(૭) ૨. ભૂમિચાલવગ્ગો

૧. ઇચ્છાસુત્તં

૬૧. [અ. નિ. ૮.૭૭] ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે અટ્ઠ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય. તસ્સ ઉટ્ઠહતો ઘટતો વાયમતો લાભાય લાભો નુપ્પજ્જતિ. સો તેન અલાભેન સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ, ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય, ન ચ લાભી, સોચી ચ પરિદેવી ચ, ચુતો ચ સદ્ધમ્મા’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય. તસ્સ ઉટ્ઠહતો ઘટતો વાયમતો લાભાય લાભો ઉપ્પજ્જતિ. સો તેન લાભેન મજ્જતિ પમજ્જતિ પમાદમાપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય, લાભી ચ મદી ચ પમાદી ચ, ચુતો ચ સદ્ધમ્મા’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ન ઉટ્ઠહતિ ન ઘટતિ ન વાયમતિ લાભાય. તસ્સ અનુટ્ઠહતો અઘટતો અવાયમતો લાભાય લાભો નુપ્પજ્જતિ. સો તેન અલાભેન સોચતિ, કિલમતિ, પરિદેવતિ, ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ન ઉટ્ઠહતિ ન ઘટતિ ન વાયમતિ લાભાય, ન ચ લાભી, સોચી ચ પરિદેવી ચ, ચુતો ચ સદ્ધમ્મા’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ન ઉટ્ઠહતિ, ન ઘટતિ, ન વાયમતિ લાભાય. તસ્સ અનુટ્ઠહતો, અઘટતો, અવાયમતો લાભાય લાભો ઉપ્પજ્જતિ. સો તેન લાભેન મજ્જતિ, પમજ્જતિ, પમાદમાપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ન ઉટ્ઠહતિ ન ઘટતિ ન વાયમતિ લાભાય, લાભી ચ મદી ચ, પમાદી ચ, ચુતો ચ સદ્ધમ્મા’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય. તસ્સ ઉટ્ઠહતો ઘટતો વાયમતો લાભાય લાભો નુપ્પજ્જતિ. સો તેન અલાભેન ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય, ન ચ લાભી, ન ચ સોચી ન ચ પરિદેવી, અચ્ચુતો ચ સદ્ધમ્મા’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય. તસ્સ ઉટ્ઠહતો ઘટતો વાયમતો લાભાય લાભો ઉપ્પજ્જતિ. સો તેન લાભેન ન મજ્જતિ, ન પમજ્જતિ, ન પમાદમાપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય, લાભી ચ, ન ચ મદી ન ચ પમાદી, અચ્ચુતો ચ સદ્ધમ્મા’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ન ઉટ્ઠહતિ, ન ઘટતિ, ન વાયમતિ લાભાય. તસ્સ અનુટ્ઠહતો, અઘટતો, અવાયમતો લાભાય લાભો નુપ્પજ્જતિ. સો તેન અલાભેન ન સોચતિ, ન કિલમતિ, ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ન ઉટ્ઠહતિ, ન ઘટતિ, ન વાયમતિ લાભાય, ન ચ લાભી, ન ચ સોચી ન ચ પરિદેવી, અચ્ચુતો ચ સદ્ધમ્મા’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ન ઉટ્ઠહતિ, ન ઘટતિ, ન વાયમતિ લાભાય. તસ્સ અનુટ્ઠહતો અઘટતો અવાયમતો લાભાય લાભો ઉપ્પજ્જતિ. સો તેન લાભેન ન મજ્જતિ, ન પમજ્જતિ, ન પમાદમાપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ન ઉટ્ઠહતિ, ન ઘટતિ, ન વાયમતિ લાભાય, લાભી ચ, ન ચ મદી ન ચ પમાદી, અચ્ચુતો ચ સદ્ધમ્મા ’. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ. પઠમં.

૨. અલંસુત્તં

૬૨. ‘‘છહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો અલં પરેસં. કતમેહિ છહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; સુતાનઞ્ચ ધમ્માનં ધારણજાતિકો [ધારકજાતિકો (સી. સ્યા. પી.) અ. નિ. ૮.૭૮] હોતિ; ધાતાનઞ્ચ [ધતાનઞ્ચ (સી. સ્યા. પી.)] ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા [અત્થૂપવરિક્ખી (સી. સ્યા. પી.)] હોતિ; અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો ચ હોતિ; કલ્યાણવાચો ચ હોતિ કલ્યાણવાક્કરણો, પોરિયા વાચાય સમન્નાગતો વિસ્સટ્ઠાય અનેલગળાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; સન્દસ્સકો ચ હોતિ સમાદપકો [સમાદાપકો (?)] સમુત્તેજકો સમ્પહંસકો સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, છહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો અલં પરેસં.

‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો અલં પરેસં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન હેવ ખો ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; સુતાનઞ્ચ ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ; ધાતાનઞ્ચ ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ; અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો ચ હોતિ; કલ્યાણવાચો ચ હોતિ…પે… અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; સન્દસ્સકો ચ હોતિ સમાદપકો સમુત્તેજકો સમ્પહંસકો સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો અલં પરેસં.

‘‘ચતૂહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો નાલં પરેસં. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; સુતાનઞ્ચ ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ; ધાતાનઞ્ચ ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ; અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો ચ હોતિ; નો ચ કલ્યાણવાચો હોતિ કલ્યાણવાક્કરણો, પોરિયા વાચાય સમન્નાગતો વિસ્સટ્ઠાય અનેલગળાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; નો ચ સન્દસ્સકો હોતિ સમાદપકો સમુત્તેજકો સમ્પહંસકો સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો નાલં પરેસં.

‘‘ચતૂહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં પરેસં નાલં અત્તનો. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; સુતાનઞ્ચ ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ; નો ચ ધાતાનં ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ; ન ચ અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતિ; કલ્યાણવાચો ચ હોતિ કલ્યાણવાક્કરણો…પે… અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; સન્દસ્સકો ચ હોતિ…પે… સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં પરેસં, નાલં અત્તનો.

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો નાલં પરેસં. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન હેવ ખો ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; સુતાનઞ્ચ ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ; ધાતાનઞ્ચ ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ; અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો ચ હોતિ; નો ચ કલ્યાણવાચો હોતિ કલ્યાણવાક્કરણો, પોરિયા વાચાય સમન્નાગતો વિસ્સટ્ઠાય અનેલગળાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; નો ચ સન્દસ્સકો હોતિ સમાદપકો સમુત્તેજકો સમ્પહંસકો સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો, નાલં પરેસં.

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં પરેસં, નાલં અત્તનો. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન હેવ ખો ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; સુતાનઞ્ચ ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ; નો ચ ધાતાનં ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ; નો ચ અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતિ; કલ્યાણવાચો ચ હોતિ…પે… અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; સન્દસ્સકો ચ હોતિ સમાદપકો સમુત્તેજકો સમ્પહંસકો સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં પરેસં, નાલં અત્તનો.

‘‘દ્વીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો, નાલં પરેસં. કતમેહિ દ્વીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન હેવ ખો ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; નો ચ સુતાનં ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ; ધાતાનઞ્ચ ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ; અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો ચ હોતિ; નો ચ કલ્યાણવાચો હોતિ…પે… અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; નો ચ સન્દસ્સકો હોતિ…પે… સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દ્વીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો, નાલં પરેસં.

‘‘દ્વીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં પરેસં, નાલં અત્તનો. કતમેહિ દ્વીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન હેવ ખો ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; નો ચ સુતાનં ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ; નો ચ ધાતાનં ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ; નો ચ અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતિ; કલ્યાણવાચો ચ હોતિ કલ્યાણવાક્કરણો, પોરિયા વાચાય સમન્નાગતો વિસ્સટ્ઠાય અનેલગળાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; સન્દસ્સકો ચ હોતિ સમાદપકો સમુત્તેજકો સમ્પહંસકો સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દ્વીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં પરેસં, નાલં અત્તનો’’તિ. દુતિયં.

૩. સંખિત્તસુત્તં

૬૩. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતુ, યમહં ભગવતો ધમ્મં સુત્વા એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરેય્ય’’ન્તિ. ‘‘એવમેવં પનિધેકચ્ચે મોઘપુરિસા મમઞ્ઞેવ અજ્ઝેસન્તિ. ધમ્મે ચ ભાસિતે મમઞ્ઞેવ અનુબન્ધિતબ્બં મઞ્ઞન્તી’’તિ. ‘‘દેસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં, દેસેતુ સુગતો સંખિત્તેન ધમ્મં. અપ્પેવ નામાહં ભગવતો ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનેય્યં, અપ્પેવ નામાહં ભગવતો ભાસિતસ્સ દાયાદો અસ્સ’’ન્તિ. ‘‘તસ્માતિહ તે, ભિક્ખુ એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘અજ્ઝત્તં મે ચિત્તં ઠિતં ભવિસ્સતિ સુસણ્ઠિતં, ન ચ ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સન્તી’તિ. એવઞ્હિ તે, ભિક્ખુ, સિક્ખિતબ્બં’’.

