૧. સમ્બોધિવગ્ગો

૧. સમ્બોધિસુત્તં

૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘સચે, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં પુચ્છેય્યું – ‘સમ્બોધિપક્ખિકાનં [સમ્બોધપક્ખિકાનં (સી. સ્યા. પી.)], આવુસો, ધમ્માનં કા ઉપનિસા ભાવનાયા’તિ, એવં પુટ્ઠા તુમ્હે, ભિક્ખવે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં કિન્તિ બ્યાકરેય્યાથા’’તિ? ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા…પે… ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘સચે, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં પુચ્છેય્યું – ‘સમ્બોધિપક્ખિકાનં, આવુસો, ધમ્માનં કા ઉપનિસા ભાવનાયા’તિ, એવં પુટ્ઠા તુમ્હે, ભિક્ખવે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં એવં બ્યાકરેય્યાથ –

‘‘ઇધાવુસો, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો હોતિ કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો. સમ્બોધિપક્ખિકાનં, આવુસો, ધમ્માનં અયં પઠમા ઉપનિસા ભાવનાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. સમ્બોધિપક્ખિકાનં, આવુસો, ધમ્માનં અયં દુતિયા ઉપનિસા ભાવનાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ યાયં કથા અભિસલ્લેખિકા ચેતોવિવરણસપ્પાયા, સેય્યથિદં – અપ્પિચ્છકથા સન્તુટ્ઠિકથા પવિવેકકથા અસંસગ્ગકથા વીરિયારમ્ભકથા સીલકથા સમાધિકથા પઞ્ઞાકથા વિમુત્તિકથા વિમુત્તિઞાણદસ્સનકથા, એવરૂપિયા કથાય નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી. સમ્બોધિપક્ખિકાનં, આવુસો, ધમ્માનં અયં તતિયા ઉપનિસા ભાવનાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ આરદ્ધવીરિયો વિહરતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય, થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. સમ્બોધિપક્ખિકાનં, આવુસો, ધમ્માનં અયં ચતુત્થી ઉપનિસા ભાવનાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ પઞ્ઞવા હોતિ ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા. સમ્બોધિપક્ખિકાનં, આવુસો, ધમ્માનં અયં પઞ્ચમી ઉપનિસા ભાવનાય’’.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – સીલવા ભવિસ્સતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરિસ્સતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખિસ્સતિ સિક્ખાપદેસુ.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – યાયં કથા અભિસલ્લેખિકા ચેતોવિવરણસપ્પાયા, સેય્યથિદં – અપ્પિચ્છકથા સન્તુટ્ઠિકથા પવિવેકકથા અસંસગ્ગકથા વીરિયારમ્ભકથા સીલકથા સમાધિકથા પઞ્ઞાકથા વિમુત્તિકથા વિમુત્તિઞાણદસ્સનકથા, એવરૂપિયા કથાય નિકામલાભી ભવિસ્સતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – આરદ્ધવીરિયો વિહરિસ્સતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય, થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – પઞ્ઞવા ભવિસ્સતિ ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા.

‘‘તેન ચ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ઇમેસુ પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય ચત્તારો ધમ્મા ઉત્તરિ [ઉત્તરિં (સી. સ્યા. પી.)] ભાવેતબ્બા – અસુભા ભાવેતબ્બા રાગસ્સ પહાનાય, મેત્તા ભાવેતબ્બા બ્યાપાદસ્સ પહાનાય, આનાપાનસ્સતિ [આનાપાનસતિ (સી. પી.)] ભાવેતબ્બા વિતક્કુપચ્છેદાય, અનિચ્ચસઞ્ઞા ભાવેતબ્બા અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતાય. અનિચ્ચસઞ્ઞિનો, ભિક્ખવે, અનત્તસઞ્ઞા સણ્ઠાતિ. અનત્તસઞ્ઞી અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતં પાપુણાતિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિબ્બાન’’ન્તિ. પઠમં.

૨. નિસ્સયસુત્તં

૨. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘નિસ્સયસમ્પન્નો નિસ્સયસમ્પન્નો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ભિક્ખુ નિસ્સયસમ્પન્નો હોતી’’તિ? ‘‘સદ્ધં ચે, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ નિસ્સાય અકુસલં પજહતિ કુસલં ભાવેતિ, પહીનમેવસ્સ તં અકુસલં હોતિ. હિરિં ચે, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ નિસ્સાય…પે… ઓત્તપ્પં ચે, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ નિસ્સાય…પે… વીરિયં ચે, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ નિસ્સાય…પે… પઞ્ઞં ચે, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ નિસ્સાય અકુસલં પજહતિ કુસલં ભાવેતિ, પહીનમેવસ્સ તં અકુસલં હોતિ. તં હિસ્સ ભિક્ખુનો અકુસલં પહીનં હોતિ સુપ્પહીનં, યંસ અરિયાય પઞ્ઞાય દિસ્વા પહીનં’’.

