ‘આયસ્મા મં, ભન્તે, સારિપુત્તો આસજ્જ અપ્પટિનિસ્સજ્જચારિકં પક્કન્તો’’’તિ.

‘‘યસ્સ નૂન, ભન્તે, કાયે કાયગતાસતિ અનુપટ્ઠિતા અસ્સ, સો ઇધ અઞ્ઞતરં સબ્રહ્મચારિં આસજ્જ અપ્પટિનિસ્સજ્જ ચારિકં પક્કમેય્ય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, પથવિયં સુચિમ્પિ નિક્ખિપન્તિ અસુચિમ્પિ નિક્ખિપન્તિ ગૂથગતમ્પિ નિક્ખિપન્તિ મુત્તગતમ્પિ નિક્ખિપન્તિ ખેળગતમ્પિ નિક્ખિપન્તિ પુબ્બગતમ્પિ નિક્ખિપન્તિ લોહિતગતમ્પિ નિક્ખિપન્તિ, ન ચ તેન પથવી અટ્ટીયતિ વા હરાયતિ વા જિગુચ્છતિ વા; એવમેવં ખો અહં, ભન્તે, પથવીસમેન ચેતસા વિહરામિ વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન. યસ્સ નૂન, ભન્તે, કાયે કાયગતાસતિ અનુપટ્ઠિતા અસ્સ, સો ઇધ અઞ્ઞતરં સબ્રહ્મચારિં આસજ્જ અપ્પટિનિસ્સજ્જ ચારિકં પક્કમેય્ય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, આપસ્મિં સુચિમ્પિ ધોવન્તિ અસુચિમ્પિ ધોવન્તિ ગૂથગતમ્પિ… મુત્તગતમ્પિ… ખેળગતમ્પિ… પુબ્બગતમ્પિ… લોહિતગતમ્પિ ધોવન્તિ, ન ચ તેન આપો અટ્ટીયતિ વા હરાયતિ વા જિગુચ્છતિ વા; એવમેવં ખો અહં, ભન્તે, આપોસમેન ચેતસા વિહરામિ વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન. યસ્સ નૂન, ભન્તે, કાયે કાયગતાસતિ અનુપટ્ઠિતા અસ્સ, સો ઇધ અઞ્ઞતરં સબ્રહ્મચારિં આસજ્જ અપ્પટિનિસ્સજ્જ ચારિકં પક્કમેય્ય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, તેજો સુચિમ્પિ ડહતિ અસુચિમ્પિ ડહતિ ગૂથગતમ્પિ… મુત્તગતમ્પિ… ખેળગતમ્પિ… પુબ્બગતમ્પિ… લોહિતગતમ્પિ ડહતિ, ન ચ તેન તેજો અટ્ટીયતિ વા હરાયતિ વા જિગુચ્છતિ વા; એવમેવં ખો અહં, ભન્તે, તેજોસમેન ચેતસા વિહરામિ વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન. યસ્સ નૂન, ભન્તે, કાયે કાયગતાસતિ અનુપટ્ઠિતા અસ્સ, સો ઇધ અઞ્ઞતરં સબ્રહ્મચારિં આસજ્જ અપ્પટિનિસ્સજ્જ ચારિકં પક્કમેય્ય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, વાયો સુચિમ્પિ ઉપવાયતિ અસુચિમ્પિ ઉપવાયતિ ગૂથગતમ્પિ… મુત્તગતમ્પિ… ખેળગતમ્પિ… પુબ્બગતમ્પિ… લોહિતગતમ્પિ ઉપવાયતિ, ન ચ તેન વાયો અટ્ટીયતિ વા હરાયતિ વા જિગુચ્છતિ વા; એવમેવં ખો અહં, ભન્તે, વાયોસમેન ચેતસા વિહરામિ વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન. યસ્સ નૂન, ભન્તે, કાયે કાયગતાસતિ અનુપટ્ઠિતા અસ્સ, સો ઇધ અઞ્ઞતરં સબ્રહ્મચારિં આસજ્જ અપ્પટિનિસ્સજ્જ ચારિકં પક્કમેય્ય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, રજોહરણં સુચિમ્પિ પુઞ્છતિ અસુચિમ્પિ પુઞ્છતિ ગૂથગતમ્પિ… મુત્તગતમ્પિ… ખેળગતમ્પિ… પુબ્બગતમ્પિ… લોહિતગતમ્પિ પુઞ્છતિ, ન ચ તેન રજોહરણં અટ્ટીયતિ વા હરાયતિ વા જિગુચ્છતિ વા; એવમેવં ખો અહં, ભન્તે, રજોહરણસમેન ચેતસા વિહરામિ વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન. યસ્સ નૂન, ભન્તે, કાયે કાયગતાસતિ અનુપટ્ઠિતા અસ્સ, સો ઇધ અઞ્ઞતરં સબ્રહ્મચારિં આસજ્જ અપ્પટિનિસ્સજ્જ ચારિકં પક્કમેય્ય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, ચણ્ડાલકુમારકો વા ચણ્ડાલકુમારિકા વા કળોપિહત્થો નન્તકવાસી ગામં વા નિગમં વા પવિસન્તો નીચચિત્તંયેવ ઉપટ્ઠપેત્વા પવિસતિ; એવમેવં ખો અહં, ભન્તે, ચણ્ડાલકુમારકચણ્ડાલકુમારિકાસમેન ચેતસા વિહરામિ વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન. યસ્સ નૂન, ભન્તે, કાયે કાયગતાસતિ અનુપટ્ઠિતા અસ્સ, સો ઇધ અઞ્ઞતરં સબ્રહ્મચારિં આસજ્જ અપ્પટિનિસ્સજ્જ ચારિકં પક્કમેય્ય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, ઉસભો છિન્નવિસાણો સૂરતો સુદન્તો સુવિનીતો રથિયાય રથિયં સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં અન્વાહિણ્ડન્તો ન કિઞ્ચિ હિંસતિ પાદેન વા વિસાણેન વા; એવમેવં ખો અહં, ભન્તે, ઉસભછિન્નવિસાણસમેન ચેતસા વિહરામિ વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન. યસ્સ નૂન, ભન્તે, કાયે કાયગતાસતિ અનુપટ્ઠિતા અસ્સ, સો ઇધ અઞ્ઞતરં સબ્રહ્મચારિં આસજ્જ અપ્પટિનિસ્સજ્જ ચારિકં પક્કમેય્ય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, ઇત્થી વા પુરિસો વા દહરો યુવા મણ્ડનકજાતિકો સીસંન્હાતો અહિકુણપેન વા કુક્કુરકુણપેન વા મનુસ્સકુણપેન વા કણ્ઠે આસત્તેન અટ્ટીયેય્ય હરાયેય્ય જિગુચ્છેય્ય; એવમેવં ખો અહં, ભન્તે, ઇમિના પૂતિકાયેન અટ્ટીયામિ હરાયામિ જિગુચ્છામિ. યસ્સ નૂન, ભન્તે, કાયે કાયગતાસતિ અનુપટ્ઠિતા અસ્સ, સો ઇધ અઞ્ઞતરં સબ્રહ્મચારિં આસજ્જ અપ્પટિનિસ્સજ્જ ચારિકં પક્કમેય્ય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, પુરિસો મેદકથાલિકં પરિહરેય્ય છિદ્દાવછિદ્દં ઉગ્ઘરન્તં પગ્ઘરન્તં; એવમેવં ખો અહં, ભન્તે, ઇમં કાયં પરિહરામિ છિદ્દાવછિદ્દં ઉગ્ઘરન્તં પગ્ઘરન્તં. યસ્સ નૂન, ભન્તે, કાયે કાયગતાસતિ અનુપટ્ઠિતા અસ્સ, સો ઇધ અઞ્ઞતરં સબ્રહ્મચારિં આસજ્જ અપ્પટિનિસ્સજ્જ ચારિકં પક્કમેય્યા’’તિ.