‘‘યતો ખો તે, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તં ચિત્તં ઠિતં હોતિ સુસણ્ઠિતં, ન ચ ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ, તતો તે, ભિક્ખુ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘મેત્તા મે ચેતોવિમુત્તિ ભાવિતા ભવિસ્સતિ બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા’તિ. એવઞ્હિ તે, ભિક્ખુ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘યતો ખો તે, ભિક્ખુ, અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ બહુલીકતો, તતો ત્વં, ભિક્ખુ, ઇમં સમાધિં સવિતક્કમ્પિ સવિચારં [સવિતક્કસવિચારમ્પિ (ક.)] ભાવેય્યાસિ, અવિતક્કમ્પિ વિચારમત્તં [અવિતક્કવિચારમત્તમ્પિ (ક.) વિસુદ્ધિ. ૧.૨૭૧ પસ્સિતબ્બં] ભાવેય્યાસિ, અવિતક્કમ્પિ અવિચારં [અવિતક્કઅવિચારમ્પિ (ક.)] ભાવેય્યાસિ, સપ્પીતિકમ્પિ ભાવેય્યાસિ, નિપ્પીતિકમ્પિ ભાવેય્યાસિ, સાતસહગતમ્પિ ભાવેય્યાસિ, ઉપેક્ખાસહગતમ્પિ ભાવેય્યાસિ.

‘‘યતો ખો, તે ભિક્ખુ, અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ સુભાવિતો, તતો તે, ભિક્ખુ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘કરુણા મે ચેતોવિમુત્તિ… મુદિતા મે ચેતોવિમુત્તિ… ઉપેક્ખા મે ચેતોવિમુત્તિ ભાવિતા ભવિસ્સતિ બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા’તિ. એવઞ્હિ તે, ભિક્ખુ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘યતો ખો તે, ભિક્ખુ, અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ સુભાવિતો, તતો ત્વં, ભિક્ખુ, ઇમં સમાધિં સવિતક્કસવિચારમ્પિ ભાવેય્યાસિ, અવિતક્કવિચારમત્તમ્પિ ભાવેય્યાસિ, અવિતક્કઅવિચારમ્પિ ભાવેય્યાસિ, સપ્પીતિકમ્પિ ભાવેય્યાસિ, નિપ્પીતિકમ્પિ ભાવેય્યાસિ, સાતસહગતમ્પિ ભાવેય્યાસિ, ઉપેક્ખાસહગતમ્પિ ભાવેય્યાસિ.

‘‘યતો ખો તે, ભિક્ખુ, અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ સુભાવિતો, તતો તે, ભિક્ખુ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરિસ્સામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સ’ન્તિ. એવઞ્હિ તે, ભિક્ખુ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘યતો ખો તે, ભિક્ખુ, અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ બહુલીકતો, તતો ત્વં, ભિક્ખુ, ઇમં સમાધિં સવિતક્કસવિચારમ્પિ ભાવેય્યાસિ, અવિતક્કવિચારમત્તમ્પિ ભાવેય્યાસિ, અવિતક્કઅવિચારમ્પિ ભાવેય્યાસિ, સપ્પીતિકમ્પિ ભાવેય્યાસિ, નિપ્પીતિકમ્પિ ભાવેય્યાસિ, સાતસહગતમ્પિ ભાવેય્યાસિ, ઉપેક્ખાસહગતમ્પિ ભાવેય્યાસિ.

‘‘યતો ખો તે, ભિક્ખુ, અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ સુભાવિતો, તતો તે, ભિક્ખુ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરિસ્સામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સ’ન્તિ; ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરિસ્સામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સ’ન્તિ; ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરિસ્સામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સ’ન્તિ. એવઞ્હિ તે, ભિક્ખુ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘યતો ખો તે, ભિક્ખુ, અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ સુભાવિતો, તતો ત્વં, ભિક્ખુ, યેન યેનેવ ગગ્ઘસિ ફાસુંયેવ ગગ્ઘસિ, યત્થ યત્થ ઠસ્સસિ ફાસુંયેવ ઠસ્સસિ, યત્થ યત્થ નિસીદિસ્સસિ ફાસુંયેવ નિસીદિસ્સસિ, યત્થ યત્થ સેય્યં કપ્પેસ્સસિ ફાસુંયેવ સેય્યં કપ્પેસ્સસી’’તિ.

અથ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતા ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિતો ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો સો ભિક્ખુ એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ, તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પન સો ભિક્ખુ અરહતં અહોસીતિ. તતિયં.