‘‘તેન ચ પન, ભિક્ખુ, ભિક્ખુના ઇમેસુ પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય ચત્તારો ઉપનિસ્સાય વિહાતબ્બા. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ સઙ્ખાયેકં પટિસેવતિ, સઙ્ખાયેકં અધિવાસેતિ, સઙ્ખાયેકં પરિવજ્જેતિ, સઙ્ખાયેકં વિનોદેતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ નિસ્સયસમ્પન્નો હોતી’’તિ. દુતિયં.

૩. મેઘિયસુત્તં

૩. એકં સમયં ભગવા ચાલિકાયં વિહરતિ ચાલિકાપબ્બતે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા મેઘિયો ભગવતો ઉપટ્ઠાકો હોતિ. અથ ખો આયસ્મા મેઘિયો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો આયસ્મા મેઘિયો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇચ્છામહં, ભન્તે, જન્તુગામં [જતુગામં (સી. અટ્ઠ., સ્યા. અટ્ઠ.), જત્તુગામં (ક. અટ્ઠકથાયમ્પિ પાઠન્તરં)] પિણ્ડાય પવિસિતુ’’ન્તિ. ‘‘યસ્સ દાનિ ત્વં, મેઘિય, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા મેઘિયો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય જન્તુગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. જન્તુગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન કિમિકાળાય નદિયા તીરં તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો આયસ્મા મેઘિયો કિમિકાળાય નદિયા તીરે જઙ્ઘાવિહારં [જઙ્ઘવિહારં (સ્યા. ક.)] અનુચઙ્કમમાનો અનુવિચરમાનો અમ્બવનં પાસાદિકં રમણીયં. દિસ્વાનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘પાસાદિકં વતિદં અમ્બવનં રમણીયં, અલં વતિદં કુલપુત્તસ્સ પધાનત્થિકસ્સ પધાનાય. સચે મં ભગવા અનુજાનેય્ય, આગચ્છેય્યાહં ઇમં અમ્બવનં પધાનાયા’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા મેઘિયો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા મેઘિયો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય જન્તુગામં પિણ્ડાય પાવિસિં. જન્તુગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન કિમિકાળાય નદિયા તીરં તેનુપસઙ્કમિં. અદ્દસં ખો અહં, ભન્તે, કિમિકાળાય નદિયા તીરે જઙ્ઘાવિહારં અનુચઙ્કમમાનો અનુવિચરમાનો અમ્બવનં પાસાદિકં રમણીયં. દિસ્વાન મે એતદહોસિ – ‘પાસાદિકં વતિદં અમ્બવનં રમણીયં. અલં વતિદં કુલપુત્તસ્સ પધાનત્થિકસ્સ પધાનાય. સચે મં ભગવા અનુજાનેય્ય, આગચ્છેય્યાહં ઇમં અમ્બવનં પધાનાયા’તિ. સચે મં ભગવા અનુજાનેય્ય, ગચ્છેય્યાહં તં અમ્બવનં પધાનાયા’’તિ. ‘‘આગમેહિ તાવ, મેઘિય! એકકમ્હિ [એકકમ્હા (સી. પી.)] તાવ [વત (ક.)] યાવ અઞ્ઞોપિ કોચિ ભિક્ખુ આગચ્છતી’’તિ [દિસ્સતૂતિ (સબ્બત્થ, ટીકાયમ્પિ પાઠન્તરં), આગચ્છતૂતિ, દિસ્સતીતિ (ટીકાયં પાઠન્તરાનિ)].

દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા મેઘિયો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ભગવતો, ભન્તે, નત્થિ કિઞ્ચિ ઉત્તરિ કરણીયં, નત્થિ કતસ્સ પટિચયો. મય્હં ખો પન, ભન્તે, અત્થિ ઉત્તરિ કરણીયં, અત્થિ કતસ્સ પટિચયો. સચે મં ભગવા અનુજાનેય્ય, ગચ્છેય્યાહં તં અમ્બવનં પધાનાયા’’તિ. ‘‘આગમેહિ તાવ, મેઘિય, એકકમ્હિ તાવ યાવ અઞ્ઞોપિ કોચિ ભિક્ખુ આગચ્છતી’’તિ.

તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા મેઘિયો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ભગવતો, ભન્તે, નત્થિ કિઞ્ચિ ઉત્તરિ કરણીયં, નત્થિ કતસ્સ પટિચયો. મય્હં ખો પન, ભન્તે, અત્થિ ઉત્તરિ કરણીયં, અત્થિ કતસ્સ પટિચયો. સચે મં ભગવા અનુજાનેય્ય, ગચ્છેય્યાહં તં અમ્બવનં પધાનાયા’’તિ. ‘‘પધાનન્તિ ખો, મેઘિય, વદમાનં કિન્તિ વદેય્યામ! યસ્સ દાનિ ત્વં, મેઘિય, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા મેઘિયો ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન તં અમ્બવનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં અમ્બવનં અજ્ઝોગાહેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસીદિ. અથ ખો આયસ્મતો મેઘિયસ્સ તસ્મિં અમ્બવને વિહરન્તસ્સ યેભુય્યેન તયો પાપકા અકુસલા વિતક્કા સમુદાચરન્તિ, સેય્યથિદં – કામવિતક્કો, બ્યાપાદવિતક્કો, વિહિંસાવિતક્કો. અથ ખો આયસ્મતો મેઘિયસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અચ્છરિયં વત ભો, અબ્ભુતં વત ભો! સદ્ધાય ચ વતમ્હા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા; અથ ચ પનિમેહિ તીહિ પાપકેહિ અકુસલેહિ વિતક્કેહિ અન્વાસત્તા – કામવિતક્કેન, બ્યાપાદવિતક્કેન, વિહિંસાવિતક્કેના’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા મેઘિયો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા મેઘિયો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, તસ્મિં અમ્બવને વિહરન્તસ્સ યેભુય્યેન તયો પાપકા અકુસલા વિતક્કા સમુદાચરન્તિ, સેય્યથિદં – કામવિતક્કો, બ્યાપાદવિતક્કો, વિહિંસાવિતક્કો. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘અચ્છરિયં વત ભો, અબ્ભુતં વત ભો! સદ્ધાય ચ વતમ્હા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા; અથ ચ પનિમેહિ તીહિ પાપકેહિ અકુસલેહિ વિતક્કેહિ અન્વાસત્તા – કામવિતક્કેન, બ્યાપાદવિતક્કેન, વિહિંસાવિતક્કેનાતિ’’’.

‘‘અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા પઞ્ચ ધમ્મા પરિપક્કાય સંવત્તન્તિ. કતમે પઞ્ચ? ઇધ, મેઘિય, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો હોતિ કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો. અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા અયં પઠમો ધમ્મો પરિપક્કાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, મેઘિય, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા અયં દુતિયો ધમ્મો પરિપક્કાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, મેઘિય, યાયં કથા અભિસલ્લેખિકા ચેતોવિવરણસપ્પાયા, સેય્યથિદં – અપ્પિચ્છકથા સન્તુટ્ઠિકથા પવિવેકકથા અસંસગ્ગકથા વીરિયારમ્ભકથા સીલકથા સમાધિકથા પઞ્ઞાકથા વિમુત્તિકથા વિમુત્તિઞાણદસ્સનકથા, એવરૂપિયા કથાય નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી. અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા અયં તતિયો ધમ્મો પરિપક્કાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, મેઘિય, ભિક્ખુ આરદ્ધવીરિયો વિહરતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય, થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા અયં ચતુત્થો ધમ્મો પરિપક્કાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, મેઘિય, ભિક્ખુ પઞ્ઞવા હોતિ ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા. અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા અયં પઞ્ચમો ધમ્મો પરિપક્કાય સંવત્તતિ.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, મેઘિય, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – ‘સીલવા ભવિસ્સતિ…પે. … સમાદાય સિક્ખિસ્સતિ સિક્ખાપદેસુ’’’.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, મેઘિય, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – ‘યાયં કથા અભિસલ્લેખિકા ચેતોવિવરણસપ્પાયા, સેય્યથિદં – અપ્પિચ્છકથા…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનકથા, એવરૂપિયા કથાય નિકામલાભી ભવિસ્સતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી’’’.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, મેઘિય, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – ‘આરદ્ધવીરિયો વિહરિસ્સતિ…પે… અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ’’’.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, મેઘિય, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – ‘પઞ્ઞવા ભવિસ્સતિ…પે… સમ્માદુક્ખક્ખયગામિનિયા’’’.