અથ ખો સો ભિક્ખુ ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા ભગવતો પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અચ્ચયો મં, ભન્તે, અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યો અહં આયસ્મન્તં સારિપુત્તં અસતા તુચ્છા મુસા અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખિં. તસ્સ મે, ભન્તે, ભગવા અચ્ચયં અચ્ચયતો પટિગ્ગણ્હતુ આયતિં સંવરાયા’’તિ. ‘‘તગ્ઘ તં [ત્વં (સી. પી.)], ભિક્ખુ, અચ્ચયો અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યો ત્વં સારિપુત્તં અસતા તુચ્છા મુસા અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખિ. યતો ચ ખો ત્વં, ભિક્ખુ, અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોસિ, તં તે મયં પટિગ્ગણ્હામ. વુડ્ઢિહેસા, ભિક્ખુ, અરિયસ્સ વિનયે યો અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોતિ આયતિં સંવરં આપજ્જતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં આમન્તેસિ – ‘‘ખમ, સારિપુત્ત, ઇમસ્સ મોઘપુરિસસ્સ, પુરા તસ્સ તત્થેવ સત્તધા મુદ્ધા ફલતી’’તિ [ફલિસ્સતીતિ (ક. સી. સ્યા. પી. ક.) અટ્ઠકથાસુ પન ‘‘ફલતીતિ’’ ઇત્વેવ દિસ્સતિ]. ‘‘ખમામહં, ભન્તે, તસ્સ આયસ્મતો સચે મં સો આયસ્મા એવમાહ – ‘ખમતુ ચ મે સો આયસ્મા’’’તિ. પઠમં.