૪. ગયાસીસસુત્તં

૬૪. એકં સમયં ભગવા ગયાયં વિહરતિ ગયાસીસે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ…પે… ‘‘પુબ્બાહં, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધો બોધિસત્તોવ સમાનો ઓભાસઞ્ઞેવ ખો સઞ્જાનામિ, નો ચ રૂપાનિ પસ્સામિ’’.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘સચે ખો અહં ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનેય્યં રૂપાનિ ચ પસ્સેય્યં; એવં મે ઇદં ઞાણદસ્સનં પરિસુદ્ધતરં અસ્સા’’’તિ.

‘‘સો ખો અહં, ભિક્ખવે, અપરેન સમયેન અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનામિ, રૂપાનિ ચ પસ્સામિ; નો ચ ખો તાહિ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્તિટ્ઠામિ સલ્લપામિ સાકચ્છં સમાપજ્જામિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘સચે ખો અહં ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનેય્યં, રૂપાનિ ચ પસ્સેય્યં, તાહિ ચ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્તિટ્ઠેય્યં સલ્લપેય્યં સાકચ્છં સમાપજ્જેય્યં; એવં મે ઇદં ઞાણદસ્સનં પરિસુદ્ધતરં અસ્સા’’’તિ.

‘‘સો ખો અહં, ભિક્ખવે, અપરેન સમયેન અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનામિ, રૂપાનિ ચ પસ્સામિ, તાહિ ચ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્તિટ્ઠામિ સલ્લપામિ સાકચ્છં સમાપજ્જામિ; નો ચ ખો તા દેવતા જાનામિ – ઇમા દેવતા અમુકમ્હા વા અમુકમ્હા વા દેવનિકાયાતિ.

‘‘સો ખો અહં, ભિક્ખવે, અપરેન સમયેન અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનામિ, રૂપાનિ ચ પસ્સામિ, તાહિ ચ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્તિટ્ઠામિ સલ્લપામિ સાકચ્છં સમાપજ્જામિ, તા ચ દેવતા જાનામિ – ‘ઇમા દેવતા અમુકમ્હા વા અમુકમ્હા વા દેવનિકાયા’તિ; નો ચ ખો તા દેવતા જાનામિ – ‘ઇમા દેવતા ઇમસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન ઇતો ચુતા તત્થ ઉપપન્ના’તિ…પે… તા ચ દેવતા જાનામિ – ‘ઇમા દેવતા ઇમસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન ઇતો ચુતા તત્થ ઉપપન્ના’તિ; નો ચ ખો તા દેવતા જાનામિ – ‘ઇમા દેવતા ઇમસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન એવમાહારા એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદિનિયો’તિ …પે… તા ચ દેવતા જાનામિ – ‘ઇમા દેવતા ઇમસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન એવમાહારા એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદિનિયો’તિ; નો ચ ખો તા દેવતા જાનામિ – ‘ઇમા દેવતા એવંદીઘાયુકા એવંચિરટ્ઠિતિકા’તિ…પે… તા ચ દેવતા જાનામિ – ‘ઇમા દેવતા એવંદીઘાયુકા એવંચિરટ્ઠિતિકા’તિ; નો ચ ખો તા દેવતા જાનામિ યદિ વા મે ઇમાહિ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્નિવુત્થપુબ્બં યદિ વા ન સન્નિવુત્થપુબ્બન્તિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘સચે ખો અહં ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનેય્યં, રૂપાનિ ચ પસ્સેય્યં, તાહિ ચ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્તિટ્ઠેય્યં સલ્લપેય્યં સાકચ્છં સમાપજ્જેય્યં, તા ચ દેવતા જાનેય્યં – ‘ઇમા દેવતા અમુકમ્હા વા અમુકમ્હા વા દેવનિકાયા’તિ, તા ચ દેવતા જાનેય્યં – ‘ઇમા દેવતા ઇમસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન ઇતો ચુતા તત્થ ઉપપન્ના’તિ, તા ચ દેવતા જાનેય્યં – ‘ઇમા દેવતા એવમાહારા એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદિનિયો’તિ, તા ચ દેવતા જાનેય્યં – ‘ઇમા દેવતા એવંદીઘાયુકા એવંચિરટ્ઠિતિકા’તિ, તા ચ દેવતા જાનેય્યં યદિ વા મે ઇમાહિ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્નિવુત્થપુબ્બં યદિ વા ન સન્નિવુત્થપુબ્બન્તિ; એવં મે ઇદં ઞાણદસ્સનં પરિસુદ્ધતરં અસ્સા’’’તિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ મે, ભિક્ખવે, એવં અટ્ઠપરિવટ્ટં અધિદેવઞાણદસ્સનં ન સુવિસુદ્ધં અહોસિ, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, ‘સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ [અભિસમ્બુદ્ધો (સી. સ્યા. પી.)] પચ્ચઞ્ઞાસિં. યતો ચ ખો મે, ભિક્ખવે, એવં અટ્ઠપરિવટ્ટં અધિદેવઞાણદસ્સનં સુવિસુદ્ધં અહોસિ, અથાહં, ભિક્ખવે, ‘સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં; ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ; અકુપ્પા મે ચેતોવિમુત્તિ [વિમુત્તિ (ક. સી. ક.)]; અયમન્તિમા જાતિ નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ. ચતુત્થં.