‘‘તેન ચ પન, મેઘિય, ભિક્ખુના ઇમેસુ પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય ચત્તારો ધમ્મા ઉત્તરિ ભાવેતબ્બા – અસુભા ભાવેતબ્બા રાગસ્સ પહાનાય, મેત્તા ભાવેતબ્બા બ્યાપાદસ્સ પહાનાય, આનાપાનસ્સતિ ભાવેતબ્બા વિતક્કુપચ્છેદાય, અનિચ્ચસઞ્ઞા ભાવેતબ્બા અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતાય. અનિચ્ચસઞ્ઞિનો, મેઘિય, અનત્તસઞ્ઞા સણ્ઠાતિ. અનત્તસઞ્ઞી અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતં પાપુણાતિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિબ્બાન’’ન્તિ. તતિયં.

૪. નન્દકસુત્તં

૪. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા નન્દકો ઉપટ્ઠાનસાલાયં ભિક્ખૂ ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનુપટ્ઠાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા બહિદ્વારકોટ્ઠકે અટ્ઠાસિ કથાપરિયોસાનં આગમયમાનો. અથ ખો ભગવા કથાપરિયોસાનં વિદિત્વા ઉક્કાસેત્વા અગ્ગળં આકોટેસિ. વિવરિંસુ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો દ્વારં.

અથ ખો ભગવા ઉપટ્ઠાનસાલં પવિસિત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં નન્દકં એતદવોચ – ‘‘દીઘો ખો ત્યાયં, નન્દક, ધમ્મપરિયાયો ભિક્ખૂનં પટિભાસિ. અપિ મે પિટ્ઠિ આગિલાયતિ બહિદ્વારકોટ્ઠકે ઠિતસ્સ કથાપરિયોસાનં આગમયમાનસ્સા’’તિ.

એવં વુત્તે આયસ્મા નન્દકો સારજ્જમાનરૂપો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ન ખો પન મયં, ભન્તે, જાનામ ‘ભગવા બહિદ્વારકોટ્ઠકે ઠિતો’તિ. સચે હિ મયં, ભન્તે, જાનેય્યામ ‘ભગવા બહિદ્વારકોટ્ઠકે ઠિતો’તિ, એત્તકમ્પિ ( ) [(ધમ્મં) કત્થચિ] નો નપ્પટિભાસેય્યા’’તિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં નન્દકં સારજ્જમાનરૂપં વિદિત્વા આયસ્મન્તં નન્દકં એતદવોચ – ‘‘સાધુ, સાધુ, નન્દક! એતં ખો, નન્દક, તુમ્હાકં પતિરૂપં કુલપુત્તાનં સદ્ધાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતાનં, યં તુમ્હે ધમ્મિયા કથાય સન્નિસીદેય્યાથ. સન્નિપતિતાનં વો, નન્દક, દ્વયં કરણીયં – ધમ્મી વા કથા અરિયો વા તુણ્હીભાવો. [અ. નિ. ૮.૭૧; ૯.૧] સદ્ધો ચ, નન્દક, ભિક્ખુ હોતિ, નો ચ સીલવા. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. તેન તં અઙ્ગં પરિપૂરેતબ્બં – ‘કિન્તાહં સદ્ધો ચ અસ્સં સીલવા ચા’તિ. યતો ચ ખો, નન્દક, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ સીલવા ચ, એવં સો તેનઙ્ગેન પરિપૂરો હોતિ.

‘‘સદ્ધો ચ, નન્દક, ભિક્ખુ હોતિ સીલવા ચ, નો ચ લાભી અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. તેન તં અઙ્ગં પરિપૂરેતબ્બં – ‘કિન્તાહં સદ્ધો ચ અસ્સં સીલવા ચ લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સા’તિ. યતો ચ ખો, નન્દક, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ સીલવા ચ લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ, એવં સો તેનઙ્ગેન પરિપૂરો હોતિ.

‘‘સદ્ધો ચ, નન્દક, ભિક્ખુ હોતિ સીલવા ચ લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ, ન લાભી અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. સેય્યથાપિ, નન્દક, પાણકો ચતુપ્પાદકો અસ્સ. તસ્સ એકો પાદો ઓમકો લામકો. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો અસ્સ. એવમેવં ખો, નન્દક, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ સીલવા ચ લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ, ન લાભી અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. તેન તં અઙ્ગં પરિપૂરેતબ્બં – ‘કિન્તાહં સદ્ધો ચ અસ્સં સીલવા ચ લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ લાભી ચ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાયા’’’તિ.

‘‘યતો ચ ખો, નન્દક, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ સીલવા ચ લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ લાભી ચ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય, એવં સો તેનઙ્ગેન પરિપૂરો હોતી’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.