૨. સઉપાદિસેસસુત્તં

૧૨. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિ. અથ ખો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અતિપ્પગો ખો તાવ સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિતું, યંનૂનાહં યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

તેન ખો પન સમયેન તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘‘યો હિ કોચિ, આવુસો, સઉપાદિસેસો કાલં કરોતિ, સબ્બો સો અપરિમુત્તો નિરયા અપરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા અપરિમુત્તો પેત્તિવિસયા અપરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા’’તિ. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં ભાસિતં નેવ અભિનન્દિ નપ્પટિક્કોસિ. અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ – ‘‘ભગવતો સન્તિકે એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનિસ્સામી’’તિ. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધાહં, ભન્તે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિં. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘અતિપ્પગો ખો તાવ સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિતું; યંનૂનાહં યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમેય્ય’ન્તિ. અથ ખો અહં, ભન્તે, યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં સમ્મોદિં. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિં. તેન ખો પન સમયેન તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘યો હિ કોચિ, આવુસો, સઉપાદિસેસો કાલં કરોતિ, સબ્બો સો અપરિમુત્તો નિરયા અપરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા અપરિમુત્તો પેત્તિવિસયા અપરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા’તિ. અથ ખો અહં, ભન્તે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં ભાસિતં નેવ અભિનન્દિં નપ્પટિક્કોસિં. અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિં – ‘ભગવતો સન્તિકે એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનિસ્સામી’’’તિ.

‘‘કે ચ [કેચિ (સ્યા. પી.), તે ચ (ક.)], સારિપુત્ત, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા બાલા અબ્યત્તા, કે ચ [કેચિ (સ્યા. પી. ક.) અ. નિ. ૬.૪૪ પાળિયા સંસન્દેતબ્બં] સઉપાદિસેસં વા ‘સઉપાદિસેસો’તિ જાનિસ્સન્તિ, અનુપાદિસેસં વા ‘અનુપાદિસેસો’તિ જાનિસ્સન્તિ’’!