૫. અભિભાયતનસુત્તં

૬૫. [દી. નિ. ૩.૩૩૮, ૩૫૮; અ. નિ. ૧૦.૨૯] ‘‘અટ્ઠિમાનિ, ભિક્ખવે, અભિભાયતનાનિ. કતમાનિ અટ્ઠ? અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ. ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં પઠમં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ. ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં દુતિયં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ. ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં તતિયં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ. ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં ચતુત્થં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ નીલાનિ નીલવણ્ણાનિ નીલનિદસ્સનાનિ નીલનિભાસાનિ. ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં પઞ્ચમં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પીતાનિ પીતવણ્ણાનિ પીતનિદસ્સનાનિ પીતનિભાસાનિ. ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં છટ્ઠં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ લોહિતકાનિ લોહિતકવણ્ણાનિ લોહિતકનિદસ્સનાનિ લોહિતકનિભાસાનિ. ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં સત્તમં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ ઓદાતાનિ ઓદાતવણ્ણાનિ ઓદાતનિદસ્સનાનિ ઓદાતનિભાસાનિ. ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં અટ્ઠમં અભિભાયતનં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ અભિભાયતનાની’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. વિમોક્ખસુત્તં

૬૬. ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, વિમોક્ખા. કતમે અટ્ઠ? રૂપી રૂપાનિ પસ્સતિ. અયં પઠમો વિમોક્ખો.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી, બહિદ્ધા [અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા (સ્યા. પી. ક.) દી. નિ. ૨.૧૨૯; દી. નિ. ૩.૩૩૮, ૩૫૮; અ. નિ. ૮.૧૧૯; મ. નિ. ૨.૨૪૮ પસ્સિતબ્બં] રૂપાનિ પસ્સતિ. અયં દુતિયો વિમોક્ખો.

‘‘સુભન્તેવ અધિમુત્તો હોતિ. અયં તતિયો વિમોક્ખો.

‘‘સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં ચતુત્થો વિમોક્ખો.

‘‘સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં પઞ્ચમો વિમોક્ખો.

‘‘સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં છટ્ઠો વિમોક્ખો.

‘‘સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં સત્તમો વિમોક્ખો.

‘‘સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં અટ્ઠમો વિમોક્ખો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ વિમોક્ખા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. અનરિયવોહારસુત્તં

૬૭. ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, અનરિયવોહારા. કતમે અટ્ઠ? અદિટ્ઠે દિટ્ઠવાદિતા, અસુતે સુતવાદિતા, અમુતે મુતવાદિતા, અવિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતવાદિતા, દિટ્ઠે અદિટ્ઠવાદિતા, સુતે અસુતવાદિતા, મુતે અમુતવાદિતા, વિઞ્ઞાતે અવિઞ્ઞાતવાદિતા. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ અનરિયવોહારા’’તિ. સત્તમં.

૮. અરિયવોહારસુત્તં

૬૮. ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, અરિયવોહારા. કતમે અટ્ઠ? અદિટ્ઠે અદિટ્ઠવાદિતા, અસુતે અસુતવાદિતા, અમુતે અમુતવાદિતા, અવિઞ્ઞાતે અવિઞ્ઞાતવાદિતા, દિટ્ઠે દિટ્ઠવાદિતા, સુતે સુતવાદિતા, મુતે મુતવાદિતા, વિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતવાદિતા. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ અરિયવોહારા’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પરિસાસુત્તં