અથ ખો આયસ્મા નન્દકો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ઇદાનિ, આવુસો, ભગવા ચતૂહિ પદેહિ કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘સદ્ધો ચ, નન્દક, ભિક્ખુ હોતિ, નો ચ સીલવા. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. તેન તં અઙ્ગં પરિપૂરેતબ્બં – કિન્તાહં સદ્ધો ચ અસ્સં સીલવા ચા’તિ. યતો ચ ખો નન્દક ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ સીલવા ચ, એવં સો તેનઙ્ગેન પરિપૂરો હોતિ. સદ્ધો ચ નન્દક ભિક્ખુ હોતિ સીલવા ચ, નો ચ લાભી અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ…પે… લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ, ન લાભી અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય, એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. સેય્યથાપિ નન્દક પાણકો ચતુપ્પાદકો અસ્સ, તસ્સ એકો પાદો ઓમકો લામકો, એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો અસ્સ. એવમેવં ખો, નન્દક, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ સીલવા ચ, લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ, ન લાભી અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય, એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ, તેન તં અઙ્ગં પરિપૂરેતબ્બં ‘કિન્તાહં સદ્ધો ચ અસ્સં સીલવા ચ, લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ, લાભી ચ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાયા’તિ. યતો ચ ખો, નન્દક, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ સીલવા ચ લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમાધિસ્સ લાભી ચ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય, એવં સો તેનઙ્ગેન પરિપૂરો હોતી’’તિ.

‘‘પઞ્ચિમે, આવુસો, આનિસંસા કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાય. કતમે પઞ્ચ? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. યથા યથા, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ, તથા તથા સો સત્થુ પિયો ચ હોતિ મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચ. અયં, આવુસો, પઠમો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. યથા યથા, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ, તથા તથા સો તસ્મિં ધમ્મે અત્થપ્પટિસંવેદી ચ હોતિ ધમ્મપ્પટિસંવેદી ચ. અયં, આવુસો, દુતિયો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. યથા યથા, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ, તથા તથા સો તસ્મિં ધમ્મે ગમ્ભીરં અત્થપદં પઞ્ઞાય અતિવિજ્ઝ પસ્સતિ. અયં, આવુસો, તતિયો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. યથા યથા, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ, તથા તથા નં સબ્રહ્મચારી ઉત્તરિ સમ્ભાવેન્તિ – ‘અદ્ધા અયમાયસ્મા પત્તો વા પજ્જતિ વા’. અયં, આવુસો, ચતુત્થો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાય.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. યથા યથા, આવુસો, ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ, તત્થ યે ખો ભિક્ખૂ સેખા અપ્પત્તમાનસા અનુત્તરં યોગક્ખેમં પત્થયમાના વિહરન્તિ, તે તં ધમ્મં સુત્વા વીરિયં આરભન્તિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. યે પન તત્થ ભિક્ખૂ અરહન્તો ખીણાસવા વુસિતવન્તો કતકરણીયા ઓહિતભારા અનુપ્પત્તસદત્થા પરિક્ખીણભવસંયોજના સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તા, તે તં ધમ્મં સુત્વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારંયેવ અનુયુત્તા વિહરન્તિ. અયં, આવુસો, પઞ્ચમો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાય. ઇમે ખો, આવુસો, પઞ્ચ આનિસંસા કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાયા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. બલસુત્તં