‘‘નવયિમે, સારિપુત્ત, પુગ્ગલા સઉપાદિસેસા કાલં કુરુમાના પરિમુત્તા નિરયા પરિમુત્તા તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તા પેત્તિવિસયા પરિમુત્તા અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા. કતમે નવ? ઇધ, સારિપુત્ત, એકચ્ચો પુગ્ગલો સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ, સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારી, પઞ્ઞાય મત્તસો કારી. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ. અયં, સારિપુત્ત, પઠમો પુગ્ગલો સઉપાદિસેસો કાલં કુરુમાનો પરિમુત્તો નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘પુન ચપરં, સારિપુત્ત, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ, સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારી, પઞ્ઞાય મત્તસો કારી. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ…પે… અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ…પે… સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ…પે… ઉદ્ધંસોતો હોતિ અકનિટ્ઠગામી. અયં, સારિપુત્ત, પઞ્ચમો પુગ્ગલો સઉપાદિસેસો કાલં કુરુમાનો પરિમુત્તો નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘પુન ચપરં, સારિપુત્ત, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ, સમાધિસ્મિં મત્તસો કારી, પઞ્ઞાય મત્તસો કારી. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી હોતિ, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. અયં, સારિપુત્ત, છટ્ઠો પુગ્ગલો સઉપાદિસેસો કાલં કુરુમાનો પરિમુત્તો નિરયા…પે… પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘પુન ચપરં, સારિપુત્ત, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ, સમાધિસ્મિં મત્તસો કારી, પઞ્ઞાય મત્તસો કારી. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા એકબીજી હોતિ, એકંયેવ માનુસકં ભવં નિબ્બત્તેત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. અયં, સારિપુત્ત, સત્તમો પુગ્ગલો સઉપાદિસેસો કાલં કુરુમાનો પરિમુત્તો નિરયા…પે… પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘પુન ચપરં, સારિપુત્ત, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ, સમાધિસ્મિં મત્તસો કારી, પઞ્ઞાય મત્તસો કારી. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા કોલંકોલો હોતિ, દ્વે વા તીણિ વા કુલાનિ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. અયં, સારિપુત્ત, અટ્ઠમો પુગ્ગલો સઉપાદિસેસો કાલં કુરુમાનો પરિમુત્તો નિરયા…પે… પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘પુન ચપરં, સારિપુત્ત, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ, સમાધિસ્મિં મત્તસો કારી, પઞ્ઞાય મત્તસો કારી. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સત્તક્ખત્તુપરમો હોતિ, સત્તક્ખત્તુપરમં દેવે ચ મનુસ્સે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. અયં, સારિપુત્ત, નવમો પુગ્ગલો સઉપાદિસેસો કાલં કુરુમાનો પરિમુત્તો નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘કે ચ, સારિપુત્ત, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા બાલા અબ્યત્તા, કે ચ સઉપાદિસેસં વા ‘સઉપાદિસેસો’તિ જાનિસ્સન્તિ, અનુપાદિસેસં વા ‘અનુપાદિસેસો’તિ જાનિસ્સન્તિ! ઇમે ખો, સારિપુત્ત, નવ પુગ્ગલા સઉપાદિસેસા કાલં કુરુમાના પરિમુત્તા નિરયા પરિમુત્તા તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તા પેત્તિવિસયા પરિમુત્તા અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા. ન તાવાયં, સારિપુત્ત, ધમ્મપરિયાયો પટિભાસિ ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં. તં કિસ્સ હેતુ? માયિમં ધમ્મપરિયાયં સુત્વા પમાદં આહરિંસૂતિ [આહરિંસુ (સી. પી.)]. અપિ ચ મયા [અપિ ચાયં (?)], સારિપુત્ત, ધમ્મપરિયાયો પઞ્હાધિપ્પાયેન ભાસિતો’’તિ. દુતિયં.

૩. કોટ્ઠિકસુત્તં

૧૩. અથ ખો આયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો [મહાકોટ્ઠિતો (સી. સ્યા. પી.)] યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ‘યં કમ્મં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં, તં મે કમ્મં સમ્પરાયવેદનીયં હોતૂ’તિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ‘યં કમ્મં સુખવેદનીયં [સુખવેદનિયં (ક.) મ. નિ. ૩.૮ પસ્સિતબ્બં], તં મે કમ્મં દુક્ખવેદનીયં [દુક્ખવેદનિયં (ક.)] હોતૂ’તિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ‘યં કમ્મં સુખવેદનીયં [સુખવેદનિયં (ક.) મ. નિ. ૩.૮ પસ્સિતબ્બં], તં મે કમ્મં દુક્ખવેદનીયં [દુક્ખવેદનિયં (ક.)] હોતૂ’તિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં પનાવુસો, સારિપુત્ત, ‘યં કમ્મં દુક્ખવેદનીયં, તં મે કમ્મં સુખવેદનીયં હોતૂ’તિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ‘યં કમ્મં પરિપક્કવેદનીયં, તં મે કમ્મં અપરિપક્કવેદનીયં હોતૂ’તિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં પનાવુસો સારિપુત્ત, ‘યં કમ્મં અપરિપક્કવેદનીયં, તં મે કમ્મં પરિપક્કવેદનીયં હોતૂ’તિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ‘યં કમ્મં બહુવેદનીયં, તં મે કમ્મં અપ્પવેદનીયં હોતૂ’તિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં પનાવુસો સારિપુત્ત, ‘યં કમ્મં અપ્પવેદનીયં, તં મે કમ્મં બહુવેદનીયં હોતૂ’તિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ‘યં કમ્મં વેદનીયં, તં મે કમ્મં અવેદનીયં હોતૂ’તિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં પનાવુસો સારિપુત્ત, ‘યં કમ્મં અવેદનીયં, તં મે કમ્મં વેદનીયં હોતૂ’તિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, યં કમ્મં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં તં મે કમ્મં સમ્પરાયવેદનીયં હોતૂતિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ.