૬૯. ‘‘અટ્ઠિમા, ભિક્ખવે, પરિસા. કતમા અટ્ઠ? ખત્તિયપરિસા, બ્રાહ્મણપરિસા, ગહપતિપરિસા, સમણપરિસા, ચાતુમહારાજિકપરિસા, તાવતિંસપરિસા, મારપરિસા, બ્રહ્મપરિસા. અભિજાનામિ ખો પનાહં, ભિક્ખવે, અનેકસતં ખત્તિયપરિસં ઉપસઙ્કમિતા. તત્રપિ મયા સન્નિસિન્નપુબ્બઞ્ચેવ સલ્લપિતપુબ્બઞ્ચ સાકચ્છા ચ સમાપન્નપુબ્બા. તત્થ યાદિસકો તેસં વણ્ણો હોતિ તાદિસકો મય્હં વણ્ણો હોતિ, યાદિસકો તેસં સરો હોતિ તાદિસકો મય્હં સરો હોતિ. ધમ્મિયા ચ કથાય સન્દસ્સેમિ સમાદપેમિ સમુત્તેજેમિ સમ્પહંસેમિ. ભાસમાનઞ્ચ મં ન જાનન્તિ – ‘કો નુ ખો અયં ભાસતિ દેવો વા મનુસ્સો વા’તિ. ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા અન્તરધાયામિ. અન્તરહિતઞ્ચ મં ન જાનન્તિ – ‘કો નુ ખો અયં અન્તરહિતો દેવો વા મનુસ્સો વા’’’તિ.

‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં, ભિક્ખવે, અનેકસતં બ્રાહ્મણપરિસં…પે… ગહપતિપરિસં… સમણપરિસં… ચાતુમહારાજિકપરિસં… તાવતિંસપરિસં… મારપરિસં… બ્રહ્મપરિસં ઉપસઙ્કમિતા. તત્રપિ મયા સન્નિસિન્નપુબ્બઞ્ચેવ સલ્લપિતપુબ્બઞ્ચ સાકચ્છા ચ સમાપન્નપુબ્બા. તત્થ યાદિસકો તેસં વણ્ણો હોતિ તાદિસકો મય્હં વણ્ણો હોતિ, યાદિસકો તેસં સરો હોતિ તાદિસકો મય્હં સરો હોતિ. ધમ્મિયા ચ કથાય સન્દસ્સેમિ સમાદપેમિ સમુત્તેજેમિ સમ્પહંસેમિ. ભાસમાનઞ્ચ મં ન જાનન્તિ – ‘કો નુ ખો અયં ભાસતિ દેવો વા મનુસ્સો વા’તિ. ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા અન્તરધાયામિ. અન્તરહિતઞ્ચ મં ન જાનન્તિ – ‘કો નુ ખો અયં અન્તરહિતો દેવો વા મનુસ્સો વા’તિ. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ પરિસા’’તિ. નવમં.

૧૦. ભૂમિચાલસુત્તં

૭૦. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય વેસાલિં પિણ્ડાય પાવિસિ. વેસાલિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘ગણ્હાહિ, આનન્દ, નિસીદનં. યેન ચાપાલં ચેતિયં [પાવાલચેતિયં (સ્યા.), ચાપાલચેતિયં (પી. ક.)] તેનુપસઙ્કમિસ્સામ દિવાવિહારાયા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પટિસ્સુત્વા નિસીદનં આદાય ભગવન્તં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિ.

અથ ખો ભગવા યેન ચાપાલં ચેતિયં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘રમણીયા, આનન્દ, વેસાલી, રમણીયં ઉદેનં ચેતિયં, રમણીયં ગોતમકં ચેતિયં, રમણીયં સત્તમ્બં ચેતિયં, રમણીયં બહુપુત્તકં ચેતિયં; રમણીયં સારન્દદં ચેતિયં, રમણીયં ચાપાલં ચેતિયં. યસ્સ કસ્સચિ, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા, આકઙ્ખમાનો સો, આનન્દ, કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા. તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા. આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, તથાગતો કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા’’તિ. એવમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતા ઓળારિકે નિમિત્તે કયિરમાને ઓળારિકે ઓભાસે કયિરમાને નાસક્ખિ પટિવિજ્ઝિતું; ન ભગવન્તં યાચિ – ‘‘તિટ્ઠતુ, ભન્તે, ભગવા કપ્પં, તિટ્ઠતુ સુગતો કપ્પં બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ, યથા તં મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો.