૫. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, બલાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? પઞ્ઞાબલં, વીરિયબલં, અનવજ્જબલં, સઙ્ગાહબલં. કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞાબલં? યે ધમ્મા કુસલા કુસલસઙ્ખાતા યે ધમ્મા અકુસલા અકુસલસઙ્ખાતા યે ધમ્મા સાવજ્જા સાવજ્જસઙ્ખાતા યે ધમ્મા અનવજ્જા અનવજ્જસઙ્ખાતા યે ધમ્મા કણ્હા કણ્હસઙ્ખાતા યે ધમ્મા સુક્કા સુક્કસઙ્ખાતા યે ધમ્મા સેવિતબ્બા સેવિતબ્બસઙ્ખાતા યે ધમ્મા અસેવિતબ્બા અસેવિતબ્બસઙ્ખાતા યે ધમ્મા નાલમરિયા નાલમરિયસઙ્ખાતા યે ધમ્મા અલમરિયા અલમરિયસઙ્ખાતા, ત્યાસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય વોદિટ્ઠા હોન્તિ વોચરિતા. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞાબલં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, વીરિયબલં? યે ધમ્મા અકુસલા અકુસલસઙ્ખાતા યે ધમ્મા સાવજ્જા સાવજ્જસઙ્ખાતા યે ધમ્મા કણ્હા કણ્હસઙ્ખાતા યે ધમ્મા અસેવિતબ્બા અસેવિતબ્બસઙ્ખાતા યે ધમ્મા નાલમરિયા નાલમરિયસઙ્ખાતા, તેસં ધમ્માનં પહાનાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. યે ધમ્મા કુસલા કુસલસઙ્ખાતા યે ધમ્મા અનવજ્જા અનવજ્જસઙ્ખાતા યે ધમ્મા સુક્કા સુક્કસઙ્ખાતા યે ધમ્મા સેવિતબ્બા સેવિતબ્બસઙ્ખાતા યે ધમ્મા અલમરિયા અલમરિયસઙ્ખાતા, તેસં ધમ્માનં પટિલાભાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વીરિયબલં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અનવજ્જબલં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અનવજ્જેન કાયકમ્મેન સમન્નાગતો હોતિ, અનવજ્જેન વચીકમ્મેન સમન્નાગતો હોતિ, અનવજ્જેન મનોકમ્મેન સમન્નાગતો હોતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અનવજ્જબલં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સઙ્ગાહબલં? ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, સઙ્ગહવત્થૂનિ – દાનં, પેય્યવજ્જં, અત્થચરિયા, સમાનત્તતા. એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, દાનાનં યદિદં ધમ્મદાનં. એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, પેય્યવજ્જાનં યદિદં અત્થિકસ્સ ઓહિતસોતસ્સ પુનપ્પુનં ધમ્મં દેસેતિ. એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, અત્થચરિયાનં યદિદં અસ્સદ્ધં સદ્ધાસમ્પદાય સમાદપેતિ નિવેસેતિ પતિટ્ઠાપેતિ, દુસ્સીલં સીલસમ્પદાય… પે… મચ્છરિં ચાગસમ્પદાય…પે… દુપ્પઞ્ઞં પઞ્ઞાસમ્પદાય સમાદપેતિ નિવેસેતિ પતિટ્ઠાપેતિ. એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, સમાનત્તતાનં યદિદં સોતાપન્નો સોતાપન્નસ્સ સમાનત્તો, સકદાગામી સકદાગામિસ્સ સમાનત્તો, અનાગામી અનાગામિસ્સ સમાનત્તો, અરહા અરહતો સમાનત્તો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સઙ્ગાહબલં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ બલાનિ.

‘‘ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ બલેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો પઞ્ચ ભયાનિ સમતિક્કન્તો હોતિ. કતમાનિ પઞ્ચ? આજીવિકભયં, અસિલોકભયં, પરિસસારજ્જભયં, મરણભયં, દુગ્ગતિભયં. સ ખો સો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘નાહં આજીવિકભયસ્સ ભાયામિ. કિસ્સાહં આજીવિકભયસ્સ ભાયિસ્સામિ? અત્થિ મે ચત્તારિ બલાનિ – પઞ્ઞાબલં, વીરિયબલં, અનવજ્જબલં, સઙ્ગાહબલં. દુપ્પઞ્ઞો ખો આજીવિકભયસ્સ ભાયેય્ય. કુસીતો આજીવિકભયસ્સ ભાયેય્ય. સાવજ્જકાયકમ્મન્તવચીકમ્મન્તમનોકમ્મન્તો આજીવિકભયસ્સ ભાયેય્ય. અસઙ્ગાહકો આજીવિકભયસ્સ ભાયેય્ય. નાહં અસિલોકભયસ્સ ભાયામિ…પે… નાહં પરિસસારજ્જભયસ્સ ભાયામિ…પે… નાહં મરણભયસ્સ ભાયામિ…પે… નાહં દુગ્ગતિભયસ્સ ભાયામિ. કિસ્સાહં દુગ્ગતિભયસ્સ ભાયિસ્સામિ? અત્થિ મે ચત્તારિ બલાનિ – પઞ્ઞાબલં, વીરિયબલં, અનવજ્જબલં, સઙ્ગાહબલં. દુપ્પઞ્ઞો ખો દુગ્ગતિભયસ્સ ભાયેય્ય. કુસીતો દુગ્ગતિભયસ્સ ભાયેય્ય. સાવજ્જકાયકમ્મન્તવચીકમ્મન્તમનોકમ્મન્તો દુગ્ગતિભયસ્સ ભાયેય્ય. અસઙ્ગાહકો દુગ્ગતિભયસ્સ ભાયેય્ય. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ બલેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો ઇમાનિ પઞ્ચ ભયાનિ સમતિક્કન્તો હોતી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. સેવનાસુત્તં

૬. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ…પે… આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

‘‘પુગ્ગલોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપિ. ચીવરમ્પિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બં – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પિ. પિણ્ડપાતોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપિ. સેનાસનમ્પિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બં – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પિ. ગામનિગમોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપિ. જનપદપદેસોપિ આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપિ.