‘‘‘કિં પનાવુસો સારિપુત્ત, યં કમ્મં સમ્પરાયવેદનીયં તં મે કમ્મં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં હોતૂતિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ.

‘‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, યં કમ્મં સુખવેદનીયં તં મે કમ્મં દુક્ખવેદનીયં હોતૂતિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ.

‘‘‘કિં પનાવુસો સારિપુત્ત, યં કમ્મં દુક્ખવેદનીયં તં મે કમ્મં સુખવેદનીયં હોતૂતિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ.

‘‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, યં કમ્મં પરિપક્કવેદનીયં તં મે કમ્મં અપરિપક્કવેદનીયં હોતૂતિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ.

‘‘‘કિં પનાવુસો સારિપુત્ત, યં કમ્મં અપરિપક્કવેદનીયં તં મે કમ્મં પરિપક્કવેદનીયં હોતૂતિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ.

‘‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, યં કમ્મં બહુવેદનીયં તં મે કમ્મં અપ્પવેદનીયં હોતૂતિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ.

‘‘‘કિં પનાવુસો સારિપુત્ત, યં કમ્મં અપ્પવેદનીયં તં મે કમ્મં બહુવેદનીયં હોતૂતિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ.

‘‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, યં કમ્મં વેદનીયં તં મે કમ્મં અવેદનીયં હોતૂતિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ.

‘‘‘કિં પનાવુસો સારિપુત્ત, યં કમ્મં અવેદનીયં તં મે કમ્મં વેદનીયં હોતૂતિ, એતસ્સ અત્થાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ. અથ કિમત્થં ચરહાવુસો, ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ?

‘‘યં ખ્વસ્સ [યં ખો (ક.)], આવુસો, અઞ્ઞાતં અદિટ્ઠં અપ્પત્તં અસચ્છિકતં અનભિસમેતં, તસ્સ ઞાણાય દસ્સનાય પત્તિયા સચ્છિકિરિયાય અભિસમયાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ [વુસ્સતિ (સ્યા.)]. (‘‘કિં પનસ્સાવુસો, અઞ્ઞાતં અદિટ્ઠં અપ્પત્તં અસચ્છિકતં અનભિસમેતં, યસ્સ ઞાણાય દસ્સનાય પત્તિયા સચ્છિકિરિયાય અભિસમયાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ?) [( ) સ્યા. ક. પોત્થકેસુ નત્થિ] ‘‘‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ ખ્વસ્સ [ખો યં (ક.)], આવુસો, અઞ્ઞાતં અદિટ્ઠં અપ્પત્તં અસચ્છિકતં અનભિસમેતં. તસ્સ ઞાણાય દસ્સનાય પત્તિયા સચ્છિકિરિયાય અભિસમયાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ. અયં ‘દુક્ખસમુદયો’તિ ખ્વસ્સ, આવુસો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ ખ્વસ્સ, આવુસો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ ખ્વસ્સ, આવુસો, અઞ્ઞાતં અદિટ્ઠં અપ્પત્તં અસચ્છિકતં અનભિસમેતં. તસ્સ ઞાણાય દસ્સનાય પત્તિયા સચ્છિકિરિયાય અભિસમયાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ. ઇદં ખ્વસ્સ [ઇતિ ખો યં (ક.)], આવુસો, અઞ્ઞાતં અદિટ્ઠં અપ્પત્તં અસચ્છિકતં અનભિસમેતં. તસ્સ [યસ્સ (?)] ઞાણાય દસ્સનાય પત્તિયા સચ્છિકિરિયાય અભિસમયાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ. તતિયં.