દુતિયમ્પિ ખો ભગવા…પે… તતિયમ્પિ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘રમણીયા, આનન્દ, વેસાલી, રમણીયં ઉદેનં ચેતિયં, રમણીયં ગોતમકં ચેતિયં, રમણીયં સત્તમ્બં ચેતિયં, રમણીયં બહુપુત્તકં ચેતિયં, રમણીયં સારન્દદં ચેતિયં, રમણીયં ચાપાલં ચેતિયં. યસ્સ કસ્સચિ, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા, આકઙ્ખમાનો સો, આનન્દ, કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા. તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા…પે… આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, તથાગતો કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા’’તિ. એવમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતા ઓળારિકે નિમિત્તે કયિરમાને ઓળારિકે ઓભાસે કયિરમાને નાસક્ખિ પટિવિજ્ઝિતું; ન ભગવન્તં યાચિ – ‘‘તિટ્ઠતુ, ભન્તે, ભગવા કપ્પં, તિટ્ઠતુ સુગતો કપ્પં બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ, યથા તં મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘ગચ્છ ત્વં [ગચ્છ ખો ત્વં (સં. નિ. ૫.૮૨૨) ઉદા. ૫૧ પસ્સિતબ્બં], આનન્દ, યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પટિસ્સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા ભગવતો અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. અથ ખો મારો પાપિમા અચિરપક્કન્તે આયસ્મન્તે આનન્દે ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા, પરિનિબ્બાતુ સુગતો. પરિનિબ્બાનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો. ભાસિતા ખો પનેસા, ભન્તે, ભગવતા વાચા – ‘ન તાવાહં, પાપિમ, પરિનિબ્બાયિસ્સામિ યાવ મે ભિક્ખૂ ન સાવકા ભવિસ્સન્તિ વિયત્તા વિનીતા વિસારદા પત્તયોગક્ખેમા [ઇદં પદં દી. નિ. ૨.૧૬૮ ચ સં. નિ. ૫.૮૨૨ ચ ન દિસ્સતિ] બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનો, સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખિસ્સન્તિ દેસેસ્સન્તિ પઞ્ઞપેસ્સન્તિ પટ્ઠપેસ્સન્તિ વિવરિસ્સન્તિ વિભજિસ્સન્તિ ઉત્તાનીકરિસ્સન્તિ ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેસ્સન્તી’તિ. એતરહિ, ભન્તે, ભિક્ખૂ ભગવતો સાવકા વિયત્તા વિનીતા વિસારદા પત્તયોગક્ખેમા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનો, સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખન્તિ દેસેન્તિ પઞ્ઞપેન્તિ પટ્ઠપેન્તિ વિવરન્તિ વિભજન્તિ ઉત્તાનીકરોન્તિ ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેન્તિ.

‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા, પરિનિબ્બાતુ સુગતો. પરિનિબ્બાનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો. ભાસિતા ખો પનેસા, ભન્તે, ભગવતા વાચા – ‘ન તાવાહં, પાપિમ, પરિનિબ્બાયિસ્સામિ યાવ મે ભિક્ખુનિયો ન સાવિકા ભવિસ્સન્તિ…પે… યાવ મે ઉપાસકા ન સાવકા ભવિસ્સન્તિ…પે… યાવ મે ઉપાસિકા ન સાવિકા ભવિસ્સન્તિ વિયત્તા વિનીતા વિસારદા પત્તયોગક્ખેમા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનિયો, સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખિસ્સન્તિ દેસેસ્સન્તિ પઞ્ઞપેસ્સન્તિ પટ્ઠપેસ્સન્તિ વિવરિસ્સન્તિ વિભજિસ્સન્તિ ઉત્તાનીકરિસ્સન્તિ, ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેસ્સન્તી’તિ. એતરહિ, ભન્તે, ઉપાસિકા ભગવતો સાવિકા વિયત્તા વિનીતા વિસારદા પત્તયોગક્ખેમા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનિયો, સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખન્તિ દેસેન્તિ પઞ્ઞપેન્તિ પટ્ઠપેન્તિ વિવરન્તિ વિભજન્તિ ઉત્તાનીકરોન્તિ, ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેન્તિ.

‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા, પરિનિબ્બાતુ સુગતો. પરિનિબ્બાનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો. ભાસિતા ખો પનેસા, ભન્તે, ભગવતા વાચા – ‘ન તાવાહં, પાપિમ, પરિનિબ્બાયિસ્સામિ યાવ મે ઇદં બ્રહ્મચરિયં ન ઇદ્ધઞ્ચેવ ભવિસ્સતિ ફીતઞ્ચ વિત્થારિકં બાહુજઞ્ઞં પુથુભૂતં, યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિત’ન્તિ. એતરહિ, ભન્તે, ભગવતો બ્રહ્મચરિયં ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ વિત્થારિકં બાહુજઞ્ઞં પુથુભૂતં, યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિતં.

‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા, પરિનિબ્બાતુ સુગતો. પરિનિબ્બાનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો’’તિ. ‘‘અપ્પોસ્સુક્કો ત્વં, પાપિમ, હોહિ. નચિરં તથાગતસ્સ પરિનિબ્બાનં ભવિસ્સતિ. ઇતો તિણ્ણં માસાનં અચ્ચયેન તથાગતો પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા ચાપાલે ચેતિયે સતો સમ્પજાનો આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજિ. ઓસ્સટ્ઠે ચ ભગવતા આયુસઙ્ખારે મહાભૂમિચાલો અહોસિ ભિંસનકો સલોમહંસો, દેવદુન્દુભિયો ચ ફલિંસુ. અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘તુલમતુલઞ્ચ સમ્ભવં, ભવસઙ્ખારમવસ્સજિ મુનિ;

અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો, અભિન્દિ કવચમિવત્તસમ્ભવ’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મતો આનન્દસ્સ એતદહોસિ – ‘‘મહા વતાયં ભૂમિચાલો; સુમહા વતાયં ભૂમિચાલો ભિંસનકો સલોમહંસો, દેવદુન્દુભિયો ચ ફલિંસુ. કો નુ ખો હેતુ, કો પચ્ચયો મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાયા’’તિ?

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મહા વતાયં, ભન્તે, ભૂમિચાલો; સુમહા વતાયં, ભન્તે, ભૂમિચાલો ભિંસનકો સલોમહંસો, દેવદુન્દુભિયો ચ ફલિંસુ. કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાયા’’તિ?

‘‘અટ્ઠિમે, આનન્દ, હેતૂ, અટ્ઠ પચ્ચયા મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય. કતમે અટ્ઠ? અયં, આનન્દ, મહાપથવી ઉદકે પતિટ્ઠિતા; ઉદકં વાતે પતિટ્ઠિતં; વાતો આકાસટ્ઠો હોતિ. સો, આનન્દ, સમયો યં મહાવાતા વાયન્તિ; મહાવાતા વાયન્તા ઉદકં કમ્પેન્તિ; ઉદકં કમ્પિતં પથવિં કમ્પેતિ. અયં, આનન્દ, પઠમો હેતુ, પઠમો પચ્ચયો મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો દેવતા વા મહિદ્ધિકા મહાનુભાવા. તસ્સ પરિત્તા પથવીસઞ્ઞા ભાવિતા હોતિ, અપ્પમાણા આપોસઞ્ઞા. સો ઇમં પથવિં કમ્પેતિ સઙ્કમ્પેતિ સમ્પકમ્પેતિ સમ્પવેધેતિ. અયં, આનન્દ, દુતિયો હેતુ, દુતિયો પચ્ચયો મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, યદા બોધિસત્તો તુસિતા કાયા ચવિત્વા સતો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ, તદાયં પથવી કમ્પતિ સઙ્કમ્પતિ સમ્પકમ્પતિ સમ્પવેધતિ. અયં, આનન્દ, તતિયો હેતુ; તતિયો પચ્ચયો મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, યદા બોધિસત્તો સતો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિસ્મા નિક્ખમતિ, તદાયં પથવી કમ્પતિ સઙ્કમ્પતિ સમ્પકમ્પતિ સમ્પવેધતિ. અયં, આનન્દ, ચતુત્થો હેતુ, ચતુત્થો પચ્ચયો મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, યદા તથાગતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝતિ, તદાયં પથવી કમ્પતિ સઙ્કમ્પતિ સમ્પકમ્પતિ સમ્પવેધતિ. અયં, આનન્દ, પઞ્ચમો હેતુ, પઞ્ચમો પચ્ચયો મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, યદા તથાગતો અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તેતિ, તદાયં પથવી કમ્પતિ સઙ્કમ્પતિ સમ્પકમ્પતિ સમ્પવેધતિ. અયં, આનન્દ, છટ્ઠો હેતુ, છટ્ઠો પચ્ચયો મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, યદા તથાગતો સતો સમ્પજાનો આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજ્જતિ, તદાયં પથવી કમ્પતિ સઙ્કમ્પતિ સમ્પકમ્પતિ સમ્પવેધતિ. અયં, આનન્દ, સત્તમો હેતુ, સત્તમો પચ્ચયો મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, યદા તથાગતો અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતિ, તદાયં પથવી કમ્પતિ સઙ્કમ્પતિ સમ્પકમ્પતિ સમ્પવેધતિ. અયં, આનન્દ, અટ્ઠમો હેતુ, અટ્ઠમો પચ્ચયો મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય. ઇમે ખો, આનન્દ, અટ્ઠ હેતૂ, અટ્ઠ પચ્ચયા મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાયા’’તિ. દસમં.

ભૂમિચાલવગ્ગો દુતિયો.