‘‘‘પુગ્ગલોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા પુગ્ગલં – ‘ઇમં ખો મે પુગ્ગલં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ; યે ચ ખો મે પબ્બજિતેન જીવિતપરિક્ખારા સમુદાનેતબ્બા ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા તે ચ કસિરેન સમુદાગચ્છન્તિ; યસ્સ ચમ્હિ અત્થાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સો ચ મે સામઞ્ઞત્થો ન ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’તિ, તેનાવુસો, પુગ્ગલેન સો પુગ્ગલો રત્તિભાગં વા દિવસભાગં વા સઙ્ખાપિ અનાપુચ્છા પક્કમિતબ્બં નાનુબન્ધિતબ્બો.

‘‘તત્થ યં જઞ્ઞા પુગ્ગલં – ‘ઇમં ખો મે પુગ્ગલં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ; યે ચ ખો મે પબ્બજિતેન જીવિતપરિક્ખારા સમુદાનેતબ્બા ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા તે ચ અપ્પકસિરેન સમુદાગચ્છન્તિ; યસ્સ ચમ્હિ અત્થાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સો ચ મે સામઞ્ઞત્થો ન ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’તિ, તેનાવુસો, પુગ્ગલેન સો પુગ્ગલો સઙ્ખાપિ અનાપુચ્છા પક્કમિતબ્બં નાનુબન્ધિતબ્બો.

‘‘તત્થ યં જઞ્ઞા પુગ્ગલં – ‘ઇમં ખો મે પુગ્ગલં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ; યે ચ ખો મે પબ્બજિતેન જીવિતપરિક્ખારા સમુદાનેતબ્બા ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા તે ચ કસિરેન સમુદાગચ્છન્તિ; યસ્સ ચમ્હિ અત્થાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સો ચ મે સામઞ્ઞત્થો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’તિ, તેનાવુસો, પુગ્ગલેન સો પુગ્ગલો સઙ્ખાપિ અનુબન્ધિતબ્બો ન પક્કમિતબ્બં.

‘‘તત્થ યં જઞ્ઞા પુગ્ગલં – ‘ઇમં ખો મે પુગ્ગલં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ; યે ચ ખો મે પબ્બજિતેન જીવિતપરિક્ખારા સમુદાનેતબ્બા ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા તે ચ અપ્પકસિરેન સમુદાગચ્છન્તિ; યસ્સ ચમ્હિ અત્થાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સો ચ મે સામઞ્ઞત્થો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’તિ, તેનાવુસો, પુગ્ગલેન સો પુગ્ગલો યાવજીવં અનુબન્ધિતબ્બો ન પક્કમિતબ્બં અપિ પનુજ્જમાનેન [પણુજ્જમાનેન (?)]. ‘પુગ્ગલોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘ચીવરમ્પિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બં – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા ચીવરં – ‘ઇદં ખો મે ચીવરં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપં ચીવરં ન સેવિતબ્બં. તત્થ યં જઞ્ઞા ચીવરં – ‘ઇદં ખો મે ચીવરં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપં ચીવરં સેવિતબ્બં. ‘ચીવરમ્પિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બં – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘પિણ્ડપાતોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા પિણ્ડપાતં – ‘ઇમં ખો મે પિણ્ડપાતં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપો પિણ્ડપાતો ન સેવિતબ્બો. તત્થ યં જઞ્ઞા પિણ્ડપાતં – ‘ઇમં ખો મે પિણ્ડપાતં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપો પિણ્ડપાતો સેવિતબ્બો. ‘પિણ્ડપાતોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘સેનાસનમ્પિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બં – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા સેનાસનં – ‘‘ઇદં ખો મે સેનાસનં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપં સેનાસનં ન સેવિતબ્બં. તત્થ યં જઞ્ઞા સેનાસનં – ‘ઇદં ખો મે સેનાસનં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપં સેનાસનં સેવિતબ્બં. ‘સેનાસનમ્પિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બં – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘ગામનિગમોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા ગામનિગમં – ‘ઇમં ખો મે ગામનિગમં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપો ગામનિગમો ન સેવિતબ્બો. તત્થ યં જઞ્ઞા ગામનિગમં – ‘ઇમં ખો, મે ગામનિગમં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપો ગામનિગમો સેવિતબ્બો. ‘ગામનિગમોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘જનપદપદેસોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા જનપદપદેસં – ‘ઇમં ખો મે જનપદપદેસં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપો જનપદપદેસો ન સેવિતબ્બો. તત્થ યં જઞ્ઞા જનપદપદેસં – ‘ઇમં ખો મે જનપદપદેસં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપો જનપદપદેસો સેવિતબ્બો. ‘જનપદપદેસોપિ, આવુસો, દુવિધેન વેદિતબ્બો – સેવિતબ્બોપિ અસેવિતબ્બોપી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ. છટ્ઠં.