૪. સમિદ્ધિસુત્તં

૧૪. અથ ખો આયસ્મા સમિદ્ધિ યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં સમિદ્ધિં આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ – ‘‘કિમારમ્મણા, સમિદ્ધિ, પુરિસસ્સ સઙ્કપ્પવિતક્કા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ? ‘‘નામરૂપારમ્મણા, ભન્તે’’તિ. ‘‘તે પન, સમિદ્ધિ, ક્વ નાનત્તં ગચ્છન્તી’’તિ? ‘‘ધાતૂસુ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તે પન, સમિદ્ધિ, કિંસમુદયા’’તિ? ‘‘ફસ્સસમુદયા, ભન્તે’’તિ. ‘‘તે પન, સમિદ્ધિ, કિંસમોસરણા’’તિ? ‘‘વેદનાસમોસરણા, ભન્તે’’તિ. ‘‘તે પન, સમિદ્ધિ, કિંપમુખા’’તિ? ‘‘સમાધિપ્પમુખા, ભન્તે’’તિ. ‘‘તે પન, સમિદ્ધિ, કિંઅધિપતેય્યા’’તિ? ‘‘સતાધિપતેય્યા, ભન્તે’’તિ. ‘‘તે પન, સમિદ્ધિ, કિંઉત્તરા’’તિ? ‘‘પઞ્ઞુત્તરા, ભન્તે’’તિ. ‘‘તે પન, સમિદ્ધિ, કિંસારા’’તિ? ‘‘વિમુત્તિસારા, ભન્તે’’તિ. ‘‘તે પન, સમિદ્ધિ, કિંઓગધા’’તિ? ‘‘અમતોગધા, ભન્તે’’તિ.

‘‘‘કિમારમ્મણા, સમિદ્ધિ, પુરિસસ્સ સઙ્કપ્પવિતક્કા ઉપ્પજ્જન્તી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નામરૂપારમ્મણા, ભન્તે’તિ વદેસિ. ‘તે પન, સમિદ્ધિ, ક્વ નાનત્તં ગચ્છન્તી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘ધાતૂસુ, ભન્તે’તિ વદેસિ. ‘તે પન, સમિદ્ધિ, કિંસમુદયા’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘ફસ્સસમુદયા, ભન્તે’તિ વદેસિ. ‘તે પન, સમિદ્ધિ, કિંસમોસરણા’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘વેદનાસમોસરણા, ભન્તે’તિ વદેસિ. ‘તે પન, સમિદ્ધિ, કિંપમુખા’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘સમાધિપ્પમુખા, ભન્તે’તિ વદેસિ. ‘તે પન, સમિદ્ધિ, કિંઅધિપતેય્યા’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘સતાધિપતેય્યા, ભન્તે’તિ વદેસિ. ‘તે પન, સમિદ્ધિ, કિંઉત્તરા’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘પઞ્ઞુત્તરા, ભન્તે’તિ વદેસિ. ‘તે પન, સમિદ્ધિ, કિંસારા’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘વિમુત્તિસારા, ભન્તે’તિ વદેસિ. ‘તે પન, સમિદ્ધિ, કિંઓગધા’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘અમતોગધા, ભન્તે’તિ વદેસિ. સાધુ સાધુ, સમિદ્ધિ! સાધુ ખો ત્વં, સમિદ્ધિ, પુટ્ઠો [પઞ્હં (સી. સ્યા. પી.)] પુટ્ઠો વિસ્સજ્જેસિ, તેન ચ મા મઞ્ઞી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. ગણ્ડસુત્તં

૧૫. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ગણ્ડો અનેકવસ્સગણિકો. તસ્સસ્સુ ગણ્ડસ્સ નવ વણમુખાનિ નવ અભેદનમુખાનિ. તતો યં કિઞ્ચિ પગ્ઘરેય્ય – અસુચિયેવ પગ્ઘરેય્ય, દુગ્ગન્ધંયેવ પગ્ઘરેય્ય, જેગુચ્છિયંયેવ [જેગુચ્છિયેવ (ક.)] પગ્ઘરેય્ય; યં કિઞ્ચિ પસવેય્ય – અસુચિયેવ પસવેય્ય, દુગ્ગન્ધંયેવ પસવેય્ય, જેગુચ્છિયંયેવ પસવેય્ય.

‘‘ગણ્ડોતિ ખો, ભિક્ખવે, ઇમસ્સેતં ચાતુમહાભૂતિકસ્સ [ચાતુમ્મહાભૂતિકસ્સ (સી. સ્યા. પી.)] કાયસ્સ અધિવચનં માતાપેત્તિકસમ્ભવસ્સ ઓદનકુમ્માસૂપચયસ્સ અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મસ્સ. તસ્સસ્સુ ગણ્ડસ્સ નવ વણમુખાનિ નવ અભેદનમુખાનિ. તતો યં કિઞ્ચિ પગ્ઘરતિ – અસુચિયેવ પગ્ઘરતિ, દુગ્ગન્ધંયેવ પગ્ઘરતિ, જેગુચ્છિયંયેવ પગ્ઘરતિ; યં કિઞ્ચિ પસવતિ – અસુચિયેવ પસવતિ, દુગ્ગન્ધંયેવ પસવતિ, જેગુચ્છિયંયેવ પસવતિ. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં કાયે નિબ્બિન્દથા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. સઞ્ઞાસુત્તં

૧૬. ‘‘નવયિમા, ભિક્ખવે, સઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના. કતમા નવ? અસુભસઞ્ઞા, મરણસઞ્ઞા, આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા [પટિક્કૂલસઞ્ઞા (સી. સ્યા. પી.)], સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞા [અનભિરતિસઞ્ઞા (ક.) અ. નિ. ૫.૧૨૧-૧૨૨], અનિચ્ચસઞ્ઞા, અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞા, દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞા, પહાનસઞ્ઞા, વિરાગસઞ્ઞા – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, નવ સઞ્ઞા, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’’તિ. છટ્ઠં.

૭. કુલસુત્તં

૧૭. ‘‘નવહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા નાલં ઉપગન્તું, ઉપગન્ત્વા વા નાલં નિસીદિતું. કતમેહિ નવહિ? ન મનાપેન પચ્ચુટ્ઠેન્તિ, ન મનાપેન અભિવાદેન્તિ, ન મનાપેન આસનં દેન્તિ, સન્તમસ્સ પરિગુહન્તિ, બહુકમ્પિ થોકં દેન્તિ, પણીતમ્પિ લૂખં દેન્તિ, અસક્કચ્ચં દેન્તિ નો સક્કચ્ચં, ન ઉપનિસીદન્તિ ધમ્મસ્સવનાય, ભાસિતમસ્સ ન સુસ્સૂસન્તિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, નવહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા નાલં ઉપગન્તું ઉપગન્ત્વા વા નાલં નિસીદિતું.

‘‘નવહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા અલં ઉપગન્તું, ઉપગન્ત્વા વા અલં નિસીદિતું. કતમેહિ નવહિ? મનાપેન પચ્ચુટ્ઠેન્તિ, મનાપેન અભિવાદેન્તિ, મનાપેન આસનં દેન્તિ, સન્તમસ્સ ન પરિગુહન્તિ, બહુકમ્પિ બહુકં દેન્તિ, પણીતમ્પિ પણીતં દેન્તિ, સક્કચ્ચં દેન્તિ નો અસક્કચ્ચં, ઉપનિસીદન્તિ ધમ્મસ્સવનાય, ભાસિતમસ્સ સુસ્સૂસન્તિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, નવહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા અલં ઉપગન્તું, ઉપગન્ત્વા વા અલં નિસીદિતુ’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. નવઙ્ગુપોસથસુત્તં

૧૮. ‘‘નવહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ઉપોસથો ઉપવુત્થો મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો મહાજુતિકો મહાવિપ્ફારો. કથં ઉપવુત્થો ચ, ભિક્ખવે, નવહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ઉપોસથો મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો મહાજુતિકો મહાવિપ્ફારો? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યાવજીવં અરહન્તો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતા નિહિતદણ્ડા નિહિતસત્થા લજ્જી દયાપન્ના સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પિનો વિહરન્તિ; અહમ્પજ્જ ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસં પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો લજ્જી દયાપન્નો સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરામિ. ઇમિનાપઙ્ગેન [ઇમિનાપિ અઙ્ગેન (ક. સી.)] અરહતં અનુકરોમિ; ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતી’તિ. ઇમિના પઠમેન અઙ્ગેન સમન્નાગતો હોતિ…પે. ….