૭. સુતવાસુત્તં

૭. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. અથ ખો સુતવા પરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સુતવા પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘એકમિદાહં, ભન્તે, સમયં ભગવા ઇધેવ રાજગહે વિહરામિ ગિરિબ્બજે. તત્ર મે, ભન્તે, ભગવતો સમ્મુખા સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યો સો, સુતવા [સુતવ (સ્યા.)], ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તો, અભબ્બો સો પઞ્ચ ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતું – અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદાતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સમ્પજાનમુસા [સમ્પજાનં મુસા (ક. સી.)] ભાસિતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સન્નિધિકારકં કામે પરિભુઞ્જિતું સેય્યથાપિ પુબ્બે અગારિયભૂતો’તિ. કચ્ચિ મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુસ્સુતં સુગ્ગહિતં સુમનસિકતં સૂપધારિત’’ન્તિ?

‘‘તગ્ઘ તે એતં, સુતવા, સુસ્સુતં સુગ્ગહિતં સુમનસિકતં સૂપધારિતં. પુબ્બે ચાહં, સુતવા, એતરહિ ચ એવં વદામિ – ‘યો સો ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તો, અભબ્બો સો નવ ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતું – અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદાતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સમ્પજાનમુસા ભાસિતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સન્નિધિકારકં કામે પરિભુઞ્જિતું સેય્યથાપિ પુબ્બે અગારિયભૂતો, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ છન્દાગતિં ગન્તું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ દોસાગતિં ગન્તું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ મોહાગતિં ગન્તું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ ભયાગતિં ગન્તું’. પુબ્બે ચાહં, સુતવા, એતરહિ ચ એવં વદામિ – ‘યો સો ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તો, અભબ્બો સો ઇમાનિ નવ ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતુ’’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. સજ્ઝસુત્તં

૮. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. અથ ખો સજ્ઝો પરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સજ્ઝો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘એકમિદાહં, ભન્તે, સમયં ભગવા ઇધેવ રાજગહે વિહરામિ ગિરિબ્બજે. તત્ર મે, ભન્તે, ભગવતો સમ્મુખા સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યો સો, સજ્ઝ, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તો, અભબ્બો સો પઞ્ચ ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતું – અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદાતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સમ્પજાનમુસા ભાસિતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સન્નિધિકારકં કામે પરિભુઞ્જિતું સેય્યથાપિ પુબ્બે અગારિયભૂતો’તિ. કચ્ચિ મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુસ્સુતં સુગ્ગહિતં સુમનસિકતં સૂપધારિત’’ન્તિ?

‘‘તગ્ઘ તે એતં, સજ્ઝ, સુસ્સુતં સુગ્ગહિતં સુમનસિકતં સૂપધારિતં. પુબ્બે ચાહં, સજ્ઝ, એતરહિ ચ એવં વદામિ – ‘યો સો ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તો, અભબ્બો સો નવ ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતું – અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેતું…પે… અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સન્નિધિકારકં કામે પરિભુઞ્જિતું સેય્યથાપિ પુબ્બે અગારિયભૂતો, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ બુદ્ધં પચ્ચક્ખાતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ ધમ્મં પચ્ચક્ખાતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સઙ્ઘં પચ્ચક્ખાતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સિક્ખં પચ્ચક્ખાતું’. પુબ્બે ચાહં, સજ્ઝ, એતરહિ ચ એવં વદામિ – ‘યો સો ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તો, અભબ્બો સો ઇમાનિ નવ ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતુ’’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. પુગ્ગલસુત્તં

૯. ‘‘નવયિમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે નવ? અરહા, અરહત્તાય પટિપન્નો, અનાગામી, અનાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો, સકદાગામી, સકદાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો, સોતાપન્નો, સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો, પુથુજ્જનો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, નવ પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ. નવમં.

૧૦. આહુનેય્યસુત્તં

૧૦. ‘‘નવયિમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા આહુનેય્યા પાહુનેય્યા દક્ખિણેય્યા અઞ્જલિકરણીયા અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. કતમે નવ? અરહા, અરહત્તાય પટિપન્નો, અનાગામી, અનાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો, સકદાગામી, સકદાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો, સોતાપન્નો, સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો, ગોત્રભૂ – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, નવ પુગ્ગલા આહુનેય્યા…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ. દસમં.

સમ્બોધિવગ્ગો પઠમો.